خلاصه
امامان شيعه ضمن حراست از مبانى توحيدى اسلام، در تأمين منابع و تعيين مسير و
جهت انديشه هاى كلامى، فلسفى و عرفانى جامعه ى اسلامى نقشى تعيين كننده
داشته اند. كلام شيعه با حفظ چهره ى برهانى خود با فلسفه ى اسلامى
هم آهنگ است و بين فلسفه و عرفان شيعى هم سويى است.
انزواى عترت، بعد از رحلت پيامبر (ص) نه تنها احكام جزئى بلكه قوانين كلى را
متروك ساخت.
رواج شيوه هاى ظنى موجب پراكندگى آراى فقهى شد.
اهل سنت در سده ى چهارم باب اجتهاد را مسدود كردند.
شيعه پس از بالغ بر سه سده ارتباط با وحى و عترت حدود چهارصد اثر، مشتمل بر سنت
رسول خدا و آثار امامان معصوم تدوين كرد.
بحث امامت يك بحث كلامى است; ولى داراى آثار فقهى فراوانى به ويژه در فقه سياسى
است. فقه سياسى شيعه هيچ گاه مشروعيت را به حاكميت غيرالهى نمى بخشد.
دلايل كلامى شيعه بر ضرورت الهى بودن حاكميت سياسى، همان دلايلى است كه بر ضرورت
اصل نبوت اقامه مى شود.
تبيين الهى حاكميت لازمه ى نگاه دينى بر هستى است و اهل سنت نيز بعد از تن
دادن به حاكميت موجود، در صدد توجيه دينى آن برآمدند.
در فقه سياسى شيعه در همه ى ادوار و از جمله در دوران غيبت، حاكميت خاص
خداوند است و مردم در عزل و نصب شرعى ـ نه تكوينى ـ آن نقش ندارند. در عصر غيبت،
نيابت عامه ى فقيه مقيد به برخى از خصوصيات قابل زوال است.
احكام ولايى بر خلاف فتاواى فقهى قابل تعدد نيست.
در فقه قضايى شيعه، شيعيان اذن مراجعه به قاضى هايى را كه از ناحيه ى
حاكمان غير الهى نصب شده اند، ندارند.
فقه اقتصادى شيعه، توان مالى تشيع و به ويژه رهبرى آن را جهت رفع نيازهاى
اقتصادى جامعه ى شيعى در ابعاد فرهنگى و سياسى آن تأمين مى كند.
فقه سياسى، قضايى و اقتصادى شيعه، هويت سياسى شيعه را حتى در قلمرو نظام
سلطه ى خلافت تضمين مى كند.
«تقيه» ناشى از هدفمند بودن مبارزه و هدف نبودن آن است.
حركت سياسى تشيع در سال هاى نخست بسيار حساس است. حركت هاى سياسى تشيع
در سده هاى نخست به تدريج در نواحى مرزى جامعه ى اسلامى مستقر شد. در
آغاز سده ى چهارم ـ هنگام غيبت كبرا ـ جامعه ى اسلامى و تشيع بر خلاف
هنگام رحلت پيامبر، هر دو از ثبات و استقرار سياسى برخوردار بودند.
رشد سريع و دفعى حركت هاى سياسى و پيشى گرفتن آن نسبت به حركت هاى
اعتقادى، منطقه ى آسيب پذير اعتقادى و زمينه ى انحراف سياسى را پديد
آورد. زمينه هاى انحراف در سده هاى نخستين بيش تر به فرقه سازى
مذهبى انجاميد. هر گاه حركت سياسى مستقل از جريان اعتقادى به حيات خود ادامه دهد،
مركزيت اعتقادى تشيع به عنوان يك نيروى مستقل در عرض آن به موجوديت خود ادامه
مى دهد.
