چرايى و چگونگى وقوع انقلاب اسلامى ايران

[19]

    1. نارضايتى عميق از شرايط حاكم با شاخص هايى مانند خستگى و تنفر مردم از وعده تكرارى و دروغينِ رسيدن به دروازه هاى تمدن بزرگ شاه و شعارهاى طرد كننده رژيم ـ مانند مرگ بر شاه و نظام شاهنشاهى نابود بايد گردد ـ آشكار بود. برخلاف همه يا بيش تر انقلاب هاى معاصر ـ كه تنها گروه هاى خاصى در آن ها شركت داشتند ـ در ايران اكثر قريب به اتفاق جمعيت كشور از رژيم پهلوى ابراز تنفر مى كردند.
    با توجه به اين واقعيت كه ناخشنودى مردم با جنبه هاى فكرى و عقيدتى آميخته گرديد، مى توان گفت نارضايتى در ايران از ديگر انقلاب هاى معاصر شديدتر و عميق تر بود.
    2. گسترش و پذيرش انديشه و ايدئولوژى جديد جايگزين در انقلاب اسلامى با شاخص شعارهاى انقلابيان در بيان آرمان هاى جديد ـ كه در تظاهرات هاى خيابانى، سخنرانى ها و نوشته هاى زمان وقوع انقلاب ديده مى شد ـ و بى توجهى همگانى به شعارهاى گروه هاى غيراسلامى، به رغم تبليغات گسترده آن ها، قابل مشاهده بود. به طور كلى، درپى شكست ماركسيسم و ناسيوناليسم، با تلاش گروه هاى اسلامى، انديشه احياى دين و بازگشت به خويشتن روز به روز نيرومندتر شد و كسانى كه در انقلاب شركت جستند به اين كه ايدئولوژى اسلامى بايد جايگزين ايدئولوژى قديمِ حاكم گردد، معتقد گرديدند.
    از سوى ديگر، جمعيت پذيرنده آرمان هاى انقلاب اسلامى نيز، برخلاف ساير انقلاب هاى معاصر، بسيار بود; به گونه اى كه مى توان گفت جز بخشى از روشنفكران ـ كه با عقايد ماركسيستى يا ليبرالى در انقلاب شركت داشتند ـ عموم مردم از آرمان هاى اسلامى و انديشه هاى امام خمينى(ره) طرفدارى مى كردند. افزون بر اين، اصالت فرهنگى ايدئولوژى انقلاب ايران از تفاوت هاى عمده انقلاب اسلامى با ديگر انقلاب هاى معاصر است.
    3. در وقوع انقلاب اسلامى، وجود نوعى رهبرى ويژه همراه با ساختارهاى خاصِ نقش آفرين مانند نهاد روحانيت، شبكه مساجد و انجمن هاى اسلامى نيز آشكار بود. رهبرىِ هوشمند، قاطع و بلامنازع امام خمينى(ره)، اعتماد خاص مردم به وى و پيوند دينى و تاريخى روحانيت و مردم وضعى استثنايى پديد آورد و به موفقيت سريع در برانگيختن نارضايتى از وضع موجود، گسترش آرمان هاى انقلاب اسلامى، ايجاد و گسترش روحيه انقلابى و بسيج عمومى انجاميد. شعارهايى مانند «نهضت ما حسينى است رهبر ما خمينى است»، «حزب فقط حزب الله رهبر فقط روح الله»، «تا خون در رگ ماست خمينى رهبر ماست»، بر پذيرش همگانى رهبرى امام خمينى در انقلاب اسلامى گواهى مى دهد.
    4. روحيه انقلابى در انقلاب اسلامى با شاخص هايى چون عدم تسليم انقلابيان در برابر اقدامات رفرميستى رژيم شاه; (مانند تغيير نخست وزيران، آزادى زندانيان سياسى و آزادى هاى كنترل شده مطبوعات) و بى توجهى آنان به اقدامات سركوب گرانه، (مانند حكومت نظامى)، مشخص مى شود.

[20]

    براى كاوش در زمينه چگونگى وقوع انقلاب اسلامى، مانند هر انقلاب ديگر، بايد به تاريخ كشور رجوع كرد. از سوى ديگر، در بحث چگونگى وقوع انقلاب، توجه به ماهيت انقلاب بسيار راه گشا مى نمايد. ماهيت دينى انقلاب اسلامى و پيروزى سريع آن ـ كه با اين ماهيت ارتباط دارد ـ بازگوكننده نقش مهم تر تعدادى از علل مربوط به چگونگى وقوع انقلاب اسلامى است. علت هايى مانند دين مبين اسلام، مذهب تشيع و ويژگى ظلم ستيزى و عدالت خواهى آن، نهضت ها و حركت هاى شيعى گذشته، مراسم مذهبى (عزادارى در ماه هاى محرم و صفر و بهويژه روزهاى تاريخى تاسوعا و عاشوراى حسينى)، نهاد روحانيت و ارتباط دائمى آن با مردم و رهبرى هوشمند و قاطع امام خمينى (ره). در حقيقت فرهنگ مذهبى مردم ايران ، به رغم نمودهاى آشكار فرهنگ پرزرق و برق غربى، نهادهاى فرهنگى ـ تاريخى و رهبرى امام خمينى(ره) در ايجاد و پيروزى سريع انقلاب نقشى اساسى داشت.