3. جدايى دانش، ارزش، دين و سياست
1ـ3 جدايى دانش از ارزش
با زوال معرفت دينى، دو جريان معرفتىِ حس گرايى و عقل گرايى، ظهور كرد و
اين دو جريان على رغم اختلافى كه با هم دارند، در پيدايش برخى از
ديدگاه هاى انسانى و اجتماعى، نقشى كم و بيش مشترك ايفا مى كنند.
عقل گرايى در تاريخ انديشه ى غرب، بعد از قطع ارتباط خود با معرفت دينى به
سرعت راه زوال پيمود و جاى خود را به حس گرايى داد. با حاكميت حس گرايى،
ديدگاه هاى فرهنگى ديگرى ظاهر شدند كه در تكوين تمدن و سياستِ غرب، اثرى مهم
برجاى گذاردند; از آن جمله جدايى دانش از ارزش و علم از اخلاق.
مسئله ى جدايى دانش از ارزش، غير از مسئله ى سنخيت يا عدم سنخيت
گزاره هاى ارزشى و غير ارزشى است; زيرا آن كه مفاهيم و گزاره هاى ارزشى
را از سنخ مفاهيم و گزاره هاى غير ارزشى نمى داند، در صورتى كه براى
دريافت هاى عقل نظرى و عملىِ انسان، ارزشِ جهان شناختى قائل باشد، با ارجاع
گزاره هاى اخلاقى به موازين معرفتىِ عقل عملى، مى تواند درباره ى
صحت و سقم آن ها داورى كند و به اين ترتيب گزاره هاى ارزشى را نيز داراى
معنا، مطابق و به عبارت دقيق تر داراى نفس الامر عقلانى مى داند و در
نتيجه اخلاق را از علومى مى داند كه از هويتى، نه صرفاً حسى و استقرايى، بلكه
عقلانى برخوردار است. معنادار بودن قضاياى اخلاقى براى كسانى كه شناخت دينى را
داراى ارزش معرفتى و علمى مى دانند نيز صادق است.
حس گرايى موجب مى شود تا تنها آن دسته از دريافت ها و
آگاهى ها كه به گونه اى آزمون پذير سازمان يافته اند، از ارزش
علمى برخوردار باشند و اين مسئله علاوه بر آن كه قضاياى متافيزيكى را از
حوزه ى علم خارج كرده و فاقد اعتبار علمى مى كند. گزاره هاى ارزشى
را نيز با چشم پوشى از اين كه اين گزاره ها به گزاره هاى متافيزيكى
و معقولات ثانيه ى فلسفى، چون ضرورت بالغير يا ضرورت بالقياس الى الغير،
بازگشت نمايند يا آن كه قابل بازگشت به آن ها نباشند، از اعتبار علمى ساقط
مى گرداند; زيرا قضاياى ارزشى كه به بايدها و نبايدها و امورى مانند
آن ها مى پردازند، داراى مصداق و ميزانى محسوس و آزمون پذير نيستند تا از
آن طريق، صحت و سقم آن ها بررسى شود.
از ديدگاه حس گرايان، علم ناگزير در حوزه ى مصاديقِ آزمون پذيرِ
خود محدود مى شود و قدرت داورى درباره ى قضاياى ارزشى را از دست
مى دهد. علم فقط مى تواند از طريق مشاهده و نمونه گيرى، بود و نبودِ يك
ارزش را در سطح اجتماع بررسى كند و از اين جهت به قضاوت بپردازد; ولى قضاوت در
باره ى صحت، يا عدم صحت يك ارزش اخلاقى امرى غير علمى است; زيرا اين قضايا از
ديدگاه علمى، فاقد معنايى هستند كه قابل بررسى باشد.
از ديدگاه حس گرايان قضاياى ارزشى قضايايى هستند كه داراى نفس الامر; يعنى،
داراى يك ميزان و معيار حقيقى نيستند; بلكه تنها در ظرف اعتبار انسان و به تناسب
احساسات و گرايش هاى مختلفى كه افراد دارند، ايجاد مى شوند; به عنوان
مثال، كسى كه از عمل خاصى به لحاظ يكى از گرايش هاى فردى، يا اجتماعى خود
احساس رضايت مى كند، مى كوشد تا قانونى را به تصويب برساند كه آن عمل را
مجاز و يا ضرورى نشان دهد. در مقابل، آن كسى كه در جهتِ خلافِ آن عمل گرايش دارد،
قانونى را وضع مى كند كه مانع از آن عمل شود. پس بايدها و نبايدها و ديگر
گزاره هاى اخلاقى، تنها متكى به گرايش هاى فردىِ اشخاص هستند و هيچ
معيارى براى قضاوت درباره ى اين كه گرايشى خاص صحيح و يا باطل است، وجود
ندارد.
علم، نهايت كارى كه مى تواند انجام دهد، قضاوت درباره ى بود و نبودِ
يك گرايش خاص، در ميان افراد اجتماع و زمينه هاى بروز، ظهور يا زوال و خفاى آن
است.
جدايى دانش از ارزش، اولين بار در سده ى هجدهم مورد توجه هيوم، فيلسوف
حس گرا و تجربى مسلكِ انگليسى قرار گرفت; ولى مقبوليتِ عام آن در ميان
افراد مختلفى كه در حوزه ى انديشه ى حس گرايانه به كاوش هاى
علمى مى پرداختند، تا پايان سده ى نوزدهم ادامه يافت.
حس گرايان تا مدت ها بعد، از دانش استقرايى و تجربى خود، انتظار
محصولات عقلى، يا دينى داشتند. به همين دليل در سده ى نوزدهم پس از ستيز با
آگاهى هاى دينى و شيوه هاى عقلى انديشه، يا مانند ماركس، به ارائه ى
ايدئولوژى علمى پرداختند و يا مانند دوركيم در صدد تدوين اخلاق علمى برآمدند. ولى
از دهه ى پايانى سده ى نوزدهم، ارزش علمى گزاره هاى اخلاقى به شدت
زير سؤال رفت و نگاه علمى به مسائل اخلاقى در قالب تحليل هاى
روانكاوانه ى فردى و اجتماعى به سطح گرايش هاى فردى و در حد كار كردهاى
اجتماعى تقليل و تنزيل يافت.
