روند آينده اجتهاد

آيت اللّه شهيد محمد باقر صدر

حركت اجتهاد، مشخصه ها و سمت و سوى خود را از دوعامل بر مى‏گيرد:

1. عامل هدف.

2. عامل فنّ.

با تحول و دگرگونى اين دو عامل، آهنگ اجتهاد نيز،دستخوش تغيير مى‏گردد.

مقصود از عامل هدف، همان نتيجه و اثرى است كه از اجتهادانتظار مى‏رود و مجتهدان، در صدد تحقق بخشيدن به آن، در صحنه زندگى‏اند.

مقصود از عامل فنّ، ميزان عمق و پيچيدگى، در شيوهاستدلال است كه در مراحل مختلف اجتهاد، تحول مى‏پذيرد.

بررسى و اظهار نظر درباره حركت آينده اجتهاد، راهى جزاين ندارد كه با دقت، به بررسى ريشه هاى اجتهاد معاصر بپردازيم. ما اين كاوش را در محور دو عامل: هدف و فنّ پى مى‏گيريم، تا چگونگى رشد و تحول اين حركت را دريابيم .

سخن خود را مى‏توان به بررسى تحولات آينده اجتهاد،اززاويه فنّى و سپس هدف،تقسيم كرد.

در بخش نخست، بايد ميزان تاثير انديشه ها و افكار معينى رابر اجتهاد، در جهت عمق و پيچيدگى و نيز چگونگى رشد آن در آينده، بررسى كرد.

البته مى‏توان بر اساس اهداف، در اين زاويه نيز، تغييراتى رامشاهده كرد، چه اين كه تغيير در هدف، تاثير خود را بر جوانب گوناگون اين حركت دارد، و مى‏توان با ارزيابى معقول و صحيح از اين واكنشها ، جهت گيريهاى آينده اجتهاد را بررسى كرد. گر چه بحث از عامل فنّى دلنشين و لذت بخش است، لكن مجال پى گيرى اين موضوع را براى غير متخصصان باقى نمى‏گذارد; لذا سخن را به عامل هدف اختصاص مى‏دهيم و بنيادهاى حركت اجتهاد معاصر و جهت گيريهاى آينده آن را از زاويه هدف و چگونگى تاثير آن بر كل اين حركت، بررسى خواهيم كرد.


1

هدف از حركت اجتهاد

فكر مى‏كنم همه ما، در اين كه هدف اجتهاد، همان تطبيقدادن تئورى اسلام با زندگى است،توافق داريم و چون بدون روشن شدن مشخصه ها و ابعاد اين تئورى، تطبيق آن ممكن نيست، پس بايد دو حوزه متفاوت تطبيق تئورى اسلام در زندگى را مشخص سازيم.


2

1. تطبيق اين تئورى در حوزه فردى و رفتارها و تصرفاتشخصى.

2. تطبيق آن در حوزه اجتماعى و بناى جوامع انسانى،براساس آن در ابعاد مختلف اجتماعى، اقتصادى و سياسى.

آهنگ اجتهاد،گر چه در آغاز و در تحليل نظرى، هر دو جنبهرا وجهه همت مى‏داند، ولى سير تاريخى آن در مذهب شيعه، بيشتر به حوزه اوّل معطوف گرديد. از اين روى، مجتهد در خلال استنباط، «فرد» مسلمانى را در نظر مى‏گيرد،تا آن تئورى را بر رفتارهاى او تطبيق كند، و تصورى از «جامعه‏» اى كه خواستار بناى حيات و روابط آن بر اساس اسلام است، ملحوظ نمى‏دارد.

اين محدوديت و تنگ نگرى در هدف، خود معلول شرايط وعواملى تاريخى است; چه، حركت اجتهاد شيعه از بدو پيدايش، در نتيجه ارتباط حكومتهاى موجود در دورانهاى مختلف و بيشتر مناطق، با فقه اهل سنت، در انزواى سياسى و دور از عرصه هاى اجتماعى به سر مى‏برده است.

اين گوشه نشينى سياسى،به تدريج دامنه هدف اجتهاد را نزدشيعه تنگ‏تر كرده و رفته رفته، اين فكر، كه عرصه عرض اندام آن، تنها در حوزه شخصى است، رسوخ يافته است. و بدين صورت، اجتهاد در ذهن فقيه با «فرد» مسلمان و نه «جامعه‏» گره خورده است.


3

آغاز تحول، يا توسعه در هدف

پس از سقوط دولتهاى اسلامى، در نتيجه استيلاىاستعمارگران غير مسلمان، اين انزوا، فقط در اجتهاد شيعه محصور نماند، بلكه همه اسلام و فقه تمامى مذاهب را در برگرفت و به جاى آن،افكار ديگرى براى تجديد بناى حيات اجتماعى مطرح شد و فقهى هماهنگ با آن مبانى فكرى، جايگزين فقه اسلامى گرديد. پيدايش اين دگرگونى عميق در اوضاع امت اسلامى تاثير شگرفى بر حركت اجتهاد شيعه گذارد ; زيرا خطرى واقعى از جانب استعمار كافر و نفوذ سياسى، نظامى و فرهنگى آن، كيان اسلام و امت را تهديد مى‏كرد، تا بدان جا كه مقاومتهايى به منظور دفع اين خطر شكل گرفت. در خلال اين درگيريها و مقاومتها، حركت اجتهاد دريافت كه جنبه فردى ديدگاههاى اسلام درباره زندگى ارتباط مستحكمى با جنبه اجتماعى آن دارد; زيرا با پس زدگى وجهه اجتماعى، جنبه فردى نيز كم كم به عقب نشينى دچار گرديد.


4

از سوى ديگر، پس از آشكار شدن بنيادهاى سست افكارتحميلى استعمارگران و تجربه هاى اجتماعى آنان، امت اسلام به نوعى خود آگاهى و انديشه در رسالت‏حقيقى خود، روى آورد و طبعاً، اثر آن بر حركت اجتهاد نيز منعكس گرديد و پس از تجربه تلخ دوران استعمار، بر اين موضوع تاكيد كرد كه: اسلام، مجموعه‏اى تفكيك ناپذير است و جدا سازى حوزه فردى از اجتماعى و حتى نگهدارى آن با فروگذارى ديگرى ممكن نيست.

اين عوامل، زمينه ساز تبديل حركت اجتهاد شيعه، بهمبارزه‏اى در راه حمايت از اسلام و تحكيم پايه هاى آن ، و نيرويى خواستار اجراى اسلام در همه عرصه‏هاى زندگى گرديد. با اين همه، طبيعى بود كه دامنه اهداف گسترش بيابد و عرصه‏هاى فردى و اجتماعى لحاظ گردند. اين چيزى است كه در حركت اجتهاد معاصر، در عالم شيعه و كوششهايى كه از اين رهگذر در تبيين نظام حكومت، اقتصاد و ساير مباحث اجتماعى در اسلام مى‏شود، به روشنى مى‏توان ديد.

البته، هر قدر كه رسالت راستين اسلام در زندگى وجهههمت قرار بگيرد و حركت اجتهاد شيعه با چنين رسالتى هماهنگ گردد، همپاى آن، شاهد تحول و گستردگى اهداف اجتهاد، در جهت تطبيق هر چه بيشتر ديدگاهها با عرصه‏هاى اجتماعى خواهيم بود، و اين آهنگ، به دنبال رشد تحرك اجتماعى در حمايت از اسلام، همچنان پوياست . در بررسى روند آينده اجتهاد و آثار ناشى از تحول در اهداف آن، بايد به دورانهاى پيش از اين تحول باز گرديم و نتايج محدوديتهاى سابق را در هدف و تاثير آن را بر جهت گيريهاى حركت اجتهاد، بررسى كنيم، و از اين رهگذر روند فرداى آن را در پرتو گسترش و تماميت اهداف دريابيم.


5

آثار محدوديت در هدف

محدوديت در هدف و پرداختن به عرصه‏هاى فردى، ناشىاز تنگنايى بود كه فقه در واقعيت‏خارجى، دچار آن گرديده بود. بدين‏سان اجتهاد نيز، رفته رفته، بر جنبه‏هاى شخصى فقه، تكيه بيشترى مى‏كرد و موضوعات اجتماعى متروك ماند. ذهن فقيه نيز، غالباً به «فرد» مسلمان و نيازهاى او، به جاى «جمعيت‏» مسلمانان و احتياجاتش در سازماندهى زندگى جمعى، متوجه گرديد. چنين ذهنيتى، تنها به تنگناى فقه و اهداف آن محدود نماند، بلكه كم كم ديدگاه فقيه را به اصل شريعت نيز، در برگرفت. او، خود شريعت را نيز، از روزنه فرديت مى‏نگريست. گويا دين نيز در تنگناى همان محدوده

اهداف فردى فقه، كار آيى داشت. در دو مثالى كه از اصول و فقه ذكر مى‏كنيم، سرايت اين تنگ انگارى را از ديدگاه فقيه، به خود شريعت، مى‏توان دريافت. مثال اصولى را از بحثهاى دليل انسداد مى‏آوريم كه مى‏گويد:


6

شريعت، حاوى تكاليفى است كه چون شناخت آنها به صورتقطعى ممكن نيست، بايد در معرفت بدانها از ظن پيروى كرد.

:اصوليين در مناقشه اين نظر مى‏گويند

« چرا نتوانيم «احتياط‏» در هر واقعه را به جاى پيروى از ظن،بر مكلف واجب بدانيم ؟ البته هر گاه گستردگى احتياط به «حرج‏» انجاميد، هر مكلف مى‏تواند به اندازه‏اى كه به حرج نرسد از احتياط بكاهد. »

مى‏بينيد كه چگونه ديدگاه «فرديت‏» در اين مثال نهفته و آنرا به اصل شريعت نيز كشانده‏اند; چه، تنها در صورتى كه شريعت «تشريع براى فرد» باشد، چنين احتياطى مى‏تواند واجب باشد، نه در «تشريع براى جامعه‏» و بنياد نظام زندگى آن. زيرا نمى‏توان اساس زندگى و روابط اجتماعى، اقتصادى، تجارى و سياسى را بر احتياط استوار كرد.

مثال فقهى را از اعتراضى بر مى‏گيريم كه فقها درباره قاعده«لا ضرر و لا ضرار» مطرح كرده‏اند. بدين‏سان كه اين قاعده، وجود هر گونه حكم ضررى را در اسلام نفى مى‏كند و اين، در حالى است كه احكام بسيارى را اين چنين (ضررى ) مى‏يابيم . «مانند: تشريع ديات، قصاص، ضمان و زكات; چه اين كه اين احكام، موجب زيان قاتل در پرداخت ديه و تحمل قصاص، ضرر كسى كه مال ديگرى را از بين برده، در باز پرداخت آن، و متضرر شدن صاحب اموالى كه به پرداخت زكات مكلف است، مى‏گردد.

خاستگاه اين اعتراض، نگرش فردى به دين است كه ايندسته از احكام را ضررى انگاشته، در حالى كه با نگاه فرد در جامعه و مصالح اجتماعى چنين نيست، بلكه فقدان ضمان و مالياتها در تشريع، امرى ضررى است.


7

يكى از پيامدهاى رسوخ ديدگاه فردى، بروز نوعى سمتگيرى كلى در انديشه فقهى است كه مدام براى حلّ مشكل «فرد» مسلمان تلاش مى‏كند و با توجيه و تصحيح انگيزه‏هاى او، مى‏خواهد به هر شكل، ضوابط شريعت را بر آن منطبق سازد. فى المثل، نظام بانكى مبتنى بر ربا، كه در صحنه جامعه وجود دارد، فقيه را به حل مشكل فرد در داد و ستد با بانكهاى ربوى فرا مى‏خواند. اين جاست كه كاوشى به منظور رفع تنگناى «فرد» مسلمان از طريق تفسيرهاى توجيه گرانه صورت مى‏گيرد، در حالى كه بايد اصل نظام ربوى را به عنوان يك مشكل اجتماعى انگاشت، گر چه بتوان براى «فرد» تفسيرى خاص پيش نهاد. اين،تنها بدين خاطر است كه فقيه در استنباط خويش، تصوير «فرد» را در نظر گرفته و در صدد حلّ اين مشكل، بدان اندازه كه به فرد مرتبط مى‏شود، برمى‏آيد.

پيامد محدود انگارى و رسوخ ديدگاه فردى، به روشدريافت و استنباط از نصوص شرعى نيز كشيده شده است .از طرفى، شخصيت پيامبر و امام به عنوان حاكم و رئيس دولت در نظر گرفته نمى‏شود. مثلاً اگر از پيامبر نهى و منعى نقل شود، مانند نهى اهل مدينه از انتقال آب، آن را يا نهى تحريمى معنى مى‏كنند و يا نهى كراهتى، حال آن كه در مواردى ، نه اين است و نه آن، بلكه پيامبر به عنوان رئيس دولت، نهى صادر مى‏كند و نمى‏توان از آن، حكم شرعى كلى استفاده كرد .

از طرفى ديگر، نصوص، با نگاه واقع گرا و برداشت قاعده كلىاز آن، مورد بررسى قرار نمى‏گيرند; از اين روى، مى‏بينيم كه بسيارى به خود اجازه مى‏دهند كه يك موضوع را تجزيه كرده و براى آن احكام مختلفى قائل شوند. در اين باره از مثالى از باب اجاره يارى مى‏گيريم: در آن فصل مطرح مى‏گردد كه آيا مستاجر مى‏تواند مورد اجاره را، با اجرتى بيش از آنچه خودش مى‏پردازد، به ديگرى اجاره دهد؟ در اين مساله روايات متعددى وارد شده است. برخى از اين عمل نهى كرده‏اند. غالباً، روايات نيز، در حلّ موضوعات جزئى وارد شده‏اند. دسته‏اى از انجام آن در خانه مورد اجاره و گروهى ديگر در آسياب و كشتى و بعضى در «كار» مورد اجاره نهى كرده‏اند.

ما، در برخورد با اين نصوص، از ديدگاه واقع نگرى و تنظيمروابط عام اجتماعى، نمى‏توانيم قائل به تجزيه باشيم و فقط موارد تصريح شده در نصوص را ممنوع بدانيم، در حالى كه از زاويه ديدگاه فردى، چنين چيزى به آسانى ممكن است.


8

روند آينده حركت اجتهاد چيست ؟

فكر مى‏كنم كه سخن بيش از حدّ مطلوب به درازا كشيدهاست، از اين روى، نتيجه گيرى از مطالب گذشته درباره آينده حركت اجتهاد را به خواننده وا مى‏گذارم. طبيعى است وقتى كه هدف محرك اجتهاد، ابعاد حقيقى خود را باز يابد و هر دو عرصه (فرد و اجتماع) را در برگيرد، به تدريج آثار محدوديتهاى پيشين رخت برمى‏بندد و محتواى حركت اجتهاد هماهنگ با گستردگى هدف، متعالى تر خواهد شد.


9

با زوال اين محدوديتها، سير عمودى حركتهاى فكرى، كهحد اعلاى دقت تلقى مى‏گردد، به سيرى افقى دگرگون خواهد شد، تا گستره همه عرصه‏هاى زندگى را در برگيرد. گرايش توجيه گرانه سازش با واقعيت فاسد، به حركت و ستيز جهت تغيير آن واقعيت و عرضه جايگزين تام و كاملى از ديدگاه اسلام، خواهد انجاميد. و بدين سان هر گونه تنگ نگرى در شريعت و آثار و پيامدهاى آن در انديشه‏هاى فقهى از ميان خواهد رفت.

برداشت و دريافت از نصوص نيز دگرگون خواهد شد وتمامى جوانب شخصيت پيامبر و امام مدّ نظر قرار خواهد گرفت ، و تفكيك و جدا انگارى در نصوص، جاى خود را به فهم اجتماعى مى‏سپارد. چه، مفهوم اجتماعى يك «نص‏»، بسيارى از اوقات، گسترده‏تر از معناى لغوى آن است.

بارى، روند آينده اجتهاد، حاصل تحول و دگرگونى اهدافآن است كه آن را از يك حركت اجتماعى منزوى و متروك به تحركى جهادى كه در پى عرضه كامل اسلام است، مبدل مى‏سازد و در همه صحنه‏هاى زندگى جاى مى‏دهد.

به خاطر ضيق مجال، به همين مقدار بسنده مى‏كنم واطمينان دارم كه نهضتى بزرگ در حركت اجتهاد و توسعه و تعميق اهداف آن در همه عرصه‏هاى حيات اجتماعى و آرزوها و درد و رنج امت، پا گرفته است. اين نهضت دگرگونى شگرفى را در شيوه‏ها و موضوعات در پى خواهد داشت.

خداوند يار و مددكار امت اسلام باد، تا اين بار گران كه برعهده دارند، به منزل رسانند و توفيق رفيق راه تلاشگران مخلص در خدمت به رسالت جاودان الهى همراه با قافله پيامبران و امامان، باد.

فقه اهل بيت، شماره 1