همراه با يادداشتهاي استاد مطهري

---

انتشارات صدرا

آئينه جام

ديوان حافظ

همراه با يادداشتهاي استاد مطهري

ناشر: انتشارات صدرا (با کسب اجازه از شوراي نظارت بر نشر آثار استاد مطهري)

چاپ اول: ارديبهشت 1372 – تعداد 3000 جلد

حروفچيني: مؤسسه اطلاعات و شرکت گيتي خودکار حروفچيني رضا

ليتوگرافي و چاپ: مؤسسه چاپ فجر. تلفن: 3119796

همکار فني: سازمان طرح و اجراي کتاب. تلفن: 768270

کليه حقوق چاپ و نشر براي ناشر محفوظ است.

تهران: خيابان ناصر خسرو، مقابل دارالفنون، کوچه دکتر مسعود. تلفن: 305130

قم: خيابان ارم، تلفن: 21522

---

ديوان حافظ عرفان است بعلاوه هنر ديواني ست که از عرفان سرچشمه گرفته و به صورت شعر بر زبان سراينده جاري گشته است.

«استاد شهيد مرتضي مطهري»

---

---

ديوان لسان الغبب حافظ شيرازى از دير باز مورد توجه فارسى زبانان و حتى ملتهاى ديگر بوده و مضامين عالى عرفانى آن , صاحبدلان را توشه راه و آرام جان بوده است . بدون شك اظهار نظر در باره اين منظومه گرانقدر كه به موجب اشارات الهى آن , در ميان مردم مسلمان قداست يافته است كار هركسى نيست وهركسى هم به خود اجازه چنين كارى را نمى دهد . اظهار نظر درباره حافظ , علاوه بر آشنايى با ادبيات فارسى و عربى , نيازمند شناخت عرفان اسلامى و دانستن زبان اين عرفان است . بى ترديد استاد شهيد آيه الله مطهرى از معدود كسانى است كه صلاحيت اظهار نظر در باره اين مجموعه نفيس را دارا مى باشد .

از آنجا كه يادداشتهاى استاد در حاشيه ديوان حافظ را هادى و راهنماى شيفتگان شعر حافظ و موجب فهم بهتر مضامين اشعار آن عارف سالك يافتيم , بر آن شديم كه ديوانى با حواشى استاد شهيد در دسترس دلسوختگان و علاقه مندان خواجه شيراز قرار دهيم چه , عدم انتشار آن به معنى نابودى اين سرمايه ارزشمند در اثر گذشت زمان خواهد بود . اين حواشى حجم زيادى ندارد و مشروح نظرات استاد در كتاب عرفان حافظ آمده است ( 1 ) .

اين كار ابتدا به عهده جناب آقاى حميد يزدان پرست گذاشته شد و ايشان به

---

خوبى از عهده باز نويسى و دسته بندى حواشى بر آمدند و مهمتر اينكه بر اساس اين حواشى يك فهرست موضوعى از اشعار حافظ استخراج كردند . سپس كار ايشان در اختيار جناب آقاى بينش قرار گرفت و ايشان ضمن تطبيق كار انجام شده با حواشى استاد , آن راتنقيح و تكميل نمودند . در اينجا از اين هردو بزرگوار تشكر و قدردانى مى شود .

در مرحله بعد , كار انجام شده در اختيار برادر فاضل جناب آقاى محمد كوكب قرار گرفت و ايشان پس از باز بينى و كنترل نهائى كه خالى از دشوارى نبود به صلاحديد شورا كار نظارت بر نشر اين اثر گرانقدر را به عهده گرفته وهمه امور اعم از تصحيح و غيره را تا آخرين مرحله به خوبى انجام رساندند حقا و حقا كه زحمات طاقت فرسايى را متحمل گرديدند و لازم است در اينجا نهايت سپاس و تشكر رااز ايشان داشته باشيم .

جهت سهولت استفاده خواننده محترم از يادداشتهاى استاد , توضيحات زير لازم به نظر مى رسد :

1 . در باره بيشتر غزلها استاد شهيد از نظر شكل و مضمون اظهار نظر كلى كرده اند . اين اظهار نظرها با حروفى خاص و غالبا " در ابتداى هر غزل قرار گرفته است .

2 . در بسيارى از موارد , يادداشت استاد در كنار يك بيت حاكى از اظهار نظر ايشان در باره آن بيت نيست بلكه صرفا " عنوان خاصى است كه از آن بيت استنباط مى شود و اى بسا كه آن عنوان عينا " در آن شعر ذكر شده است . اين عناوين گاهى در موارد زيادى تكرار شده است ( اين امر از مواردى بود كه لزوم استخراج فهرست موضوعى را آشكار كرد اگر چه در فهرست موضوعى عناوينى كه حتى يك بار در حاشيه آمده نيز آورده شده است ) . مثلا كلمه([ مى]( در كنار برخى از ابياتى كه اين كلمه در آنها به كار رفته يادداشت شده است , در فهرست موضوعى همه آن ابيات در ذيل كلمه([ مى]( قيد گرديده است .

3 . در برخى موارد كه مضامين عين يكديگر يا نزديك به يكديگر بوده اند , استاد در حاشيه به صفحات ديگر نيز ارجاع داده اند : ما به جاى آنكه شماره صفحات را در حاشيه بياوريم با جايگزينى ( رك ف ) به معنى([ رجوع كنيد به فهرست موضوعى ]( از آوردن شماره ها خوددارى نموديم .

4 . در چند مورد كه حواشى صفحه مورد نظر زياد بود و در آن صفحه جا نمى گرفت ,

---

حواشى باقيمانده را به([ بخش ضميمه]( كه در پايان ديوان و قبل از([ فهرست موضوعى]( آمده است ارجاع داديم .

5 . براى سهولت استفاده از يادداشتها روى كلمه يا انتهاى بيت مورد نظر استاد , شماره اى گذاشته شده و يادداشت مربوط به آن , تحت همان شماره آمده است . در موارد اندكى شماره انتهاى يك بيت , شامل بيت قبل نيز مى شود .

6 . در حاشيه برخى ابيات , استاد بيتى از نسخه انجوى ذكر كرده اند كه گاه به جاى بيت نسخه حاضر و گاه علاوه بر آن بيت است . در اين موارد خواننده محترم مى تواند جهت تشخيص مورد به نسخه انجوى مراجعه نمايد .

7 . فهرست موضوعى فقط بر اساس يادداشتهاى استاد تنظيم شده و استاد نيزدر پى دسته بندى كامل همه موارد و اصولا در پى تهيه يك فهرست موضوعى نبوده اند و لذا مدعى استقصا و كامل بودن آن نيستيم , بلكه در ذيل بسيارى از عناوين اشعار ديگرى نيز مى توان آورد .

8 . نسخه انتخاب شده براى چاپ , نسخه قزوينى است يعنى همان نسخه اى كه استاد شهيد يادداشتهاى خود را در حاشيه آن نگاشته اند , شماره صفحات نيز تغيير نكرده است . در اينجا لازم است از انتشارات محترم زوار كه اجازه استفاده از اين نسخه را به ما دادند تشكر شود . اما در اين ديوان , مقدمه مرحوم محمد قزوينى و مقدمه جامع ديوان كه استاد نيز حواشى زيادى بر آنها نداشتند آورده نشد و كتاب از ابتداى ديوان حافظ شروع مى شود .

در اينجا بجاست رشته سخن را به دست استاد شهيدمان داده كلام او در باره حافظ را مدخل اين ديوان قرار دهيم :

. . . ماترياليستهاى ايران اخيرا " به تشبثات مضحكى دست زده اند . اين تشبثات بيش از پيش فقر وضعف اين فلسفه را مى رساند . يكى از اين تشبثات([ تحريف شخصيتها]( است . كوشش دارند از راه تحريف شخصيتهاى مورد احترام , اذهان را متوجه مكتب و فلسفه خود بنمايند .

يكى از شاعران به اصطلاح نو پرداز , اخيرا ديوان لسان الغيب خواجه شمس الدين حافظ شيرازى را با يك سلسله اصلاحات كه داستان([ شدرسنا]( رابه ياد مى آورد به چاپ رسانيده و مقدمه اى بر آن نوشته است , مقدمه خو يش را اينچنين آغاز ميكند :

---

([ به راستى كيست اين قلندر يك لا قباى كفر گو كه در تاريك ترين ادوار سلطه رياكاران زهد فروش , درنهار بازار زهد نمايان . . . يك تنه وعده رستاخيز را انكار مى كند , خدا را عشق و شيطان را عقل مى خواند و شلنگ انداز و دست افشان مى گذرد كه :

. . . يا تسخر زنان مى پرسد :

و يا آشكارا به باور نداشتن مواعيد مذهبى اقرار مى كند كه فى المثل :

به راستى كيست اين مرد عجيب كه با اين همه , حتى در خانه قشرى ترين مردم اين ديار نيز كتابش را با قرآن و مثنوى در يك طاقچه مى نهند , بى طهارت دست به سويش نمى برند و چون به دست گرفتند همچون كتاب آسمانى مى بوسند و به پيشانى مى گذارند , سروش غيبى اش مى دانند و سرنوشت اعمال وافعال خود را با اعتماد تمام بدومى سپارند ؟ كيست اين([ كافر]( كه چنين به حرمت در صف پيغمران و اولياء الله اش مى نشانند ؟]( ( 1 )

من اضافه مى كنم : كيست اين مرد كه با([ اين همه]( كفرگوئيها و انكارها و بى اعتقاديها همشاگردى اش در درس خواجه قوام الدين عبدالله كه ديوان اورا پس از مرگش جمع آورى كرد , از او به عنوان([ ذات ملك صفات , مولانا الاعظم السعيد , المرحوم الشهيد , مفخر العلماء , استاد نحارير الادباء , معدن اللطائف الروحانيه , مخزن المعارف السبحانيه]( ( 2 ) ياد مى كند و علت موفق نشدن خود حافظ به جمع آورى ديوانش را اينچنين توضيح مى دهد :

([ به واسطه محافظت درس قرآن و ملازمت به تقوا و احسان و بحث كشاف و مفتاح و مطالعه مطالع و مصباح و تحصيل قوانين ادب و تجسس دو دواوين عرب , به جمع اشتات غزليات نپرداخت]( ( 3 )

اين كيست كه استادش قوام الدين عبدالله كه حافظ سحرگاهان به درس او

---

مى رفته است([ به كرات و مرات در اثناى محاوره ( به خواجه شمس الدين حافظ , گفتى كه اين([ فرايد فوايد]( را همه در يك عقد مى بايد كشيد . . . و آن جناب ( حافظ ) حوالت رفع ترفيع اين بنا بر ناراستى روزگار كردى]( . . . ( 1 ) . ؟

اين كيست كه استاد ديگرش علامه بزرگ و محقق نامدار ميرسيد شريف گرگانى([ هر گاه در مجلس درسش شعر خوانده مى شد مى گفت به عوض اين ترهات به فلسفه و حكمت بپردازيد , اما چون شمس الدين محمد مى رسيد , علامه گرگانى مى پرسيد : بر شما چه الهام شده است ؟ غزل خود را بخوانيد , شاگردان علامه به وى اعتراض مى كردند : اين چه رازى است كه ما را از سرودن شعر منع مى كنى ولى به شنيدن شعر حافظ رغبت نشان مى دهى ؟ و استاد در پاسخ مى گفت : شعر حافظ همه الهامات و حديث قدسى و لطايف حكمى و نكات قرآنى است]( . ( 2 )

براستى اين كافر كيست كه از طرفى همه مواعيد مذهبى راانكار مى كند و از طرف ديگر مى گويد :

اين كيست كه از طرفى مطابق كشف بزرگ ( ! ) اين شاعر معاصر , پس از يك سلسله جستجو به دنبال حقيقت , خسته و سرخورده به فلسفه([ خوش باشى]( و دم غنيمتى و عيش پرستى رو آورده و از غنيمت شمردن فرصت , كامجويى از عمر و از دست ندادن لحظه سخن مى گويد :

و بلا فاصله عكس اين را دستور مى دهد :

---

اين كيست كه در يك غزل , اول مطابق نظر شاعر نو پرداز , فلسفه([ خوش باشى ]( را تبليغ مى كند و مى گويد :

و بعد يكمرتبه زبان خودش را بر مى گرداند و عيش و عشرت را به گونه اى ديگر تعبير مى كند و مى گويد :

آخر چه ارتباطى است ميان هاتف سحرى و دستور عيش و عشرت ؟ ! چه ارتباطى است ميان عيش و عشرت و باز آمدن از فكر([ تفرقه]( و مجموعه شدن خاطرات و تمركز ذهن ؟ ! و چه ارتباطى است ميان باز آمدن از([ تفرقه]( و([ مجموع]( شدن , يا رفتن اهرمن و آمدن سروش ؟ ( 1 )

آيا اينها يك سلسله سخنان ياوه و بى ربط نيست ؟ اگر اينها را ياوه و بى ربط ندانيم پس با كشف بزرگ شاعر سترگ معاصر ( ! ) چه كنيم ؟

اين كيست كه از يك طرف رستاخيز را انكار مى كند و از طرف ديگر([ انسان]( را به گونه اى ديگر ميبيند , دل را([ جام جم]( , گوهرى كه([ از كان جهانى دگر ]( است , قطره اى كه([ خيال حوصله بحر مى پزد]( ([ , پادشاه سدره نشين]( مى خواند به([ انسان قبل الدنيا]( و([ انسان بعد الدنيا]( معتقد است , دنيا را كشتزار جهانى ديگر معرفى مى كند , دغدغه([ نامه سياه]( دارد و تن را غبارى مى داند كه([ حجاب چهره جانش]( شده است :

---

---

اين كافر كيست كه از طرفى مطابق تحقيق عميق و كشف بزرگ شاعر سترگ معاصر ( ! ) در بى اعتقادى كامل بسر مى برده و همه چيز را نفى و انكار مى كرده , و از طرفى ديگر در طول شش قرن مردم فارسى زبان از دانا و بى سواد او را در رديف اولياء الله شمرده اند و خودش هم جا و بى جا سخن از خدا و معاد و انسان ماورايى آورده است . ما كه كشف اين شاعر بزرگ معاصر ( ! ) را نمى توانيم ناديده بگيريم , پس معمارا چگونه حل كنيم ؟

من حقيقتا " نمى دانم آيا واقعا " اين آقايان نمى فهمند يا خود را به نفهمى مى زنند ؟ مقصودم اين است كه آيا اينها نمى فهمند كه حافظ را نمى فهمند و يا مى فهمند كه نمى فهمند ولى خود را به نفهمى مى زنند ؟ شناخت كسى مانند حافظ آنگاه ميسر است كه فرهنگ حافظ رابشناسند و براى شناخت فرهنگ حافظ لا اقل بايد عرفان اسلامى را بشناسند و با زبان اين عرفان گسترده آشنا باشند .

عرفان , گذشته از اينكه مانند هر علم ديگر اصطلاحاتى مخصوص به خود دارد , زبانش زبان([ رمز]( است . خود عرفا در برخى كتب خود كليد اين رمزها را به دست داده اند . با آشنايى با كليد رمزها بسيارى از ابهامات و ايهامات رفع مى شود . اينجا به عنوان مثال موضوعى را طرح ميكنم كه با اشعارى كه شاعر بزرگ معاصر ( ! ) به عنوان سند الحاد حافظ آورده مربوط مى شود و آن موضوع([ دم]( يا ([ وقت]( است .

عرفا - و در اين جهت حكما نيز با آنها هم عقيده اند - معتقدند كه انسان تا در اين جهان است بايد مراتب و مراحل آن جهان را طى كند , واين آيه قرآن نيز مستند ايشان است([ : ومن كان فى هذه اعمى فهو فى الاخره اعمى واضل سبيلا ]( ( 1 ) محال است كه انسان دراين جهان چشم حقيقت بين اش باز نشده باشد ودر آن جهان بازگردد . آنچه به نام([ لقاء الله]( در قرآن كريم آمده است بايد درهمين جهان تحصيل گردد . اينكه زاهدان و متعبدان قشرى مى پندارند كه با انجام يك سلسله اعمال ظاهرى , بدون اينكه نفس دراين جهان اطوار خود را طى كرده

---

باشد , مى توان به جوار قرب الهى رسيد , خيال خام و وعده([ نسيه]( شيطانى است . فخر الدين رازى در يك رباعى چنين مى گويد :

عارف كه همواره با زبان طنز , زاهد را مورد ملامت قرار مى دهد و از([ نقد]( دم مى زند و نسيه را بى اعتبار مى شمارد , اين حقيقت را مى گويد . اگر حافظ مى گويد :

چنين منظورى دارد و با اشعار ديگرش منافات ندارد .

بعضى پنداشته اند حافظ تناقض گويى مى كند و يادر يك دوره يك جور عقيده داشته و در دوره يگر جور ديگر و يك گردش 180 درجه اى كرده است . بعضى ديگر پا را از اين هم بالاتر گذاشته و مدعى شده اند حافظ در هر شبانه روز يك بار تغيير عقيده مى داده است , سر شب به عيش و نوش و باده گسارى و ساده بازى مشغول بوده و سحرگاه يكسره به دعا و نياز و نيايش و توبه و انابه مى پرداخته است , چون به همان اندازه كه در باره و ساده سخن گفته است از سحر خيزى و گريه سحرى سخن گفته است .

من نمى دانم كسانى كه مفهوم عيش حافظ را به([ خوش باشى]( و به اصطلاح به اپيكوريسم توجيه مى كنند , اين بيت را چگونه تفسير مى كنند :

يا مى گويد :

([ دم]( يا([ وقت]( كه عارف بايد آن را مغتنم شمارد تنها اين نيست كه كار امروز را به فردا نيفكند , بلكه هر سالكى در هردرجه و مرتبه اى كه هست([ وقت]( و([ دم]( مخصوص به خود دارد . حافظ مى گويد :

---

يا ميگويد :

فعلا " مجال بيش از اين نيست . اين بنده در سه چهار سال پيش در دانشكده الهيات و معارف اسلامى پنج كنفرانس در باره([ عرفان حافظ]( دادم , اقلا " پنج كنفرانس ديگر هم لازم بود كه تااندازه اى پرده از روى انديشه هاى تابناك اين سالك راه حق كه بحق اورا([ لسان الغيب]( خوانده اند , برداشته شود . يادداشتهايش موجود است و شايد روزى موفق به تنظيم و پخش و نشر آنها بشوم . جاى تاسف است كه مردى آنچنان , اينچنين تفسير مى شود . به هر حال , مادى مسلكان از چسباندن حافظ به خود طرفى نمى بندند . . . ( 1 )

آرى , همچنانكه از كلام استاد بر مى آيد حمل اشعار خواجه حافظ به ظاهر الفاظ و برداشت مادى از اشارات عرفانى آن سالك راه حق به هيچ روى در خور مقام و شخصيت آن فرزانه نيست . باشد كه نكات مورد نظر استاد كه در حاشيه اشعار يادداشت شده است همچون نشانه هاى راه , راهبر و راهنماى خوانندگان محترم به سوى مقصود باشد . از خداى متعال توفيق خدمت مسالت مى نماييم .

12 ارديبهشت 72

شوراى نظارت بر نشر آثار استاد شهيد مطهرى

---

ديوان

خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازى

باهتمام

محمد قزوينى و دكتر قاسم غنى

همراه با يادداشتهاى استاد مطهرى

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

[43]

---

[46]

[47]

---

[48]

[50]

---

[54] [57] [71] [74] [77] [82] [85] [92] [96] [123] [129] [147] [184] [185] [192] [194] [200] [3] [4] [5] [8] [17] [19] [21] [23] [27] [33] [40] [51] [53] [57] [61] [62] [66] [67] [68] [72] [76] [79] [84] [90] [92] [93] [94] [95]

---

---

[99]

---

[100]

---

---

[111]

[112]

---

[113]

[114]

[115]

---

[116]

---

[118]

[121]

---

[125]

[127]

---

[130]

---

[135]

[138]

---

[140]

---

[144]

---

[145]

[146]

---

[149]

---

[151]

[152]

[153]

---

[154]

[156]

[157]

---

[158]

[159]

[160]

[163]

---

[164]

[165]

[166]

[167]

---

[171]

[172]

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

---

بانجام رسيد طبع ديوان خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازي قدس سره العزيز در شهر طهران بتاريخ ماه مرداد هزار و سيصد و بيست هجري شمسي مطابق رجب هزار و سيصد و شصت هجري قمري بسعي و اهتمام اينجانبان محمد قزويني و دکتر قاسم غني بخط حسن زرين خط

---

---

---

---

صفحه 52غزل 74:

3.ظاهراً جمله«اين همه نيست»به معنى«اين همه معدوم و باطل الذات» مى‏باشد.پس كلمه«نيست»ليس تامّه است نه ناقصه(الا كلّ شى‏ءٍ ما خلا اللّه باطلٌ...)و اگر ناقصه باشد جمله به معنى اين است كه مثلاً كارگه كون و مكان اين همه با اهميت نيست و«اين همه»خبر كلمه«نيست»خواهد بود.

صفحه 102غزل 150:

6.مقصود اين است كه روز وقت خلوت و حالات خاص نيست(انّ لك فى النهار سبحاً طويلاً)شب است كه وقت خلوت و انس و فيض‏گيرى است(انّ ناشئة اللّيل هى اشدّ وطأً و اقوم قيلاً - و من اللّيل فتهجّد به نافلةً لك عسى ان يبعثك ربّك مقاماً محموداً).بنابراين،اين دو بيت در رديف ابياتى است كه از ذكر و ورد و مناجات و خلوت سحر ياد كرده است(ر ك ص 315).

صفحه 105غزل 154:

5.داو:نوبت بازى شطرنج و نرد،و دعوى كارى را نيز گفته‏اند.اين لغت به صورت«داوطلب»در زمان ما مصطلح است(انجوى).

---

صفحه 115غزل 170:

3.در صفحه«قد»(مقدّمه) گذشت جامع ديوان اين بيت را«حافظ خلوت نشين»ضبط كرده ولى به نظر ما برخلاف نظر آقاى انجوى(مقدمه ص 103)«زاهد خلوت نشين»بهتر است زيرا با مصراع دوم مناسب‏تر است،ثانياً بعيد است كه حافظ نام خود را در مطلع بياورد.

صفحه 118غزل 175:

5.حافظ مكرّر عيش را مى‏ستايد مثل اين بيت و بيت ص 111،امّا گاهى هم آن را قدح مى‏كند مثل اين كه:«از در عيش درآو به ره عيب مپوى»(رك ص 344).معلوم است كه يكى عيش معنوى است و يكى مادّى.

صفحه 121غزل 178:

5.ظاهراً يعنى كفر و نفى.در ورقه‏هاى مربوطه گفته‏ايم كه به قول عطّار:«كفر،فقر درويشى است».

صفحه 162غزل 240:

10.جامه در نيكنامى دريدن(ر ك ف).بعيد نيست كه مقصود از«چاك شدن دامن در رندى»نفى عادات و رسوم است و مقصود از«جامه دريدن در نيكنامى»كه گاهى در مورد غنچه به كار مى‏رود - كه تبديل به گل مى‏شود- كامل شدن و از خامى در آمدن است.

صفحه 185غزل 274:

5.«سه ماه مى خور و نه ماه پارسا مى‏باش»[«سه ماه»]يعنى فصل بهار. در حافظ هميشه فصل بهار فصل عيش فرض شده و ظاهراً مقصود از«سال»دوره سلوك سالك است كه به چهار سفر تقسيم مى‏شود:از خلق به حق،از حق به حق با حق،از حق به خلق،و با حق در خلق.فقط دوره اوّل است كه دوره مى‏پرستى و جذبه و شور است؛دوره‏هاى بعد، دوره آرامش است.

صفحه 193غزل 285:

1.«پير مى فروش»همان است كه در جاهاى ديگر به اين عنوان(صبا به تهنيت«پير مى فروش»

---

آمد)و يا به عنوان باده فروش(سرّ خدا كه عارف سالك به كس نگفت در حيرتم كه«باده فروش»از كجا شنيد)آمده است.عليهذا مقصود در اين چند بيت اين است كه در عهد اين پادشاه همه به سوى معنى گراييده‏اند:حافظ،مفتى،صوفى،شيخ،قاضى.ر ك ص 118 و ص 164.

2.مرگ شاه شجاع در 786 يعنى تقريباً پنج سال قبل از حافظ[بوده است.]اگر اين اشعار در زمان او گفته شده باشد،حافظ در آن وقت جوان نبوده است،ولى چون كلمه«محتسب»به كار رفته و گفته مى‏شود مقصود امير مبارزالدين است و او در 765 مرده،بعيد نيست كه حافظ در آن وقت كمى جوان بوده باشد.

صفحه 224غزل 328: 2.خاطر عاطر!!تركيبى است ضعيف در رديف وجود ذى جود،حضور مهر ظهور،معاويه عليه الهاويه،و چقدر تفاوت است ميان اين تركيب و تركيب مصراع اوّل بيت سوم(ر ك ف).

صفحه 257غزل 373:

3.فرق صوفى و عارف كه عارف جز درباره توحيد نمى‏انديشد و صوفى در منزل مكاشفات و خوارق عادات متوقّف و مدفون مى‏شود؛عارف و سالك واقعى به مكاشفات خود وقعى نمى‏نهد و آنها را براى راهنمايى كافى نمى‏داند و راهنمايى صرفاً از پير و مرشد كامل(رند قلندر)مى‏خواهد و بس،بر خلاف صوفى كه مكاشفات خود را جزمى مى‏پندارد و مى‏خواهد از همين مكاشفات به جايى برسد.

صفحه 271غزل 393:

3.انجوى:«راز پوشيدن»و اين اصح و انسب است.

4.آيه‏[67]سوره مؤمن:هو الّذى خلقكم من ترابٍ ثمّ من نطفةٍ...و لعلّكم تعقلون.

5.انجوى:«بر آب زدم»و اين با آهنگ حافظ مناسب‏تر است.

6.مفهوم مى‏پرستى حافظ

7.كشش و كوشش‏

8.واعظ بى‏عمل‏

9.جاى اين بيت همين جاست ولى در انجوى قبل از«مراد دل»و«به رحمت»آمده و نامناسب است و اگر بيت«مراد دل»بعد از بيت«به مى‏پرستى»باشد انسب است از نظر توالى.

---

10.خط عارض(ر ك ف).

صفحه 271غزل 394:

11.خال و خط

صفحه 297غزل 428:

7.وجود ممكن،ظلّ و عكس است(و شايد ناظر به وجود نفس است و اينكه«خود»بالاتر از«روح»است. ر ك ورقه‏هاى«روح،خود واقعى و خود خيالى»آنجا كه اشعار شبسترى را نقل كرده‏ايم).

صفحه 315غزل 452:

12.انجوى:«چو هر خبر كه شنيدم رهى به حيرت داشت از اين سپس من و ساقى و وضع،بى‏خبرى»(يا:از اين سپس من و رندى و وصف بى‏خبرى)

صفحه 319غزل 456:

4.خوشدلى به ذكر اللّه كه حيات قلب است و بر عكس:من اعرض عن ذكرى فانّ له معيشةً ضنكاً،ر ك ص 342.

صفحه 349غزل 490:

1.ظاهراً مقصود از«گرو دفتر»دست شستن از معلومات و مقصود از«گرو خرقه»ريختن تعيّنات است كه به منزله لباس است،و آنجا بايد عريان و بى‏تعيّن رفت(ر ك ف).

---

---

---

توجّه به نكات زير خواننده محترم را در استفاده از فهرست موضوعى كمك خواهد نمود:

1.ابياتى كه ذيل يك عنوان آمده است،الزاماً تمام ابياتى نيست كه در بردارنده آن مضمون و يا مشمول آن عنوان مى‏شوند،بلكه صرفاً ابياتى است كه استاد،آن عنوان را در كنار آنها يادداشت نموده‏اند.بنابراين احياناً مى‏توان بيت يا ابيات ديگرى را نيز به اين مجموعه ابيات افزود.

2.در پاره‏اى موارد ميان چند عنوان،ترادف يا تشابه مضمون وجود داشته است كه جهت اختصار،اين عناوين به يك عنوان ارجاع داده شده است و تمام ابيات مربوط به اين عناوين،ذيل عنوان مذكور آمده است.مثلاً عناوين:تفرقه و جمع روحى،حضور،خاطر مجموع،طرد خاطرات و مجموع شدن،به عنوان«كسب جمعيّت»ارجاع داده شده و ابيات مربوط به آنها ذيل اين عنوان آمده است.

3.در بسيارى از موارد،عناوين مرتبط و نزديك به يكديگر از حيث مضمون و محتوا،پس از عنوان اصلى آورده شده است تا از اين طريق خواننده گرامى با عناوينى كه حول و حوش و در ارتباط با عنوان اصلى است،آشنايى پيدا كند.به عنوان مثال بعد از عنوان اصلى«فنا»و ابيات مربوط به آن،عناوين وابسته به اين عنوان اين گونه آورده شده است:

-بقاء بعد الفناء-

-بيابان فنا-

-خطر بعد از فنا-

-خواب خوش فنا-

---

-مقام فنا-

-مقام فنا و بقاء باللّه-

-مقام فناى در توحيد-

بديهى است كه ابيات متعلّق به عناوين ياد شده در محلّ خود آمده است.اين امر،كار تحقيق در يك موضوع را براى خواننده محقّق تسهيل خواهد نمود.

4.در مواردى اندك،ابياتى اضافه بر ابيات نسخه حاضر(قزوينى)در نسخه انجوى آمده است و استاد در حاشيه ديوان نسخه انجوى خود،در كنار اين ابيات اظهار نظر كرده‏اند.ما اين ابيات را نيز در فهرست موضوعى آورده و آنها را در پاورقى با عبارت:[نسخه انجوى‏]مشخّص كرده‏ايم.بعضى ابيات در هر دو نسخه (قزوينى و انجوى)موجود است،امّا استاد فقط در نسخه انجوى خود راجع به آنها اظهار نظر كرده‏اند.اين ابيات نيز در فهرست موضوعى آورده شده و در پاورقى با عبارت:[مطابق اظهارنظر استاد در حاشيه ديوان نسخه انجوى‏]مشخّص شده‏اند.

5.فهرست موضوعى موجود عارى از نقص و ايراد نيست؛اميدواريم با تذكّرات مفيد دانش پژوهان و ادب دوستان،اين نقايص در چاپهاى بعدى مرتفع گردد،ان شاء اللّه.

---

آب حرام‏

ترسم كه صرفه نبرد روز بازخواست‏

نان حلال شيخ ز آب حرام ما

آبادى بعد از خرابى‏

1.مگر گشايش حافظ در اين خرابى بود

كه بخشش ازلش در مى مغان انداخت‏

2.اگر چه هستى عشقم خراب كرد ولى‏

اساس هستى من زان خراب آباد است‏

آب حيات-مى آب حيات‏

آب عنب‏

مستى به آب يكدو عنب وضع بنده نيست‏

من سالخورده پير خرابات پرورم‏

آتش پرستى‏

به من ده كه در كيش رندان مست‏

چه آتش‏پرست و چه دنياپرست‏

آتش دين سوز زهد و ريا

آتش زهد و ريا خرمن دين خواهد سوخت‏

حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو

آتش طور

1.شب تار است و ره وادى ايمن در پيش‏

آتش طور كجا،موعد ديدار كجا

2.مددى گر به چراغى نكند آتش طور

چاره تيره شب وادى ايمن چه كنم‏

آتش عشق‏

1.از آن به دير مغانم عزيز مى‏دارند

كه آتشى كه نميرد،هميشه در دل ماست‏

2.چه ساز بود كه در پرده مى‏زد آن مطرب‏

كه رفت عمر و هنوزم دماغ پر ز هواست‏

آدم‏

1.پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت‏

من چرا ملك جهان را به جوى نفروشم‏

2.جايى كه برق عصيان بر آدم صفى زد

ما را چگونه زيبد دعوى بى‏گناهى‏

آدم و وسوسه عقل‏

هش دار كه گر وسوسه عقل كنى گوش‏

آدم صفت از روضه رضوان بدر آيى‏

آدمى و عالمى ديگر

آدمى در عالم خاكى نمى‏آيد بدست‏

عالمى ديگر ببايد ساخت،وز نو آدمى‏

آزادگى-استغنا

---

آزادگى در وابستگى به حق‏

خلاصى حافظ از آن زلف تابدار مباد

كه بستگان كمند تو رستگارانند

آزادگى عرفانى-استغنا

آزادى از ما سوا

گداى كوى تو از هشت خلد مستغنى است‏

اسير عشق تو از هر دو عالم آزاد است‏

آزادى عرفانى-استغنا

آزادى ميخوارگى-باز بودن و بستن در ميخانه‏

آسان گيرى‏

گفت آسان‏گير بر خود كارها كز روى طبع‏

سخت مى‏گيرد جهان بر مردمان سخت كوش‏

آغاز سلوك حافظ

همتم بدرقه راه كن اى طاير قدس‏

كه دراز است ره مقصد و من نو سفرم‏

آگاهى عرفانى‏

اى بى‏خبر بكوش كه صاحب خبر شوى‏

تا راهرو نباشى كى راهبر شوى‏

وجه خدا اگر شودت منظر نظر

زين پس شكى نماند كه صاحب نظر شوى‏

آمرزش نقد

آمرزش نقد است كسى را كه در اينجا

يارى است چو حورىّ و سرايى چو بهشتى‏

آنجا كه وصال مدام نيست-دوام وصل‏

«آن»در اصطلاح حافظ

از بتان«آن»طلب ار حسن شناسى اى دل‏

كاين كسى گفت كه در علم نظر بينا بود

آه سحر-سحرخيزى و دعا

آه سحر خيزان-سحرخيزى و دعا

آه سحر و توبه سحر-سحرخيزى و دعا

آه نيم شب-سحرخيزى و دعا

آيا حافظ خوش آواز بوده است؟

ز چنگ زهره شنيدم كه صبحدم مى‏گفت‏

غلام حافظ خوش لهجه خوش آوازم‏

آيين زردشتى‏

به باغ تازه كن آيين دين زردشتى‏

كنون كه لاله برافروخت آتش نمرود

آيين شراب و خرقه‏

گفتم شراب و خرقه نه آيين مذهب است‏

گفت اين عمل به مذهب پير مغان كنند

آيينه سكندر

آيينه سكندر جام مى است بنگر

تا بر تو عرضه دارند احوال ملك دارا

---

احتياج ما و استغناى او

سخن در احتياج ما و استغناى معشوق است‏

چه سود افسونگرى اى دل كه در دلبر نمى‏گيرد

احسان‏

توانگرا دل درويش خود بدست آور

كه مخزن زر و گنج و درم نخواهد ماند

بدين رواق زبرجد نوشته‏اند به زر

كه جز نكويى اهل كرم نخواهد ماند

اختلاف ظرفيتها

هر كس از مهره مهر توبه نقشى مشغول‏

عاقبت با همه كج باخته‏اى يعنى چه‏

اختيار-جبر و اختيار

ادب عشق‏

گل بخنديد كه از راست نرنجيم ولى‏

هيچ عاشق سخن سخت به معشوق نگفت‏

ارادت به ولىّ كامل‏

طفيل هستى عشقند آدمى و پرى‏

ارادتى بنما تا سعادتى ببرى‏

اراده و طلب‏

1.دست از طلب ندارم تا كام من برآيد

يا تن رسد به جانان يا جان ز تن برآيد

2.در بيابان طلب گرچه ز هر سو خطرى است‏

مى‏رود حافظ بيدل به تولاّى تو خوش‏

3.بى‏ماه مهر افروز خود تا بگذرانم روز خود

دامى به راهى مى‏نهم مرغى به دامى مى‏زنم‏

از شعر حافظ خون مى‏چكد

تير عاشق كش ندانم بر دل حافظ كه زد

اين قدر دانم كه از شعر ترش خون مى‏چكد

از غنچه درآمدن‏

سخن در پرده مى‏گويم چو گل از غنچه بيرون آى‏

كه بيش از پنج روزى نيست حكم مير نوروزى‏

استحقاق بهشت‏

نصيب ماست بهشت اى خداشناس برو

كه مستحق كرامت گناهكارانند.

استغنا

1.سرم به دنيى و عقبى فرو نمى‏آيد

تبارك اللّه از اين فتنه‏ها كه در سر ماست‏

2.بيار باده كه در بارگاه استغنا

چه پاسبان و چه سلطان،چه هوشيار و چه مست‏

3.مرو به خانه ارباب بى‏مروّت دهر

كه گنج عافيتت در سراى خويشتن است‏

---

4.ز پادشاه و گدا فارغم بحمد اللّه‏

گداى خاك در دوست،پادشاه من است‏

5.درويش را نباشد برگ سراى سلطان‏

ماييم و كهنه دلقى كاتش در آن توان زد

6.زير بارند درختان كه تعلّق دارند

اى خوشا سرو كه از بار غم آزاد آمد

7.خوشا آن دم كز استغناى مستى‏

فراغت باشد از شاه و وزيرم‏

8.گر چه گردآلود فقرم شرم باد از همتم‏

گر به آب چشمه خورشيد،دامن تر كنم‏

عاشقان را گر در آتش مى‏پسندد لطف دوست‏

تنگ چشمم گر نظر در چشمه كوثر كنم‏

9.سر به آزادگى از خلق بر آرم چون سرو

گر دهد دست كه دامن ز جهان در چينم‏

10.حافظ آب رخ خود بر در هر سفله مريز

حاجت آن به كه بر قاضى حاجات بريم‏

استغناى عارف‏

به جدّ و جهد چو كارى نمى‏رود از پيش‏

به كردگار رها كرده به مصالح خويش‏

به پادشاهى عالم فرو نيارد سر

اگر ز سرّ قناعت خبر شود درويش(1)

-باد استغنا-

-فقر و قناعت و استغنا-

استغناى او از عبادت‏

ز عشق ناتمام ما جمال يار مستغنى است‏

به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روى زيبا را

استغناى عشق‏

گريه حافظ چه سنجد پيش استغناى عشق‏

كاندرين دريا نمايد هفت دريا شبنمى‏

استمداد از ولىّ كامل‏

مدد از خاطر رندان طلب اى دل ور نه‏

كار صعب است مبادا كه خطايى بكنيم‏

اشك و زارى و گفت و گوى با خود

لب سر چشمه‏اى و طرف جويى‏

نم اشكى و با خود گفت و گويى‏

اشك و گريه‏

حافظ ز ديده دانه اشكى همى فشان‏

باشد كه مرغ وصل كند قصد دام ما

اصطلاح قمار

فغان كه با همه كس غائبانه باخت فلك‏

كه كس نبود كه دستى از اين دغا ببرد

اطاعت استاد و مرشد

سعى نابرده در اين راه به جايى نرسى‏

مزد اگر مى‏طلبى طاعت استاد ببر

اطوار و مراتب نفس‏

صبا ز حال دل تنگ ما چه شرح دهد

كه چون شكنج ورقهاى غنچه تو بر توست‏

اعتراف به رندى و ميخوارگى‏

عاشق و رندم و ميخواره به آواز بلند

وين همه منصب از آن حور پرى‏وش دارم‏

اعتصام-مقام اعتصام‏

اعتماد به حق‏

به صبر كوش تو اى دل كه حق رها نكند

چنين عزيز نگينى به دست اهرمنى‏

اغتنام دم-دم عرفانى‏

---

اغتنام فرصت-دم عرفانى‏

اغتنام دم از نظر حافظ

عشرت كنيم ورنه به حسرت كشندمان‏

روزى كه رخت جان به جهانى دگر كشيم‏

اغتنام وقت به معناى حقيقى‏

قدر وقت ار نشناسد دل و كارى نكند

بس خجالت كه از اين حاصل اوقات بريم‏

اقتباس و تأثّر از ادبيات عرب‏

1.منزل سلمى كه بادش هر دم از ما صد سلام‏

پر صداى ساربانان بينى و بانگ جرس‏

2.گر به سر منزل سلمى رسى اى باد صبا

چشم دارم كه سلامى برسانى ز منش‏

3.اى نسيم منزل ليلى خدا را تا به كى‏

ربع را بر هم زنم،اطلال را جيحون كنم‏

4.بيا اى طاير دولت بياور مژده وصلى‏

عسى الايّام ان يرجعن قوماً كالّذى كانوا

-مضامين عربى در شعر فارسى-

الهام سحرى-هاتف ميخانه‏

الهام عارفانه-الهام و اشراق‏

الهام عشق‏

تا مرا عشق تو تعليم سخن گفتن كرد

خلق را ورد زبان مدحت و تحسين من است‏

الهام معشوق‏

آنكه در طرز غزل نكته به حافظ آموخت‏

يار شيرين سخن نادره گفتار من است‏

الهام و اشراق‏

1.به گوش هوش نيوش از من و به عشرت كوش‏

كه اين سخن سحر از هاتفم به گوش آمد

2.مباحثى كه در آن مجلس جنون مى‏رفت‏

وراى مدرسه و قال و قيل مسأله بود

3.بلبل از فيض گل آموخت سخن ورنه نبود

اين همه قول و غزل تعبيه در منقارش‏

4.تا نگردى آشنا زين پرده رمزى نشنوى‏

گوش نامحرم نباشد جاى پيغام سروش‏

5.آن روز بر دلم در معنى گشوده شد

كز ساكنان درگه پير مغان شدم‏

6.تلقين و درس اهل نظر يك اشارت است‏

گفتم كفايتى و مكرّر نمى‏كنم‏

7.خواهم از زلف بتان نافه گشايى كردن‏

فكر دور است همانا كه خطا مى‏بينم‏

8.نه حافظ را حضور درس خلوت‏

نه دانشمند را علم اليقينى‏

ام الخبائث‏

آن تلخ وش كه صوفى امّ الخبائثش خواند

آشهى لنا و احلى من قبلة العذارا

امن،مى،رفيق‏

مقام امن و مى بيغش و رفيق شفيق‏

گرت مدام ميسر شود زهى توفيق‏

اندرز-پند و اندرز

انفاس سحر خيزان-سحرخيزى و دعا

انسان از نظر عرفان‏

در آستين جان تو صد نافه مدرج است‏

و ان را فداى طرّه يارى نمى‏كنى‏

انسان بعد الدنيا-معاد

انسان قبل الدنيا

1.تراز كنگره عرش مى‏زنند صفير

ندانمت كه در اين دامگه چه افتادست‏

2.گوهرى كز صدف كون و مكان بيرون است‏

طلب از گم شدگان لب دريا مى‏كرد

---

3.پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت‏

من چرا ملك جهان را به جوى نفروشم‏

4.چنين قفس نه سزاى چو من خوش الحانى است‏

روم به گلشن رضوان كه مرغ آن چمنم‏

5.حافظا خلد برين خانه موروث من است‏

اندرين منزل ويرانه نشيمن چه كنم‏

6.سبزه خطّ تو ديديم و ز بستان بهشت‏

به طلبكارى اين مهر گياه آمده‏ايم‏

7.گوهر جام‏جم از كان جهانى دگرست‏

تو تمنّا ز گل كوزه‏گران مى‏دارى‏

8.جايى كه برق عصيان بر آدم صفى زد

ما را چگونه زيبد دعوى بى‏گناهى‏

9.جان مى‏دهم از حسرت ديدار تو چون صبح‏

باشد كه چو خورشيد درخشان بدر آيى‏

10.ما به صد خرمن پندار زره چون نرويم‏

چون ره آدم خاكى به يكى دانه زدند(1)

انسان و خدا

1.حاصل كارگه كون و مكان اين همه نيست‏

باده پيش آر كه اسباب جهان اين همه نيست‏

2.خيال حوصله بحر مى‏پزد هيهات‏

چه هاست در سر اين قطره محال انديش‏

انسان و فرشته‏

فرشته عشق نداند كه چيست،قصّه مخوان‏

بخواه جام و گلابى به خاك آدم ريز

انسان كامل‏

1.اى صاحب كرامت شكرانه سلامت‏

روزى تفقّدى كن درويش بينوا را

2.آن سيه چرده كه شيرينى عالم با اوست‏

چشم ميگون،لب خندان،دل خرّم با اوست‏

گر چه شيرين دهنان پادشهانند ولى‏

او سليمان زمان است كه خاتم با اوست(2)

3.در اين شب سياهم گم گشت راه مقصود

از گوشه‏اى برون آى اى كوكب هدايت‏

4.به خط و خال گدايان مده خزينه دل‏

به دست شاه و شى ده كه محترم دارد

5.مشكل خويش بر پير مغان بردم دوش‏

كو به تأييد نظر حلّ معما مى‏كرد

6.گدايى در ميخانه طرفه اكسيرى است‏

گر اين عمل بكنى،خاك زر توانى كرد

بيا كه چاره ذوق حضور و نظم امور

به فيض بخشى اهل نظر توانى كرد

7.بنده پير مغانم كه ز جهلم برهاند

پير ما هر چه كند عين عنايت باشد

8.شبان وادى ايمن گهى رسد به مراد

كه چند سال به جان خدمت شعيب كند

9.كو كريمى كه ز بزم طربش غمزده‏اى‏

جرعه‏اى دركشد و دفع خمارى بكند

10.آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند

آيا بود كه گوشه چشمى به ما كنند

11.اى دليل دل گم گشته خدا را مددى‏

كه غريب ار نبرد ره به دلالت برود

12.من اين مرقّع رنگين چو گل بخواهم سوخت‏

كه پير باده فروشش به جرعه‏اى نخريد

13.الا اى طوطى گوياى اسرار

مبادا خاليت شكّر ز منقار

14.به روى ما زن از ساغر گلابى‏

كه خواب آلوده‏ايم اى بخت بيدار

15.بدان كمر نرسد دست هر گدا حافظ

---

خزانه‏اى به كف آور ز گنج قارون بيش(1)

16.مرحبا طاير فرّخ پى فرخنده پيام‏

خير مقدم،چه خبر؟دوست كجا،راه كدام؟

17.همتم بدرقه راه كن اى طاير قدس‏

كه دراز است ره مقصد و من نو سفرم‏

18.كار از تو مى‏رود مددى اى دليل راه‏

كانصاف مى‏دهيم وز راه اوفتاده‏ايم‏

19.اشك آلوده ما گر چه روان است ولى‏

به رسالت سوى او پاك نهادى طلبيم‏

20.پيران سخن ز تجربه گويند،گفتمت‏

هان اى پسر كه پير شوى،پند گوش كن‏

21.دليل راه شو اى طاير خجسته لقا

كه ديده آب شد از شوق خاك آن درگاه‏

22.تو خود چه لعبتى اى شهسوار شيرين كار

كه در برابر چشمى و غايب از نظرى‏

23.تا چو مجمر نفسى دامن جانان گيرم‏

جان نهاديم بر آتش ز پى خوش نفسى‏

24.هواخواه توام جانا و مى‏دانم كه مى‏دانى‏

كه هم ناديده مى‏بينى و هم ننوشته مى‏خوانى‏

25.ثوابت باشد اى داراى خرمن‏

اگر رحمى كنى بر خوشه‏چينى‏

26.قطع اين مرحله بى‏همرهى خضر مكن‏

ظلمات است بترس از خطر گمراهى‏

27.ز كوى مغان رخ مگردان كه آنجا

فروشند مفتاح مشكل گشايى‏

28.مگر وقت وفا پروردن آمد

كه فالم«لا تذرنى فرداً»آمد

مگر خضر مبارك پى در آيد

ز يمن همتش كارى گشايد

29.مگر خضر مبارك پى تواند

كه اين تنها بدان تنها رساند

30.تو بنده‏اى گله از پادشه مكن حافظ

كه شرط عشق نباشد شكايت از كم و بيش‏

31.چو پير سالك عشقت به مى حواله كند

ننوش و منتظر رحمت خدا مى‏باش(2)

-مقام ولايت انسان كامل-

انسان مافوق كون و مكان-انسان و خدا

-عدم تجانس انسان و طبيعت-

-غربت انسان-

-مقام انسان-

اوضاع فلك‏

تا بى سر و پا باشد اوضاع فلك زين دست‏

در سر هوس ساقى،در دست شراب اولى‏

اهل بيت‏

حافظ اگر قدم زنى در ره«خاندان»به صدق‏

بدرقه رهت شود همت شحنه نجف‏

اهل خلوت و شب قدر

آن شب قدرى كه گويند اهل خلوت،امشب است‏

يا رب اين تأثير دولت،در كدامين كوكب است‏

اهل درد

بيا و حال اهل درد بشنو

به لفظ اندك و معنى بسيار

اهل وجد و حال‏

مطرب چه پرده ساخت كه در پرده سماع‏

بر اهل وجد و حال درهاى و هو ببست‏

---

ايمان در ره عشق‏

من همان دم كه وضو ساختم از چشمه عشق‏

چار تكبير زدم يكسره بر هر چه كه هست‏

ايمنى از سقوط

نگار مى فروشم عشوه‏اى داد

كه فارغ گشتم از مكر زمانه‏

---

باختن سود و سرمايه در عشق‏

اى كه در كشتن ما هيچ مدارا نكنى‏

سود و سرمايه بسوزى و محابا نكنى‏

باد استغنا

بهوش باش كه هنگام باد استغنا

هزار خرمن طاعت به نيم جو ننهند

باده ازلى‏

به هيچ دور نخواهند يافت هشيارش‏

چنين كه حافظ ما مست باده ازل است‏

باده به اندازه‏

صوفى ار باده به اندازه خورد نوشش باد

ورنه انديشه اين كار فراموشش باد

باده پرستى‏

كار صواب باده پرستى است حافظا

برخيز و عزم جزم به كار صواب كن‏

باده پنهانى‏

ز باده خوردن پنهان ملول شد حافظ

به بانگ بربط و نى رازش آشكاره كنم‏

باده خوارى‏

چه شود گر من و تو چند قدح باده خوريم‏

باده از خون رزان است،نه از خون شماست‏

باده عشق در رمضان-مى و صيام‏

باده فروش‏

سرّ خدا كه عارف سالك به كس نگفت‏

در حيرتم كه باده فروش از كجا شنيد

-پير مى فروش-

باده گسارى در ماه شعبان-مى و صيام‏

باده ناب‏

ز زهد خشك ملولم كجاست باده ناب‏

كه بوى باده مدامم دماغ تر دارد

باده نويد فتح-

ساقى چو يار مهرخ و از اهل راز بود

حافظ بخورد باده و شيخ و فقيه هم‏

باده و وسوسه عقل‏

ز باده هيچت اگر نيست،اين نه بس كه تو را

دمى ز وسوسه عقل بى خبر دارد

-حداكثر باده ستايى-

-ذوق باده-

-غمزدايى باده-

---

-فراغت آرى باده-

بارقه الهى‏

ننگرد ديگر به سر و اندر چمن‏

هر كه ديد آن سر و سيم اندام را

باز بودن(شدن)و بستن در ميخانه‏

1.در ميخانه بسته‏اند اگر

افتتح يا مفتّح الابواب‏

2.برسان بندگى دختر رزگو بدر آى‏

كه دم همت ما كرد ز بند آزادت‏

3.المنة للّه كه در ميكده باز است‏

زان رو كه مرا بر در او روى نياز است‏

4.بود آيا كه در ميكده‏ها بگشايند

گره از كار فرو بسته ما بگشايند

5.اى دل بشارتى دهمت محتسب نماند

وز مى جهان پر است و بت ميگسار هم‏

بخت - پير و مرشد

به روى ما زن از ساغر گلابى‏

كه خواب آلوده‏ايم اى بخت بيدار

بدبينى به جهان‏

وگر سراى جهان را سر خرابى نيست‏

اساس او به از اين استوار بايستى‏

بدگويان‏

تو پندارى كه بدگو رفت و جان برد

حسابش با كرام الكاتبين است‏

بدنامى‏

1.همه كارم ز خود كامى به بدنامى كشيد آخر

نهان كى ماند آن رازى كزو سازند محفلها

2.زهد رندان نوآموخته راهى به دهى است‏

من كه بدنام جهانم چه صلاح انديشم‏

3.به من ده كه بدنام خواهم شدن‏

خراب مى و جام خواهم شدن‏

بدنامى و نيكنامى‏

شده‏ام خراب و بدنام و هنوز اميدوارم‏

كه به همت عزيزان برسم به نيكنامى‏

برق عصيان بر آدم صفى-آدم‏

برق غيرت‏

برق غيرت چو چنين مى‏جهد از مكمن غيب‏

تو بفرما كه من سوخته خرمن چه كنم‏

بصارت‏

به روى يار نظر كن ز ديده منت‏دار

كه كار ديده نظر از سر بصارت كرد

بقاء باللّه‏

گر نور عشق حق به دل و جانت اوفتد

باللّه كز آفتاب فلك خوبتر شوى‏

از پاى تا سرت همه نور خدا شود

در راه ذوالجلال چو بى پا و سر شوى‏

بقاء بعد الفناء

بنياد هستى تو چو زير و زبر شود

در دل مدار هيچ كه زير و زبر شوى‏

بلايا

مقام عيش ميسر نمى‏شود بى‏رنج‏

بلى به حكم بلا بسته‏اند عهد الست‏

بند نقاب‏

اى شاهد قدسى كه كشد بند نقابت‏

وى مرغ بهشتى كه دهد دانه و آبت‏

بوسه بر رخ آفتاب‏

روى نگار در نظرم جلوه مى‏نمود

وز دور بوسه بر رخ مهتاب مى‏زدم‏

---

بهار عرفانى‏

ابر آذارى بر آمد باد نوروزى رسيد

وجه مى مى‏خواهم و مطرب كه مى‏گويد رسيد

بهاى خرقه‏

1.من اين مرقّع رنگين چو گل بخواهم سوخت‏

كه پير باده فروشش به جرعه‏اى نخريد

2.قحط جود است آبروى خود نمى‏بايد فروخت‏

باده و گل از بهاى خرقه مى‏بايد خريد

بهشت‏

1.قدم دريغ مدار از جنازه حافظ

كه گر چه غرق گناه است مى‏رود به بهشت‏

2.بهشت اگر چه نه جاى گناهكارانست‏

بيار باده كه مستظهرم به همت او

-استحقاق بهشت-

-مفهوم بهشت از نظر حافظ-

بهشت روحانى و بهشت جسمانى‏

ز ميوه‏هاى بهشتى چه ذوق دريابد

هر آنكه سيب زنخدان شاهدى نگزيد

بهشت فردوس‏

دارم از لطف ازل جنت فردوس طمع‏

گر چه دربانى ميخانه فراوان كردم‏

بيابان فنا

در بيابان فنا گم شدن آخر تا كى‏

ره بپرسيم مگر پى به مهمّات بريم‏

بى‏اعتبارى جهان از نظر حافظ

اعتمادى نيست بر كار جهان‏

بلكه بر گردون گردان نيز هم‏

بى‏اعتبارى دنيا

1.به هست و نيست مرنجان ضمير و خوش مى‏باش‏

كه نيستى است سرانجام هر كمال كه هست‏

شكوه آصفى و اسب باد و منطق طير

به باد رفت و از او خواجه هيچ طرف نبست‏

به بال و پر مرو از ره كه تير پرتابى‏

هوا گرفت زمانى ولى به خاك نشست‏

2.كس عسل بى‏نيش از اين دكّان نخورد

كس رطب بى‏خار از اين بستان نچيد

بى‏اعتنايى به لذّت دنيا

از اين رباط دو در چون ضرورت است رحيل‏

رواق و طاق معيشت،چه سربلند و چه پست‏

بى‏پروايى از ملامت‏

گر من از سرزنش مدعيان انديشم‏

شيوه مستى و رندى نرود از پيشم‏

بى‏وفايى خلق‏

وفا مجوى ز كس ور سخن نمى‏شنوى‏

به هرزه طالب سيمرغ و كيميا مى‏باش(1)

بى‏وفايى دنيا

برو از خانه گردون بدر و نان مطلب‏

كان سيه كاسه در آخر بكشد مهمان را

هر كه را خوابگه آخر مشتى خاك است‏

گو چه حاجت كه به افلاك كشى ايوان را

-حسن جهان و بى‏وفايى آن-

---

پايان عمر

سيلاب گرفت گرد ويرانه عمر

و آغاز پرى نهاد پيمانه عمر

بيدار شو اى خواجه كه خوش بكشد

حمّال زمانه رخت از خانه عمر

پند حكيم‏

پند حكيم محض صواب است و عين خير

فرخنده آن كسى كه به سمع رضا شنيد

پند و اندرز

1.چو بر روى زمين باشى توانايى غنيمت دان‏

كه دوران ناتوانيها بسى زير زمين دارد

2.دو نصيحت كنمت بشنو و صد گنج ببر

از در عيش درآ و به ره عيب مپوى‏

3.تو نيك و بد خود هم از خود بپرس‏

چرا بايدت ديگرى محتسب‏

و من يتّق اللّه يجعل له‏

و يرزقه من حيث لايحتسب‏

4.دل منه بر دنيى و اسباب او

زان كه از وى كس وفادارى نديد

-موعظه عارفانه-

پيام‏

اى باد اگر به گلشن احباب بگذرى‏

زنهار عرضه ده بر جانان پيام ما

پير-انسان كامل‏

پيراهن دريدن غنچه‏

1.رسيد باد صبا،غنچه در هوادارى‏

ز خود برون شد و بر خود دريد پيراهن‏

2.خواهم شدن به بستان چون غنچه با دل تنگ‏

و آنجا به نيكنامى،پيراهنى دريدن‏

-از غنچه در آمدن-

-جامه بر تن دريدن-

-جامه در نيكنامى دريدن-

پير مى فروش‏

1.صبا به تهنيت پير مى فروش آمد

كه موسم طرب و عيش و ناز و نوش آمد

2.احوال شيخ و قاضى و شرب اليهودشان‏

كردم صبحدم سؤال از پير مى فروش‏

پير طريقت-انسان كامل‏

پير و قطب-انسان كامل‏

پير و مرشد-انسان كامل‏

---

پيرى‏

به طهارت گذران منزل پيرى و مكن‏

خلعت شيب چو تشريف شباب آلوده‏

پيرى حافظ

1.جامى بده كه باز به شادى روى شاه‏

پيرانه سر هواى جوانى است در سرم‏

2.هرگز به يمن عاطفت پير مى فروش‏

ساغر تهى نشد ز مى صاف روشنم‏

پيرى و جوانى‏

جوانى باز مى‏آرد به يادم‏

سماع چنگ و دست افشان ساقى‏

پيغام اهل راز

رباب و چنگ به بانگ بلند مى‏گويند

كه گوش هوش به پيغام اهل راز كنيد

پيك خلوت راز

تو پيك خلوت رازىّ و ديده بر سر راهت‏

به مردمى نه به فرمان چنان بران كه تو دانى‏

---

تأسف از عدم وصول‏

اى دل شباب رفت و نچيدى گلى ز عيش‏

پيرانه سر مكن هنرى ننگ و نام را

تجرّد

دلم كه لاف تجرد زدى كنون صد شغل‏

به بوى زلف تو با باد صبحدم دارد

تجلّى‏

1.فغان كاين لوليان شوخ شيرين كار شهر آشوب‏

چنان بردند صبر از دل كه تركان خوان يغما را

2.آن پيك نامور كه رسيد از ديار دوست‏

آورد حرز جان ز خط مشكبار دوست‏

3.ستاره‏اى بدرخشيد و ماه منزل شد

دل رميده ما را رفيق و مونس شد

4.مژده اى دل كه دگر باد صبا باز آمد

هدهد خوش خبر از طرف سبا باز آمد

5.بيخود از شعشعه پرتو ذاتم كردند

باده از جام تجلى صفاتم دادند

تجلى واحد-وحدت تجلى‏

-تمناى تجلى و فيض-

-وصول يا تجلى-

تحقير مدرسه‏

بر در مدرسه تا چند نشينى حافظ

خيز تا از در ميخانه گشادى طلبيم‏

تخته بند تن‏

1.چگونه طوف كنم در فضاى عالم قدس‏

كه در سراچه تركيب تخته بند تنم‏

2.چو شد باغ روحانيان مسكنم‏

در اينجا چرا تخته بند تنم‏

ترجيح رند بر صوفى‏

در اين صوفى و شان دردى نديدم‏

كه صافى باد عيش درد نوشان‏

ترجيح ميكده بر صومعه‏

1.بيا به ميكده و چهره ارغوانى كن‏

مرو به صومعه كانجا سياهكارانند

2.سر ز حسرت به در ميكده‏ها بر كردم‏

چون شناساى تو در صومعه يك پير نبود

ترجيح عالم عرفان بر فلسفه‏

حديث از مطرب و مى گو و راز دهر كمتر جو

كه كس نگشود و نگشايد به حكمت اين معما را

---

ترك آزار

مباش در پى آزار و هر چه خواهى كن‏

كه در شريعت ما غير از اين گناهى نيست‏

ترك چون و چرا

مزن ز چون و چرا دم كه بنده مقبل‏

قبول كرد به جان هر سخن كه جانان گفت‏

ترك خود

نبندى زان ميان طرفى كمروار

اگر خود را ببينى در ميانه‏

ترك دنيا

مجو درستى عهد از جهان سست نهاد

كه اين عجوز،عروس هزار داماد است‏

-لذت ترك لذت و ترك دنيا-

ترك دنيا و خوشدلى‏

حافظا ترك جهان گفتن،طريق خوشدلى است‏

تا نپندارى كه احوال جهانداران خوش است‏

ترك معاشرت با نااهلان‏

1.دوش آن صنم چه خوش گفت در مجلس مغانم‏

با كافران چه كارت گر بت نمى‏پرستى‏

2.بياموزمت كيمياى سعادت‏

ز همصحبت بد جدايى جدايى‏

تركيب روان و خرد

فرح بخشى در اين تركيب پيداست‏

كه نغز شعر و مغز جان اجزاست‏

تركيب ضعيف‏

1.ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون‏

نيكى به جاى ياران فرصت شمار يارا

2.در خرابات طريقت ما بهم منزل شويم‏

كاين چنين رفتست در عهد ازل تقدير ما

3.سوز دل بين كه ز بس آتش اشكم دل شمع‏

دوش بر من ز سر مهر چو پروانه بسوخت‏

آشنايى نه غريب است كه دلسوز من است‏

چون من از خويش برفتم دل بيگانه بسوخت‏

4.روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست‏

مى ز خمخانه به جوش آمد و مى‏بايد خواست‏

5.چه ملامت بود آن را كه چنين باده خورد

اين چه عيب است بدين بى‏خردى وين چه خطاست‏

6.چنين كه صومعه آلوده شد ز خون دلم‏

گرم به باده بشوييد حق به دست شماست‏

7.به روى يار نظر كن ز ديده منّت‏دار

كه كار ديده نظر از سر بصارت كرد

8.جز دل من كز ازل تا به ابد عاشق رفت‏

جاودان كس نشنيديم كه در كار بماند

9.همچو گلبرگ طرى هست وجود تو لطيف‏

همچو سرو چمن خلد سراپاى تو خوش‏

10.چشم بيمار مرا خواب نه در خور باشد

من له يقتل داءٌ دنف كيف ينام‏

11.من كه باشم كه بر آن خاطر عاطر گذرم‏

لطفها مى‏كنى اى خاك درت تاج سرم‏

12.مددى گر به چراغى نكند آتش طور

چاره تيره شب وادى ايمن چه كنم‏

13.عشوه‏اى از لب شيرين تو دل خواست به جان‏

به شكر خنده لبت گفت مزادى طلبيم‏

14.دانى كه چيست دولت ديدار يار ديدن‏

در كوى او گدايى بر خسروى گزيدن‏

15.دامن كشان همى شد در شرب زر كشيده‏

صد ماه روز رشكش جيب قصب دريده‏

16.باد صبا ز عهد صبى ياد مى‏دهد

جان دارويى كه غم ببرد درده‏اى صبىّ‏

17.اى مگس حضرت سيمرغ نه جولانگه توست‏

عرض خود مى‏برى و زحمت ما مى‏دارى‏

18.به عجب علم نتوان شد ز اسباب طرب محروم‏

---

بيا ساقى كه جاهل را هنى‏تر مى‏رسد روزى‏

19.دل گشاده‏دار چون جام شراب‏

سر گرفته چند چون خمّ دنى‏

20.مكدّر است دل آتش به خرقه خواهم زد

بيا ببين كه كرا مى‏كند تماشايى‏

21.سلامى چو بوى خوش آشنايى‏

بدان مردم ديده روشنايى‏

22.مجددين سرور و سلطان قضات اسمعيل‏

كه زدى كلك زبان آورش از شرع نطق‏

تزكيه نفس‏

1.نظر پاك تواند رخ جانان ديدن‏

كه در آيينه،نظر جز به صفا نتوان كرد

2.خواب و خورت ز مرتبه خويش دور كرد

آنگه رسى به خويش كه بى‏خواب و خور شوى‏

تسليم - رضا

تسليم به پير و راهنما

1.به مى سجاده رنگين كن گرت پير مغان گويد

كه سالك بى‏خبر نبود ز راه و رسم منزلها

2.گفتگو آيين درويشى نبود

ورنه با تو ماجراها داشتيم‏

3.در حريم عشق نتوان زد دم از گفت و شنود

زان كه آنجا جمله اعضا چشم بايد بود و گوش‏

تسليم عشق و دل در عقل و مصلحت(1)

رند عالم سوز را با مصلحت بينى چكار

كار ملك است آنكه تدبير و تأمل بايدش(2)

تصفيه دل با مصاحبت پير و مرشد كامل‏

دل كه آيينه شاهى است غبارى دارد

از خدا مى‏طلبم صحبت روشن رايى‏

تصفيه نفس-تزكيه نفس‏

تصفيه نفس از تفرّق و نقش پراكنده‏

خاطرات كى رقم فيض پذيرد،هيهات‏

مگر از نقش پراكنده ورق ساده كنى‏

تصوف‏ 1.يك حرف صوفيانه بگويم اجازت است‏

اى نور ديده،صلح به از جنگ و داورى‏

2.ميى دارم چو جان صافى و صوفى مى‏كند عيبش‏

خدايا هيچ عاقل را مبادا بخت بد روزى‏

-شكايت از تصوف عصر-

تضاد و جمع هستى و نيستى‏

گنج در آستين و كيسه تهى‏

جام گيتى نما و خاك رهيم‏

هوشيار حضور و مست غرور

بحر توحيد و غرقه گنهيم‏

تغزّل با پسر

1.گر چنين جلوه كند مغبچه باده فروش‏

خاكروب در ميخانه كنم مژگان را

2.بس غريب افتاده است آن مورخط گر درخت‏

گر چه نبود در نگارستان خط مشكين غريب‏

3.اى نازنين پسر تو چه مذهب گرفته‏اى‏

كت خون ما حلالتر از شير مادر است‏

4.بگشا بند قبا تا بگشايد دل من‏

كه گشادى كه مرا بود ز پهلوى تو بود

5.گر آن شيرين پسر خونم بريزد

دلا چون شير مادر كن حلالش‏

6.ببرد از من قرار و طاقت و هوش‏

بت سنگين دل سيمين بنا گوش‏

---

نگارى،چابكى،شنگى كله‏دار

ظريفى،مهوشى،تركى قباپوش‏

7.مجمع خوبى و لطف است عذار چو مهش‏

ليكنش مهر و وفا نيست،خدايا بدهش‏

دلبرم شاهد و طفل است و به بازى روزى‏

بكشد زارم و در شرع نباشد گنهش‏

8.چند به ناز پرورم مهر بتان سنگدل‏

ياد پدر نمى‏كنند اين پسران ناخلف‏

9.سبزپوشان خطت بر گرد لب‏

همچو مورانند گرد سلسبيل‏

10.عشق من با خط مشكين تو امروزى نيست‏

ديرگاه است كزين جام هلالى مستم‏

11.ديشب به سيل اشك ره خواب مى‏زدم‏

نقشى به ياد خطّ تو بر آب مى‏زدم‏

12.خود ز پيرى من كى حساب برگيرد

كه باز با صنمى طفل عشق مى‏بازم‏

13.بگشا بند قبا اى مه خورشيد كلاه‏

تا چو زلفت سر سودا زده در پا فكنم‏

14.سبزه خطّ تو ديديم و ز بستان بهشت‏

به طلبكارى اين مهر گياه آمده‏ايم‏

15.دوران همى نويسد بر عارضش خطى خوش‏

يا رب نوشته بد از يار ما بگردان‏

16.ز خطّ يار بياموز مهر با رخ خوب‏

كه گرد عارض خوبان خوش است گرديدن‏

17.گرد لبت بنفشه از آن تازه و تر است‏

كاب حيات مى‏خورد از جويبار حسن‏

18.دل بدان رود گرامى چه كنم گر ندهم‏

مادر دهر ندارد پسرى بهتر از اين‏

19.خطّ عذار يار كه بگرفت ماه از او

خوش حلقه‏اى است ليك بدر نيست راه از او

20.آمد افسوس كنان مغبچه باده فروش‏

گفت بيدار شو اى رهرو خواب آلوده‏

21.به هواى لب شيرين پسران چند كنى‏

جوهر روح به ياقوت مذاب آلوده‏

22.بياض روى تو را نيست نقش در خور از آنك‏

سوادى از خط مشكين بر ارغوان دارى‏

23.پدر تجربه‏اى دل تويى آخر ز چه روى‏

طمع مهر و وفا زين پسران مى‏دارى‏

24.عمر بگذشت به بى‏حاصلى و بوالهوسى‏

اى پسر جام ميم ده كه به پيرى برسى‏

25.بر آن نقاش قدرت آفرين باد

كه گرد مه كشد خطّ هلالى‏

26.به چشم كرده‏ام ابروى ماه سيمايى‏

خيال سبز خطى نقش بسته‏ام جايى‏

27.ما هم كه رخش روشنى خور بگرفت‏

گرد خط او چشمه كوثر بگرفت‏

-خط-

تغزّل با زن‏

1.اى شاهد قدسى كه كشد بند نقابت‏

وى مرغ بهشتى كه دهد دانه و آبت‏

2.اى كه در كوچه معشوقه ما مى‏گذرى‏

بر حذر باش كه سر مى‏شكند ديوارش‏

3.گلبرگ را ز سنبل مشكين نقاب كن‏

يعنى كه رخ بپوش و جهانى خراب كن‏

4.زين خوش رقم كه بر گل رخسار مى‏كشى‏

خط بر صحيفه گل و گلزار مى‏كشى‏

5.سخن غير مگو با من معشوقه پرست‏

كز وى و جام ميم نيست به كس پروايى‏

تفاوت زاهد و رند

1.زاهد غرور داشت،سلامت نبرد راه‏

رند از ره نياز به دارالسلام رفت‏

2.دور شو از برم اى واعظ و بيهوده مگوى‏

من نه آنم كه دگر گوش به تزوير كنم‏

تفرقه و جمع روحى-كسب جمعيت‏

---

تقاضاى حواله-وظيفه‏

تقدم عشق بر خلقت‏

1.نبود نقش دو عالم كه رنگ الفت بود

زمانه طرح محبت نه اين زمان انداخت‏

2.پيش از اين كاين سقف سبز و طاق مينا بر كشند

منظر چشم مرا ابروى جانان طاق بود

تقدير

بنوش باده كه قسّام صنع قسمت كرد

در آفرينش از انواع نوشدارو و نيش(1)

تقدير و تدبير

نيست امّيد صلاحى ز فساد حافظ

چونكه تقدير چنين است چه تدبير كنم‏

تقواى زاهد

فداى پيرهن چاك ماهرويان باد

هزار جامه تقوا و خرقه پرهيز

تقوا و عبادت‏

من نه از پرده تقوا به در افتادم و بس‏

پدرم نيز بهشت ابد از دست بهشت‏

تملق‏

1.حافظ قلم شاه جهان مقسم رزق است‏

از بهر معيشت مكن انديشه باطل‏

2.همه آفاق گرفت و همه اطراف گشاد

صيت مسعودى و آوازه شه سلطانى‏

3.چشم بر دور قدح دارم و جان بر كف دست‏

به سر خواجه كه تا آن ندهى نستانى‏

تملق عجيب‏

جبين و چهره حافظ خدا جدا مكناد

ز خاك بارگه كبرياى شاه شجاع‏

تمناى تجلى و فيض‏

صبا گر گذرى افتدت به كشور دوست‏

بيار نفحه‏اى از گيسوى معنبر دوست‏

تناسب نغمه‏ها و حالات‏

مطرب عشق عجب ساز و نوايى دارد

نقش هر نغمه كه زد راه به جايى دارد

توأم بودن غم و نشاط در جهان‏

ترسم كزين چمن نبرى آستين گل‏

كز گلشنش تحمل خارى نمى‏كنى‏

توبه از زهد ريايى‏

بشارت بر به كوى مى فروشان‏

كه حافظ توبه از زهد ريا كرد

توبه از مى‏

با آنكه از وى غايبم وز مى چو حافظ تايبم‏

در مجلس روحانيان گه گاه جامى مى زنم‏

توحيد

نيست بر لوح دلم جز الف قامت يار

چه كنم حرف دگر ياد نداد استادم‏

توحيد كامل‏

گفتى كه حافظ اين همه رنگ و خيال چيست‏

نقش غلط مبين كه همان لوح ساده‏ايم‏

توصيف زن-تغزّل با زن‏

توكل‏

1.به جان دوست كه غم پرده بر شما ندرد

گر اعتماد بر الطاف كارساز كنيد

2.ساقيا در گردش ساغر تعلل تا به چند

---

دور چون با عاشقان افتد تسلسل بايدش(1)

توكل در سلوك‏

تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافرى است‏

راهرو گر صد هنر دارد،توكل بايدش‏

تولاّ

در بيابان طلب گر چه ز هر سو خطرى است‏

مى‏رود حافظ بيدل به تولاّى تو خوش‏

---

ثمره هجران،وصل است‏

هر چند كه هجران ثمر وصل برآرد

دهقان جهان كاش كه اين تخم نكشتى‏

---

جاعل الظّلمات‏

سواد زلف سياه تو جاعل الظّلمات‏

بياض روى چو ماه تو فالق الاصباح‏

جام بيخودى‏

چون ز جام بيخودى رطلى كشى‏

كم زنى از خويشتن لاف منى‏

جام جهان نما

گرت هواست كه چون جم به سرّ غيب رسى‏

بيا و همدم جام جهان‏نما مى‏باش(1)

جام و سير طريق‏

ساقيا جام دمادم ده كه در سير طريق‏

هر كه عاشق‏وش نيامد در نفاق افتاده بود

جام يك منى‏

نوش كن جام شراب يك منى‏

تا بدان بيخ غم از دل بركنى‏

جامه بر تن دريدن‏

1.رسيد باد صبا غنچه در هوادارى‏

ز خود برون شد و بر خود دريد پيراهن‏

2.چو گل هر دم به بويت جامه در تن‏

كنم چاك از گريبان تا به دامن‏

تنت را ديد گل گويى كه در باغ‏

چو مستان جامه را بدريد بر تن‏

3.سخن در پرده مى‏گويم،چو گل از غنچه بيرون آى‏

كه بيش از پنج روزى نيست حكم مير نوروزى‏

جامه در نيكنامى دريدن‏

1.وه كه در دانه‏اى چنين نازك‏

در شب تار سفتنم هوس است‏

2.دامنى گر چاك شد در عالم رندى چه باك‏

جامه‏اى در نيكنامى نيز مى‏بايد دريد

3.خواهم شدن به بستان چون غنچه با دل تنگ‏

و انجا به نيكنامى پيراهنى دريدن‏

جان علوى‏

جان علوى هوس چاه زنخدان تو داشت‏

دست در حلقه آن زلف خم اندر خم زد

جاودانى‏

هرگز نميرد آنكه دلش زنده شد به عشق‏

ثبت است بر جريده عالم دوام ما

---

جبر و اختيار

1.گناه اگر چه نبود اختيار ما حافظ

تو در طريق ادب باش،گو گناه من است‏

2.چرخ بر هم زنم از غير مرادم گردد

من نه آنم كه زبونى كشم از چرخ فلك‏

3.برو اى ناصح و بر درد كشان خرده مگير

كار فرماى قدر مى‏كند اين،من چه كنم‏

4.نيست امّيد صلاحى ز فساد حافظ

چونكه تقدير چنين است چه تدبير كنم‏

5.مكن به چشم حقارت نگاه در من مست‏

كه نيست معصيت و زهد بى‏مشيت او

6.تو به تقصير خود افتادى از اين در محروم‏

از كه مى‏نالى و فرياد چرا مى‏دارى‏ حافظ از پادشهان پايه به خدمت طلبند

سعى نابرده چه امّيد عطا مى‏دارى‏

7.به يمن همت حافظ اميد هست كه باز

آرى اسامر ليلاى ليلة القمر

8.گوش بگشاى كه بلبل به فغان مى‏گويد

خواجه تقصير مفرما،گل توفيق ببوى‏

9.به آب زمزم و كوثر سفيد نتوان كرد

گليم بخت كسى را كه بافتند سياه‏

جذبه عارفانه‏

گر چه رندى و خرابى گنه ماست ولى‏

عاشقى گفت كه تو بنده بر آن مى‏دارى‏

جرعه بر خاك‏

بيفشان جرعه‏اى بر خاك و حال اهل دل بشنو

كه از جمشيد و كيخسرو فراوان داستان دارد

جرعه كشى‏

به يكى جرعه كه آزار كسش در پى نيست‏

زحمتى مى‏كشم از مردم نادان كه مپرس‏

جگر گوشه مردم‏

مى‏خورد خون دلم مردمك ديده سزاست‏

كه چرا دل به جگر گوشه مردم دادم‏

جلوه-تجلى‏

جم و سرّ غيب و قلب عارف‏

گرت هواست كه چون جم به سرّ غيب رسى‏

بيا و همدم جام جهان‏نما مى باش‏

جنت نقد

جنت نقد است اينجا عيش و عشرت تازه كن‏

زان كه در جنت خدا بر بنده ننويسد گناه‏

جنون عشق،شرط راه‏

در ره منزل ليلى كه خطرهاست بسى‏

شرط اول قدم آن است كه مجنون باشى‏

جوانان چمن‏

اى صبا گر به جوانان چمن بازرسى‏

خدمت ما برسان سرو و گل و ريحان را

جوان شدن روزگار

رونق عهد شباب است دگر بستان را

مى‏رسد مژده گل بلبل خوش الحان را

جوانى‏

حافظ چه شد ار عاشق و رند است و نظر باز

بس طور عجب لازم ايام شباب است‏

-پيرى و جوانى-

جور محبوب‏

چون شوم خاك رهش دامن بيفشاند ز من‏

ور بگويم دل بگردان رو بگرداند ز من(1)

جهان ديگر-معاد

---

چاك شدن دامن در رندى‏

دامنى گر چاك شد در عالم رندى چه باك‏

جامه‏اى در نيكنامى نيز مى‏بايد دريد

چاه ذقن‏

در چاه ذقن چو حافظ اى جان‏

حسن تو دو صد غلام دارد

چاه زنخدان‏

1.مبين به سيب زنخدان كه چاه در راه است‏

كجا همى روى اى دل بدين شتاب كجا

2.اى فروغ ماه حسن از روى رخشان شما

آبروى خوبى از چاه زنخدان تو چه مى‏گويد

هزار يوسف مصرى فتاده در چه ماست‏

4.كشته چاه زنخدان توام كز هر طرف‏

صد هزارش گردن جان زير طوق غبغب است‏

5.در خم زلف تو آويخت دل از چاه زنخ‏

آه كز چاه برون آمد و در دام افتاد

6.جان علوى هوس چاه زنخدان تو داشت‏

دست در حلقه آن زلف خم اندر خم زد

چراغ خلوتيان‏

ساقى بيا كه يار ز رخ پرده بر گرفت‏

كار چراغ خلوتيان باز در گرفت‏

چشم پاك‏

او را به چشم پاك توان ديد چون هلال‏

هر ديده جاى جلوه آن ماه پاره نيست‏

چهار چيز

از چار چيز مگذر گر عاقلى و زيرك‏

امن و شراب بيغش،معشوق و جاى خالى‏

چهل سال رنج و غصه حافظ

1.چل سال رنج و غصّه كشيديم و عاقبت‏

تدبير ما به دست شراب دو ساله بود

2.چل سال بيش رفت كه من لاف مى‏زنم‏

كز چاكران پير مغان،كمترين منم‏

---

حافظ پشمينه‏پوش‏

سر مست در قباى زرافشان چو بگذرى‏

يك بوسه نذر حافظ پشمينه‏پوش كن‏

حافظ خلوت‏نشين‏

از فريب نرگس مخمور و لعل مى پرست‏

حافظ خلوت نشين را در شراب انداختى‏

حافظ در خلال سلوك‏

يا رب از ابر هدايت برسان بارانى‏

پيشتر زان كه چو گردى ز ميان برخيزم‏

حافظ در غربت‏

غم غريبى و غربت چو بر نمى‏تابم‏

به شهر خود روم و شهريار خود باشم‏

حافظ شب زنده‏دار-سحرخيزى و دعا

حافظ شهر

من ار چه حافظ شهرم جوى نمى‏ارزم‏

مگر تو از كرم خويش يار من باشى‏

حافظ و جبر-جبر و اختيار

حافظ و شيرين پسر-تغزل با پسر

حافظ و عبادت‏

زان باده كه در ميكده عشق فروشند

ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش‏

حافظ و مسأله اختيار-جبر و اختيار

حافظ همدم مرغان صبح خوان-سحرخيزى و دعا

-آغاز سلوك حافظ-

-«آن»در اصطلاح حافظ-

-آيا حافظ خوش آواز بوده است؟-

آيا حافظ ملامتى است؟-ملامتى بودن حافظ

-از شعر حافظ خون مى‏چكد-

-اعتراف به رندى و ميخوارگى-

-بى‏اعتبارى جهان از نظر حافظ-

-توصيف حافظ از خود-

-پيرى حافظ-

-چهل سال رنج و غصه حافظ-

-حد حافظ-

-دم از نظر حافظ-دم عرفانى‏

---

دم حافظ-دم عرفانى‏

دم حافظ چه دمى است؟-دم عرفانى‏

دم عرفانى حافظ-دم عرفانى‏

دم غنيمت شمردن حافظ-دم عرفانى‏

-زهد مذموم حافظ-

ستايش عيش توسط حافظ-عيش معنوى‏

سحرخيزى حافظ-سحرخيزى و دعا

-سخن سر بسته حافظ-

-سعى و عمل از نظر حافظ-

سفر حافظ به خارج شيراز-

-سلوك حافظ-

شب زنده‏دارى حافظ-سحرخيزى و دعا

شام و سحر حافظ-سحرخيزى و دعا

-شاهد و محبوب حافظ-

-شعر قدسى حافظ-

-طاعت حافظ-

-عشق پاك حافظ-

-علم و فضل حافظ در چهل سالگى-

-عيش و عشرت حافظ-

-غفلت حافظ-

قدح عيش توسط حافظ-عيش دنيوى‏

-كمال حافظ در پيرى-

-گريه حافظ-

-لغزگويى حافظ-

-مراحل وسط سلوك حافظ-

-مرثيه فرزند حافظ-

-مفهوم بهشت از نظر حافظ-

-مفهوم عيش از نظر حافظ-

-مفهوم مى پرستى حافظ-

-موفقيت پس از چهل سال-

-مى حافظ-

-مى حافظ و كشف راز روزگار-

-ميخوارگى حافظ-

-مى و ميكده حافظ-

-مى در قاموس حافظ-

ناله حافظ در محراب-سحرخيزى و دعا

-نماز حافظ-

حال دل و خبر دل‏

حال دل با تو گفتنم هوس است‏

خبر دل شنفتنم هوس است‏

حبسها و كشتنهاى بيجا

سروران را بى‏سبب مى‏كرد حبس‏

گرد نان را بى‏خطر سر مى‏بريد

حجاب خودى‏

ميان عاشق و معشوق هيچ حايل نيست‏

تو خود حجاب خودى،حافظ از ميان برخيز

حديث عشق مافوق بيان-عرفان مافوق بيان است‏

حداكثر باده ستايى‏

بيا و كشتى ما در شط شراب انداز

خروش و ولوله در جان شيخ و شاب انداز

حد حافظ

حافظ نه حدّ ماست چنين لافها زدن‏ پاى از گليم خويش چرا بيشتر كشيم‏

---

حريف خانه و گرمابه و گلستان‏

اگر رفيق شفيقى درست پيمان باش‏

حريف خانه و گرمابه و گلستان باش‏

حسادت-غيرت(حسادت)

حسن جهان و بى‏وفايى آن‏

عروس جهان گر چه در حدّ حسن است‏

ز حد مى‏برد شيوه بى‏وفايى‏

حسن و عشق‏

من از آن حسن روزافزون كه يوسف داشت دانستم‏

كه عشق از پرده عصمت برون آرد زليخا را

حضور قلب-كسب جمعيت‏

حضور نماز

مى‏ترسم از خرابى ايمان كه مى‏برد

محراب ابروى تو حضور نماز من‏

حكمت بالغه-نظام احسن‏

حلقه اوراد

نرگس ساقى بخواند آيت افسونگرى‏

حلقه اوراد ما مجلس افسانه شد

حلقه ذكر

مقيم حلقه ذكر است دل بدان امّيد

كه حلقه‏اى ز سر زلف يار بگشايد

حلم‏

كم مباش از درخت سايه فكن‏

هر كه سنگت زند ثمر بخشش‏

حل مشكل جهان با عرفان‏

1.حديث از مطرب و مى گو و راز دهر كمتر جو

كه كس نگشود و نگشايد به حكمت اين معما را

2.زين دايره مينا خونين جگرم مى ده‏

تا حل كنم اين مشكل در ساغر مينايى‏

حمايت الهى‏

حديث دوست نگويم مگر به حضرت دوست‏

كه آشنا سخن آشنا نگه دارد

حيرت‏

1.گفت حافظ آشنايان در مقام حيرتند

دور نبود گر نشيند خسته و مسكين غريب‏

2.عشق تو نهال حيرت آمد

وصل تو كمال حيرت آمد

---

خاطر مجموع-كسب جمعيت‏

خال مشكين‏

روى خوب است و كمال هنر و دامن پاك‏

لاجرم همت پاكان دو عالم با اوست‏

خال و خط

اى روى ماه منظر تو نوبهار حسن‏

خال و خط تو مركز حسن و مدار حسن‏

خانه خمّار

ما مريدان روى سوى قبله چون آريم چون‏

روى سوى خانه خمّار دارد پير ما

خدا در جهان‏

ما در پياله عكس رخ يار ديده‏ايم‏

اى بى‏خبر ز لذت شرب مدام ما

خداى يكتا

مغنّى ملولم دوتايى بزن‏

به يكتايى او كه تايى بزن‏

خدمت ولىّ كامل‏

1.چو كحل بينش ما خاك آستان شماست‏

كجا رويم بفرما از اين جناب كجا

2.گر در سرت هواى وصال است حافظا

بايد كه خاك درگه اهل هنر شوى‏

خدمت ولى و قطب تا رسيدن به مقام ولايت‏

در مكتب حقايق پيش اديب عشق‏

هان اى پسر بكوش كه روزى پدر شوى‏

خرابات از نظر عارف-همه جهان براى او

هر كه آمد به جهان نقش خرابى دارد

در خرابات بگوييد كه هشيار كجاست‏

خرابات مغان‏

در خرابات مغان نور خدا مى‏بينم‏

اين عجب بين كه چه نورى ز كجا مى‏بينم‏

خرقه آتش زدن عارف سالك‏

در خرقه چو آتش زدى اى عارف سالك‏

جهدى كن و سر حلقه رندان جهان باش‏

خرقه در گرو مى‏

1.صوفيان واستدند از گرو مى همه رخت‏

دلق ما بود كه در خانه خمّار بماند

2.مفلسانيم و هواى مى و مطرب داريم‏

آه اگر خرقه پشمين به گرو نستانند

3.گر شوند آگه از انديشه ما مغبچگان‏

بعد از اين خرقه صوفى به گرو نستانند

---

4.سالها دفتر ما در گرو صهبا بود

رونق ميكده از درس و دعاى ما بود

5.در همه دير مغان نيست چو من شيدايى‏

خرقه جايى گرو باده و دفتر جايى‏

خرقه سالوس‏

دلم ز صومعه بگرفت و خرقه سالوس‏

كجاست دير مغان و شراب ناب كجا

خرقه و گرو-خرقه در گرو مى‏

-بهاى خرقه-

خشنودى و تسليم به قسمت الهى‏

مكن حافظ از جور دوران شكايت‏

چه دانى تو اى بنده كار خدايى‏

خط

1.بس غريب افتاده است آن مور خط گرد رخت‏

گر چه نبود در نگارستان خط مشكين غريب‏

2.سبزپوشان خطت بر گرد لب‏

همچو مورانند گرد سلسبيل‏

3.ديشب به سيل اشك ره خواب مى‏زدم‏

نقشى به ياد خط تو بر آب مى‏زدم‏

4.ما هم كه رخش روشنى خور بگرفت‏

گرد خط او چشمه كوثر بگرفت‏

خط خوش‏ دوران همى نويسد بر عارضش خطى خوش‏

يا رب نوشته بد از يار ما بگردان‏

خط عارض‏

ز خطّ يار بياموز مهر با رخ خوب‏

كه گرد عارض خوبان خوش است گرديدن‏

خط عذار

خطّ عذار يار كه بگرفت ماه ازو

خوش حلقه‏اى است ليك بدر نيست راه ازو

خط مشكين‏

1.عشق من با خط مشكين تو امروزى نيست‏

دير گاهى است كزين جام هلالى مستم‏

2.بياض روى تو را نيست نقش در خور از آنك‏

سوادى از خط مشكين بر ارغوان دارى‏

خط هلالى‏

بر آن نقاش قدرت آفرين باد

كه گرد مه كشد خطّ هلالى‏

-سبز خط-

خطر بعد از فنا

1.در ره عشق از آن سوى فنا صد خطر است‏

تا نگويى كه چو عمرم بسر آمد،رستم‏

2.طريق عشق،طريقى عجب خطرناك است‏

نعوذ باللّه اگر ره به مقصدى نبرى‏

خلوت‏

1.ببر ز خلق و چو عنقا قياس كار بگير

كه صيت گوشه‏نشينان ز قاف تا قاف است‏

2.گرت هواست كه با خضر همنشين باشى‏

نهان ز چشم سكندر چو آب حيوان باش‏

خلوت انس‏

حضور خلوت انس است و دوستان جمعند

«و ان يكاد»بخوانيد و در فراز كنيد

خلوت دل و اغيار

1.معشوق عيان مى‏گذرد بر تو وليكن‏

اغيار همى بيند از آن بسته نقاب است‏

2.خلوت دل نيست جاى صحبت اضداد

ديو چو بيرون رود فرشته درآيد

خلوت عارف‏

1.خلوت گزيده را به تماشا چه حاجت است‏

چون كوى دوست هست به صحرا چه حاجت است‏

---

2.دل ما به دور رويت ز چمن فراغ دارد

كه چو سرو پاى بند است و چو لاله داغ دارد

سر ما فرو نيايد به كمان ابروى كس‏

كه درون گوشه گيران ز جهان فراغ دارد

3.پرتو روى تو تا در خلوتم ديد آفتاب‏

مى‏رود چون سايه هر دم بر در و بامم هنوز

4.به كام و آرزوى دل چو دارم خلوتى حاصل‏

چه فكر از خبث بدگويان ميان انجمن دارم‏

-اهل خلوت و شب قدر-

-درس خلوت-

-چراغ خلوتيان-

-راز خلوتيان-

خلوتگه پارسايى-نور دل پارسايان‏

خلوتگه كاخ ابداع‏

بامدادان كه ز خلوتگه كاخ ابداع‏

شمع خاور فكند بر همه اطراف شعاع‏

خمّ دنى‏

دل گشاده‏دار چون جام شراب‏

سرگرفته چند چون خمّ دنى‏

خنده و گريه در شام و سحر-سحرخيزى و دعا

خواب خوش-فنا

ماييم و آستانه عشق و سر نياز

تا خواب خوش كرا بود اندر كنار دوست‏

خواب سحر-سحرخيزى و دعا

خواب عدم‏

هشيار شو كه مرغ چمن مست گشت،هان‏

بيدار شو كه خواب عدم در پى است،هى‏

خوبرويان شيراز

از بس كه چشم مست در اين شهر ديده‏ام‏

حقا كه مى نمى‏خورم اكنون و سرخوشم‏

خودبينى و خودرايى‏

خوديابى‏

حضورى گر همى خواهى ازو غايب مشو حافظ

متى ما تلق من تهوى دع الدّنيا و اهملها

خوش‏بينى به جهان-نظام احسن‏

خوشدلى به ذكر اللّه‏

نوبهار است در آن كوش كه خوشدل باشى‏

كه بسى گل بدمد باز و تو در گل باشى‏

خو گرفتن به درد

1.من و مقام رضا بعد از اين و شكر رقيب‏

كه دل به درد تو خو كرد و ترك درمان گفت‏

2.خوش برآ با غصه‏اى دل كاهل راز

عيش خوش در بوته هجران كنند

---

دام كفر و دين‏

خم زلف تو دام كفر و دين است‏

ز كارستان او يك شمه اين است‏

دختر رز

1.به نيم شب اگرت آفتاب مى‏بايد

ز روى دختر گلچهر رز نقاب انداز

2.فريب دختر رز طرفه مى‏زند ره عقل‏

مباد تا به قيامت خراب طارم تاك‏

3.عروسى بس خوشى اى دختر رز

ولى گه گه سزاوار طلاقى‏

-گم شدن دختر رز-

-مى،دختر رز-

درد دين‏

نمى‏بينم نشاط عيش در كس‏

نه درمان دلى،نه درد دينى‏

درد عشق و محروميت‏

ز بخت خفته ملولم بود كه بيدارى‏

به وقت فاتحه صبح يك دعا بكند

درد مطلوب‏

1.بنازم آن مژه شوخ عافيت كش را

كه موج مى‏زندش آب نوش بر سر نيش‏

2.در طريق عشقبازى امن و آسايش بلاست‏

ريش باد آن دل كه با درد تو خواهد مرهمى‏

درد و رنج و سوز

ز آستين طبيبان هزار خون بچكد

گرم به تجربه دستى نهند بر دل ريش‏

درد و هجران‏

1.تنم از واسطه دورى دلبر بگداخت‏

جانم از آتش مهر رخ جانانه بسوخت‏

2.به لطف خال و خط از عارفان ربودى دل‏

لطيفه‏هاى عجب زير دام و دانه توست‏

3.دلبر برفت و دلشدگان را خبر نكرد

ياد حريف شهر و رفيق سفر نكرد(1)

4.رو بر رهش نهادم و بر من گذر نكرد

صد لطف چشم داشتم و يك نظر نكرد(2)

5.طاير دولت اگر باز گذارى بكند

يار باز آيد و با وصل قرارى بكند

---

درد و هجران بعد از وصال‏

اگر آن طاير قدسى ز درم باز آيد

عمر بگذشته به پيرانه سرم باز آيد

-خو گرفتن به درد-

-طبيب و درد-

-هجران و درد-

درس از طبيعت‏

طريق صدق بياموز از آب صافى دل‏

به راستى طلب آزادگى ز سرو چمن‏

درس خلوت‏

نه حافظ را حضور درس خلوت‏

نه دانشمند را علم اليقينى‏

درس عشق‏

1.كنون كه بر كف گل جام باده صاف است‏

به صد هزار زبان بلبلش در اوصاف است‏

2.سر درس عشق دارد دل دردمند حافظ

كه نه خاطر تماشا نه هواى باغ دارد

درس كشّاف‏

بخواه دفتر اشعار و راه صحرا گير

چه وقت مدرسه و بحث كشف كشّاف است‏

درس و دعا در ميكده‏

سالها دفتر ما در گرو صهبا بود

رونق ميكده از درس و دعاى ما بود

درك سرّ قضا به وسيله عرفان‏

مى بده تا دهمت آگهى از سرّ قضا

كه به روى كه شدم آگه و از بوى كه مست‏

درويش خرسند

در اين بازار اگر سودى است با درويش خرسندست‏

خدايا منعمم گردان به درويشى و خرسندى‏

درويش يك قبا

به تنگ چشمى آن ترك لشكرى نازم‏

كه حمله بر من درويش يك قبا آورد

-سيم و زر درويش-

دستگيرى دليل راه‏

تو دستگير شو اى خضر پى خجسته كه من‏

پياده مى‏روم و همرهان سوارانند

دعاى شب‏خيزان-سحرخيزى و دعا

دعاى شب و نياز صبحدم-سحرخيزى و دعا

دفتر در گرو مى-خرقه در گرو مى‏

دل غيب‏نما

دلى كه غيب نماى است و جام جم دارد

ز خاتمى كه دمى گم شود چه غم دارد

دلق پوش صومعه‏

خوش مى‏كنم به باده مشكين مشام جان‏

كز دلق پوش صومعه بوى ريا شنيد

دل و دين‏

مشو حافظ ز كيد زلفش ايمن‏

كه دل برد و كنون در بند دين است‏

دليل راه-انسان كامل‏

-دستگيرى دليل راه-

-ستايش از دليل راه-

-ناكامى بدون دليل راه-

دم-دم عرفانى‏

دم غنيمت شمردن-دم عرفانى‏

دم عرفانى‏

1.بيا كه قصر امل سخت سست بنياد است‏

---

بيار باده كه بنياد عمر بر باد است‏

2.مى بياور كه ننازد به گل باغ جهان‏

هر كه غارتگرى باد خزانى دانست‏

3.هر وقت خوش كه دست دهد مغتنم شمار

كس را وقوف نيست كه انجام كار چيست‏

4.پنج روزى كه در اين مرحله فرصت دارى‏

خوش بياساى زمانى كه زمان اين همه نيست‏

5.چمن حكايت ارديبهشت مى‏گويد

نه عاقل است كه نسيه خريد و نقد،بهشت‏

6.امروز كه در دست توام مرحمتى كن‏

فردا كه شوم خاك چه سود اشك ندامت‏

7.مگر كه لاله بدانست بى‏وفايى دهر

كه تا بزاد و بشد جام مى ز كف ننهاد

8.شب صحبت غنيمت دان كه بعد از روزگار ما

بسى گردش كند گردون،بسى ليل و نهار آرد

9.سر منزل فراغت نتوان ز دست دادن‏

اى ساروان فرو كش كاين ره كران ندارد

10.غنيمتى شمر اى شمع وصل پروانه‏

كه اين معامله تا صبحدم نخواهد ماند

11.به دور گل منشين بى‏شراب و شاهد و چنگ‏

كه همچو روز بقا هفته‏اى بود معدود

12.ز ميوه‏هاى بهشتى چه ذوق دريابد

هر آنكه سيب زنخدان شاهدى نگزيد

13.شب صحبت غنيمت دان و داد خوشدلى بستان‏

كه مهتابى دل افروز است و طرف لاله‏زارى خوش‏

14.ساقيا عشرت امروز به فردا مفكن‏

يا ز ديوان قضا خط امانى به من آر

15.حافظا تكيه بر ايام چو سهو است و خطا

من چرا عشرت امروز به فردا فكنم‏

16.اعتمادى نيست بر كار جهان‏

بلكه بر گردون گردان نيز هم‏

17.قدر وقت ار نشناسد دل و كارى نكند

بس خجالت كه از اين حاصل اوقات بريم‏

18.عشرت كنيم ور نه به حسرت كشندمان‏

روزى كه رخت جان به جهانى دگر كشيم‏

19.دسترنج تو همان به كه شود صرف به كام‏

دانى آخر كه به ناكام چه خواهد بودن‏

20.گوشوار زر و لعل ار چه گران دارد گوش‏

دور خوبى گذران است نصيحت بشنو

21.تا كى غم دنياى دنى اى دل دانا

حيف است ز خوبى كه شود عاشق زشتى‏

22.چو امكان خلود اى دل در اين فيروزه ايوان نيست‏

مجال عيش فرصت‏دان به فيروزى و بهروزى‏

23.نوبهار است در آن كوش كه خوشدل باشى‏

كه بسى گل بدمد باز و تو در گل باشى‏

24.چون نيست نقش دوران در هيچ حال ثابت‏

حافظ مكن شكايت تا مى خوريم حالى‏

25.وقت را غنيمت دان آنقدر كه بتوانى‏

حاصل از حيات اى جان اين دم است تا دانى‏

كام بخشى گردون عمر در عوض دارد

جهد كن كه از دولت داد عيش بستانى‏

26.مى ده كه سر به گوش من آورد چنگ و گفت‏

خوش بگذران و بشنو از اين پير منحنى‏

27.آخر الامر گل كوزه‏گران خواهى شد

حاليا فكر سبو كن كه پر از باده كنى‏

28.نمى‏بينم نشاط عيش در كس‏

نه درمان دلى،نه درد دينى‏

29.اين مدت عمر ما چو گل ده روز است‏

خندان لب و تازه روى مى‏بايد بود

30.دو نصيحت كنمت بشنو و صد گنج ببر

از در عيش در آ و به ره عيب مپوى‏

31.بوسيدن لب يار اول ز دست مگذار

كاخر ملول گردى از دست و لب گزيدن‏

دم نقد-دم عرفانى‏

---

دنيا و آخرت‏

من اين مقام به دنيا و آخرت ندهم‏

اگر چه در پيم افتند هر دم انجمنى‏

دنياى ديگر-معاد

دوام وصل‏

1.در بزم دور يك دو قدح دركش و برو

يعنى طمع مدار وصال دوام ما

2.حافظ دوام وصل ميسر نمى‏شود

شاهان كم التفات به حال گدا كنند

دود آه سينه مرد پخته‏

دود آه سينه نالان من‏

سوخت اين افسردگان خام را

دور فلك بر عدل است‏

1.روى خوبت آيتى از لطف بر ما كشف كرد

زان زمان جز لطف و خوبى نيست در تفسير ما

2.مرا به كار جهان هرگز التفات نبود

رخ تو در نظر من چنين خوشش آراست‏

3.پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت‏

آفرين بر نظر پاك خطا پوشش باد

4.دور فلكى يكسره بر منهج عدل است‏

خوش باش كه ظالم نبرد راه به جايى‏

دوره انقباض روح‏

آنكه بى‏جرم برنجيد و به تيغم زد و رفت‏

بازش آريد خدا را كه صفايى بكنيم‏

دوزخ فراق‏

آيتى بود عذاب انده حافظ بى تو

كه بر هيچكسش حاجت تفسير نبود

دولت فقر

دولت فقر خدايا به من ارزانى دار

كاين كرامت سبب حشمت و تمكين من است‏

ديدار ديدن‏

دانى كه چيست دولت ديدار يار ديدن‏

در كوى او گدايى بر خسروى گزيدن‏

ديده جان بين‏

ديدن روى تو را ديده جان بين بايد

وين كجا مرتبه چشم جهان بين من است‏

دير مغان عارف-صومعه زاهد

دين و دانش‏

به غير از آنكه بشد دين و دانش از دستم‏

بيا بگو كه ز عشقت چه طرف بر بستم‏

---

ذكر خدا و فراموشى ما سوا

مرا در خانه سروى هست كاندر سايه قدش‏

فراغ از سرو بستانى و شمشاد چمن دارم‏

ذكر و مناجات در خلوت سحر-سحرخيزى و دعا

ذوق باده‏

زاهد پشيمان را ذوق باده خواهد كشت‏

عاقلا مكن كارى كاورد پشيمانى‏

ذوق و وجد

1.چه مستى است ندانم كه رو به ما آورد

كه بود ساقى و اين باده از كجا آورد

تو نيز باده به چنگ آر و راه صحرا گير

كه مرغ نغمه‏سرا ساز خوش نوا آورد

2.صبا وقت سحر بويى ز زلف يار مى‏آورد

دل شوريده ما را به بو در كار مى‏آورد

---

راز پوشش زن‏

گلبرگ را ز سنبل مشكين نقاب كن‏

يعنى كه رخ بپوش و جهانى خراب كن‏

راز خلقت-سرّ غيب‏

راز خلوتيان‏

افشاى راز خلوتيان خواست كرد شمع‏

شكر خدا كه سرّ دلش در زبان گرفت‏

رازدارى‏

گر خود رقيب شمع است اسرار از او بپوشان‏

كان شوخ سر بريده بند زبان ندارد

راز دل و نامحرمان‏

محرم راز دل شيداى خود

كس نمى‏يابم ز خاص و عام را

راه-طريقت‏

راه:مقام در موسيقى‏

ساقى بدست باش كه غم در كمين ماست‏

مطرب نگاه‏دار همين ره كه مى‏زنى‏

راهرو-سالك‏

راه سلوك‏

1.از هر طرف كه رفتم جز وحشتم نيفزود

زنهار از اين بيابان وين راه بى‏نهايت‏

2.اين راه را نهايت صورت كجا توان بست‏

كش صد هزار منزل پيش است در بدايت‏

3.اى آنكه ره به مشرب مقصود برده‏اى‏

زين بحر قطره‏اى به من خاكسار بخش‏

راه عشق‏

راه عشق ار چه كمين گاه كمانداران است‏

هر كه دانسته رود صرفه ز اعدا ببرد

راهنما

نصيحت گوش كن جانا كه از جان دوست‏تر دارند

جوانان سعادتمند،پند پير دانا را

رأى برهمنى‏

مزاج دهر تبه شد درين بلا حافظ

كجاست فكر حكيمى و راى برهمنى‏

رخت در گرو مى-خرقه در گرو مى‏

---

رضا

1.در حريم عشق نتوان زد دم از گفت و شنيد

زانكه آنجا جمله اعضا چشم بايد بود و گوش‏

2.گر تيغ بارد در كوى آن ماه‏

گردن نهاديم الحكم للّه‏

3.مكن از جور گردون شكايت‏

چه دانى تو اى بنده حكم خدايى‏

رضا به قضا

بيا كه هاتف ميخانه دوش با من گفت‏

كه در مقام رضا باش وز قضا مگريز

-مقام رضا براى سالك-

-مقام رضا مافوق وصل و هجران-

رفيق همراه سالك‏

دريغ و درد كه تا اين زمان ندانستم‏

كه كيمياى سعادت رفيق بود رفيق‏

-امن،مى،رفيق-

-مى،رفيق،فراغت،كتاب-

رندان پارسا

1.خوبان پارسى‏گو بخشندگان عمرند

ساقى بده بشارت رندان پارسا را

2.مريد طاعت بيگانگان مشو حافظ

ولى معاشر رندان پارسا مى‏باش‏

رندان و خدمت جام جهان بين‏

در سفالين كاسه رندان به خوارى منگريد

كاين حريفان خدمت جام جهان بين كرده‏اند

رند-ولى‏

رندان تشنه لب را آبى نمى‏دهد كس‏

گويى ولى شناسان رفتند از اين ولايت‏

رندى و تفسير آن‏

1.اهل كام و ناز را در كوى رندى راه نيست‏

رهروى بايد جهانسوزى،نه خامى بى غمى‏

2.فكر خود و راى خود در عالم رندى نيست‏

كفر است در اين مذهب خودبينى و خودرايى‏

-طريقه رندى-

-تفاوت زاهد و رند-

-فضيلت عشق و رندى-

-محتسب و رندى-

-ملحق شدن به رندان-

-ميخوارگى و رندى-

رود ارس‏

اى صبا گر بگذرى بر ساحل رود ارس‏

بوسه زن بر خاك آن وادى و مشكين كن نفس‏

روزه-مى و صيام‏

روزه و عيد و مى-مى و صيام‏

روزى‏

بشنو اين نكته كه خود را ز غم آزاده كنى‏

خون خورى گر طلب روزى ننهاده كنى‏

روندگان طريقت‏

روندگان طريقت ره بلا سپرند

رفيق عشق چه غم دارد از نشيب و فراز

ريا

به دور لاله قدح گير و بى‏ريا مى باش‏

به بوى گل نفسى همدم صبا مى باش(1)

رياضت-تزكيه نفس‏

---

ريا كارى‏

مى خور كه صد گناه ز اغيار در حجاب‏

بهتر ز طاعتى كه به روى و ريا كنند

رياى زاهد سالوس‏

رياى زاهد سالوس جان من فرسود

قدح بيار و بنه مرهمى بر اين دل ريش‏

ريا حلال شمارند و جام باده حرام‏

زهى طريقت و ملت،زهى شريعت و كيش(1)

---

زاد راهروان‏

دع التّكاسل تغنم فقد جرى مثل‏

كه زاد راهروان چستى است و چالاكى‏

زاهد خام و انكار مى‏

زاهد خام كه انكار مى و جام كند

پخته گردد چو نظر بر مى خام اندازد

-تقواى زاهد-

-تفاوت زاهد و رند-

-رياى زاهد سالوس-

زاينده رود،شيراز

اگر چه زنده رود آب حيات است‏

ولى شيراز ما از اصفهان به زردشت‏

بيا ساقى آن آتش تابناك‏

كه زردشت مى‏جويدش زير خاك‏

زلف-دام‏

زلف دلبر دام راه و غمزه‏اش تير بلاست‏

ياد دار اى دل كه چندينت نصيحت مى‏كنم‏

زلف-زنّار

زلف دلدار چو زنّار همى فرمايد

برو اى شيخ كه شد بر تن ما خرقه حرام‏

زمره حضور

1.كى دهد دست اين غرض يا رب كه همدستان شوند

خاطر مجموع ما زلف پريشان شما

2.بگذر به كوى ميكده تا زمره حضور

اوقات خود ز بهر تو صرف دعا كنند

3.پاسبان حرم دل شده‏ام شب همه شب‏

تا در اين پرده جز انديشه او نگذارم‏

زنخدان-چاه زنخدان‏

زهد خشك‏

1.ز زهد خشك ملولم كجاست باده ناب‏

كه بوى باده مدامم دماغ تر دارد

2.صوفى گلى بچين و مرقّع به خار بخش‏

وين زهد خشك را به مى خوشگوار بخش‏

3.زهد گران كه شاهد و ساقى نمى‏خرند

در حلقه چمن به نسيم بهار بخش‏

زهد ريايى‏

مى صوفى افكن كجا مى فروشند

كه در تابم از دست زهد ريايى‏

-توبه از زهد ريايى-

---

زهد مذموم حافظ

آتش زهد و ريا خرمن دين خواهد سوخت‏

حافظ اين خرقه پشمينه بينداز و برو

زهد و توبه و طامات‏

ما مرد زهد و توبه و طامات نيستيم‏

با ما به جام باده صافى خطاب كن‏

زهد و عرفان‏

تسبيح و خرقه لذت مستى نبخشدت‏

همت درين عمل طلب از مى فروش كن‏

---

سابقه رحمت بر غضب‏

گفتم اى بخت بخسبيدى و خورشيد دميد

گفت با اين همه از سابقه نوميد مشو

ساز و سوز در عشق‏

در عاشقى گزير نباشد ز ساز و سوز

استاده‏ام چو شمع مترسان ز آتشم‏

سالك و سلوك‏

1.به كوى ميكده هر سالكى كه ره دانست‏

درى دگر زدن انديشه تبه دانست‏

2.در طريقت هر چه پيش سالك آيد خير اوست‏

در صراط مستقيم اى دل كسى گمراه نيست‏

3.حقا كزين غمان برسد مژده امان‏

گر سالكى به عهد امانت وفا كند

4.تشويق وقت پير مغان مى‏دهند باز

اين سالكان نگر كه چه با پير مى‏كنند

5.تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافرى است‏

راهرو گر صد هنر دارد توكل بايدش(1)

6.چو پير سالك عشقت به مى حواله كند

بنوش و منتظر رحمت خدا مى باش(2)

-توكل در سلوك-

-رفيق همراه سالك-

-صدق در سلوك-

-مجذوب سالك-

سالوس و تقوا

دل به مى در بند تا مردانه‏وار

گردن سالوس و تقوا بشكنى‏

سبزه خط

1.سبزه خطّ تو ديديم و ز بستان بهشت‏

به طلب كارى اين مهر گياه آمده‏ايم‏

2.به چشم كرده‏ام ابروى ماه سيمايى‏

خيال سبز خطى نقش بسته‏ام جايى‏

سبكبارى‏

از زبان سوسن آزاده‏ام آمد به گوش‏

كاندرين دير كهن كار سبكباران خوش است‏

ستايش و نيايش‏

سر ارادت ما و آستان حضرت دوست‏

كه هر چه بر سر ما مى‏رود ارادت اوست‏

ستايش از دليل راه‏

اى گلبن جوان بر دولت بخور كه من‏

---

در سايه تو بلبل باغ جهان شدم‏

سحرخيزى و دعا

1.به خدا كه جرعه‏اى ده تو به حافظ سحرخيز

كه دعاى صبحگاهى اثرى كند شما را

2.با دل سنگينت آيا هيچ درگيرد شبى‏

آه آتشناك و سوز سينه شبگير ما

3.مرغ خوشخوان را بشارت باد كاندر راه عشق‏

دوست را با ناله شبهاى بيداران خوش است‏

4.منم كه گوشه ميخانه خانقاه من است‏

دعاى پير مغان ورد صبحگاه من است‏

5.بيار مى كه چو حافظ هزارم استظهار

به گريه سحرى و نياز نيم شبى است‏

6.چشم حافظ زير بام قصر آن حورى سرشت‏

شيوه جنّات تجرى تحتها الانهار داشت‏

7.روز در كسب هنر كوش كه مى خوردن روز

دل چون آينه در زنگ ظلام اندازد

آن زمان وقت مى صبح فروغ است كه شب‏

گرد خرگاه افق پرده شام اندازد

8.كدام آهن دلش آموخت اين آيين عيّارى‏

كز اوّل چون برون آمد ره شب زنده داران زد

9.رقيب آزارها فرمود و جاى آشتى نگذاشت‏

مگر آه سحرخيزان سوى گردون نخواهد شد

10.گريه شام و سحر،شكر كه ضايع نگشت‏

قطره باران ما گوهر يكدانه شد

11.همت حافظ و انفاس سحرخيزان بود

كه ز بند غم ايام نجاتم دادند

12.دلا بسوز كه سوز تو كارها بكند

نياز نيم شبى دفع صد بلا بكند

13.سر مكش حافظ ز آه نيم شب‏

تا چو صبحت آينه رخشان كنند

14.هر گنج سعادت كه خدا داد به حافظ

از يمن دعاى شب و ورد سحرى بود

15.مانعش غلغل چنگ است و شكر خواب صبوح‏

ورنه گر بشنود آه سحرم باز آيد

16.گوئيا خواهد گشود از دولتم كارى كه دوش‏

من همى كردم دعا و صبح صادق مى‏دميد

17.مرو به خواب كه حافظ به بارگاه قبول‏

ز ورد نيم شب و درس صبحگاه رسيد

18.تا كى مى صبوح و شكر خواب بامداد

هشيار گرد هان كه گذشت اختيار عمر

19.حافظا در كنج فقر و خلوت شبهاى تار

تا بود وردت دعا و درس قرآن غم مخور

20.به هيچ ورد دگر نيست حاجت اى حافظ

دعاى نيم شب و درس صبحگاهت بس‏

21.ساقى چو شاه نوش كند باده صبوح‏

گو جام زر به حافظ شب زنده‏دار بخش‏

22.صبح‏خيزى و سلامت طلبى چون حافظ

هر چه كردم همه از دولت قرآن كردم‏

23.اى نسيم سحرى بندگى من برسان‏

كه فراموش مكن وقت دعاى سحرم‏

24.من آن مرغم كه هر شام و سحرگاه‏

ز بام عرش مى‏آيد صفيرم‏

25.سوز دل،اشك روان،آه سحر،ناله شب‏

اين همه از نظر لطف شما مى‏بينم‏

26.ما درس سحر در ره ميخانه نهاديم‏

محصول دعا در ره جانانه نهاديم‏

27.خنده و گريه عشّاق ز جايى دگر است‏

مى‏سرايم به شب و وقت سحر مى مويم‏

28.حافظ ار در گوشه محراب مى‏نالد رواست‏

اى نصيحت گو خدا را آن خم ابرو ببين‏

29.شوق لبت برد از ياد حافظ

درس شبانه،ورد سحرگاه‏

30.دعاى صبح و آه شب،كليد گنج مقصود است‏

بدين راه و روش مى رو كه با دلدار پيوندى‏

31.ز پرده ناله حافظ برون كى افتادى‏

---

اگر نه همدم مرغان صبح خوان بودى‏

32.بس دعاى سحرت مونس جان خواهد بود

تو كه چون حافظ شب خيز غلامى دارى‏

33.مى صبوح و شكر خواب صبحدم تا چند

به عذر نيم شبى كوش و گريه سحرى‏

34.چراغ ديده شب زنده‏دار من گردى‏

انيس خاطر امّيدوار من باشى‏

35.سزاى قدر تو شاها به دست حافظ نيست‏

جز از دعاى شبى و نياز صبحدمى‏

36.با دعاى شبخيزان اى شكر دهان مستيز

در پناه يك اسم است خاتم سليمانى‏

37.دريغا عيش شبگيرى كه در خواب سحر بگذشت‏

ندانى قدر وقت اى دل مگر وقتى كه درمانى‏

38.چه حلقه‏ها كه زدم بر در دل از سر سوز

به بوى وصال تو در شبان دراز(1)

سختى و خطر راه‏

1.به بوى نافه‏اى كاخر صبا زان طرّه بگشايد

ز تاب جعد مشكينش چه خون افتاد در دلها

شب تاريك و بيم موج و گردابى چنين هايل‏

كجا دانند حال ما سبكباران ساحلها

2.دور است سر آب از اين باديه هشدار

تا غول بيابان نفريبد به سرابت‏

3.شير در باديه عشق تو روباه شود

آه از اين راه كه در وى خطرى نيست كه نيست‏

4.چو عاشق مى‏شدم گفتم كه بردم گوهر مقصود

ندانستم كه اين دريا چه موج خون فشان دارد

5.راه عشق ار چه كمين‏گاه كمانداران است‏

هر كه دانسته رود صرفه زاعدا ببرد

6.بهاى نيم كرشمه هزار جان طلبند

نياز اهل دل و ناز نازنينان بين‏

7.طريق عشق طريقى عجب خطرناك است‏

نعوذ باللّه اگر ره به مقصدى نبرى‏

-عنايت الهى و سختى راه-

سخن اهل دل‏

1.چو بشنوى سخن اهل دل مگو كه خطاست‏

سخن شناس نه اى جان من خطا اينجاست‏

2.شعر حافظ همه بيت الغزل معرفت است‏

آفرين بر نفس دلكش و لطف سخنش‏

3.دوستان وقت گل آن به كه به عشرت كوشيم‏

سخن اهل دل است اين و به جان بنيوشيم‏

4.جان پرور است قصه ارباب معرفت‏

رمزى برو بپرس حديثى بيا بگو

سخن رمزى حافظ

1.خدا داند كه حافظ را غرض چيست‏

و علم اللّه حسبى من سؤالى‏

2.من اين حروف نوشتم چنانكه غير ندانست‏

تو هم ز روى كرامت چنان بخوان كه تو دانى‏

سخن سربسته حافظ

سخن سربسته گفتى با حريفان‏

خدا را زين معما پرده بردار

سخن عشق مافوق بيان است-عرفان مافوق بيان است‏

سرانجام‏

خوشتر از فكر مى و جام چه خواهد بودن‏

تا ببينيم سرانجام چه خواهد بودن‏

سرّ خدا و عارف سالك‏

سرّ خدا كه عارف سالك به كس نگفت‏

در حيرتم كه باده فروش از كجا شنيد

---

سرشت علّيينى‏

نبود چنگ و رباب و نبيد و عود كه بود

گل وجود من آغشته گلاب و نبيد

سرّ عهد ازل‏

گفتى ز سرّ عهد ازل يك سخن بگو

آن گه بگويمت كه دو پيمانه در كشم‏

سرّ غيب‏

1.عنقا شكار كس نشود دام باز چين‏

كانجا هميشه باد بدست است دام را

2.ز سرّ غيب كس آگاه نيست قصّه مخوان‏

كدام محرم دل ره در اين حرم دارد

3.در ره عشق نشد كس به يقين محرم راز

هر كسى بر حسب فكر،گمانى دارد

4.ساقيا جام ميم ده كه نگارنده غيب‏

نيست معلوم كه در پرده اسرار چه كرد

-جم و سرّ غيب و قلب عارف-

سرّ قدر

برو اى زاهد خودبين كه ز چشم من و تو

راز اين پرده نهان است و نهان خواهد بود

سر منزل عنقا

من به سر منزل عنقا نه بخود بردم راه‏

قطع اين مرحله با مرغ سليمان كردم‏

سروش ميخانه-هاتف ميخانه‏

سريان عشق‏

1.شراب خورده و خوى كرده مى‏روى به چمن‏

كه آب روى تو آتش در ارغوان انداخت‏

2.هر كه آيد به جهان نقش خرابى دارد

در خرابات بگوييد كه هشيار كجاست‏

3.كس نيست كه افتاده آن زلف دو تا نيست‏

در رهگذر كيست كه دامى ز بلا نيست‏

4.سر پيوند تو تنها نه دل حافظ راست‏

كيست آن كش سر پيوند تو در خاطر نيست‏

5.روشن از پرتو رويت نظرى نيست كه نيست‏

منت خاك درت بر بصرى نيست كه نيست‏

6.همه كس طالب يارند چه هشيار و چه مست‏

همه جا خانه عشق است چه مسجد چه كنشت‏

7.نه من بر آن گل عارض غزل سرايم و بس‏

كه عندليب تو از هر طرف هزارانند

8.عالم از شور و شر عشق خبر هيچ نداشت‏

فتنه‏انگيز جهان غمزه جادوى تو بود

9.از دام زلف و دانه خال تو در جهان‏

يك مرغ دل نماند نگشته شكار حسن‏

10.هر كسى با شمع رخسارت به وجهى عشق باخت‏

زان ميان پروانه را در اضطراب انداختى‏

11.نه گل از دست غمت رست و نه بلبل در باغ‏

همه را نعره‏زنان جامه‏دران مى‏دارى‏

12.طفيل هستى عشقند آدمى و پرى‏

ارادتى بنما تا سعادتى ببرى‏

13.به بوى زلف و رخت مى‏روند و مى‏آيند

صبا به غاليه سايى و گل به جلوه‏گرى‏

14.ندانم نوحه قمرى به طرف جويباران چيست‏

مگر او نيز همچون من غمى دارد شبانروزى‏

سعى و عمل‏

1.مكن ز غصه شكايت كه در طريق طلب‏

به راحتى نرسيد آنكه زحمتى نكشيد

2.سعى نابرده در اين راه به جايى نرسى‏

مزد اگر مى‏طلبى طاعت استاد ببر

3.حافظ از پادشهان پايه به خدمت طلبند

سعى نابرده چه اميد عطا مى‏دارى‏

سعى و كوشش-سعى و عمل‏

سفر حافظ و خارج شيراز

دلا رفيق سفر بخت نيكخواهت بس‏

---

نسيم روضه شيراز پيك راهت بس‏

سلطنت فقر

اگرت سلطنت فقر ببخشند اى دل‏

كمترين ملك تو از ماه بود تا ماهى‏

سلوك حافظ

من به سر منزل عنقا نه بخود بردم راه‏

قطع اين مرحله با مرغ سليمان كردم‏

سلوك عارف‏

گر چه راهى است پر از بيم ز ما تا بر دوست‏

رفتن آسان بود ار واقف منزل باشى‏

سلوك و طريقت‏

شب تار است و ره وادى ايمن در پيش‏

آتش طور كجا،موعد ديدار كجاست‏

سلوك و طلب و تولاّ

در بيابان طلب گر چه ز هر سو خطرى است‏

مى‏رود حافظ بيدل به تولاّى تو خوش‏

سلوك و مهاجرت از ارض طبيعت‏

مرغ سان از قفس خاك هوايى گشتم‏

به هوايى كه مگر صيد كند شهبازم‏

سماع‏

1.دلم ز پرده برون شد كجايى اى مطرب‏

بنال هان كه از اين پرده كار ما به نواست‏

2.در كنج دماغم مطلب جاى نصيحت‏

كاين گوشه پر از زمزمه چنگ و رباب است‏

3.چنگ خميده قامت مى‏خواندت به عشرت‏

بشنو كه پند پيران هيچت زيان ندارد

4.در سماع آى و ز سر خرقه برانداز و برقص‏

ورنه با گوشه رو و خرقه ما در سر گير

سوز سخن‏

بيان شوق چه حاجت كه سوز آتش دل‏

توان شناخت ز سوزى كه در سخن باشد

سير معنوى‏

دگر ز منزل جانان سفر مكن درويش‏

كه سير معنوى و كنج خانقاهت بس‏

سير و سلوك كرانه‏اش پيدا نيست‏

بده كشتى مى تا خوش برانيم‏

ازين درياى ناپيدا كرانه‏

سيم و زر درويش‏

ترك درويش مگير ار نبود سيم و زرش‏

در غمت سيم شمار اشك و رخش را زر گير

---

شادخوارى‏

كامم از تلخى غم چون زهر گشت‏

بانگ نوش شاد خواران ياد باد

شاهبازان طريقت‏

چه شكرهاست درين شهر كه قانع شده‏اند

شاهبازان طريقت به مقام مگسى‏

شاهد قدسى‏

اى شاهد قدسى كه كشد بند نقابت‏

وى مرغ بهشتى كه دهد دانه و آبت‏

شاهد و محبوب حافظ

يا رب به كه شايد گفت اين نكته كه در عالم‏

رخساره به كس ننمود آن شاهد هر جايى‏

شباب-جوانى‏

شب زنده‏دارى-سحرخيزى و دعا

شب قدر و عبادت‏

شب قدرى چنين عزيز و شريف‏

با تو تا روز خفتنم هوس است‏

-اهل خلوت و شب قدر-

شراب انگور-مى،آب عنب‏

شراب بى‏خمار

شرابى بى‏خمارم بخش يا رب‏

كه با وى هيچ دردسر نباشد

شراب تلخ‏

شراب تلخ مى‏خواهم كه مرد افكن بود زورش‏

كه تا يكدم بياسايم ز دنيا و شر و شورش‏

شراب خانگى‏

محتسب نمى‏داند اين قدر كه صوفى را

جنس خانگى باشد همچو لعل رمّانى‏

شراب عرفانى‏

كرشمه تو شرابى به عاشقان پيمود

كه علم بى‏خبر افتاد و عقل بى‏حس شد

-مى عرفانى-

شراب كوثر و حور

فردا شراب كوثر و حور از براى ماست‏

و امروز نيز ساقى مهروى و جام مى‏

شراب موهوم‏

مى‏كشيم از قدح لاله شرابى موهوم‏

چشم بد دور كه بى‏مطرب و مى مدهوشيم‏

---

شراب و حور و قصور

زاهد اگر به حور و قصور است امّيدوار

ما را شرابخانه قصور است و يار حور

شراب و ساقى دو دام زيركان‏

شراب بيغش و ساقى خوش دو دام رهند

كه زيركان جهان از كمندشان نرهند

شرف صحبت جانان‏

از دل و جان شرف صحبت جانان غرض است‏

غرض اين است و گر نه دل و جان اين همه نيست‏

شريعت و طريقت‏

1.در عشق خانقاه و خرابات فرق نيست‏

هر جا كه هست پرتو روى حبيب هست‏

2.گفتم شراب و خرقه نه آيين مذهب است‏

گفت اين عمل به مذهب پير مغان كنند

شعر رندانه‏

همچو حافظ به رغم مدعيان‏

شعر رندانه گفتنم هوس است‏

شعر قدسى حافظ

صبحدم از عرش مى‏آمد خروشى عقل گفت‏

قدسيان گويى كه شعر حافظ از بر مى‏كنند

شكار سيمرغ‏

جوابش داد گفتا دام دارم‏

ولى سيمرغ مى‏بايد شكارم‏

شكايت‏

1.حافظ ابناى زمان را غم مسكينان نيست‏

زين ميان گر بتوان به كه كنارى گيرند

2.ارغنون ساز فلك رهزن اهل هنر است‏

چون از اين غصّه نناليم و چرا نخروشيم‏

3.آسمان كشتى ارباب هنر مى‏شكند

تكيه آن به كه بر اين بحر معلّق نكنيم‏

شكايت از حرمان‏

پادشاها ز سر لطف و كرم بازش خوان‏

چه كند سوخته از غايت حرمان مى‏رفت‏

شكايت از حوادث زمان‏

ز تند باد حوادث نمى‏توان ديدن‏

در اين چمن كه گلى بوده است يا سمنى‏

ببين كه در آينه جام نقش‏بندى غيب‏

كه كس به ياد ندارد چنين عجب ز منى‏

از اين سموم كه بر طرف بوستان بگذشت‏

عجب كه بوى گلى هست و رنگ نسترنى‏

به صبر كوش تو اى دل كه حق رها نكند

چنين عزيز نگينى به دست اهرمنى‏

مزاج دهر تبه شد در اين بلا حافظ

كجاست فكر حكيمى و راى برهمنى‏

شكايت از رفيقان‏

رفيقان چنان عهد صحبت شكستند

كه گويى نبودست خود آشنايى‏

شكايت از روزگار

شهر ياران بود و خاك مهربانان اين ديار

مهربانى كى سرآمد شهرياران را چه شد

شكايت از شيراز(فارس)

1.آب و هواى فارس عجب سفله پرور است‏

كو همرهى كه خيمه از اين خاك بر كنم‏

2.سخندانى و خوشخوانى نمى‏ورزند در شيراز

بيا حافظ كه تا خود را به ملكى ديگر اندازيم‏

شكايت از نبودن ياران و مهربانان و سالكان طريقت‏

گوى توفيق و كرامت در ميان افكنده‏اند

كس به ميدان در نمى‏آيد،سواران را چه شد

---

شكايت از هجران‏

صبا به چشم من انداخت خاكى از كويش‏

كه آب زندگى‏ام در نظر نمى‏آيد

شكر نعم الهى‏

خوش كرد ياورى فلكت روز داورى‏

تا شكر چون كنى و چه شكرانه آورى‏

شكفتن گل مراد

1.گل مراد تو آنگه نقاب بگشايد

كه خدمتش چو نسيم سحر توانى كرد

2.ز روى دوست مرا چون گل مراد شكفت‏

حواله سر دشمن به سنگ خاره كنم‏

شيخ بى‏خانقاه‏

رطل گرانم ده اى مريد خرابات‏

شادى شيخى كه خانقاه ندارد

شيراز

شيراز و آب ركنى و اين باد خوش نسيم‏

عيبش مكن كه خال رخ هفت كشورست‏

-خوبرويان شيراز-

-زاينده رود،شيراز-

---

صاحب ديوان‏

صاحب ديوان ما گويى نمى‏داند حساب‏

كاندرين طغرا نشان حسبة للّه نيست‏

صداقت و محبت و احسان‏

عيب درويش و توانگر به كم و بيش،بد است‏

كار بد مصلحت آن است كه مطلق نكنيم‏

صدق در سلوك‏

به صدق كوش كه خورشيد زايد از نفست‏

كه از دروغ سيه روى گشت صبح نخست‏

صراحى و كتاب-مجلس عشرت جامع الشرايط

صفاى خلوت خاطر

صفاى خلوت خاطر از آن شمع چگل جويم‏

فروغ چشم و نور دل از آن ماه ختن دارم‏

صلاح و تقوا

1.چه نسبت است به رندى صلاح و تقوا را

سماع وعظ كجا،نغمه رباب كجا

2.من از رنگ صلاح،آن دم به خون دل بشستم دست‏

كه چشم باده پيمايش،صلا بر هوشياران زد

صلح،نه جنگ‏

يك حرف صوفيانه بگويم اجازت است‏

اى نور ديده صلح به از جنگ و داورى‏

صمد و صنم‏

ز جيب خرقه حافظ چه طرف بتوان بست‏

كه ما صمد طلبيديم و او صنم دارد

صنم‏پرستى در كوى عشق‏

گفتم صنم‏پرست مشو با صمد نشين‏

گفتا به كوى عشق هم اين و هم آن كنند

صومعه زاهد،دير مغان عارف‏

زاهد ايمن مشو از بازى غيرت زنهار

كه ره از صومعه تا دير مغان اين همه نيست‏

صومعه و گوهر عشق‏

ز كنج صومعه،حافظ مجوى گوهر عشق‏

قدم برون نه اگر ميل جست و جو دارى‏

صيد حرم‏

دگر به صيد حرم تيغ بر مكش زنهار

وز آن كه با دل ما كرده‏اى پشيمان باش‏

---

ضرورت غم در عشق الهى‏

دوام عيش و تنعّم نه شيوه عشق است‏

اگر معاشر مايى بنوش نيش غمى‏

---

طاعت حافظ

حاش للّه كه منم معتقد طاعت خويش‏

اين قدر هست كه گه قدحى مى‏نوشم‏

طاعت ديوانگان‏

وراى طاعت ديوانگان ز ما مطلب‏

كه شيخ مذهب ما عاقلى گنه دانست‏

طاعت و تقوا

مطلب طاعت و پيمان و صلاح از من مست‏

كه به پيمانه‏كشى شهره شدم روز الست‏

طامات و خرافات‏

ساقى بيا كه شد قدح لاله پر ز مى‏

طامات تا به چند و خرافات تا به كى‏

طبيب جسم و طبيب روح‏

طبيب راه نشين درد عشق نشناسد

برو بدست كن اى مرده دل،مسيح دمى‏

طبيب و درد

طبيب عشق مسيحا دم است و مشفق،ليك‏

چو درد در تو نبيند كرا دوا بكند

طرد خاطرات و مجموع شدن-كسب جمعيت‏

طرد خواطر-كسب جمعيت‏

طريق-طريقت‏

طريقت‏

1.در خرابات طريقت،ما به هم منزل شويم‏

كاين چنين رفتست در عهد ازل تقدير ما

2.در طريقت هر چه پيش سالك آيد خير اوست‏

در صراط مستقيم اى دل كسى گمراه نيست‏

3.هر راهرو كه ره به حريم درش نبرد

مسكين بريد وادى و ره در حرم نداشت‏

4.در طريقت رنجش خاطر نباشد مى بيار

هر كدورت را كه بينى چون صفايى رفت رفت‏

5.هر شبنمى در اين ره صد بحر آتشين است‏

دردا كه اين معما شرح و بيان ندارد

6.راه عشق ار چه كمين‏گاه كمانداران است‏

هر كه دانسته رود صرفه ز اعدا ببرد

7.گذار بر ظلمات است خضر راهى كو

مباد كآتش محرومى،آب ما ببرد

8.در مقامات طريقت هر كجا كرديم سير

عافيت را با نظر بازى فراق افتاده بود

9.گفت و گوهاست در اين راه كه جان بگدازد

هر كسى عربده‏اى اين كه مبين،آن كه مپرس‏

10.تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافرى است‏

راهرو گر صد هنر دارد توكل بايدش‏

---

11.چه دوزخى،چه بهشتى،چه آدمى،چه پرى‏

به مذهب همه كفر طريقت است امساك‏

12.وفا كنيم و ملامت كشيم و خوش باشيم‏

كه در طريقت ما كافرى است رنجيدن‏

13.خامان ره نرفته چه دانند ذوق عشق‏

دريا دلى بجوى دليرى سرآمدى‏

طريق عشق خطرناك است-سختى و خطر راه‏

طريقه رندى‏

فرصت شمر طريقه رندى كه اين نشان‏

چون راه گنج بر همه كس آشكاره نيست‏

طلب و هجران‏

بى ماه مهر افروز خود تا بگذرانم روز خود

دامى به راهى مى نهم مرغى به دامى مى‏زنم‏

-اراده و طلب-

-عشق و طلب-

-ناآرامى ايام طلب-

طور-آتش طور

طوطى گوياى اسرار(پير و مرشد)

الا اى طوطى گوياى اسرار

مبادا خاليت شكّر ز منقار

طهارت و عصمت‏

چون طهارت نبود كعبه و بتخانه يكى است‏

نبود خير در آن خانه كه عصمت نبود

---

ظهور و خفا

شيدا از آن شدم كه نگارم چو ماه نو

ابرو نمود و جلوه‏گرى كرد و رو ببست‏

---

عارفان و ميخوارگى‏

ساقى ار باده از اين دست به جام اندازد

عارفان را همه در شرب مدام اندازد

عارض لب‏

گرد لبت بنفشه از آن تازه و ترست‏

كآب حيات مى‏خورد از جويبار حسن‏

عارف،نه حكيم‏

فكر بهبود خود اى دل ز درى ديگر كن‏

درد عاشق نشود به به مداواى حكيم‏

عارف،نه فيلسوف‏

قدر مجموعه گل،مرغ سحر داند و بس‏

كه نه هر كو ورقى خواند معانى دانست‏

عارف و درك زبان تكوين‏

عارفى كو كه كند فهم زبان سوسن‏

تا بپرسد كه چرا رفت و چرا باز آمد

عارف وقت خود بودن‏

1.من اگر باده خورم ورنه،چه كارم با كس‏

حافظ راز خود و عارف وقت خويشم‏

2.قدر وقت ار نشناسد دل و كارى نكند

بس خجالت كه از اين حاصل اوقات بريم‏

عارف و كشف حقيقت‏

بيار تا در مى صافيت راز دهر بنمايم‏

به شرط آنكه ننمايى به كج طبعان دل كورش‏

عارف و مى،زاهد و تقوا

ما و مى و زاهدان و تقوا

تا يار سر كدام دارد

عالم آخرت-معاد

عالى مشربى‏

حافظ ار بر صدر ننشيند ز عالى مشربى است‏

عاشق دردى كش اندر بند مال و جاه نيست‏

عبادت‏

ما مريدان روى سوى قبله چون آريم چون‏

روى سوى خانه خمّار دارد پير ما

عبادت تكوينى‏

غيرتم كشت كه محبوب جهانى ليكن‏

روز و شب عربده با خلق خدا نتوان كرد

عبادت عارف‏

1.عرضه كردم دو جهان بر دل كار افتاده‏

بجز از عشق تو باقى همه فانى دانست‏

---

2.زهى همت كه حافظ راست از دنيى و از عقبى‏

نيايد هيچ در چشمش بجز خاك سر كويت‏

3.صحبت حور نخواهم كه بود عين قصور

با خيال تو اگر با دگرى پردازم‏

4.باغ بهشت و سايه طوبىّ و قصر و حور

با خاك كوى دوست برابر نمى‏كنم‏

5.جهان فانى و باقى فداى شاهد و ساقى‏

كه سلطانى عالم را طفيل عشق مى‏بينم‏

6.مده جام مى و پاى گل از دست‏

ولى غافل مباش از دهر سر مست‏

عبادت عارفانه-عبادت عارف‏

عبادت عارف و عبادت زاهد

چو طفلان تا كى اى زاهد فريبى‏

به سيب بوستان و جوى شيرم‏

عبوديت،نه ربوبيت‏

حافظ چو ره به كنگره كاخ وصل نيست‏

با خاك آستانه اين در بسر بريم‏

عبور از ظلمات‏

گذار بر ظلمات است خضر راهى كو

مباد كآتش محرومى آب ما ببرد

عبور از منازل‏

مرا در منزل جانان چه امن عيش چون هر دم‏

جرس فرياد مى‏دارد كه بربنديد محملها

عدل‏

ساقى به جام عدل بده باده تا گدا

غيرت نياورد كه جهان پر بلا كند

عدل الهى‏

عنان كشيده رو اى پادشاه كشور حسن‏

كه نيست بر سر راهى كه دادخواهى نيست‏

عدل حاكم و سلطان‏

1.شاه را به بود از طاعت صد ساله و زهد

قدر يكساعته عمرى كه در او داد كند

2.عدل سلطان گر نپرسد حال مظلومان عشق‏

گوشه گيران را ز آسايش طمع بايد بريد

عدل و عقل‏

در كارخانه‏اى كه ره عقل و فضل نيست‏

فهم ضعيف راى فضولى چرا كند

عدم اعتراض به جهان خلقت-نظام احسن‏

عدم تجانس انسان با طبيعت‏

كه مى‏بينم كه اين دشت مشوّش‏

چرا گاهى ندارد خرّم و خوش‏

عذر بدتر از گناه‏

رشته تسبيح اگر بگسست معذورم بدار

دستم اندر دامن ساقى سيمين ساق بود

عذرخواهى و پوزش طلبى‏

دارم اميد عاطفتى از جناب دوست‏

كردم جنايتى و اميدم به عفو اوست‏

دانم كه بگذرد ز سر جرم من كه او

گر چه پرى‏وش است وليكن فرشته خوست‏

عرض عمر نه طول عمر

گفتا كه لبم بگير و زلفم بگذار

در عيش خوش آويز نه در عمر دراز

عرفان مافوق بيان است‏

1.سخن عشق نه آن است كه آيد به زبان‏

ساقيا مى ده و كوتاه كن اين گفت و شنود

2.اى آنكه به تقرير و بيان دم زنى از عشق‏

ما با تو نداريم سخن خير و سلامت‏

---

3.حديث عشق كه از حرف و صوت مستغنى است‏

به ناله دف و نى در خروش و ولوله بود

عزت نفس عارفانه‏

حافظ آب رخ خود بر در هر سفله مريز

حاجت آن به كه بر قاضى حاجات بريم‏

عزلت-خلوت‏

عشرت شبگير

عشرت شبگير كن،مى نوش كاندر راه عشق‏

شبروان را آشناييهاست با مير عسس‏

عشرت كامل-مجلس عشرت جامع الشرايط

عشق ازلى‏

ماجراى من و معشوق مرا پايان نيست‏

هر چه آغاز ندارد،نپذيرد انجام‏

عشق ازلى و ابدى دل‏

جز دل من كز ازل تا به ابد عاشق رفت‏

جاودان كس نشنيديم كه در كار بماند

عشق الهى‏

1.در اندرون من خسته دل ندانم كيست‏

كه من خموشم و او در فغان و در غوغاست‏

2.نداى عشق تو ديشب در اندرون دادند

فضاى سينه حافظ هنوز پر ز صداست‏

3.اى آفتاب خوبان مى‏جوشد اندرونم‏

يك ساعتم بگنجان در سايه عنايت‏

عشق بر قهر و لطف خدا

اگر دشنام فرمايى و گر نفرين،دعا گويم‏

جواب تلخ مى زيبد لب لعل شكر خارا

عشق پاك حافظ

منم كه شهره شهرم به عشق ورزيدن‏

منم كه ديده نيالوده‏ام به بد ديدن‏

عشق پيرى‏

پيرانه سرم عشق جوانى به سر افتاد

وان راز كه در دل بنهفتم بدر افتاد

عشق جاودانى حق با خود

كه بندد طرف وصل از حسن شاهى‏

كه با خود عشق بازد جاودانه‏

عشق خدا

نشان اهل خدا عاشقى است با خود دار

كه در مشايخ شهر اين نشان نمى‏بينم‏

عشق خدا در دل انسان‏

گنج عشق خود نهادى در دل ويران ما

سايه دولت بر اين كنج خراب انداختى‏

عشق،راز هستى‏

1.خمى كه ابروى شوخ تو در كمان انداخت‏

به قصد جان من زار ناتوان انداخت‏

2.جلوه‏اى كرد رخت،ديد ملك عشق نداشت‏

عين آتش شد از اين غيرت و بر آدم زد

عشق عمومى الهى-سريان عشق‏

عشق و آفرينش‏

رهرو منزل عشقيم و ز سر حد عدم‏

تا به اقليم وجود اين همه راه آمده‏ايم‏

عشق و طلب براى وصول‏

حافظ هر آنكه عشق نورزيد و وصل خواست‏

احرام طوف كعبه دل بى وضو ببست‏

عشق و عقل-عقل و عشق‏

عشق،هدف و مقصود آفرينش‏

عاشق شو ار نه روزى كار جهان سرآيد

ناخوانده نقش مقصود از كارگاه هستى‏

---

عشق،يگانه وسيله رهيدن از خود

اى دل مباش يكدم خالى ز عشق و مستى‏

وانگه برو كه رستى از نيستى و هستى‏

-آتش عشق-

-ادب عشق-

-ايمان در راه عشق-

-جنون عشق،شرط راه-

-حسن و عشق-

-تقدم عشق بر خلقت-

-درد عشق و محروميت-

-درس عشق-

-راه عشق-

-ساز و سوز در عشق-

-سخن عشق-

-فضيلت عشق و رندى-

-فقر و اخلاص و عشق-

-صنم‏پرستى در كوى عشق-

-غم عشق-

-غم،هنر عشق-

-مشكل عشق-

-نشانه سخن عشق-

عقل‏

يكى از عقل مى‏لافد،يكى طامات مى‏بافد

بيا كاين داوريها را به پيش داور اندازيم‏

عقل و عشق‏

1.حديث از مطرب و مى گو و راز دهر كمتر جو

كه كس نگشود و نگشايد به حكمت اين معما را

2.عقل اگر داند كه دل در بند زلفش چون خوش است‏

عاقلان ديوانه گردند از پى زنجير ما

3.حريم عشق را درگه بسى بالاتر از عقل است‏

كسى آن آستان بوسد كه جان در آستين دارد

4.بشوى اوراق اگر همدرس مايى‏

كه علم عشق در دفتر نباشد

5.در كارخانه‏اى كه ره عقل و فضل نيست‏

فهم ضعيف راى،فضولى چرا كند

6.عاقلان نقطه پرگار وجودند،ولى‏

عشق داند كه در اين دايره سرگردانند

7.رند عالم سوز را با مصلحت بينى چه كار

كار ملك است آنكه تدبير و تأمل بايدش‏

8.به درد عشق بساز و خموش كن حافظ

رموز عشق مكن فاش پيش اهل عقول‏

9.شاه شوريده سران خوان من بى‏سامان را

زانكه در كم خردى از همه عالم بيشم‏

10.چون صبا مجموعه گل را به آب لطف شست‏

كج دلم خوان گر نظر بر صفحه دفتر كنم‏

11.در خرمن صد زاهد عاقل زند آتش‏

اين داغ كه ما بر دل ديوانه نهاديم‏

12.يكى از عقل مى‏لافد يكى طامات مى‏بافد

بيا كاين داوريها را به پيش داور اندازيم‏

13.بر هوشمند سلسله ننهاد دست عشق‏

خواهى كه زلف ياركشى ترك هوش كن‏

14.نهادم عقل را ره توشه از مى‏

ز شهر هستى‏اش كردم روانه‏

15.گرد ديوانگان عشق مگرد

كه به عقل عقيله مشهورى‏

16.قياس كردم و تدبير عقل در ره عشق‏

چو شبنمى است كه بر بحر مى‏كشد رقمى‏

17.حديث چون و چرا دردسر دهد اى دل‏

پياله گير و بياسا ز عمر خويش دمى‏

18.هش دار كه گر وسوسه عقل كنى گوش‏

---

آدم صفت از روضه رضوان بدرآيى‏

-تسليم عشق و دل در عقل و مصلحت-

عقل و مستى‏

خرد در زنده رود انداز و مى نوش‏

به گلبانگ جوانان عراقى‏

علم افاضى‏

1.اول ز تحت و فوق وجودم خبر نبود

در مكتب تو چنين نكته‏دان شدم‏

2.حاشا كه من به موسم گل ترك مى‏كنم‏

من لاف عقل مى‏زنم اين كار كى كنم‏

علم رسمى و علم افاضى‏

طاق و رواق مدرسه و قال و قيل علم‏

در راه جام و ساقى مه رو نهاده‏ايم‏

علم فداى عيش‏

1.مطرب كجاست تا همه محصول زهد و علم‏

در كار چنگ و بر بط و آواز نى كنم‏

2.طاق و رواق مدرسه و قال و قيل علم‏

در راه جام و ساقى مه رو نهاده‏ايم‏

علم و فضل حافظ در چهل سال‏

علم و فضلى كه به چل سال دلم جمع آورد

ترسم آن نرگس مستانه به يغما ببرد

علم و عشق-عقل و عشق‏

علم هيأت عشق‏

عجب علمى است علم هيأت عشق‏

كه چرخ هشتمش هفتم زمين است‏

على عليه‏السلام‏

1.حافظ اگر قدم زنى در ره«خاندان»به صدق‏

بدرقه رهت شود همت شحنه نجف‏

2.مردى ز كننده در خيبر پرس‏

اسرار كرم ز خواجه قنبر پرس‏

گر طالب فيض حق به صدقى حافظ

سرچشمه آن ز ساقى كوثر پرس‏

3.قسّام بهشت و دوزخ آن عقده گشاى‏

ما را نگذارد كه در آييم ز پاى‏

تا كى بود اين گرگ ربايى،بنماى‏

سر پنجه دشمن افكن اى شير خداى‏

عمل براى خدا نه براى آخرت‏

منت سد ره و طوبى ز پى سايه مكش‏

كه چو خوش بنگرى اى سرو روان اين همه نيست‏

عموميت فيض‏

بيا كه دوش به مستى سروش عالم غيب‏

نويد داد كه عام است فيض رحمت او

عنايت الهى و سختى راه‏

دام سخت است مگر يار شود لطف خدا

ورنه آدم نبرد صرفه ز شيطان رجيم‏

عنقا

1.عنقا شكار كس نشود دام باز چين‏

كانجا هميشه باد بدست است دام را

2.ببر ز خلق و چو عنقا قياس كار بگير

كه صيت گوشه‏نشينان ز قاف تا قاف است‏

عيد رمضان و آزادگى ميخوارگى-مى و صيام‏

عيد صيام-مى و صيام‏

عيش پيرى‏

گر چه پيرم تو شبى تنگ در آغوشم كش‏

تا سحر گه ز كنار تو جوان برخيزم‏

عيش دنيوى‏

1.دو نصيحت كنمت بشنو و صد گنج ببر

از در عيش درآ و به ره عيب مپوى‏

2.جمشيد جز حكايت جام از جهان نبرد

---

زنهار دل مبند بر اسباب دنيوى‏

عيش مادى-عيش دنيوى‏

عيش معنوى‏

1.اى دل ار عشرت امروز به فردا فكنى‏

سايه نقد بقا را كه ضمان خواهد شد

2.صبا به تهنيت پير مى فروش آمد

كه موسم طرب و عيش و ناز و نوش آمد

عيش نقد-دم عرفانى‏

عيش و عشرت حافظ

1.اى دل ار عشرت امروز به فردا فكنى‏

مايه نقد بقا را كه ضمان خواهد شد

2.صبا به تهنيت پير مى فروش آمد

كه موسم طرب و عيش و ناز و نوش آمد

3.دو نصيحت كنمت بشنو و صد گنج ببر

از در عيش درآ و به ره عيب مپوى‏

---

غربت انسان‏

1.شهباز دست پادشهم اين چه حالت است‏

كز ياد برده‏اند هواى نشيمنم‏

2.الا اى آهوى وحشى كجايى‏

مرا با توست چندين آشنايى(1)

غزليات عراقى‏

غزليات عراقى است سرود حافظ

كه شنيد اين ره دلسوز كه فرياد نكرد

غفلت حافظ

1.غفلت حافظ در اين سرا چه عجب نيست‏

هر كه به ميخانه رفت بى خبر آيد

2.دلم رميده شد و غافلم من درويش‏

كه آن شكارى سرگشته را چه آمد پيش‏

غفلتها و موعظه عالى در اين باب‏

كاروان رفت و تو در خواب و بيابان در پيش‏

وه كه بس بى‏خبر از غلغل چندين جرسى‏

غم افتادگان‏

آن كس كه اوفتاد خدايش گرفت دست‏

گو بر تو باد تا غم افتادگان خورى‏

غمزدايى باده‏

1.جام مينايى مى سدّ ره تنگدلى است‏

منه از دست كه سيل غمت از جا ببرد

2.اگر نه باده غم دل ز ياد ما ببرد

نهيب حادثه،بنياد ما ز جا ببرد

3.گفتم هواى ميكده غم مى‏برد ز دل‏

گفتا خوش آن كسان كه دلى شادمان كنند

غمزدايى مى-غمزدايى باده‏

غمزه-تير بلا

زلف دلبر دام راه و غمزه‏اش تير بلاست‏

ياد دار اى دل كه چندينت نصيحت مى‏كنم‏

غمزه تركان‏

حافظ چو ترك غمزه تركان نمى‏كنى‏

دانى كجاست جاى تو خوارزم يا خجند

غم،هنر عشق‏

ناصحم گفت كه جز غم چه هنر دارد عشق‏

برو اى خواجه عاقل هنرى بهتر از اين‏

---

غم عشق‏

يك قصه بيش نيست غم عشق وين عجب‏

كز هر زبان كه مى‏شنوم نامكرر است‏

غم مطلوب‏

1.گر ديگران به عيش و طرب خرّمند و شاد

ما را غم نگار بود مايه سرور

2.چه شكر گويمت اى خيل غم عفاك اللّه‏

كه روز بيكسى آخر نمى‏روى ز سرم‏

-توأم بودن غم و نشاط در جهان-

-ضرورت غم در عشق الهى-

غناى عارفانه-استغنا

غيرت‏

1.سركش مشو كه چون شمع از غيرتت بسوزد

دلبر كه در كف او موم است سنگ خارا

2.گنج قارون كه فرو مى‏شود از قهر هنوز

خوانده باشى كه هم از غيرت درويشان است‏

3.زاهد ايمن مشو از بازى غيرت زنهار

كه ره از صومعه تا دير مغان اين همه نيست‏

4.بلبلى خون دلى خورد و گلى حاصل كرد

باد غيرت به صدش خار پريشان دل كرد

5.غيرتم كشت كه محبوب جهانى ليكن‏

روز و شب عربده با خلق خدا نتوان كرد

6.جلوه‏اى كرد رخت ديد ملك عشق نداشت‏

عين آتش شد ازين غيرت و بر آدم زد

7.ساقى به جام عدل بده باده تا گدا

غيرت نياورد كه جهان پر بلا كند

غيرت(حسادت)

چو سرو اگر بخرامى دمى به گلزارى‏

خورد ز غيرت روى تو هر گلى خارى‏

غيرت سالك‏

خوابم بشد از ديده درين فكر جگر سوز

كاغوش كه شد منزل آسايش و خوابت‏

غيرت صبا

مى‏خواست گل كه دم زند از رنگ و بوى دوست‏

از غيرت صبا نفسش در دهان گرفت‏

غيرت و عبادت تكوينى‏

غيرتم كشت كه محبوب جهانى،ليكن‏

روز و شب عربده با خلق خدا نتوان كرد

-برق غيرت-

---

فالق الاصباح‏

سواد زلف سياه تو جاعل الظّلمات‏

بياض روى چو ماه تو فالق الاصباح‏

فتح قلب‏

ز كار ما و دل غنچه صد گره بگشود

نسيم گل چو دل اندر پى هواى تو بست‏

فراغت آرى باده‏

طبيب عشق منم باده ده كه اين معجون‏

فراغت آرد و انديشه خطا ببرد

فراق و جدايى-فراق و هجران‏

فراق و هجران‏

1.حديث هول قيامت كه گفت واعظ شهر

كنايتى است كه از روزگار هجران گفت‏

2.ندانم نوحه قمرى به طرف جويباران چيست‏

مگر او نيز همچون من غمى دارد شبانروزى‏

3.جدا شد يار شيرينت كنون تنها نشين اى شمع‏

كه حكم آسمان اين است اگر سازى و گر سوزى‏

فرج بعد از شدت‏

حافظ شكايت از غم هجران چه مى‏كنى‏

در هجر وصل باشد و در ظلمت است نور

فرض ايزد گذاشتن‏

فرض ايزد بگذاريم و به كس بد نكنيم‏

وانچه گويند روا نيست نگوييم رواست‏

فروتنى‏

در كوى عشق شوكت شاهى نمى‏خرند

اقرار بندگى كن و اظهار چاكرى‏

فضيلت عشق و رندى‏

تحصيل عشق و رندى آسان نمود اول‏

آخر بسوخت جانم در كسب اين فضايل‏

فقر

تو دم فقر ندانى زدن از دست مده‏

مسند خواجگى و مجلس توران شاهى‏

فقر و افلاس و عشق‏

شاهدان در جلوه و من شرمسار كيسه‏ام‏

بار عشق و مفلسى صعب است مى‏بايد كشيد

فقر و قناعت‏

حافظ غبار فقر و قناعت ز رخ مشوى‏

كاين خاك بهتر از عمل كيمياگرى‏

فقر و قناعت و استغنا

ما آبروى فقر و قناعت نمى‏بريم‏

---

با پادشه بگوى كه روزى مقدّر است‏

فقر و گدايى در عرفان‏

ترك گدايى مكن كه گنج بيابى‏

از نظر رهروى كه در گذر آيد

-دولت فقر-

-سلطنت فقر-

فلاطون خم‏نشين‏

جز فلاطون خم‏نشين شراب‏

سرّ حكمت به ما كه گويد باز

فنا

1.حافظ از دولت عشق تو سليمانى شد

يعنى از وصل تواش نيست به جز باده به دست‏

2.به جانت اى بت شيرين دهن كه همچون شمع‏

شبان تيره مرادم فناى خويشتن است‏

3.سايه‏اى بر دل ريشم فكن اى گنج روان‏

كه من اين خانه به سوداى تو ويران كردم‏

4.بيا و هستى حافظ ز پيش او بردار

كه با وجود تو كس نشنود ز من كه منم‏

5.اين كه من در جست و جوى او ز خود فارغ شدم‏

كس نديدست و نبيند مثلش از هر سو ببين‏

6.دست از مس وجود چو مردان ره بشوى‏

تا كيمياى عشق بيابى و زر شوى‏

-بقاء بعد الفناء-

-بيابان فنا-

-خطر بعد از فنا-

-خواب خوش-فنا-

-مقام فنا-

-مقام فنا و بقاء باللّه-

-مقام فناى در توحيد-

---

قابليت فيض‏

روى جانان طلبى،آينه را قابل ساز

ورنه هرگز گل و نسرين ندمد ز آهن و روى‏

قبض و هجران‏

آن ترك پرى چهره كه دوش از بر ما رفت‏

آيا چه خطا ديد كه از راه خطا رفت‏

قبول دولتيان‏

چو زر عزيز وجود است نظم من آرى‏

قبول دولتيان كيمياى اين مس شد

قحط جود

قحط جود است آبروى خود نمى‏بايد فروخت‏

باده و گل از بهاى خرقه مى‏بايد خريد

قرآن‏

1.حافظا مى خور و رندى كن و خوش باش ولى‏

دام تزوير مكن چون دگران قرآن را

2.اى چنگ فرو برده به خون دل حافظ

فكرت مگر از غيرت قرآن و خدا نيست‏

3.عشقت رسد به فرياد ار خود به سان حافظ

قرآن ز بر بخوانى در چارده روايت‏

4.حافظ به حق قرآن كز شيد و زرق باز آى‏

باشد كه گوى عيشى در اين جهان توان زد

5.زاهد ار رندى حافظ نكند فهم چه سود

ديو بگريزد از آن قوم كه قرآن خوانند

6.گفتمش زلف به خون كه شكستى گفتا

حافظ اين قصه دراز است به قرآن كه مپرس‏

7.صبح خيزى و سلامت طلبى چون حافظ

هر چه كردم همه از دولت قرآن كردم‏

8.نديدم خوشتر از شعر تو حافظ

به قرآنى كه اندر سينه دارى‏

قسمت-روزى‏

قصه ارباب معرفت-سخن اهل دل‏

قضا و قدر

1.حافظ به خود نپوشيد اين خرقه مى آلود

اى شيخ پاكدامن معذور دار ما را

2.جام مى و خون دل هر يك به كسى دادند

در دايره قسمت اوضاع چنين باشد

3.گر رنج پيش آيد و گر راحت اى حكيم‏

نسبت مكن به غير كه اينها خدا كند

4.چو قسمت ازلى بى‏حضور ما كردند

گر اندكى نه به وفق رضاست خرده مگير

5.مكن در اين چمنم سرزنش به خودرويى‏

چنانكه پرورشم مى‏دهند مى‏رويم‏

6.ساقيا مى ده كه با حكم ازل تدبير نيست‏

---

قابل تغيير نبود آنچه تعيين كرده‏اند

قطب-انسان كامل‏

قلاّشى و لااباليگرى‏

ساقى بيار جامى و ز خلوتم برون كش‏

تا در بدر بگردم قلاّش و لا ابالى‏

قلندر

از اين مزوّجه و خرقه نيك در تنگم‏

به يك كرشمه صوفى وشم قلندر كن‏

قلندران حقيقت‏

قلندران حقيقت به نيم جو نخرند

قباى اطلس آن كس كه از هنر عارى است‏

قلندرى،نه صوفيگرى‏

سوى رندان قلندر به ره آورد سفر

دلق بسطامى و سجاده طامات بريم‏

---

كار اهل دولت‏

روزگارى شد كه در ميخانه خدمت مى‏كنم‏

در لباس فقر كار اهل دولت مى‏كنم‏

كرامات‏

با خرابات نشينان ز كرامات ملاف‏

هر سخن وقتى و هر نكته مكانى دارد

كس محرم راز نشد-سرّ غيب‏

كسب جمعيت‏

1.حضورى گر همى خواهى از او غايب مشو حافظ

متى ما تلق من تهوى دع الدّنيا و اهملها

2.كى دهد دست اين غرض يا رب كه همدستان شوند

خاطر مجموع ما زلف پريشان شما

3.معشوق عيان مى‏گذرد بر تو وليكن‏

اغيار همى بيند از آن بسته نقاب است‏

4.هر آنكو خاطر مجموع و يار نازنين دارد

سعادت همدم او گشت و دولت همنشين دارد

5.ز فكر تفرقه باز آى تا شوى مجموع‏

به حكم آنكه چو شد اهرمن،سروش آمد

6.خلوت دل نيست جاى صحبت اضداد

ديو چو بيرون رود،فرشته درآيد

7.در خلاف آمد عادت بطلب كام كه من‏

كسب جمعيت از آن زلف پريشان كردم‏

8.هر مرغ فكر كز سر شاخ سخن بجست‏

بازش ز طرّه توبه مضطراب مى‏زدم‏

9.پاسبان حرم دل شده‏ام شب همه شب‏

تا در اين پرده جز انديشه او نگذارم‏

10.خاطر به دست تفرقه دادن نه زيركى است‏

مجموعه‏اى بخواه و صراحى بيار هم‏

11.در راه عشق وسوسه اهرمن بسى است‏

پيش آى و گوش دل به پيام سروش كن‏

12.خاطرت كى رقم فيض پذيرد هيهات‏

مگر از نقش پراكنده ورق ساده كنى‏

13.ز سنگ تفرقه‏خواهى كه منحنى نشوى‏

مشو به سان ترازو تو در پى كم و بيش(1)

كشش و كوشش‏

1.دولت آن است كه بى‏خون دل آيد به كنار

ورنه با سعى و عمل باغ چنان اين همه نيست‏

2.به سعى خود نتوان برد پى به گوهر مقصود

خيال باشد كاين كار بى‏حواله برآيد

3.به رحمت سر زلف تو واثقم ورنه‏

كشش چو نبود از آن سو چه سود كوشيدن‏

---

كلبه گدايى‏

بى تو در كلبه گدايى خويش‏

رنجهايى كشيده‏ام كه مپرس‏

كمال حافظ در پيرى‏

1.اين كه پيرانه سرم صحبت يوسف بنواخت‏

اجر صبرى است كه در كلبه احزان كردم‏

2.هر چند پير و خسته دل و ناتوان شدم‏

هر گه كه ياد روى تو كردم جوان شدم‏

كمال و جمال خلقت-نظام احسن‏

---

گدايى-گدايى عرفانى‏

گدايى عرفانى‏

1.گدايى در ميخانه طرفه اكسيرى است‏

گر اين عمل بكنى خاك زر توانى كرد

2.اى گدايان خرابات خدا يار شماست‏

چشم انعام مداريد ز انعامى چند

3.ترك گدايى مكن كه گنج بيابى‏

از نظر رهروى كه در گذر آيد

4.قصر فردوس به پاداش عمل مى‏بخشند

ما كه رنديم و گدا دير مغان ما را بس‏

5.رموز مصلحت ملك،خسروان دانند

گداى گوشه‏نشينى تو حافظا مخروش‏

6.من كه دارم در گدايى گنج سلطانى به دست‏

كى طمع در گردش گردون پرور كنم‏

7.گداى ميكده‏ام ليك وقت مستى بين‏

كه ناز بر فلك و حكم بر ستاره كنم‏

8.با چنين گنج كه شد خازن او روح امين‏

به گدايى به در خانه شاه آمده‏ايم‏

9.زاد راه حرم وصل نداريم مگر

به گدايى ز در ميكده زادى طلبيم‏

10.دانى كه چيست دولت ديدار يار ديدن‏

در كوى او گدايى بر خسروى گزيدن‏

11.به خرمن دو جهان سر فرو نمى‏آرند

دماغ و كبر گدايان و خوشه‏چينان بين‏

12.خوش وقت بوريا و گدايى و خواب امن‏

كاين عيش نيست در خور اورنگ خسروى‏

13.اگرت سلطنت فقر ببخشند اى دل‏ كمترين ملك تو از ماه بود تا ماهى‏

14.مرا گر تو بگذارى اى نفس طامع‏

بسى پادشاهى كنم در گدايى‏

گدايى و گنج‏

1.هنگام تنگدستى در عيش كوش و مستى‏

كاين كيمياى هستى قارون كند گدا را

2.ترك گدايى مكن كه گنج بيابى‏

از نظر رهروى كه در گذر آيد

3.من كه ره بردم به گنج حسن بى‏پايان دوست‏

صد گداى همچو خود را بعد از اين قارون كنم‏

-فقر و گدايى در عرفان-

-كلبه گدايى-

گرو دفتر-خرقه در گرو مى‏

گروه از رق لباس و دل سيه‏

غلام همت دردى كشان يكرنگم‏

---

نه آن گروه كه از رق لباس و دل سيهند

گره‏گشايى و خدمت‏

چو غنچه گر چه فروبستگى است كار جهان‏

تو همچو باد بهارى گره‏گشا مى‏باش‏

گريه‏

1.دل بسى خون به كف آورد ولى ديده بريخت‏

اللّه اللّه كه تلف كرد و كه اندوخته بود

2.نقشى بر آب مى‏زنم از گريه حاليا

تا كى شود قرين حقيقت مجاز من‏

3.جويها بسته‏ام از ديده به دامان كه مگر

در كنارم بنشانند سهى بالايى‏

4.لب سرچشمه‏اى و طرف جويى‏

نم اشكى و با خود گفت و گويى‏

5.به ياد رفتگان و دوستداران‏

موافق گرد با ابر بهاران‏

6.چو نالان آمدت آب روان پيش‏

مدد بخشش از آب ديده خويش‏

گريه حافظ

چشم حافظ زير بام قصر آن حورى سرشت‏

شيوه جنّات تجرى تحتها الانهار داشت‏

گريه سحر-سحرخيزى و دعا

گريه شام و سحر-سحرخيزى و دعا

گل مراد شكفتن‏

1.گل مراد تو آنگه نقاب بگشايد

كه خدمتش چو نسيم سحر توانى كرد

2.دلا چو غنچه شكايت ز كار بسته مكن‏

كه باد صبح نسيم گره‏گشا آورد

3.ز روى دوست مرا چون گل مراد شكفت‏

حواله سر دشمن به سنگ خاره كنم‏

4.چندان چو صبا بر تو گمارم دم همت‏

كز غنچه چو گل خرم و خندان بدر آيى‏

گل و خار

خار ار چه جان بكاهد،گل عذر آن بخواهد

سهل است تلخى مى در جنب ذوق مستى‏

گم شدن دختر رز

دختر رز چند روزى شد كه از ما گم شدست‏

رفت تا گيرد سر خود هان و هان حاضر شويد

گناه و غفّاريت‏

سهو و خطاى بنده گرش اعتبار نيست‏

معنىّ عفو و رحمت آمرزگار چيست‏

---

لب بحر فنا

بر لب بحر فنا منتظريم اى ساقى‏

فرصتى دان كه ز لب تا به دهان اين همه نيست‏

لذت ترك لذت و ترك دنيا

طريق كام بخشى چيست،ترك كام خود كردن‏

كلاه سرورى آن است كز اين ترك بر دوزى‏

لذت روحانى‏

ما در پياله عكس رخ يار ديده‏ايم‏

اى بى‏خبر ز لذّت شرب مدام ما

لغت نامأنوس(ضعيف)-تركيب ضعيف‏

لغزگويى حافظ

گفت حافظ لغز و نكته به ياران مفروش‏

آه از اين لطف به انواع عتاب آلوده‏

لقاء اللّه‏

1.با تو آن عهد كه در وادى ايمن بستيم‏

همچو موسى ارنى گوى به ميقات بريم‏

2.تو خانقاه و خرابات در ميانه مبين‏

خدا گواه كه هر جا كه هست با اويم‏

3.به يمن همّت حافظ اميد هست كه باز

ارى اسامر ليلاى ليلة القمر

-محجوبين عن لقاء ربّهم-

---

مال وقف‏

1.فقيه مدرسه دى مست بود و فتوا داد

كه مى حرام ولى به ز مال اوقاف است‏

2.بيا كه خرقه من گر چه رهن ميكده‏هاست‏

ز مال وقف نبينى به نام من در مى‏

مبارزه با حرص‏

سالها پيروى مذهب رندان كردم‏

تا به فتواى خرد حرص به زندان كردم‏

مبالغه و اغراق در مدح‏

1.نه به تنها حيوانات و نباتات و جماد

هر چه در عالم امر است به فرمان تو باد

2.مظهر لطف ازل روشنى چشم امل‏

جامع علم و عمل جان جهان شاه شجاع‏

3.تعظيم تو بر جان و خرد واجب و لازم‏

انعام تو بر كون و مكان فايض و شامل‏

روز ازل از كلك تو يك قطره سياهى‏

بر روى مه افتاد كه شد حلّ مسايل‏

4.نه طبق سپهر و آن قرصه ماه و خور كه هست‏

بر لب خوان قسمتت سهل‏ترين نواله باد

مثانى و مثالث‏

1.سلام اللّه ما كرّ اللّيالى‏

و جاوبت المثانى و المثالى‏

2.بر مثانى و مثالث بنواز اى مطرب‏

وصف آن ماه كه در حسن ندارد ثانى‏

مجذوب سالك‏

1.دلم رميده شد و غافلم من درويش‏

كه آن شكارى سرگشته را چه آمد پيش‏

2.بارها گفته‏ام و بار دگر مى‏گويم‏

كه من دلشده اين ره نه بخود مى‏پويم‏

در پس آينه طوطى صفتم داشته‏اند

آنچه استاد ازل گفت بگو مى‏گويم‏

3.حافظا گر مدد از بخت بلندت باشد

صيد آن شاهد مطبوع شمايل باشى‏

مجلس روحانيان‏

ز در در آ و شبستان ما منور كن‏

هواى مجلس روحانيان معطر كن‏

مجلس عشرت جامع الشرايط

1.عشقبازى و جوانى و شراب لعل فام‏

مجلس انس و حريف همدم و شرب مدام‏

2.جز صراحى و كتابم نبود يار و نديم‏

تا حريفان دغا را به جهان كم بينم‏

3.دو يار زيرك و از باده كهن دو منى‏

---

فراغتى و كتابى و گوشه چمنى‏

4.با شاهد شوخ شنگ و با بر بط و نى‏

كنجى و فراغتى و يك شيشه مى‏

مجموع شدن-كسب جمعيت‏

محبت‏

1.تا درخت دوستى بر كى دهد

حاليا رفتيم و تخمى كاشتيم‏

2.كمتر از ذره نه اى پست مشو عشق بورز

تا به خلوتگه خورشيد رسى چرخ زنان‏

محتسب غير از پادشه است‏

حديث حافظ و ساغر كه مى‏زند پنهان‏

چه جاى محتسب و شحنه پادشه دانست‏

محتسب و رندى‏

اى دل طريق رندى از محتسب بياموز

مست است و در حق او كس اين گمان ندارد

محتسب و منع ميخوارگى‏

1.برسان بندگى دختر رز گو بدر آى‏

كه دم همت ما كرد ز بند آزادت‏

2.المنة للّه كه در ميكده باز است‏

زان رو كه مرا بر در او روى نياز است‏

3.اگر چه باده فرح بخش و باد گل بيز است‏

به بانگ چنگ مخور مى كه محتسب تيز است‏

صراحيى و حريفى گرت به چنگت افتد

به عقل نوش كه ايام فتنه‏انگيز است‏

در آستين مرقّع پياله پنهان كن‏

كه همچو چشم صراحى زمانه خونريز است‏

4.بود آيا كه در ميكده‏ها بگشايند

گره از كار فرو بسته ما بگشايند

محجوبين عن لقاء ربّهم‏

ز روى دوست دل دشمنان چه دريابد

چراغ مرده كجا،شمع آفتاب كجا

مدح‏

1.گر چه دوريم از بساط قرب همت درو نيست‏

بنده شاه شماييم و ثنا خوان شما

2.جهان به كام من اكنون شود كه دور زمان‏

مرا به بندگى خواجه جهان انداخت‏

3.بلند مرتبه شاهى كه نه رواق سپهر

نمونه‏اى ز خم طاق بارگه دانست‏

4.خسروا حافظ درگاه نشين فاتحه خواند

وز زبان تو تمناى دعايى دارد

5.بسوخت حافظ و ترسم كه شرح قصه او

به سمع پادشه كامگار ما نرسد

6.به تاج عالم آرايش كه خورشيد

چنين زيبنده افسر نباشد

كسى گيرد خطا بر نظم حافظ

كه هيچش لطف در گوهر نباشد

7.به يمن دولت منصور شاهى‏

علم شد حافظ اندر نظم اشعار

8.چندان بمان كه خرقه از رق كند قبول‏

بخت جوانت از فلك پير ژنده‏پوش‏

9.ساقيا مى ده كه رنديهاى حافظ فهم كرد

آصف صاحب قران جرم بخش عيب پوش‏

10.رحم كن بر من مسكين و به فريادم رس‏

تا به خاك در آصف نرسد فريادم‏

11.صنمى لشكريم غارت دل كرد و برفت‏

آه اگر عاطفت شما نگيرد دستم‏

12.پايه نظم بلند است و جهانگير بگو

تا كند پادشه بحر دهان پر گهرم‏

13.وفادارى و حق گويى نه كار هر كسى باشد

غلام آصف ثانى جلال الحقّ و الدّينم‏

14.خسروا پيرانه سر حافظ جوانى مى‏كند

بر اميد عفو جان بخش گنه فرساى تو

15.داور دارا شكوه اى آنكه تاج آفتاب‏

---

از سر تعظيم بر خاك جناب انداختى‏

16.گر ديگرى به شيوه حافظ زدى رقم‏

مقبول طبع شاه هنر پرور آمدى‏

17.جنابش پارسايان راست محراب دل و ديده‏

جببينش صبح خيزان راست روز فتح و فيروزى‏

18.صافى است جام خاطر در دور آصف عهد

قم فاسقنى رحيقا اصفى من الزّلال‏

الملك قد تباهى من جدّه و جدّه‏

يا رب كه جاودان باد اين قدر و اين معالى‏

19.حافظا گر نهدهد داد دلت آصف عهد

كام دشوار به دست آورى از خود كامى‏

مدح عجيب‏

محل نور تجلى است راى انور شاه‏

چو قرب او طلبى در صفاى نيست كوش‏

-تملق عجيب-

مدح زن-تغزل با زن‏

مدح صاحب ديوان‏

گر به ديوان غزل صدر نشينم چه عجب‏

سالها بندگى صاحب ديوان كردم‏

مدد ولىّ كامل‏

مددى گر به چراغى نكند آتش طور

چاره تيره شب وادى ايمن چه كنم‏

مذهب مى و معشوق‏

من نخواهم كرد ترك لعل يار و جام مى‏

زاهدان معذور داريدم كه اينم مذهب است‏

مراحل وسط سلوك حافظ

برآى اى آفتاب صبح اميد

كه در دست شب هجران اسيرم‏

مراقبه‏

چو آن سر روان شد كاروانى‏

چو شاخ سرو مى كن ديده‏باى‏

مراقبه كامل‏

گل مراد تو آنگه نقاب بگشايد

كه خدمتش چو نسيم سحر توانى كرد

مرثيه فرزند(خودحافظ)

دلا ديدى كه آن فرزانه فرزند

چه ديد اندر خم اين اطاق رنگين‏

مرشد-انسان كامل‏

مرشد كامل-انسان كامل‏

مرشد و پير-انسان كامل‏

مرغ سحر

به شكر آنكه شكفتى به كام بخت اى گل‏

نسيم وصل ز مرغ سحر دريغ مدار

مستى توأم با راز و نياز

زاهد چو از نماز تو كارى نمى‏رود

هم مستى شبانه و راز و نياز من‏

مستى،شرط اول قدم است‏

مستى به چشم شاهد دلبند ما خوش است‏

زان رو سپرده‏اند به مستى زمام ما

مستى عشق و مستى آب انگور

مستى عشق نيست در سر تو

رو كه تو مست آب انگورى‏

مستى و راستى‏

از آن رو هست ياران را صفاها با مى لعلش‏

كه غير زا راستى نقشى در آن جوهر نمى‏گيرد

---

مستى و نياز

زاهد و عجب و نماز و من ومستى و نياز

تا تو را خود ز ميان با كه عنايت باشد

مشكل عشق‏

مشكل عشق نه در حوصله دانش ماست‏

حل اين نكته بدين فكر خطا نتوان كرد

مضامين عربى در شعر فارسى‏

اى نسيم منزل ليلى خدا را تا به كى‏

ربع را بر هم زنم،اطلال را جيحون كنم‏

مظهر،نه ظاهر

ز شرم آنكه به روى تو نسبتش كردم‏

سمن به دست صبا خاك در دهان اندخت‏

مظهريت حسن‏

به بزمگاه چشمن دوش مست بگذشتم‏

چو از دهان توام غنچه در گمان انداخت‏

بنفشه طرّه مفتول خود گره مى‏زد

صبا حكايت زلف تو در ميان انداخت‏

معاد

1.هر وقت خوش كه دست دهد مغتنم شمار

كس را وقوف نيست كه انجام كار چيست‏

2.قدم دريغ مدار از جنازه حافظ

اگر چه غرق گناه است مى‏رود به بهشت‏

3.طالح و طالح متاع خويش نودند

تا كه قبول افتد و كه درنظر آيد

4.حاظا خلد برين خانه موروث من است‏

اندرين منزل ويرانه نشيمن چه كنم‏

5.هر دو عالم يك فروغ روى اوست‏

گفتمت پيدا و پنهان نيز هم‏

6.سبزه خطّ تو ديديم و ز بستان بهشت‏

به طلبكارى اين مهر گياه آمده‏ايم‏

7.گوهر معرفت آموز كه با خود ببرى‏

كه نصيب دگران است نصاب زر و سيم‏

8.از نامه سياه نترسم كه روز حشر

با فيض لطف او صد از اين نامه طى كنم‏

9.خوشتر از فكر مى و جام چه خواهد بودن‏

تا ببينيم سرانجام چه خواهد بودن‏

10.فرصت شمار صحبت كز اين دو راهه منزل‏

چون بگذريم ديگر نتوان به هم رسيدن‏

11.تخم وفا و مهر در اين كهنه كشتزار

آنگه عيان شود كه بود موسم درو

12.هشيار شو كه مرغ چمن مست گشت هان‏

بيدار شو كه خواب عدم در پى است هى‏

13.خاك كوى تو به صحراى قيامت فردا

همه بر فرق سر از بهرمباهات بريم‏

14.گوهر جام از كال جهانى دگرست‏

تو تمنا ز گل كوزه‏گران مى‏دارى‏

15.بال بگشا و صفير از شجر طوبى زن‏

حيف باشد چو تو مرغى كه اسير قفسى‏

16.آدمى در عالم خاكى نمى‏آيد بدست‏

عالمى ديگر ببايد ساخت و ز نو آدمى‏

17.دهقانان سالخورده چه خوش گفت با پسر

كاى نور چشم من به جز از كشته ندروى‏

18.گر مسلمانى از اين است كه حافظ دارد

آه اگر از پى امروز بود فردايى‏

معاشرت مردان خدا

يار مردان خدا باش كه در كشتى نوح‏

هست خاكى كه به آبى نخرد طوفان را

معرفت به قدر خود

تو را چنانكه تويى هر نظر كجا بيند

به قدر دانش خود هر كسى كند ادراك‏

معرفت حق از سير و سلوك حاصل مى‏شود و بس‏

راز درون پرده ز رندان مست پرس‏

---

كاين حال نيست زاهد عالى مقام را

معرفت حضورى و افاضى،نه اكتسابى و تصورى‏

معشوق چون نقاب ز رخ درنمى‏كشد

هر كس حكايتى به تصور چرا كند

معرفت ما به كنه غير ميسّراست-سرّ غيب‏

معشوقه-تعزّل با زن‏

معنى ميخوارگى‏

جام مى‏گيرم و از اهل ريا دور مى‏شوم‏

يعنى از اهل جهان پاكدلى بگزينم‏

مغبچه،آگاه كننده سالك‏

1.گر چنين جلوه كند مغبچه باده فروش‏

خاكروب در ميخانه كنم مژگان را

2.گر شوند آگه از انديشه ما مغبچگان‏

بعد از اين خرقه صوفى به گرو نستانند

3.آمد افسون كنان مغبچه باده فروش‏

گفت بيدار شو اى رهرو خواب آلوده‏

مفتاح‏

به صفاى دل رندان صبوحى زدگان‏

بس در بسته به مفتاح دعا بگشايند

مفهوم گدا-گدايى عرفانى‏

مفهوم بهشت از نظر حافظ

بال بگشا و صفير از شجر طوبى زن‏

حيف باشد چو تو مرغى كه اسير قفسى‏

مفهوم عيش از نظر حافظ

نمى‏بينم نشاط عيش در كس‏

نه درمان دلى نه درد دينى‏

مفهوم مى پرستى حافظ

به مى‏پرستى از آن نقش خود زدم بر آب‏

كه تا خراب كنم نقش خود پرستيدن‏

مقالات نصيحت گو

مقالات نصيحت‏گو همين است‏

كه سنگ‏اند از هجران در كمين است‏

مقام اعتصام‏

يك دم غريق بحر خدا شو گمان مبر

كز آب هفت بحر به يك موى تر شوى‏

مقام انسان‏

تا كى غم دنياى دنى اى دل دانا

حيف است ز خوبى كه شود عاشق زشتى‏

مقام رضا براى سالك‏

به درد و صاف تو را حكم نيست خوش در كش‏

كه هر چه ساقى ما كرد عين الطاف است‏

مقام رضا ما فوق وصل و هجران‏

فراق وصل چه باشد رضاى دوست طلب‏

كه حيف باشد از او غير او تمنايى‏

مقام فنا

در مقامى كه به ياد لب او مى‏نوشند

سفله آن مست كه باشد خبر از خويشتنش‏

مقام فناء و بقاء باللّه‏

گفتم كه كى ببخشى بر جان ناتوانم‏

گفت آن زمان كه نبود جان در ميانه حايل‏

مقام فناى در توحيد

هر كه شد محرم دل در حرم يار بماند

وانكه اين كار ندانست در انكار بماند

مقام وصول و لقاء اللّه-لقاء اللّه‏

مقام ولايت انسان كامل‏

پرتو روى تو تا در خلوتم ديد آفتاب‏

مى‏رود چون سايه هر دم بر در و بامم هنوز

---

مقام ولايت عرفانى-ولايت عرفانى‏

-خدمت ولى و قطب تا رسيدن به مقام ولايت-

مقايسه درويش و شاه‏

سلطان و فكر لشكر و سوداى تاج و گنج‏

درويش و امن خاطر و كنج قلندرى‏

مكاشفات‏

يا رب كجاست محرم رازى كه يك زمان‏

دل شرح آن دهد كه چه گفت و چه ها شنيد

مكاشفات صورى و معنوى‏

هم گلستان خيالم ز تو پر نقش و نگار

هم مشام دلم از زلف سمن ساى تو خوش‏

مكاشفه در حال نماز

در نمازم خم ابروى تو با ياد آمد

حالتى رفت كه محراب به فرياد آمد

ملامتى بودن حافظ

1.آنكه جز كعبه مقامش نبد از ياد لبت‏

بر در ميكده ديدم كه مقيم افتادست‏

2.گر مريد راه عشقى فكر بدنامى مكن‏

شيخ صنعان خرقه رهن خانه خمّار داشت‏

وقت آن شيرين قلندر خوش كه در اطوار سير

ذكر تسبيح ملك در حلقه زنّار داشت‏

3.رطل گرانم ده اى مريد خرابات‏

شادى شيخى كه خانقاه ندارد

4.در شأن من به درد كشى ظن بد مبر

كآلوده گشت جامه ولى پاك دامنم‏

ملحق شدن به رندان‏

شراب و عيش نهان چيست كار بى‏بنياد

زديم بر صف رندان و هر چه بادا باد

ملك فراغت‏

اى شاه شير گير چه كم گردد ار شود

در سياه تو ملك فراغت ميسّرم‏

منت و مناعت‏

چو حافظ در قناعت كوش و ز دنيى دون بگذر

كه يك جو منت دونان دو صد من زر نمى‏ارزد

منزل سلمى‏

قاصد منزل سلمى كه سلامت لادش‏

چه شود گر به سلامتى دل ما شاد كند

منع از طرب‏

پند عاشقان بشنو وز در طرب بازآ

كاين همه نمى‏ارزد شغل عالم فانى‏

موسيقى‏

1.در كنج دماغم مطلب جاى نصيحت‏

كاين گش پر از زمزمه چنگ و رباب است‏

2.راهى بزن كه آهى بر ساز آن توان زد

شعرى بخوان كه با او رطل گران توان زد

3.مطرب از درد محبت عملى مى‏پرداخت‏

كه حكيمان جهان را مژه خون پالا بود

4.كيست حافظ تا ننوشد باده بى‏آواز رود

عاشق مسكين چرا چندين تجمل بايدش‏

5.زبانت دركش اى حافظ زمانى‏

حديث بى‏زبانان بشنو از نى‏

6.چنگ در پرده همين مى‏دهدت پند ولى‏

عظت آنگاه كند سود كه قابل باشى‏

7.سلام اللّه ما كرّ اللّيالى‏

و جاوبت المثانى و المثالى‏

8.مى ده كه سر به گوش من آورد چنگ و گفت‏ خ

وش بگذران و بشنو از اين پير منحنى‏

ساقى به بى‏نيازى رندان كه مى بده‏

تا بشنوى ز صوت مغنّى هو الغنى‏

---

موسيقى از نظر عرفان‏

رهى زن كه صوفى به حالت رود

به مستى وصلش حوالت رود

موسيقى و سماع عرفانى-موسيقى‏

موسيقى و عرفان-موسيقى‏

موعظه-پند و اندرز

موعظه پير

نخست موعظه پير صحبت اين حرف است‏

كه از مصاحب ناجنس احتراز كنيد

موعظه عارفانه‏

كاروان رفت و تو در خواب و بيابان در پيش‏

وه كه بس بى‏خبر از غلغل چندين جرسى(1)

موفقيت پس از چهل سال‏

چهل سال رنج و غصه كشيديم و عاقبت‏

تدبير ما به دست شراب دو ساله بود

مى-آب حيات‏

آبى كه خضر حيات از او يافت‏

در ميكده جو كه جام دارد

مى،آب عنب‏

همت عالى طلب،جام مرصّع‏گو مباش‏

رند را آب عنب ياقوت رمّانى بود

مى از چشمه حكمت‏

حافظ از چشمه حكمت به كف آور جامى‏

بو كه از لوح دلت نقش جهالت برود

مى الست‏

خرم دل آنكه همچو حافظ

جامى ز مى الست گيرد

مى باقى‏

بده ساقى مى باقى كه در جنت نخواهى ياف‏

كنار آب ركناباد و گلگشت مصلاّ را

مى بهشتى در روز اجل‏

حافظا روز اجل گر به كف آرى جامى‏

يكسر از كوى خرابات برندت به بهشت‏

مى پرستى و يكرنگى‏

بر در ميخانه رفتن كار يكرنگان بود

خود فروشان را به كوى مى فروشان راه نيست‏

مى حافظ

به كوى ميكده گريان و سرفكنده روم‏

چرا كه شرم همى آيدم ز حاصل خويش‏

مى حافظ و كشف راز روزگار

بدين شكرانه مى‏بوسم لب جام‏

كه كرد آگه ز راز روزگارم‏

ميخانه و رشد

تا ابد بوى محبت به مشامش نرسد

هر كه خاك در ميخانه به رخساره نرفت‏

ميخوارگى حافظ

در شأن من به درد كشى ظن بد مبر

كآلوده گشت جامه ولى پاك دامنم‏

ميخوارگى،شب،نه روز

1.روز در كسب هنر كوش كه مى خوردن روز

دل چون اينه در زنگ ظلام اندازد

آن زمان وقت من صبح فروغ است كه شب‏

گرد خرگاه افق پرده شام اندازد

2.عشرت شبگير كن،مى نوش كاندر راه عشق‏

شبروان را آشناييهاست با مير عسس‏

---

3.مى صبوح و شكر خواب صبحدم تا چند

به عذر نيم شبى كوش و گريه سحرى‏

ميخوارگى-فقر

روزگارى شد كه در ميخانه خدمت مى‏كنم‏

در لباس فقر كار اهل دولت مى‏كنم‏

ميخوارگى و ريا كارى‏

باده‏نوشى كه در او روى و ريايى نبود

بهتر از زهدفروشى كه در او روى و رياست‏

ميخوارگى و رندى‏

حافظا مى خور و رندى كن و خوش باش ولى‏

دام تزوير مكن چون دگران قرآن را

-آزادگى ميخوارگى-

-عارفان و ميخوارگى-

مى،دختر رز

به يم شبت اگرت آفتاب مى‏بايد

ز روى دختر گلچهر رز نقاب‏اند از

مى در قاموش حافظ

مى كشيم از قدح لاله شرابى موهوم‏

چشم بد دور كه بى مطرب و مى مدهوشيم‏

مى دو ساله و محبوب چهارده ساله‏

مى دو ساله و محبوب چهارده ساله‏

همين بس است مرا صحبت صغير و كبير

مى سالخورده‏

غم كهن به من سالخوده دفع كنيد

كه تخم خوشدلى اين است پير دهقان گفت‏

مى صبوح و شكر بامداد

1.تا كى مى صبوح و شكر خواب بامداد

هشيار گرد هان كه گذشت اختيار عمر

2.مى صبوح و شكر خواب صبحدم تا چند

به عذر نيم شبى كوش و گريه سحرى‏

مى عرفانى‏

1.كرشمه تو شرابى به عاشقان پيمود

كه علم بى‏خبر افتاد و عقل بى‏حس شد

2.چل سال رنج و غصه كشيدم و عاقبت‏

تدبير ما به دست شراب دو ساله بود

3.در بحر مايى و منى افتاده‏ام بيار

مى تا خلاص بخشدم از مايى و منى‏

4.همچو جم جرعه ما كش كه ز سرّ دو جهان‏

پرتو جام جهان بين دهدت آگاهى‏

5.ساقى بيار آبى از چشمه خرابات‏

تا خرقه‏ها بشوييم از عجب خانقاهى‏

6.چو پير سالك عشقت به مى حواله كند

بنوش و منتظر رحمت خدا مى باش(2)

مى عشق‏

چو پير سالك عشقت به مى حواله كند

بنوش و منتظر رحمت خدا مى باش‏

مى عشق و ماه رمضان-مى و صيام‏

مى كرامت فزا و كمال‏آور

بيا ساى آن مى كه حال آورد

كرامت فزايد كمال آورد(3)

مى و پاك كردن از عيب‏

ميم ده مگر گردم از عيب پاك‏

بر آرم به عشرت سرى زين مغاك‏

---

مى و خرابى و گنج حكمت‏

شرابم ده و روى دولت ببين‏

خرابم كن و گنج حكمت ببين‏

من و رازگشايى‏

به من ده كه گردم به تأييد جام‏

چو جم آگه از سرّ عالم تمام‏

من و راز نهانى دانستن‏

صوفى از پرتو مى راز نهانى دانست‏

گوهر هر كس از اين لعل توانى دانست‏

مى و رسيدن به گنج‏

بيا بيا كه زمانى ز مى خراب شويم‏

مگر رسيم به گنجى در اين خراب آباد

مى و روشن‏بينى‏

من آنم كه چون جام گيرم به دست‏

ببينم در آن آينه هر چه هست‏

من و ساغر و راز دو عالم‏

هر آنكه راز دو عالم ز خطّ ساغر خوان‏

رموز جام جم از نقش خاك ره داست‏

مى و سيمرغ و سى مرغ‏

زان حبه خضرا خور كز روى سبك روحى‏

هر كو بخورد يك جو بر سيخ زند سى مرغ‏

زان لقمه كه صوفى را در معرفت اندازد

يك ذره و صد مستى يك دانه و صد سيمرغ‏

مى و شاهى‏

بده ساقى آن مى كه شاهى دهد

به پاكى او دل گواهى دهد

مى و صيام‏

ساقيا آمدن عيد مبارك بادت‏

وان مواعيد كه كردى مرواد از يادت‏

2.روزه يكسو شد و عيد آمد و دلها برخاست‏

مى ز خمخانه به جوش آمد و مى بايد خواست‏

3.حافظ منشين بى مى و معشوق زمانى‏

كايام گل و ياسمن و عيد صيام است‏

4.ساقى بيار باده كه ماه صيام رفت‏

رده قدح كه موسم ناموس و نام رفت‏

وقت عزيز رفت بيا تا قضا كنيم‏

عمرى كه بى حضور صراحى و جام رفت‏

5.بيا كه ترك فلك خوان روزه غارت كرد

هلال عيد به دور قدح اشارت كرد

6.ماه شعبان منه از دست قدح كاين خورشيد

از نظر تا شب عيد رمضان خواهد شد

7.عيد است و آخر جنگل و ياران و انتظار

ساقى به روى شاه ببين ماه و مى بيار

8.زان باده كه در ميكده عشق فروشند

ما را دو سه ساغر بده و گو رمضان باش‏

9.زان مى عشق كزو پخته شود هر خامى‏

گر چه ماه رمضان عزيز است اى دل‏

صحبتش موهبتى دان و شدن انعامى‏

مى و كشف راز

به مستى توان درّ اسرار سفت‏

كه در بيخودى راز نتوان نهفت‏

مى و گناه‏

بر آن سرم كه ننوشم من و گنه نكنم‏

اگر موافق تدبير من شود تقدير

مى و ماه صيام-مى و صيام‏

مى و مطرب عشق‏

من از ورع مى و مطرب نديد مى زين پيش‏

هواى مغبچگانم در اين و آن انداخت‏

---

مى و معشوق‏

ولى تو تا لب معشوق و جام مى خواهى‏

طمع مدار كه كار دگر توانى كرد

مى و معشوق و نفى بطالت‏

به هرزه بى مى و معشوق عمر مى‏گذرد

بطالتم بس از امروز كار خواهم كرد

مى و ميكده حافظ

سالها دفتر ماه در گرو صهبا بود

رونق ميكده از درس و دعاى ما بود

-امن،مى،رفيق-

-مى،رفيق،فراغت، كتاب-مجلس‏

عشرت جامع الشرايط

---

ناآرامى يام طلب‏

قرار و خواب ز حافظ مدار اى دوست‏

قرار چيست،صبورى كدام و خواب كجا

ناز،نياز

ميان عاشق و معشوق فرق بسيار است‏

چو يار ناز نمايد شما نياز كنيد

نازنين پسر-تغزل با پسر

ناز و كرشمه واعظ با شاهدان شهر بر سر منبر

اين تقويم تمام كه با شاهدان شهر

ناز و كرشمه بر سر منبر نمى‏كنم‏

ناكامى بدون دليل راه‏

به كوى عشق منه بى‏دليل راه قدم‏

كه من به خويش نمودم صد اهتمام و نشد

ناله در عين وصل‏

بلبلى برگ گلى خوشرنگ در منقار داشت‏

واندر آن برگ و نوا،خوش ناله‏هاى زار داشت‏

گفتمش در عين وصل اين ناله و فرياد چيست‏

گفت ما را جلوه معشوق در اين كار داشت‏

ناله شب‏

با دل سنگينت آيا هيچ در گيرد شبى‏

آه آتشناك و سوز سينه شبگير ما

ناله شب بيداران-سحرخيزى و دعا

نام و ننگ-ننگ و نام‏

نشانه سخن عشق‏

دلنشان شد سخنم تا تو قبولش كردى‏

آرى آرى سخن عشق نشانى دارد

نصيحت-پند و اندرز

نظام احسن‏

1.روى خوبت آيتى از لطف بر ما كشف كرد

زان زمان جز لطف و خوبى نيست در تفسير ما

2.مرا به كار جهان هرگز التفات نبود

رخ و در نظر من چنين خوشش آراست‏

3.پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت‏

آفرين بر نظر پاك خطا پوشش باد

4.حسن روى تو به يك جلوه كه در آينه كرد

اين همه نقش در آيينه اوهام افتاد

5.خيز تا بر كلك آن نقاش جان افشان كنيم‏

كاين همه نقش عجب در گردش پرگار داشت‏

6.دور فلكى يكسره بر منهج عدل است‏

خوش باش كه ظالم نبرد راه به منزل‏

7.مكن حافظ از جور دوران شكايت‏

---

چه دانى تو اى بنده كار خدايى‏

8.نيست در دايره يك نقطه خلاف از كم و بيش‏

كه من اين مسأله بى چون و چرا مى‏بينم(1)

نظر پير-نظام احسن‏

نفرت از ريا و سالوس‏

دلم گرفت ز سالوس و طبل زير گليم‏

به آنكه بر در ميخانه بر كشم علمى‏

نفس باد يمانى‏

1.سنگ و گل را كند از يمن نظر لعل و عقيق‏

هر كه قدر نفس باد يمانى دانست‏

2.تا ابد معمور باد اين خانه كز خاك درش‏

هر نفس با بوى رحمان مى‏وزد باد يمن‏

نفى خانقاه‏

در خانقه نگنجد اسرار عشقبازى‏

جام مى مغانه هم با مغان توان زد

نفى صومعه و اثبات ميكده-ترجيح ميكده بر

صومعه‏

نفى صومعه و رجوع به پير مغان‏

گر مد خواستم از پير مغان عيب مكن‏

شيخ ما گفت كه در صومعه همّت نبود

نقد حضور

اى كه در دلق ملمّع طلبى نقد حضور

چشم سرّى عجب از بى‏خبران مى‏دارى‏

نقد خرقه‏پوشى و صوفى‏

خدا را كم نشين با خرقه پوشان‏

رخ از رندان بى‏سامان مپوشان‏

نقد دل‏

نقد دلى كه بود مرا صرف باده شد

قلب سياه بود از آن در حرام رفت‏

نقد صوفى كه از لقمه شبهه مى خورد

صوفى شهر بين كه چون لقمه شبهه مى خورد

پاردمش دراز باد آن حيوان خوش عقلف‏

نقش جذبه يا حواله‏

1.دولت آن است كه بى خون دل آيد به كنار

ورنه با سعى و عمل باغ جنان اين همه نيست‏

2.به سعى خود نتوان برد پى به گوهر مقصود

خيال باشد كاين كار بى حواله برآيد

نقش عمل‏

گر چه وصالش نه به كوشش دهند

هر قدر اى دل كه توانى بكوش‏

نگارى كله دار

نگارى چابكى شنگى كله دار

ظريفى مهوشى تركى قباپوش‏

نماز حافظ

چون نيست نماز من آلوده نمازى‏

در ميكده زان كم نشود سوز و گدازم‏

نماز و قبله‏

ما مريدان روى سوى قبله چون آريم چون‏

روى سوى خانه خمّار دارد پير ما

-حضور نماز-

-مكاشفه در حال نماز-

ننگ و نام‏

1.در كوى نيكنامى ما را گذر ندادند

---

گر تو نمى‏پسندى تغيير كن قضا را

2.گر چه بدنامى است نزد عاقلان‏

ما نمى‏خواهيم ننگ و نام را

3.از ننگ چه گويى كه مرا نام ز ننگ است‏

وز نام چه برسى كه مرا ننگ ز نام است‏

4.گر مريد راه عشقى فكر بدنامى مكن‏

شيخ صنعان خرقه رهن خانه خمّار داشت‏

5.ساقى بيار باده كه ماه صيام رفت‏

درده قدح كه موسم ناموس و نام رفت‏

6.هر آبروى كه اندوختيم ز دانش و دين‏

نثار خاك ره آن نگار خواهم كرد

نور دل پارسايان و خلوتگه پارسايى‏

درودى چو نور دل پارسايان‏

بدان شمع خلوتگه پارسايى‏

نور هدايت‏

سالك از نور هدايت ببرد راه به دوست‏

كه به جايى نرسد گر به ضلالت برود

نياز نيم شب-سحرخيزى و دعا

نيروى محبت-محبت

---

وادى ايمن‏

شب تار است و ره وادى ايمن در پيش‏

آتش طور كجا،موعد ديدار كجا

2.مددى گر به چراغى نكند آتش طور

چاره تيره شب وادى ايمن چه كنم‏

3.لمع البرق من الطّور و آنست به‏

فلعلّى لك آت بشهاب قبس‏

واردات عرفانى-الهام و اشراق‏

واعظ بى‏عمل‏

عنان به ميكده خواهيم تافت زين مجلس‏

كه وعظ بى‏عملان واجب است نشنيدن‏

-ناز و كرشمه واعظ-

وجد و حال‏

1.مغبچه‏اى مى‏گذشت راهزن دين و دل‏

در پى آن آشنا از همه بيگانه شد

2.صبا وقت سحر بويى ز زلف يارمى‏آورد

دل شوريده ما را به بو در كار مى‏آرد

-اهل وجد و حال-

وجد و رقص و خرقه‏بازى‏

كه تا وجد را كارسازى كنم‏

به رقص آيم و خرقه بازى كنم‏

وحدت تجلى‏

1.به يك كرشمه كه نرگس به خودفروشى كرد

فريب چشم تو صد فتنه در جهان انداخت‏

2.حسن روى تو به يك جلوه كه در آينه كرد

اين همه نقش در آيينه اوهام افتاد

3.هر دو عالم يك فروغ روى اوست‏

گفتمت پيدا و پنهان نيز هم‏

4.نديم و مطرب و ساقى همه اوست‏

خيال آب و گل در ره بهانه‏

وحدت وجود

1.روشن از پرتو رويت نظرى نيست كه نيست‏

منّت خاك درت بر بصرى نيست كه نيست‏

2.حسن روى تو به يك جلوه كه در آينه كرد

اين همه نقش در آيينه اوهام افتاد

3.گفتم صنم پرست مشو با صمد نشين‏

گفتا به كوى عشق هم اين و هم آن كنند

4.نيست بر لوح دلم جز الف قامت دوست‏

چه كنم حرف دگر ياد نداد استادم‏

5.نديم و مطرب و ساقى همه اوست‏

خيال آب و گل در ره بهانه‏

---

وحشت راه و خطر آن-سختى و خطر راه‏

ورد صبحگاه-سحرخيزى و دعا

ورد و دعا و درس قرآن در شب تار-

سحرخيزى و دعا

وصل و وجد و حال‏

سحرم دولت بيدار به بالين آمد

گفت برخيز كهآن خسرو شيرين آمد

وصول و لقاء اللّه-لقاء اللّه‏

وصول و وصال‏

1.روز هجران و شب فرقت يار آخر شد

زدم اين فال و گذشت اختر و كار آخر شد(1)

2.شب وصل است و طى شد نامه هجر

سلام فيه حتى مطلع الفجر

3.شكر خدا كه هر چه طلب كردم از خدا

بر منتهاى همت خود كامران شدم‏

4.تو خانقاه و خرابات در ميانه مبين‏

خدا گواه كه هر جا كه هست با اويم‏

5.عيشم مدام است از لعل دلخواه‏

كارم به كام است الحمد اللّه‏

6.اى كه با سلسله زلف دراز آمده‏اى‏

فرصتت باد كه ديوانه‏نواز آمده‏اى‏

ساعتى ناز مفرما و بگردان عادت‏

چون به پرسيدن ارباب نياز آمده‏اى‏

وصول يا تجلى‏

نرگس عربده جوى و لبش افسون كنان‏

نيم شب دوش به بالين من آمد بنشست‏

-تأسف از عدم وصول-

-ثمره هجران وصل است-

-درد و هجران بعد از وصال-

-عشق و طلب براى وصول-

مقام رضا ما فوق وصل و هجران-

-مقام وصول و لقاء اللّه-

-ناله در عين وصل-

-هجر بعد از وصال-

وطن اصلى‏

هواى كوى تو از سر نمى‏رود آرى‏

غريب را دل رگشته با وطن باشد

وظيفه‏

1.رسيد مژده كه آمد بهار و سبزه دميد

وظيفه گر برسد مصرفش گل است و نبيد

2.روزگارى شد كه در ميخانه خدمت مى‏كنم‏

در لباس فقر كار اهل دولت مى‏كنم‏

3.دختر فكر بكر من محرم مدحت تو شد

مهر چنان عروس را هم به كفت حواله باد

4.پس آنگهش ز كرم اين قدر به لطف بپرس‏

كه گر وظيفه تقاضا كنم روا باشد

ولاى اوليا

فقير و خسته به درگاهت آمده‏ام رحمى‏

كه جز ولاى توام نيست هيچ دستاويز

ولايت عرفانى‏

1.گداى ميكده‏ام ليك وقت مستى بين‏

كه ناز بر فلك و حكم بر ستاره كنم‏

2.گر چه ما بندگان پادشهيم‏

پادشاهان ملك صبحگهيم‏

3.اى دل آن دم كه خراب از مى گلگون باشى‏

بى زر و گنج به صد حشمت قارون باشى‏

---

4.بر در ميكده رندان قلندر باشند

كه ستانند و دهند افسر شاهنشاهى‏

ولايت ولى‏

به بوى زلف و رخت مى‏روند و مى‏آيند

صبا به غاليه سايى و گل به جلوه‏گرى‏

ولى كامل-انسان كامل‏

-خدمت ولى كامل-

-اطاعت از ولى كامل-

-استمداد از ولى كامل-

-مدد ولى كامل-

---

هاتف ميخانه‏

1.چه گويمت كه به ميخانه دوش مست و خراب‏

سروش عالم غيبم چه مژده‏ها دادست‏

2.بيا كه هاتف ميخانه دوش با من گفت‏

كه در مقام رضا باش وز قضا مگريز

3.سحرم هاتف ميخانه به دولتخواهى‏

گفت باز آى كه ديرينه اين درگاهى‏

هجران بعد از وصال‏

شربتى از لب لعلش نچشيدم و برفت‏

روى مه پيكر او سير نديدم و برفت‏

هجران و درد

صبا به لطف بگو آن غزال رعنا را

كه سر به كوه و بيابان ت داده اى ما را

-درد و هجران-

-درد و هجران بعد از وصال-

-فراق و هجران-

-قبض و هجران-

-شكايت از هجران-

-طلب و هجران-

-مقام رضا و ما فوق وصل و هجران-

هزار سال جرعه نوشى‏

من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال‏

كى ترك آبخورد كند طبع خو گرم‏

هستى اندر نيستى‏

ز بيخودى طلب يار مى كند حافظ

چو مفلسى كه طلبكار گنج قارون اس‏

همت پاكان روزه‏دار

عيد است و آخر گل و ياران در انتظار

ساغر به روى شاه ببين ماه و مى بيار

دل بر گرفته بودم از ايام گل ولى‏

كارى بكرد همت پاكان روزه‏دار

همت پاكدينان‏

كدورت از دل حافظ ببرد صحبت دوست‏

صفاى همت پاكان و پاكدينان بين‏

همنشين بد-ترك معاشرت با نااهلان‏

هنر عشق-غم،هنر عشق‏

---

آن كس كه گفت قصه ما هم ز ما شنيد

ساقى بيا كه عشق ندا مى‏كند بلند

كانكس كه گفت قصه ما هم ز ما شنيد

از مى كنند روزه گشا طالبان يار

گز فوت شد سحور چه نقصان صبوح هست‏

از مى كنند روزه گشا طالبان يار

تو كه كيميا فروشى...

تو كه كيميا فروشى نظرى به قلب ما كن‏

كه بضاعتى نداريم و فكنده‏ايم دامى‏

پاك شو اول...

غسل در اشك زدم كه اهل ريقت گويند

پاك شو اول و پس ديده بر آن پاك انداز

خدا داند كه حافظ را غرض چيست‏

خدا داند كه حافظ را غرض چيست‏

و علم اللّه حبى من سؤالى‏

دامن دوست بدست آر...

دامن دوست بدست آر وز دشمن بگسل‏

مرد يزدان شو و فارغ گذر از اهرمنان‏

در هيچ سرى نيست كه سرّى ز خدا نيست‏

گر پير مغان مرشد من شد چه تفاوت‏

در هيچ رى نيست كه سرّى ز خدا نيست‏

رأى پير از بخت جوان به‏

جوانا سر متاب از پند پيران‏

كه رأى پير از بخت جوان به‏

زمانه هيچ نبخشد كه باز نستاند

زمانه هيچ نبخشد كه باز نستاند

مجو ز سفله مروت كه شيئه لاشى‏

شعر حافظ همه بيت الغزل معرفت است‏

شعر حافظ همه بيت الغزل معرفت است‏

آفرين بر نفس دلكش و لطف سخنش‏

لطيفه‏اى كه عشق از او خيزد

لطيفه‏اى است نهانى كه عشق از او خيزد

كه نام آن نه لعل و خطّ زنگارى است‏

مردى از خوى برون آيد و كارى بكند

شهر خالى است ز عشّاق بود كز طرفى‏

مردى از خويش برون آيد و كارى بكند

مكن به فسق مباهات...

دلا دلالت خيرت كنم به راه نجات‏

مكن به فسق مباهات و زهد هم مفروش‏

مرا آن ده كه آن به‏

وصال او ز عمر جاودان به‏

خداوندا مرا آن ده كه آن به‏

يا رب دعاى خسته دلان مستجاب كن‏

حافظ وصال مى طلبد از ره دعا

يا رب دعاى خسته دلان مستجاب كن‏

يك قصه بيش نيست غم عشق‏

يك قصه بيش نيست غم عشق وين عجب‏

كز هر زبان كه مى‏شنوم نامكرر است‏

---

لاتذردنى فردا

مگر وقت وفا پروردن آمد

كه فالم«لا تذرنى فردا»آمد

الم تر الى ربّك كيف مدّ الظّل‏

سايه معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد

ما به او محتاج بوديم او به ما مشتاق شد

لا فيها غول و لا هم ينزفون،لا لغو فيها و لا تأثيم‏

شرابى بى‏خمارم بخش يا رب‏

كه با وى هيچ كس دردسر نباشد

و ما امرنا الاّ واحدة

1.اين همه عكس مى و نقش نگارين كه نمود

يك فروغ رخ ساقى است كه در جام افتاد

2.هر دو عالم يك فروغ روى اوست‏

گفتمت پيدا و پنهان نيز هم‏

و من كان فى هذه اعمى فهو فى الاخرة اعمى و اضلّ‏

سبيلا

فرصت شمار صحبت كز اين دو راهه منزل‏

چون بگذريم ديگر نتوان به هم ريسدن‏

و من يتوكّل على اللّه فهو حسبه‏

گرم صد لشكر از خوبان به قصد دل كمين سازند

بحمد اللّه و المنّة بتى لشكرشكن دارم‏

هو الّذى خلقكم من تراب ثم من نطفة...لعلّكم تعقلون‏

مراد دل ز تماشاى باغ عالم چيست‏

به دست مردم چشم از رخ تو گل چيدن‏

---

الدّنيا مزرعة الاخرة

1.تخم وفا و مهر در اين كهنه كشتزار

آنگه عيان شود كه بود موسم درو

2.مزرع سبز فلك ديدم و داس مه نو

يادم از كشته خويش آمد و هنگام درو

3.دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر

كاى نور چشم من به جز از كشته ندروى‏

العبوديّة جوهرة كنهها الرّبوبية

جهان و هر چه درو هست سهل و مختصر

ز اهل معرفت اين مختصر دريغ مدار

انّ لربّكم فى ايّم دهركم نفحات...

غنچه گو تنگدل از كار فرو بسته مباش‏

كز دم صبح مدد يابى و انفاس نسيم‏

انّى لا نثق روح الرّحمن من طرف اليمن‏

1.سنگ و گل را كند از يمن نظر لعل و عقيق‏

هر كه قدر نفس باد يمانى دانست‏

2.تا ابد معمور باد اين خانه كز خاك درش‏

هر نفس با بوى رحمن مى‏وزد باد يمن‏

ربّ زدنى فيك تحيّرا

عشق تو نهال حيرت آمد

وصل تو كمال حيرت آمد

لا احصى ثناء عليك،انت كما اثنيت على نفسك‏

تو را چنانكه تويى هر نظر كجا بيند

به قدر دانش خود هر كسى كند ادراك‏

لا يسعنى ارضى و لا سمائى و لكين يسعنى قلب عبدى‏

المؤمن‏

خيال حوصله بحر مى‏پزد هيهات‏

چه‏هاست در سر اين قطره محال انديش‏

من اخلص للّه اربعين صباحا جرت ينابيع الحكمة

من قلبه على لسانه‏

1.كه اى صوفى شراب آنگه شود صاف‏

كه در شيشه برآرد اربعينى‏

2.شرابم ده و روى دولت ببين‏

خرابم كن و گنج حكمت ببين‏

---

كنت كنزا مخفيا...

1.خمى كه ابروى شوخ تو در كمان انداخت‏

به قصد جان من زار ناتوان انداخت‏

2.جلوه‏اى كرد رخت ديد ملك عشق نداشت‏

عين آتش شد ازين غيرت و بر آدم زد

علمه بحاله يكفى عن مقالى‏

ارباب حاجتيم و زبان سؤال نيست‏

در حضرت كريم،تمنا چه حاجت است‏

يا من هوا اختفى لفرط نوره‏

حجاب ديده ادراك شد شعاع جمال‏

بيا و خرگه خورشيد را منور كن