2ـ1 هويت نيروى استبداد
نيروى استبداد در پى تحكيم حاكميت الهى نيست، بلكه به دنبال اجراى
خواسته هاى فرد، يا افرادى است كه بدون ارتباط با غيب و توجه به ابعاد معنوى
رفتار و كردار خود و ديگران، به وضع قوانين مختلف مى پردازند. با اين تعريف،
هر كس رأى خود را با صرف نظر از هدايت و شناخت الهى و دينى، ميزانى براى رفتار و
عمل قرار دهد، «مستبد» است و هلاك خواهد شد: «من استبد برأيه
هلك.»(7)
استبداد در معناى فوق همه ى حاكميت هاى غير دينى را شامل مى شود.
فارابى در آثار خود، از جمله در «آراى مدينه ى فاضله» و
خواجه نصيرالدين طوسى در «اخلاق ناصرى»، حاكميت هاى غير دينى و غير
الهى را به انواعى تقسيم مى كنند. در يك تقسيم، مدينه ى غير فاضله به
مدينه ى ضاله، فاسقه و جاهله و آن گاه براى مدينه ى جاهله شش قسم بسيط
تصور مى شود و معتقدند كه اين شش قسم در مدينه ى فاسقه نيز يافت
مى شود و جامعه هاى موجود را تركيبى از شكل هاى بسيط مى دانند.
صرف نظر از تقسيم هاى مختلفى كه براى جامعه هاى بشرى تصور مى شود;
استبداد را براساس اين كه در آن خواسته ها و هواهاى نفسانى گروهى اندك يا
اكثريت جامعه تأمين شده باشد، به استبداد اقليت و اكثريت مى توان تقسيم كرد:
استبداد اقليت، همان ديكتاتورى است; با آن كه در اين نوشتار لفظ استبداد در
معنايى كه بيان شد مورد نظر است، ولى چون استبداد به طور مطلق به كار رود، نظام
ديكتاتورى را كه بر اساس رأى اقليت شكل مى گيرد، به ذهن متبادر
مى سازد.
استبداد اكثريت، همان دموكراسى است، كه در فرهنگ سياسى رايج لفظ استبداد
درباره ى آن به كار نمى رود.
دموكراسى و ديكتاتورى على رغم اختلافى كه با يكديگر دارند، از اين جهت كه
در تدبير اجتماعى مقيد به رعايت غيب نبوده اند و يا بدون توجه به غيب به تنظيم
و تنسيق امور مى پردازند اشتراك دارند.
حاكميت دينى، يا تئوكراسى از مقسم دو نظام ديكتاتورى و دموكراسى بيرون است و با
هيچ يك از آن دو قابل قياس نيست; زيرا حاكميت دينى بر محور معرفت شهودى و
سنت هاى الهى است و دموكراسى و ديكتاتورى بر محور معرفت انسانى شكل
مى گيرد. جامعه ى دينى حتى در هنگامى كه اكثريت جامعه بر باور دينى
زندگى مى كنند، از ساخت و سازمانى مغاير با ديكتاتورى، يا دموكراسى برخوردار
است. حاكميت غير دينى و استبداد ـ به معنايى كه گذشت ـ شكل و ساخت هاى مختلفى
دارند; ولى استبدادى كه در طول تاريخ به ويژه در تاريخ گذشته ى ايران وجود
داشته، از ويژگى خاصى برخوردار است.
بديهى است كه براى تحليل تاريخ اجتماعى ايران، نيازى به تبيين شكل هاى
مختلف اجتماعى و سياسى نيست; بلكه شناخت نظام هاى موجود، يا نظام هايى كه
مطلوب نيروهاى موجود بوده، كافى است. استبدادى كه در گذشته ى تاريخ ما وجود
دارد، همان حاكميتى است كه به عنوان واقعيت موجود، در معرض نگاه و تحليل
ابن خلدون قرار گرفته است. او بر خلاف فارابى به ترسيم مدل هاى مختلفى كه
مى توانند وجود داشته باشند، نمى پردازد; بلكه با نگاه به واقعيت موجود،
با شيوه اى استقرائى به تحليل نظام هايى كه در محيط اجتماعى او و حتى قبل
از او وجود داشته، پرداخته است.
نظام هاى سياسى و اجتماعى تاريخ گذشته ى ايران، بيش تر در
مناسبات ايلى و عشيره اى شكل مى گيرند. ابن خلدون محور انسجام
نيروهاى اجتماعى را در اين گروه جوامع «عصبيت» مى نامد. او معتقد است كه زندگى
در باديه به ايجاد عصبيت در ميان افراد ايل و عشيره منجر مى شود و با اتكاى به
آن صاحب قدرت مى شوند و آن گاه با استفاده از قدرت، به زندگى شهرى روى
مى آورند; ولى در شهر، عصبيت تضعيف مى شود و با تضعيف آن قدرت و اقتدار
حاكميت رو به زوال مى رود و زمينه ى شكست اين گروه و پيروزى نيروهاى
منسجم جديدى كه بر مبناى عصبيتى ديگر در باديه شكل گرفته اند، فراهم
مى شود و به اين ترتيب ادوار مختلف تمدن يكى پس از ديگرى، در مدتى كه عمر
متوسط آن سه نسل است، امتداد مى يابد.
ابن خلدون با تعميم تحليل فوق، بيان مى دارد كه سنت الهى در شكل گيرى
جوامع انسانى جز اين نيست، همه ى تمدن ها در طول تاريخ بر اساس عصبيت شكل
گرفته اند. بر همين مبنا او حاكميت بنى اميه را، مطابق با سنت اجتماعى
جامعه و قيام امام حسين (ع) در برابر آن را ناشى از ناآگاهى امام نسبت به اين سنت
تاريخى مى داند. بى شك، تعميم ابن خلدون نسبت به همه ى جوامع
گذشته و آينده عجولانه و خطاست; ولى توجه او به نقش عصبيت و هم چنين هويت
قبيله هاى عشيره اى و حاكميت هاى موجود شايان توجه است. استبداد ايل
و عشيره از نظامى مناسب خود برخوردار است و نيروى اصلى اين نظام، كه به تعبير ابن
خلدون بر محور عصبيت انسجام مى يابد، از آرمان هاى متناسب با آن بهره
مى برد. مستبدى كه در اين نظام در مركز اقتدار قرار مى گيرد و تقنين و
اجرا بر محور رأى و فرمان او شكل مى گيرد، خود از هدايت الهى بى بهره است
و راه به جايى نمى برد; بلكه با گسترش حاكميت خود، ديگران را نيز گمراه
مى كند و كسانى كه حاكميت او را پذيرفته اند، در شمار «همج رعاع» هستند;
يعنى كسانى كه در وادى طبيعت سرگردان هستند و به دنبال هر دعوت كننده راه
مى افتند; بنابراين وحدت و انسجام نيروى استبداد هرگز بر معرفتى شهودى و
ايمانى حقيقى متكى نيست; بلكه بر اساس شناختى حسى و گرايشى عاطفى است.
معرفت و گرايش حسى ـ عاطفى كه انسجام نيروى استبداد را در گذشته ى تاريخ
تأمين مى كرده است، بيش تر شناختى بوده است كه از برخورد چهره به
چهره ى افراد، در درون يك خانواده، ايل و قبيله به وجود مى آيد; رفتار
جمعى افراد ايل و قبيله در هنگام شكار، دفاع و امثال آن شناخت حسى و روابط عاطفى
ناشى از آن را تقويت مى كند; البته زندگى شهرى اين نوع شناخت و پيوند عاطفى
حاصل از آن را ضعيف و كم رنگ مى كند; پس آنچه ابن خلدون درباره ى ضعف
عصبيت بيان مى كند; در واقع ناشى از زوال همان معرفت حسى ـ عاطفى است كه منشأ
وحدت و قدرت آن مى باشد.
انسانى كه در ايل زندگى مى كند، تمام شخصيت و هويت اجتماعى خود را از قبال
اقتدار و توان ايلى خود به دست مى آورد. وقتى كه ايل و عشيره ى او قوى
باشند، او نيز از موقعيت و امنيت اجتماعى متناسب برخوردار مى شود و وقتى كه
ايل و عشيره ى او ضعيف باشند او نيز فاقد موقعيت اجتماعى مناسب و مطلوب خواهد
بود. همان گونه كه فرد از ايل و عصبيت موجود در آن بهره مند است، به دفاع
از آن نيز بر مى خيزد. وقتى او نزاع دو نفر را مشاهده كند كه يكى از دو طرف
نزاع از افراد هم خون و هم عشيره ى او باشد، بى درنگ موضع خود
را نسبت به نزاع مشخص مى نمايد; يعنى او در داورى به انتظار احكام الهى، يا
قوانين و مقرراتى كه بر اساس نظام عقلانى تنظيم شده باشد، باقى نمى ماند; بلكه
به سرعت به دفاع از شخصى مى پردازد كه در پرتو ارتباطات حسى، پيوند عاطفى با
او پيدا كرده است.
در روابط عشيره اى و ايلى، خان يا خانواده اى خاص در مركز اقتدار
عشيره و ايل قرار مى گيرد و افراد و عشيره شأن و موقعيت اجتماعى خود را در
اعتبار و اقتدار اجتماعى او مى بينند; به همين دليل خان نقش توتم و نماد مشترك
را براى ايل و عشيره ايفا مى كند. خان در ساخت اجتماعى عشيره از توان و اقتدار
ويژه اى برخوردار است و به دليل جايگاهى كه در عشيره دارد ـ نه به دليل باور
دينى مردم، يا رفتارها و كنش هاى عقلانى آنان ـ از توان و اقتدار اجتماعى
ويژه اى برخوردار است.
همان گونه كه خواجه نصيرالدين طوسى اشاره مى كند زندگى
عشيره اى در اولين مراتب مى تواند به دنبال تأمين ضروريات اجتماعى انسجام
پيدا كند و در اين صورت نظام زيستى در قالب مدينه ى ضروريه سازمان
مى يابد; ولى پس از شكل گيرى اقتدار در ايل، خان مى تواند اقتدار و
توان سياسى عشيره را به عنوان يك آرمان نوين اجتماعى بسط و تبليغ كند. به اين ترتيب
هجوم ايل و عشيره به سوى شهر و به دنبال آن نوعى خاص از نظام اجتماعى كه در قالب
مدينه ى تغليب ترسيم مى گردد، شكل مى گيرد.
