2. عصبيت و آثار آن در بعد از اسلام
1ـ2 ظهور اسلام و تداوم سياسى عصبيت
طلوع اسلام از افقى است كه اتصال زمين با آسمان الوهيت در آن واقع مى شود.
قلب پيامبر (ص) عرش رحمان ـ قلب المومن عرش الرحمن(9) ـ و زبان او
مجراى وحى خداوند سبحان ـ و ما ينطق عن الهوى ان هو الا وحى يوحى(10) ـ
است.
با آن كه عصبيت، محور انسجام نظام قبيله اى شبه جزيره بود، ولى
جامعه ى دينى پيامبر بر مبناى آن قرار نداشت و پيامبر (ص) براى ايجاد حاكميت
دينى سخت ترين ستيز را با بسيارى از روابط و مناسبات قبيله اى انجام داد.
در مكه قريش پيامبر (ص) را از حمايت قبيله اى خود محروم ساخت و پيامبر و
همراهانش را دو سال در سخت ترين شرايط، در محاصره قرارداد و چون پيامبر به
مدينه هجرت نمود اولين نبرد خونين را با او تدارك ديد. در اين ستيز كه اولين
غزوه ى بزرگ پيامبر است، قريش كه به تعبير قرآن در حميت جاهلى خود مستغرق بود،
در برابر مردانى از قبيله ى خود قرار گرفت كه با طلوع اسلام، ايمان آورده و به
جرم ايمان از خانه ى خود رانده شده بودند و اينك در برابر كفر از همه ى
اسلام دفاع مى كردند. با حضور پيامبر (ص) در شبه جزيره جبهه ى نوينى كه
در چهارچوب نزاع ها و كشمكش هاى عشيره اى و قبيله اى جاى
نمى گرفت، گشوده شد، در اين جبهه كه حاصل مقابله ى ايمان و كفر بود،
برادر در برابر برادر و فرزند در مقابل پدر قرار گرفت.
در سال هشتم هجرت جايگاه اصلى كفر; يعنى مكه درهم شكست و تا سال دهم هجرت، اسلام
سراسر شبه جزيره را فرا گرفت. سيزده سال تلاش پى گير پيامبر براى ابلاغ و بسط
انديشه و اعتقاد توحيدى، در نهايت به ايجاد جامعه اى دينى در مدينه منجر شد و
ده سال حاكميت، الگويى استوار از حاكميت دينى را فراروى تاريخ و تمدن آينده ى
بشر قرار داد.
در هنگام حيات پيامبر (ص)، جامعه ى اسلامى سازمان و نظام دينى خود را باز
نيافته بود. پيامبر (ص) از طريق وحى، احكام و قوانين كلى را بيان مى كرد و يا
به آن عمل مى نمود. علاوه بر تقنين كه ناظر به قوانين كلى است، قضا و حكومت
نيز از چهره ى دينى برخوردار بود; به همين دليل احكام و مقررات جزئى با آن كه
به دليل جزئى بودن موضوعات، از تناسب و دوام قوانين كلى برخوردار نمى باشد،
تقدس و حريمى الهى داشتند. شرط ايمان آن بود كه چون پيامبر در نزاعى حكم نمايد، بر
آن حكم گردن نهاده شود و چون براى اجتماعى فرمان دهد از آن فرمان تخلف نگردد و در
جامعه نيز هر گاه فردى از اهل ايمان حكم پيامبر را اجرا، يا از حكمى ديگر تخطى
مى كرد، اطاعت و عصيان خود را تنها در ارتباط با زندگى طبيعى خود
نمى ديد; بلكه آن را در قياس با حيات ابدى و غيب وجودِ خود، امرى عظيم
مى شمرد.
مؤمن چون نماز را به جماعت مى گزارد، فرشتگان را از محاسبه ى پاداش
عاجز مى ديد و چون در صحنه ى دفاع حاضر مى شد تلاش خود را جهاد در
راه خدا مى دانست و هرگاه فارغ از اندوه مسلمانان، شب را صبح مى كرد، بر
خروج خود از شمار مسلمانان بيمناك مى شد و وقتى كه از حكمى جزئى تخلف
مى كرد جبران آن را جز به آمرزش الهى ممكن نمى دانست.
در جامعه ى دينى در كنار پيامبر و ايمان آورندگان به غيب، گروه ديگرى نيز
بودند كه با زبان، اظهار اسلام مى كردند; اين گروه اجتماعى كه همان منافقان
بودند در طيف هاى مختلف، با توسعه ى اقتدار دينى و ضعف قدرت كفر فزونى
گرفتند; زيرا كفر كه در قلمرو عصبيت و حميت جاهلى سازمان مى يافت پس از آن كه
توان استقامت در برابر حاكميت دينى را از دست مى داد بدون آن كه از ايمان
بهره اى ببرد، در برابر نظام سياسى موجود تسليم مى شد و اين جريان با فتح
مكه و حوادث بعد از آن شدت بيش ترى يافت.
حضور نفاق در شبه جزيره، نظير حضور كفر مشكلى جدى براى جامعه ى دينى به
حساب مى آمد; با اين تفاوت كه جريان نفاق با افزايش اقتدار سياسى اسلام
عظيم تر و منسجم تر شد. كفر نيز پس از گردن نهادن به حاكميت سياسى، با
بهره گيرى از مناسبات و روابط ايلى و با اتكا بر حميت و عصبيت پيشين كه
هم چنان در جان و هستى آن ها نفوذ داشت، مى كوشيد تا در پناه نفاق،
اقتدار پيشين خود بازيابد و انتقام خود را از نظام موجود باز ستاند. بسيارى از آيات
قرآن، از جمله بخش قابل توجهى از آيه هاى سوره ى توبه به فعاليت ها
و گروه بندى هاى مختلف منافقان اشاره دارد.
سوره ى توبه از آخرين سوره هاى قرآن است كه بعد از جنگ تبوك و قبل از
رحلت پيامبر نازل شده است. عبدالله ابن ابى، منافق مشهور و بدنامى كه برخى از
آيه هاى سوره ى منافقين در باره ى او نازل شده، در زمان نزول
سوره ى توبه از دنيا رفته بود. در سوره ى توبه گروه هاى مختلفى، از
جمله كسانى كه على رغم فرمان پيامبر از حضور در جنگ به بهانه هاى مختلف
خوددارى كردند و كسانى كه مسجد ضرار را جهت ترويج كفر و تفرقه بين مسلمانان ساخته
بودند و هم چنين برخى منافقان كه همراه سپاه اسلام در جنگ تبوك بودند، معرفى
مى شوند. برخى از آن ها كسانى هستند كه در مسير بازگشت در پرتگاهى كمين
ناموفقى را به قصد جان پيامبر (ص) انجام دادند. ذكر خصوصيات گروه هاى مختلف
نفاق در سوره ى توبه نشان دهنده ى حضور جدى و فعال آنان در لحظات واپسين
زندگى پيامبر است. ابن عباس نزول سوره ى توبه را براى گروه هاى مختلفى كه
در مدينه زندگى مى كردند، واقعه اى فضاحت بار معرفى
مى كند.(11)
ابن خلدون با آن كه حاكميت عصبيت را قانون ثابت و هميشگى تاريخ مى داند، بر
اين حقيقت نيز اعتراف مى كند كه حاكميت پيامبر در صدر اسلام يك استثناى تاريخى
است كه با اعجاز الهى همراه است. عصبيت جاهلى و قومى با رحلت پيامبر (ص) براى
بازيافتن اقتدار پيشين بسيج مى شود. حيات اسلام بيش ترين آسيب را بر
عصبيت قريش و در رأس آن بر شأن و موقعيت اجتماعى بنى اميه وارد آورده بود و
بنى اميه كه تا سال هشتم هجرت فرماندهى كفر را بر عهده داشت، در حالى به اسلام
تسليم شد كه اقتدار نظامى و سياسى توحيد تا درون منزل آن ها وارد شده بود;
بنابراين ابوسفيان و ديگر كفار قريش در فاصله ى كوتاه بعد از فتح مكه
نمى توانستند موقعيت اجتماعى گذشته ى خود را به دست آورند.
رقابت هاى عشيره اى اوس و خزرج نيز مسئله اى بود كه نيروى
آن ها را در سبقت به سوى اقتدار به تحليل كشاند.
برآيند رقابت هاى موجود، فرصت اقتدارى را فراهم آورد كه در مناسبات
قبيله اى جاهليت از جايگاه ويژه اى برخوردار نبود; ولى بنى اميه از
اين فرصت به ويژه در دوران خليفه ى سوم، از امكانات موجود، جهت سازمان بخشيدن
به اقتدار عشيره اى خود استفاده كرد. ابوسفيان در اواخر عمر خود، در حالى كه
كور شده بود، به مجلس عثمان وارد شد و بعد از اطمينان از عدم حضور بيگانه در مجلس،
گفت: امروز خلافت در دست هاى شما است، آن را چون گوى به يكديگر منتقل
نماييد.(12)
هزار ماه حاكميت سياه بنى اميه، تعهد آن ها را به سفارش ابوسفيان به
خوبى نشان داد. معاويه با قدرتى كه از زمان خليفه ى دوم به بعد به دست آورده
بود، تمام دوران حضرت على (ع) را صرف ستيز و درگيرى با خود كرد. او بعد از شهادت
حضرت على (ع) و متفرق كردن سپاه كوفه، وقتى وارد شهر شد برفراز منبر اعلام كرد
كه غرض من از جنگ با شما حاكميت بود كه به دست آمد.(13)
بعد از معاويه، يزيد پس از به شهادت رساندن فرزندان رسول خدا و به اسارت گرفتن
حرم پيامبر (ص) در سروده ى خود ـ به هنگام مستى ـ گفت: «كجا هستيد پدران من،
ابوسفيان و كشتگان بدر تا ببينيد چگونه از بنى هاشم انتقام
گرفتم.»(14) سخن يزيد به خوبى نگرش بنى اميه را به اسلام نشان
مى دهد، آن ها هرگز اسلام را به عنوان يك مذهب كاملى كه از افقى الهى
عهده دار هدايت و راهبرى انسان است، مشاهده نمى كردند; بلكه تلاش و كوشش
پيامبر را، بخشى از تلاش ها و كوشش هاى قبيله اى مى ديدند كه
در رقابت با تيره هاى مختلف براى رسيدن به قدرت انجام مى شود و اين
نحوه ى نگرش تمام كفارى بود كه حركت پيامبر را با حركت خود مقايسه
مى كردند.
استبداد بنى اميه زمانى كه به جامعه ى نوظهور اسلامى مسلط شد، هر چند
به دليل قدرت معيارها و ارزش هاى اسلامى و آسيب هايى كه به اقتدار
آن ها وارد آمده بود، در ابتدا قادر به استفاده ى آشكار و گسترده از
شبكه ى ارتباطات قومى نبود; ولى با پناه بردن به روابطى كه در
جامعه ى جاهلى قبل از اسلام از سابقه اى قوى برخوردار بود، امكانات نوين
جامعه ى دينى را نيز به خدمت گرفت. البته با ظهور اسلام، فرهنگ دينى نوينى نيز
در جامعه شكل گرفته بود و اين فرهنگ، على رغم انتقام سياسى اى كه فرهنگ
پيشين از او بازستانده بود، به تناسب كميت و كيفيت قوى خود، الزامات فراوانى را بر
استبداد موجود تحميل مى كرد.
معاويه با آن كه به تعبير خود او براى تحصيل قدرت سياسى، نه براى نماز و روزه و
احكام شريعت ستيز كرده بود; يا يزيد كه عترت رسول خدا را به اسارت گرفته بود و يا
حاكمانِ پس از آن ها، هيچ يك نتوانستند حضور اسلام را در جامعه ناديده بگيرند
و ستيز خود را آشكارا متوجه ى اصل اسلام كنند; بلكه به دليل حضور جدى فرهنگ
دينى، ناگزير استبداد خود را در پوشش همان دينى كه زندگى خود را در ستيز با آن سپرى
كرده بودند، توجيه مى كردند و حاكميت خود را با عنوان خلافت رسول خدا
چهره ى دينى مى بخشيدند.
در دوران بنى عباس نيز حاكميت جامعه ى اسلامى در لباس خلافت پيامبر،
از موقعيت مشابه، يا سخت تر از آنچه در دوران بنى اميه بود، قرار داشت.
ابوعطاالسندى (متوفاى 180 هـ .ق) كه حاكميت امويان و عباسيان را درك كرده در
سروده ى خود مى گويد:
«اى كاش ظلم بنى مروان هم چنان بر ما ادامه مى يافت و اى كاش عدل
بنى عباس در آتش فرو مى سوخت.»(15)
ابو فراس درباره ى شيوه ى زمامدارى خلفاى بنى عباس مى گويد:
«سوگند به خدا كه بنى اميه حتى يك دهم آنچه بنى عباس كرد، انجام
نداد.»(16)
مأمون در زمان ستيز براى پيروزى بر برادر خود، در نامه اى خطاب به اقوام
خويش مى نويسد:
«... از شما هر كه هست يا خويشتن را ملعبه و بازيچه قرار مى دهد و در عقل و
تدبير خود احساس ضعف مى كند، يا خواننده است، يا تنبك زن و ناى زن. به خدا اگر
بنى اميه كه ديروز كشتيد، از گور برخيزند و به آنان گفته شود دست از معايب
خويش بر نداريد، يقين بدانيد از آنچه شما راه و رسم، يا هنر و اخلاق خود قرار
داده ايد، پيشى نخواهند گرفت. از شما هر كه هست به هنگام بدى آوردن جزع
مى كند و به هنگام يافتن چيز خوب آن را از ديگران دريغ مى دارد. شما هرگز
عزت نفس نخواهيد يافت و از شيوه ى خود باز نخواهيد گشت، مگر ترسى در كارتان
باشد.
چگونه عزت نفس پيشه كند، كسى كه شب بر اسب مراد سوار است و صبح شادمان از درون
گناه سر بر مى آورد و هدفش شكم و شهوت است و براى رسيدن به شهوت خويش، از قتل
هزار پيامبر مرسل و فرشته ى مقرب باكى ندارد و محبوب ترين افراد در نزدش
كسانى هستند كه گناهانش را به نظرش زيبا جلوه دهد، يا در فحشا ياريش
كنند.»(17)
