1. جنبش تنباكو

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. يرواند آبراهاميان، ايران بين دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدى و محمدابراهيم فتاحى، ص 95.
2. همان ، ص 54 و يحيى دولت آبادى، تاريخ معاصر يا حيات يحيى ، ص 103.

[30]

وى، بازرگانى، گرفتن امتيازات، اعطاى وام ها و تهديد براى اعمال نفوذ و گسترش سلطه خود در ايران بهره مى بردند. در اين عرصه، در عصر ناصرالدين شاه، امتيازات، عمده ترين نقش را برعهده داشت.
    طبق اين امتيازات افراد و دولت هاى بيگانه در ازاى مبلغ ناچيزى حق امتياز و با پرداخت رشوه به چند دولت مرد بخشى از منابع ملى ايران را براى سال هاى متمادى در اختيار مى گرفتند. امتياز رويتر از بزرگ ترين آن ها بود كه تقريباً تمام منابع مهم ايران را به شخصى به نام رويتر واگذار مى كرد. (1)
لردكرزون اين قرارداد را تسليم كامل همه منابع يك دولت، به خارجى ها مى داند كه مانند آن هرگز به گمان احدى نيامده است. (2) اين قرارداد با مخالفت گسترده علما به خصوص ملاعلى كنى كه آن را مقدمه اى براى تسلط بيگانه و مستعمره شدن ايران مى دانستند لغو گرديد. اما امتياز ديگر انگليسى ها ـ بانك شاهنشاهىـ ، سال ها به استثمار ايرانيان پرداخت. انگليسى ها از طريق اين بانك با انتشار اسكناس و دادن مساعده به دولت، وزيران و افراد خصوصى، در آنان نفوذ مى كردند و از منافع سياسى و اقتصادى برخوردار مى شدند. روس ها نيز در رقابت با انگليسى ها امتيازهايى به دست آوردند كه يكى از مهم ترين آن ها بانك استقراضى بود كه به دليل اهميت آن، وزير خارجه روسيه پادرميانى كرد و آن را به دولت روسيه انتقال داد.
    امتياز مهم ديگرى كه به انگليسى ها داده شد و به حركت انقلابى مردم ايران انجاميد امتياز انحصار توتون و تنباكو بود: