طرح گسترده عقايد اسلامى

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. رضا داورى اردكانى، دفاع از فلسفه، ص 26. 2. مرتضى مطهّرى، پيرامون انقلاب اسلامى، ص 63.

[267]

جريان فقاهتى ـ ولايتى تلاش مى كرد كه اسلام در همه ابعادش در جامعه اسلامى احيا شود و براى رسيدن به چنين هدف بلندى، گام اوّل، شناخت اسلام و اشاعه آن بود.   استاد مطهّرى خود را در اين زمينه مسؤول و متعهّد مى دانست و به عنوان ايدئولوگ انقلاب درصدد بود كه پايه و قاعده اساسى بناى سياسى جامعه اسلام را مشخّص كند. (1) بدين لحاظ، به تعبير مقام معظّم رهبرى، مسأله شهيد مطهّرى، «مسأله يك جريان فكرى است در جامعه ما كه هر چه مى گذرد، برجستگى بيشترى پيدا مى كند». (2)    مبناى هر انقلاب، فكر و انديشه است; و پاى نهادن به ميدان مبارزه، بدون اتّكا به انديشه اى استوار، سرانجام خوشى ندارد و خلأِ فكرى ناشى از عمل زدگى، جوّ ذهنى افراد را آماده پذيرش افكار انحرافى و التقاطى مى كند. بدين لحاظ، مبارزه بايد از روى نقشه و اصول صـحيـح و بـا تمهيد مقدّمه باشد تا به نتيجه مطلوب برسد.
    شهيد مطهّرى بر اين اساس، درصدد پى ريزى اصول صحيح اسلامى براى انقلاب بود و اصرار داشت كه بين بناى سياسى ـ اجتماعى اسلام (حكومت و نظام سياسى) و زيربناى فكرى ـ اعتقادى آن پيوند برقرار كند. او در اين راستا، منظومه فكرى منسجمى ارايه داد كه ابعاد فلسفى، علمى، اجتماعى و اقتصاديش با هم كاملاً سازگار بود. بر همين اساس، آيت الله هاشمى رفسنجانى وى را «مجسّمه مكتب» و «مكتب مجسّم» (3) مى داند كه جهان بينى، ايدئولوژى، مشى سياسىـ اجتماعى و شيوه زندگيش، يك دستگاه منطقى را تشكيل مى داد.   شهيد مطهّرى در دهه 1340 به همراه شهيد بهشتى، شهيد باهنر، آيت الله هاشمى رفسنجانى، و مقام معظّم رهبرى، جمعى را تشكيل مى دهد كه مأموريت اصلى آن تدوين جهان بينى اسلامى است; (4) و خود ايشان در آستانه پيروزى انقلاب اسلامى، مجموعه ارزشمند مقدّمه اى بر جهان بينى اسلامى را براى تغذيه فكرى جوانان مى نويسد.
    جريان فقاهتى ـ ولايتى براى اوّلين بار، تحقيق دسته جمعى و مكتبى را پيرامون

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. جاويد موسوى، پيشين، ص 32، مصاحبه مقام معظّم رهبرى. 2. همان، ص 23. 3. جاويد موسوى، پيشين، ص 59، مصاحبه آيت الله هاشمى رفسنجانى. 4. همان، ص 28، مصاحبه مقام معظّم رهبرى.

[268]

مسايل اسلامى آغاز مى كند و مى كوشد به جميع جهات بعضى از موضوعها بپردازد. بدين لحاظ، كارهاى اساسى فكرى و اسلامى كه در سالهاى قبل از انقلاب اسلامى انجام شده، بى نظير است و حتّى در سالهاى پس از انقلاب نيز برجستگى و اهميت دارد و همين هاست كه مبناى فكرى انقلاب اسلامى را تشكيل مى دهد.   در همين راستا، شهيد مطهّرى را از معدود كسانى مى دانند كه انديشه انقلاب اسلامى و به تعبير امروزى، ايدئولوژى انقلاب را طرّاحى كرد، پرورانيد و رواج داد. (1)    استاد مطهّرى به لحاظ احاطه و تسلّطش بر فلسفه و علوم و معارف اسلامى، طرح فكرى گسترده اى در مسايل اعتقادى اسلام و جهان بينى اسلام ترسيم كرد كه در چارچوب آن، بسيارى از مسايل و مشكلات عصر جديد و شبهات مبتلابه جوانان را پاسخ مى داد و همه آثار و نوشته هايش نيز در همين چارچوب و با اين طرح بوده است. وى در اين زمينه مى نويسد:
خلاصه يك طرح اساسى در فكرم ريخته شده بود كه زمينه حلّ مشكلاتم در يك جهان بينى گسترده بود. در اثر درك اين مطلب و يك سلسله مطالب ديگر از اين قبيل، به اصالت معارف اسلامى اعتقاد پيدا كرده بودم، [ و ] معارف توحيدى قرآن و نهج البلاغه و پاره اى از احاديث و ادعيه پيغمبر اكرم و اهل بيت اطهار را دريك اوج عالى احساس مى كردم. (2)     طرح نوى كه شهيد مطهّرى در ارايه انديشه و عقايد اسلامى ابداع كرده بود، با استقبال جوانان مواجه شد. ايشان با كشف معمّاهاى فكرى نسل جوان تحصيل كرده و دانشگاهى و انتقال آنها به حوزه و روحانيت، از متن اسلام براى آنها پاسخهاى منطقى و اسلامى مى داد و حوزه ها و روحانيت را به تحرك وامى داشت.   اصلاح حوزه و تجيهز آن به منطق علمى، مسأله اى بود كه شهيد مطهّرى پيگيرى مى كرد. او در سالهاى نزديك به پيروزى انقلاب، با اظهار نگرانى از آينده انقلاب، تصميم مى گيرد به قم برود و با ايجاد تحوّل در حوزه، (3) مطابق نيازهاى روز،

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. همان، ص 177، مصاحبه واعط زاده خراسانى. 2. مرتضى مطهّرى، عدل الهى، ص 98. 3. براى اطلاعات بيشتر درخصوص نظر شهيد مطهّرى راجع به حوزه و اصلاح آن، رجوع شود به: سيرى در زندگانى استاد مطهّرى، ص 119.

[269]

متخصّص تربيت كند. (1) در آن روزها كه بحث اقتصاد و مكاتب فلسفى جديد بحث روز بود، شهيد مطهّرى گفته بود: مى خواهم در قم، راجع به اقتصاد اسلامى، شاگردانى تربيت كنم كه وجودشان بسيار ضرورى است.   شهيد مطهّرى در پايان كتاب علل گرايش به مادّيگرى، پس از توضيح و تفصيل علل گرايش به ماترياليسم در ايران و جهان، راه حلّ اين مشكل را در آن مى داند كه اوّلاً مكتب الهى به طور معقول، علمى و استدلالى صحيح عرضه شود. به نظر ايشان، اين امر در سايه يك مكتب استدلالى سيستماتيك امكان پذير است و معارف اسلامى از اين نظر، بسيار غنى است و مى تواند پاسخگوى اين نياز باشد. (2) ثانياً بايد پيوند مسايل الهى با مسايل اجتماعى ـ سياسى، مشخّص شود و روشن گردد كه مكتب الهى ازنظر پشتوانه بودن براى حقوق سياسى ـ اجتماعى، چه جايگاهى دارد. از ديد ايشان، در اين زمينه نيز تعليمات اسلامى غنى است و وظيفه روشنفكران مسلمان است كه مكتب حقوقى اسلام را از جنبه هاى سياسى ـ اقتصادى معرفى كنند. (3)    بر همين اساس، وقتى استاد مطهّرى از عدل الهى بحث مى كند، آن را در چارچوب طرح گسترده اى از معارف و عقايد اسلامى قرار مى دهد كه حكومت و شؤون سياسى ـ اجتماعى نيز ارتباط منطقى و ارگانيگ با آن دارد: «بديهى است كه برقرارى عدل در نظامات اجتماعى موقوف به اين است كه اوّلاً نظام تشريعى و قانونى نظامى عادلانه باشد و ثانياً در عمل به مرحله اجرا درآيد». (4) منظور از نظام تشريعى و قانونى، همان قانون و دستگاه قانونگذارى است كه در جامعه اسلامى ايران، مبناى آن از قديم الايام، شرع مقدّس اسلام بوده و در متمّم قانون اساسى مشروطه نيز براى نظارت بر آن، هيأتى از مجتهدان درنظر گرفته شده بود. امّا اجراى اين قوانين را هيچگاه علما و فقها وظيفه خود نمى دانستند و تنها در انقلاب اسلامى بود كه براى اوّلين بار اين موضوع مطرح

ــــــــــــــــــــــــــــ
1. على دوانى، پيشين، صص 101 ـ 100. 2. مرتضى مطهّرى، علل گرايش به ماديگرى، ص 222. 3. همان، ص 225. 4. مرتضى مطهّرى، عدل الهى، ص 27.

[270]

شد; موضوعى كه مقدّمات فكرى آن از قبل فراهم شده بود.   بدين لحاظ، اين مقدّمات و تحوّلات فكرى، نقش مؤثّرى در انقلاب اسلامى داشته است و اگر كسانى پيدا نمى شدند كه به دفاع از حريم دين برخيزند و براى آن راه حل ارايه نمى دادند، انقلاب پيش نمى آمد. بر همين اساس، برخى تأسيس و پيدايش علم كلام جديد از سوى شهيد مطهّرى را يكى از نشانه هاى انقلاب اسلامى مى دانند; (1) زيرا علم كلام مورد نظر وى، متكفّل پاسخگويى به مسايل جديد ازجمله حكومت است و از متن اسلام براى همه چيز جواب آماده دارد.   شهيد مطهّرى با طرح اسلام در مفهوم جامع كلمه، به صراحت مى نويسد: «اسلام به عنوان يك دين، در عين حال يك مكتب و يك ايدئولوژى است; طرحى است براى زندگى بشر در همه ابعاد و شؤون آن». (2) همين امر، مسلمانان را به سوى اصول تصاحب قدرت و ارايه نظام سياسى بر مبناى اعتقادات اسلامى رهنمون مى شود و مجاهد اين سنگر مهمّ حضرت امام خمينى (رحمه الله) است كه نظريه حكومت را ارايه مى دهد.