3ـ4 غرب زدگى و مراتب آن
همراه با كوشش استعمار غرب براى درهم شكستن فرهنگ هاى غيرغربى و گسترش
سياست و اقتصاد مورد نظر خود، كششى نيز از سوى كشورهاى استعمارزده در جهت تأمين
اهداف مذكور وجود دارد; اين كشش گرچه از طرف انسان استعمار زده است; ولى به دليل
اين كه در خدمت اهداف و مطامع غرب است از سوى غرب نيز به زمينه هاى روانى و
اجتماعى آن دامن زده مى شود.
حالت روانى فوق كه چهره اى اجتماعى نيز دارد، همان پديده اى است كه از
آن با نام «غرب زدگى» ياد مى شود.
غرب زدگى از مكانيسم روانى خاصى برخوردار است كه نظير آن در زندگى فردى
افراد و نيز در برخى از حيوانات مشاهده مى شود; گاه انسان، حيوانى درنده;
مانند «شير» را مشاهده مى كند و با آن كه راه گريز در پيش دارد و يا آن كه
امكان دفاع از خود را دارد; ولى بدون هيچ مقاومت يا فرار به سوى شير حركت
مى كند و حتى به فرض اگر شير راه خود را در پيش بگيرد او نيز به دنبال آن حركت
مى كند; به انسانى كه گرفتار اين حالت مى شود انسان «مستسبع»; يعنى
سبع زده يا وحشى زده مى گويند.
برخى از حيوانات نيز در هنگام مشاهده ى دشمن، رفتارى مشابه از خود نشان
مى دهند; مانند بعضى از پرندگان كه به محض رويارويى با برخى از مارها به جاى
گريز، جهت بلعيده شدن به كام مرگ گام مى گذارند.
در تبيين و توضيح حالت روانى فوق و مكانيسم آن سخن هاى فراوانى گفته شده
است و فلاسفه ى اسلامى نيز در مباحث عليت، در هنگام ذكر اقسام علت فاعلى، با
عنوان «فاعل بالعنايه» به بحث از اين نوع فعل پرداخته اند; از جمله
مثال هايى كه براى فاعل بالعنايه ذكر كرده اند، تمثيل شخصى است كه در
ارتفاع قرار مى گيرد و زمانى كه از فاصله ى خود با زمين آگاه
مى شود، بلافاصله سقوط مى كند.
تبيين فلسفى اى كه علامه طباطبايى در اين باره، در هنگام ارجاع فاعل
بالعنايه و فاعل بالجبر به فاعل بالقصد انجام مى دهد، اين است كه در
همه ى اين موارد فعل بر اساس قصد و اختيار انجام مى شود; زيرا هر موجودى
كه داراى اراده است رفتار خود را بر اساس امورى كه موافق خواسته ى اوست، انجام
مى دهد و چون علم و آگاهى مقوم كار و فعل ارادى است، اراده ى هر كس در
دايره ى آگاهى و علم او تحقق مى پذيرد; به عنوان مثال، كسى كه در هنگام
حمله ى شيميايى دشمن از ماسك استفاده مى كند، در صورتى كه به نحوه ى
استعمال آن علم نداشته باشد، با استفاده ى غلط از آن جان خود را از دست
مى دهد.
در مواردى كه انسان پس از آگاهى به كارى كه قصد عمل به آن را دارد، نسبت به مفيد
يا مضر بودن آن عمل ترديد كند، ترديد موجب تفكر و آمدوشد ذهنى او مى گردد; اگر
نتيجه ى تفكر به مفيد بودنِ عمل منتهى شود، فرد به انجام آن مبادرت مىورزد و
اگر نتيجه خلاف آن باشد عمل را ترك خواهد كرد و در مواردى كه بيش از يك انديشه و
تصور در ذهن آدمى نباشد و احتمال خلاف آن در خيال يا فكر ايجاد نشود، مجالى براى
ترديد و تأمل باقى نمى ماند و در نتيجه پس از تصور و آگاهى به آن، عمل از شخص
صادر مى گردد; يعنى آن جا كه فعل بعد از تصور و بدون تأمل صادر
مى شود، چيزى جز يك فعل ارادى كه بر اساس قصد و آگاهى است، واقع نشده است.
موجود مختار و مريد، بدون اراده و آگاهى كارى را انجام نمى دهد و در مواردى
نيز كه به اضطرار و اكراه كارى را انجام مى دهد، پس از سنجش على رغم
تعلقى كه به طرف هاى مختلف دارد، آن را كه بهتر مى داند به اراده ى
خود انجام مى دهد; مانند كسى كه در شرايط احتمال سقوط ديوار، حركت خود را از
كنارِ ديوار برماندن ترجيح مى دهد و در مواردى فرد را مجبور مى دانند;
مانند وقتى كه چند نفر فردى را بلند كرده و از محلى كه نشسته است، منتقل
مى كنند، در اين حال در حقيقت كارى از آن فرد صادر نشده و فعل متعلق به اشخاصى
است كه او را با اراده ى خود انتقال مى دهند و استناد فعل به فرد و مجبور
دانستن او در آن فعل جز با تسامح و مجاز نيست.
علامه طباطبايى عمل شخصى را كه با تصور ارتفاع و سقوط از آن سقوط مى كند،
يا عمل فردى را كه با مشاهده ى رفتن شير به دنبال آن مى رود، اين گونه
تبيين مى كند:
فردى كه درنده اى را مى بيند و به دنبال آن مى رود، يا با تصور
ارتفاع و سقوط از ايستادن باز مى ماند و تعادل خود را از دست مى دهد،
وحشت سقوط و هيبت درنده چندان وجود او را تسخير مى كند كه تصورى ديگر جز سقوط
و يا رفتن پى شير در ذهن و انديشه ى او باقى نمى ماند و هرگاه يك تصور و
آگاهى خاص بدون انديشه ى معارض در جان آدمى جاى گرفت، عمل مطابق با آن نيز
بى آن كه با ترديد و شك همراه باشد، بلافاصله از او صادر مى شود.
بيانى كه علامه طباطبايى در ارجاع فاعل بالجبر و فاعل بالعنايه به فاعل بالقصد
دارد، در تبيين برخى از رفتارهاى اجتماعى نيز مناسب است و اين بيان با تحليل قرآن
مجيد در باره ى نحوى عملكرد قوم فرعون سازگار است:
قرآن كريم رفتار متقابل فرعون و قوم او را اين گونه معرفى مى كند:
«استَخَفَّ قومه فاطاعوه; فرعون طلب خفت و خوارى از قوم خود كرد پس آن ها از
او اطاعت كردند.»(99) طبق اين آيه، فرعون قوم خود را به زور و جبر به
خدمت و اطاعت بر نمى گماشت و حتى او آن ها را خوار و ذليل نمى كرد،
بلكه او تنها طلب خفت و تهى مغزى مى كرد و كسانى كه اين طلب را پاسخ
مى دادند، خود فاعل خوارى و زبونى بودند; البته فرعون زمينه هاى فعل را
فراهم مى كرد و بزرگ ترين كوشش او در اين مورد بزرگ نشان دادن خود و
تحقير موسى(ع) بود. او از يك سو دستاوردهاى مادى مصر را كه دنياى آن روز به آن چشم
دوخته بود، به رخ مى كشيد و تدبير خود را در جهت رشد و توسعه و در راه سعادت
مى دانست و تمدن مصر را طريقه ى مثلى و تمدن بزرگ مى خواند و از
ديگر سو موسى(ع) را ساحرى كذاب و انسانى فقير و خوار كه از تمدن و تكلم
بى بهره است، معرفى مى كرد:
«و نادى فرعون فى قومه قال يا قوم أليس لى ملك مصر و هذه الانهار تجرى من تحتى
افلا تبصرون; آيا پادشاهى مصر از آن من نيست و اين آبادانى را كه تحت كنترل و تدبير
من است و نهرهايى را كه در قصرهاى من روان است مشاهده
نمى كنيد.»(100)
«ام اناخير من هذا الذى هومهين ولايكاد يبين. فلولا القى عليه اَسْوِرةُ من ذهب
اوجاءَ معه الملأئكة مقربين; آيا من از او كه خوار و ذليل و فقير و مسكين است بهتر
نيستم، او كه عاجز از تكلم بوده است و سخنى به روشنى نمى تواند بيان كند، اگر
او راست مى گويد، چرا زينت هايى از طلا با خود ندارد و دستبندهاى زرين بر
دست نمى افكند و يا آن كه چرا فرشتگان آسمان و ملائكه با او راه
نمى روند.»(101)
«إنى اخاف ان يبدل دينكم او ان يظهر فى الارض الفساد; من ترس آن دارم كه او شما
را از آيين و روشى كه داريد دور بدارد و زمين را دچار فساد و تباهى
كند.»(102)
«...قال فرعون مااُريكم الاّ ماارى و مااهديكم الاسبيل الرّشاد; من آنچه را شرط
مصلحت مى بينم با شما مى گويم و شما را جز به راه توسعه و رشد هدايت
نمى كنم.»(103)
«قالو ان هذان لساحران يريدان ان يخرجاكم من ارضكم بسحرهما و يذهبا بطريقتكم
المثلى; موسى وها رون دو ساحر بيش تر نيستند كه قصد آن دارند تا به سحر خود
شما را از سرزمينى كه داريد محروم كرده و بيرون كنند و شيوه ى نمونه و تمدن
برتر شما را از شما
بازستانند.»(104)
تمام گفته ها درجهت بزرگ نشان دادن خود و خوار كردن موسى(ع) است و به راستى
كه تمدن فرعونى مصر با آن همه شكوه و جلال دنيايى كه همگان را فريفته ى خود
كرده است، در آن زمان به مراتب بيش تر از آنچه هم اكنون به نظر مى رسد در
ديده ى تنگ دنيابينان بزرگ جلوه مى كرد و كسانى كه زرق تمدن فرعونى برق
از ديدگانشان ربوده بود، ناگزير خود را خوار مى يافتند و فرعون را اطاعت
مى كردند: «فاستخفّ قومه فاطاعوه انهم كانوا قوماً فاسقين.»(105)
فرعون از قوم خود طلب خفت و خوارى كرد و على رغم آن كه مؤمن آل فرعون
آن ها را برحذر مى داشت، دعوت فرعون را اجابت كردند و به تقاضاى او پاسخ
گفتند و در حقيقت با اين عمل از آنچه كه عظمت و رشد و هدايت واقعى بود، روى
گرداندند و امكانات الهى را كه در آن ها به امانت نهفته بود، از ياد بردند و
بدين ترتيب با فراموش كردن هويت انسانى خود از زمره ى فاسقان گرديدند و فرعون
را كه در حقيقت دشمن آن ها بود، بزرگ ديدند و با بزرگ ديدن او بى آن كه
اجبارى باشد، با اختيار و اراده ى خود به اطاعت او گردن نهادند و به قتل موسى
رأى دادند: «و قال فرعون ذرونى اَقْتُل موسى ولْيدعُ ربه...»(106)
قرآن كريم در جاى ديگر خطر استخفاف را به رسول خود گوشزد مى كند: «فاصبر ان
وعدالله حق ولا يستخفنّك الذين لايوقنون; صبر و استقامت پيشه نما كه وعده ى
خداوند حق است و از استخفاف كسانى كه فاقد يقين هستند بر حذر
باش.»(107)
غرب نيز كه از معرفت يقينى بى بهره بوده و تمدن فرعونى خود را با نام توسعه
و رشد به تماميت رسانده است، به استخفاف ملل و اقوام غيرغربى مى پردازد، اين
رويارويى در حالى رخ مى دهد كه غرب همه ى امكانات داخلى خود را به فعليت
رسانده و اينك ناگزير تا درون خانه ى آن ها وارد شده است و در اين حال
سنت حقيقى و زنده كه از شهودى الهى و معرفت عقلى برخوردار است، در اغلب موارد غايب
بوده و چيزى جز قالب و يا تقلبى از آن باقى نمانده است.
مردمى كه از نظاره ى ملكوت آسمان و زمين و عظمت آن محروم مانده اند،
دنيا و آنچه در آن است با همه ى كاستى و خردى در ديدگانشان عظيم جلوه
مى كند. آن ها قبل از آن كه غرب به خانه ى وجودشان رخنه كند،
آفتاب حقيقت را از دست داده و به زندگى دنيا دل بسته اند و به همين دليل وقتى
كه غرب را در پيش چشمان خود مى بينند در قياس با آنچه كه دارند بس عظيم و
باشكوه مى يابند. آن ها كه از سنت محروم و در بدعت غوطهورند، بر سبيل
عادت به رفتار خود صورتى دينى و آسمانى مى دهند و اين صورت خشك و بى روح در
رويارويى با غرب كه همه ى تعلقات الهى خود را بريده و تمام زمينه ى دينى
خود را خشكانيده است، به سرعت در هم مى شكند.
از آن جا كه سنت در اكثر اين كشورها زنده نيست، مظاهر مادى تمدن غرب به عنوان
طريقه ى مثلى و تمدن عليا چشمان بى سو و بى فروغ آن ها را
خيره كرده و گوش هاى ناتوانشان را كر كرده است و آن ها كه تنها از
راه عادت، ـ نه يقين ـ به مبادى دينى خود پايبند هستند، بدون آن كه نيازى به
ترديد و شك در گذشته ى آسمانى و الهى خود داشته باشند، يكباره همه ى آنچه
را كه داشته، فراموش كرده، با شوق و كششى برتر از وصف به سوى مظاهر مادى غرب حركت
مى كنند و در نتيجه به اطاعت و پيروى از آن با اراده و خواست خود و بدون درنگ
و تأمل - نه به جبر - گردن مى نهند.
بايد توجه داشت همان گونه كه اطاعت ارادى انسان مُسْتَسْبِع از شير و
دنباله روى از او، هرگز آدمى را شير نمى كند; اطاعت و پيروى انسانى كه با
مكانيسم فوق به دنبال غرب راه مى افتد، او را به غرب نمى رساند.
شير داراى باطنى حيوانى است كه در طى ساليانى چند مراتبى را از مقطع جنين تا
جوانى پيموده است، تا به شكل ظاهرى خود دست يافته است. غرب نيز داراى تفكر و
انديشه اى است كه پس از بالغ بر چند سده تلاش، به مظاهر سياسى و اقتصادى خود
رسيده است و از اين جهت آنچه در غرب است مجموعه اى هم آهنگ با انديشه و
جان انسان غربى است.
همان گونه كه انسان سبع زده جز ظاهرى ترين ابعاد وجود شير را
نمى بيند، انسان غرب زده نيز جز آشكارترين ابعاد هستى غرب را كه همان
سياست و اقتصاد است، مشاهده نمى كند و او كه اين ظواهر تمام وجودش را فرا
مى گيرد، بدون توجه به وضعيت جسمانى و ساخت اجتماعى فعلى خود كه متناسب با
انديشه هاى سنتى و رسوم و عادات قومى او شكل گرفته اند، به رفتارى ظاهرى
كه همان تقليد صرف است، بسنده مى كند.
همان گونه كه فرعون و قوم او هر دو در بى ايمانى و فسق همانند هستند،
انسان غرب زده نيز با غرب در قطع پيوندهاى آسمانى همسان مى باشند; ولى
غرب در زمينه ى تاريخى خود فرصت بارورى و ظهور طبيعى خود را پيدا كرده است و
انسان غرب زده كه از اين فرصت بى نصيب است، مانند كسى است كه دير آمدن
خود را با زود رسيدن مى خواهد جبران كند. او بدون آن كه به طور كامل
پيوندهاى خود را با سنت هاى دينى قطع كرده باشد و نظام و ساختى متناسب با
سياست و اقتصاد موجود غرب ايجاد كرده باشد، مدل هاى غربى زيست و معيشت را بر
زندگى فردى و اجتماعى خود تطبيق مى دهد و اين تطبيق چون جدا از زمينه ى
فكرى و روانى خاص خود است، صورتى جز تقليد ندارد.
گاه آدمى فريفته ى ظاهر چيزى مى شود كه آن را با او نسبتى نيست; در
اين صورت مشكل اصلى فريفتگى و خود باختگى و تقليدى است كه به دنبال آن مى آيد
و حل اين مشكل در پرتو شناخت و آگاهى به آن است; ولى گاهى آدمى فريفته و مسخر ظاهر
دشمن حيله گرى مى شود كه قصد هستى او را دارد; در اين صورت با پايان
بخشيدن به هستى او راه هرگونه بازگشتى را مسدود مى گرداند. انسانى كه از
معرفتى عميق نسبت به سنت هاى دينى برخوردار نيست و با مشاهده ى مظاهر
مادى غرب به دنبال آن راه مى رود، گام در كام دشمنى مى گذارد كه جهت
بلعيدن او دهان گشاده است.
غرب در ابعاد سياسى و اقتصادى خود به حذف رقيبان موجود مى پردازد; علاوه بر
اين غرب در هنگامى كه به سوى كشورهاى غيرغربى گام مى گذارد، تحت تأثير
الزام هايى است كه از ناحيه ى نيازهاى درونى صنعت، تكنولوژى و اقتصاد
سياسى غرب بر او تحميل مى شود و اين نيازها به چيزى كم تر از هستى و نظام
اجتماعى جوامع غيرغربى، اشباع نمى شود; در چنين شرايطى، چون غرب انبوه مقلدان
را در ميان كشورهاى استعمارزده به عنوان پيروان مطيع و بى جير و مواجب مشاهده
كند، جز آنچه را كه به مصلحت سياسى و اقتصادى او، اقتضا نمايد به آن ها انشا
نمى كند و بدين ترتيب كشش انسان غرب زده در خدمت كوشش غرب، پايه هاى
اقتصادى، سياسى و فرهنگى نظام سلطه را بيش از پيش تقويت مى كند.
غرب در هويت خود جايگاه غربت فطرت الهى آدم است و غرب زدگى با غروب يقين و
به دنبال آن تزلزل در ايمان آغاز مى شود و به لحاظ هاى مختلف داراى
مراتبى است:
در فرآيند برخورد و رويارويى كشورهاى غيرغربى با غرب، ابتدايى ترين و
ظاهرى ترين مرحله ى غرب زدگى آن است كه انسان شرقى به صورت مقلد
صرفى درآيد كه براى پوشاندن هويت و پيشينه ى غيرغربى خود، در تشبه به ظواهر
غربى از انسان هاى غربى به گونه اى مضحك پيشى مى گيرد; مانند كسى كه
جز ظاهر شير را نمى بيند و در اثر سبع زدگى به دنبال آن راه مى رود;
چنين فردى به دليل اين كه از شرايط و امكاناتى كه انسان غربى در طول گذشته ى
حيات خود تحصيل كرده، محروم است; على رغم رفتار تقليدى هرگز نمى تواند
پا، جاى پاى او بگذارد و چون به عدم مطابقت پى مى برد، اشكال را در ضعف
تقليد خود مى پندارد و بر شدت تقليد مى افزايد. انسان غرب زده كه در
نخستين برخوردها پوشش، گويش و نحوه ى ظاهرى رفتار و عمل غرب را مى بيند،
در تقليد نسبت به ظواهر سرعت مى گيرد و چون نسخه ى تقليدى رفتار خود را
مطابق با اصل نمى يابد، تقليد خود را ضعيف و ناكافى مى پندارد و به همين
دليل به تقليد خود شتاب مى دهد. در اين شرايط استعدادهاى شكفتنى فرصت بروز
پيدا مى كنند: كلمات، اصطلاحات و عبارات غربى، هنوز به گوش نرسيده، در حافظه
جا مى گيرد و مدهاى روزانه قبل از آن كه فرصت انتقال به بروشورهاى رسمى را
پيدا كنند، در پوشش دختران و پسران كشورهاى استعمارزده، به گونه اى به مراتب
غليظ تر از آنچه در كشورهاى مادر وجود دارد، ظاهر مى شوند و اين در حالى
است كه نبوغى بيش تر در فراموشى آداب، رسوم و شيوه هاى پيشين رفتار و
سلوك اجتماعى تبلور پيدا مى كند. بدون شك همان گونه كه استعداد
تقليد با بار عاطفى مربوط به خود قرين است، نبوع نسيان نيز از شرايط روانى خاصِ خود
تغذيه مى كند.
انسان غرب زده به موازات اضطراب و در نتيجه شتابى كه در تقليد خود پيدا
مى كند، بر نفرت و عداوت خود نسبت به هر آنچه كه نشان از گذشته و
پيشينه ى غيرغربى او دارد، مى افزايد. گذشته ى او در تكوين
فاصله اى كه او تا وصول به غرب دارد، متهم است و به همين دليل در پرهيز از
موضع اتهام، تلاش مى كند در اولين فرصت، نام خود را كه در فرهنگ پيشين او جز
حسن و جمال نبوده است، تغيير دهد و در گام بعدى رنگ خود را در زير هزاران تُن گرد و
پودر شيميايى كه به اسم لوازم آرايش وارد مى شود، دفن مى كند تا
بدينوسيله از ننگ گذشته اى كه با ژن هاى او همراه است، نجات پيدا كند و
به قالب جديدى از زيبايى و جمال كه از غرب وارد مى شود در آيد. اين سطح از
غرب زدگى در كشورهاى جهان سوم از نخستين روزهاى آشنايى آن ها با غرب آغاز
مى شود و پس از آن كم تر امكان دگرگونى آن فراهم مى شود; بلكه با
مرور زمان بر ابعاد اجتماعى آن افزوده و يا اين كه تكنيك انتقال و جذب آن
متحول مى شود. در ابتدا گروه هاى محدود از قشرهاى مرفه اجتماعى ـ
بيش تر شهرى - كه شانس معاشرت و برخورد با آدم هاى غربى را دارند، در
معرض اين نوع از غرب زدگى قرار مى گيرند; ولى در نسل هاى بعدى كه
وسايل ارتباط جمعى به طور ارزان و فراوان در اختيار همگان قرار مى گيرد و
كانال هاى ماهواره اى همراه با «جعبه ى جادو» اقصا نقاط زمين را فرا
مى گيرد، تبعيت و تقليد از ژست ها و حركات مدل ها و مانكن هاى
غربى، از ضروريات روزمره ى زندگى همه ى خانواده ها مى شود و
بدين ترتيب نقش خانواده در انتقال فرهنگ و آداب اجتماعى روز به روز ضعيف و كم
رنگ تر مى گردد.
مرحله ى دوم غرب زدگى كه در طول مرحله ى نخست قرار دارد و تضادى
بنيادين با آن ندارد، بيش تر با يك يا دو نسل تأخير در ملل استعمارزده و
كشورهاى جهان سوم ظاهر مى شود.
پس از برخوردهاى اوليه و كسب اولين تجربيات، گروه هايى كه زهر سياست مسموم
استعمار را در جان خود احساس كرده و مستى ديدار نخستين را نسبت به ظواهر سياسى آن
از دست داده اند; ولى هم چنان نسبت به بنيادهاى فلسفى و فكرى غرب و تضاد
ذاتى اين مبانى با اصول معرفت دينى و سنتى خود ناآگاه هستند، نقد خود را متوجه
چهره ى سياسى غرب مى كنند و با خيره شدن به نظام صنعتى غرب در غفلت از
خصوصيات بنيادين تفكر غرب باقى مى مانند. اين گروه كه در شرايط مساعد اجتماعى
به برخى تحركات سياسى در قبال حاكميت هاى استعمارى روى مى آورند، اگر
متوجه غفلت خود نباشند در مسير حركت به مرتبه اى عميق تر كه
مرتبه اى مخفى تر از غرب زدگى است، گرفتار خواهند شد.
مرحله ى نهايى كه عميق ترين و مخفى ترين نوع آن نيز هست، پس از آشنايى
با چهره ى استعمارى و شناخت ابعاد فرهنگى و مبانى انديشه و تفكر غربى است; در
اين مرحله تلاش انسان بر آن است تا با اعتقاد به مبانى فلسفى و فكرى غرب - نه در
قالب تقيلد ظاهرى - به صورت رقيبى نوين با قطع روابط اسارت بار استعمار، در
صحنه ى سياست جهانى حضور به هم رساند.
انسان غرب زده در صورتى كه به اين آرمان اجتماعى نايل شود و امكان اين وصول
براى او وجود داشته باشد، به جامعه اى دست خواهد يافت كه از فرط نزديكى به غرب
در پايان خط غربت قرار گرفته و بدين ترتيب سرنوشت خود را با غرب پيوند زده است و در
صورتى كه امكان وصول به آن را پيدا نكند - چه اين كه وصول به اين رتبه در شرايطى كه
غرب، سلطه ى سياسى و اقتصادى خود را به فعليت رسانده است اگر غير ممكن نباشد،
دشوار و توان فرسا است - در حسرت رسيدن به آن جان خواهد داد. تحقق آرمان اين گروه
شديدترين مرحله ى غرب زدگى را به دنبال مى آورد; زيرا ديگر
گروه ها، جامعه و نظامى را تشكيل مى دهند كه از هويتى دوگانه برخوردار
است: اين نظام از يك سو ريشه در پيشينه ى سنتى و دينى خود دارد و از ديگر سو
بدون آن كه به هدم و نابودى طبيعى آن ريشه ها پرداخته باشد، به سياست و
اقتصادى ناهم آهنگ و بى تناسب با شرايط اجتماعى خود نظر دارد و افراد در اين
جوامع همانگونه كه خويشتن را دور از مبدأ شرقى خود مى يابند، در ابعاد غربى
خود نيز احساس غربت و بيگانگى مى كنند و به همين دليل روزنه ى بازگشت به
طور كامل بر روى آن ها بسته نشده است، ولى انسان و يا جامعه اى كه فكر و
ذكر غرب، تمام ابعاد فرهنگى و رفتارى او را پوشانده است، موقعيت و اضطرابى را كه در
هستى او آشيان گزيده، به عنوان حقيقت خود پذيرفته و در برابر آن تسليم شده است و
خيال گريز از آن را نيز در سر نمى پروراند.
