1ـ تعاليم اسلام

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. حميد عنايت، پيشين، صص 17 ـ 16.
2. مرتضى مطهرى، پيشين، ص 43.
3. ر. ش. به : عميد زنجانى، پيشين، صص 61 ـ 62. استاد عميد زنجانى در زمينه منشأ تفكر سياسى در قرآن، آيات زيادى استخراج كرده اند كه مى توان در ص 61 ـ 85 همين اثر ملاحظه كرد.

[81]

    الف ـ رسالت گسترش اسلام: از نظر قرآن، آيين اسلام جهان شمول و جاودانه است و رسالت گسترش آن بر عهده همه مسلمانان نهاده شده است. از اين ديدگاه، هدف و آرمان همه حركتهاى سياسى جامعه اسلامى بايد معطوف به پيروزى نهايى اسلام و رسيدن به هدف متعالى آن باشد. (1) بر اساس همين رهنمود قرآنى، مجاهدتها و تلاشها و ايثارهاى فراوانى در طول تاريخ از سوى مسلمانان براى گسترش مكتب اسلام صورت گرفته كه با محتوا و آرمانهاى اسلامى بوده و محرك عمده آنها، عقيده و ايمان به مكتب اسلام و پيروى از قرآن بوده است.
    زيرا مسلمان نمى تواند نسبت به گسترش دين و عقيده اش بى تفاوت باشد و براى انجام اين وظيفه در برخى موارد مبارزه و انقلاب ضرورت مى يابد. پيامبر گرامى اسلام براى ايفاى اين وظيفه الهى و در مقابله با سنگ اندازيهاى كفار در طول 23 سال رسالت خود، دهها جنگ كوچك و بزرگ را سازماندهى و يا رهبرى كرد و همين نشان مى دهد كه در اسلام راه مبارزه بسته نيست و وقتى شرايط ايجاب كند، مبارزه اجتناب ناپذير است.
    بر همين اساس در مورد انقلاب اسلامى نيز مى توان در كنار شرايط زمانى و مكانى و ديگر عوامل و شرايط سياسى ـ اجتماعى، سرچشمه و ريشه قيام سراسرى مردم را ايمان به مكتب اسلام، اعتقاد به قرآن و پيروى از عملكرد و سيره پيامبر (صلى الله عليه وآله) وائمه (عليهم السلام) دانست. (2) ايمان، آن گونه كه قرآن ترسيم مى كند، نمى تواند عقيده ذهنى مجرد باشد و هرگز از حركت سياسى در جهت آرمانها و هدفهاى قرآنى جدا نيست.
    ب ـ جامعيت اسلام: كليت و جامعيت مكتب اسلام بدين معناست كه اسلام برنامه و طرحى براى تنظيم زندگى بشرى، ضامن عدالت، صلح، امنيت و آزادى است و برپايى نظام سياسى ـ اجتماعى بر مبناى اسلام، جزيى از اعتقاد به جامعيت اسلام محسوب مى شود كه مبارزه در اين راه از بارزترين ابعاد جهاد در راه خدا و تجلّى ايمان و اعتقاد است و از ديدگاه قرآن، چنين اعتقادى فقط در عمل ظاهر مى شود; زيرا

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. همان، ص 81 ـ 82.
2. ر. ش. به: همان، ص 59 ـ 62.

[82]

ايجاد حكومت اسلامى در شرايط حاكميت طاغوتها و عدم تمايل آنها به واگذارى قدرت به نظام اسلامى، ورود در مبارزه و انقلاب را اجتناب ناپذير مى كند و اسلام اين اجازه را داده كه در صورت عدم تمكين طاغوتها به احكام الهى، مسلمانان با اعمال زور آنها را از صحنه بيرون كنند. بر همين اساس مى توان محور اصلى پيدايش و رشد و پيروزى انقلاب اسلامى را براى تحقق چنين هدفى يعنى برپايى نظام سياسى اسلام و عمل به جامعيت اسلام دانست.
    ج ـ مسئوليت انسان: مسأله ديگرى كه از مبناى اعتقادى يك مسلمان سرچشمه مى گيرد و در اعمال و حركات سياسى ـ اجتماعى او مؤثر است، مسؤوليت انسان (1) در برابر آينده و سرنوشت خود و جامعه اش مى باشد. انسان، آزاد آفريده شده و در مقابل اين آزادى و انتخاب آزاد، بايد مسؤوليت پس بدهد و پاسخگو باشد. انتخاب مسير حركت آينده خود و جامعه، بارى بر دوش انسان مى گذارد كه نمى تواند بى توجه و غيرمسؤولانه عمل كند.
    علاوه بر اين، از آنجا كه جامعه و اعمال ديگران نيز در سرنوشت انسان دخيل است، انسان مسلمان همواره بايد ناظر و مراقب اوضاع و احوال اطراف خود باشد و خود را براى پذيرش مسؤوليتهاى اجتماعى آماده كند. در همين راستا، قرآن امر به معروف و نهى از منكر را جزو فرايض اجتماعى مسلمانان قرار داده (2) و مستقيماً آنها را به ورود در فعاليتهاى سياسى ـ اجتماعى به عنوان جزئى از زندگى انسان دعوت مى كند.
    از آنجا كه انسان از ديدگاه قرآن، خليفه خدا در زمين و مسؤول استقرار حاكميت الهى در زمين است، (3) بايد زمينه و شرايط لازم را براى اين حاكميت فراهم كند و خود را براى احراز چنين مسؤوليتى آماده نمايد. در راستاى رسيدن به اين هدف بايد امكانات و لوازم مقتضى را نيز فراهم كند و همين بينش و اعتقاد، ميدان عمل وسيعى را براى فعاليت سياسى و جهادى مسلمانان در عرصه هاى سياسى ـ اجتماعى فراهم مى كند.

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. براى بحث بيشتر ر. ش. به: همان، ص 66 ـ 68.
2. همان، ص 68.
3. همان، ص 63.

[83]

    مسؤوليت انسان در برابر خدا، ازنحوه تفكر وعقيده او ناشى مى شود و در اين زمينه، صرف عقيده و اعتقاد، انسان را از عمل در راه انجام وظيفه بى نياز نمى كند. قرآن بر ضرورت ظلم زدايى از جامعه بشرى و صحنه فعاليتهاى اجتماعى تأكيد دارد و آن را جزو مسؤوليت اجتناب ناپذيز انسان مى داند. (1) مبارزه با ستم و تلاش براى استقرار عدالت نيز از اعتقاد به عدالت خدا در تكوين و تشريع ناشى مى شود (2) و انسان براى تحقق اين هدف بزرگ به تلاش و مبارزه سازمان يافته دست مى زند.
    د ـ سنت معصومين و نظريه انقلاب: در تأييد و تحسين چنين حركتهايى است كه در روايات معصومين تصريح شده كه: « افضل الجهاد كلمة عدل عند امام جائر ». (3) يعنى بافضيلت ترين جهادها، اين است كه انسان در مقابل پيشواى ستمگر دم از عدل بزند. همين جمله كوتاه حماسه هاى زيادى در دنياى اسلام آفريده كه نمونه كامل و بارز آن قيام حضرت امام حسين (عليه السلام) در برابر يزيد و نظام مستقر و حاكم موجود بود. اين قيام سرنوشت ساز و تاريخى شيعه مستند به اين نظريه انقلابى است كه هر مسلمانى كه تحت حكومت رژيم متخاصم با اسلام بسر مى برد، هر وقت كه فرصت مناسب دست مى دهد، بايد براى برانداختن آن، مبارزه و قيام كند.
    تحقق حاكميت قوانين الهى مستلزم حركت، جنبش، تلاش، جهاد، مبارزه و ايثار است و مصداق عينى اين تلاش را در سيره پيامبر (صلى الله عليه وآله) و ائمه معصومين (عليهم السلام) مى بينيم (4) كه عمرى را در تلاش و مبارزه و جهاد و تحريم حكام گذراندند و به عنوان بخشى از عقايد و بينش اسلامى، اسوه حسنه امت شدند. بر همين اساس است كه قرآن از مؤمنان مى خواهد كه از سرمشق والا يا «اسوه حسنه» رسول خدا (صلى الله عليه وآله) پيروى كنند. (5) از آنجا كه توفيق اصلى پيامبر در ايجاد حكومتى بر مبناى تعاليم اسلام بوده، پس مسلمانان هم وظيفه دارند از سرمشق او در اين زمينه پيروى كنند.

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. در قرآن متجاوز از 250 آيه در زمينه مبارزه با ظلم و ستم آمده است. ر. ش. به: عميد زنجانى، همان، ص 68 ـ 69.
2. همان، ص 63.
3. مرتضى مطهرى، پيشين، ص 44.
4. ر. ش. به : همان، ص 105 ـ 109.
5. قرآن كريم، سوره احزاب، آيه 21.

[84]

    بدين لحاظ مى توان گفت بذر انقلاب در تعاليم اسلام و سيره معصومين (عليهم السلام) نهفته است. در اين راستا مى توان دعوت قرآن به مبارزه با باطل و طرفدارى از حق، مبارزه با دشمنان خدا، جهاد مسلحانه در راه خدا، مبارزه براى استكبارزدايى و نفى سلطه و استبداد، مقابله با ملأ و مترفين و... (1) را متذكر شد كه دعوت به قيام و انقلاب است و جزو اصول قرآنى است كه در تاريخ سياسى مسلمين نقش ايفا كرده است.