فهرست

الكل و فراورده هاى آن در فقه اسلامى

سيد حسن وحدتى شبيرى

پژوهشكده فقه و حقوق

پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى


5

فهرست
سخنى با خواننده 9
يادداشت مؤلف بر چاپ دوم كتاب 11
مقدمه 13
فصل مقدماتى: شناخت الكل 21
الكل و انواع آن 21
الف) الكل متيليك 21
ب) الكل اتيليك 22
ويژگى هاى الكل و آثار آن 23
كاربرد الكل 28
روش هاى تهيه الكل 29
الف) روش تخمير يا فِرمانتاسيون 29
ب) روش شيميايى (يا صنعتى) 32
فصل اول: نجاست خمر و ديگر مشروبات الكلى 35
گفتار نخست: نجاست خمر 35
الف) دلايل نظريه نجاست خمر و ارزيابى آنها 36
1. اجماع 36
2. كتاب مجيد 39
3. سنّت (دليل روايى) 41
ب) دلايل طهارت خمر و ارزيابى آنها 45
ج) راه هاى حلّ تعارض ميان روايات 47
1. جمع عرفى 48
2. اعراض مشهور از روايات طهارت 49
3. مخالف بودن روايات طهارت با كتاب مجيد 50
4. وجود تقيه در روايات طهارت (مرجّح علاجى) 51
5. حكومت مكاتبه على بن مهزيار 53
6. وجود عام فوق در روايات نجاست 59
گفتار دوم: نجاست ديگر مشروبات الكلى 64
الف) ادلّه نجاست مسكر مايع و نقد آنها 67
1. اجماع 67
2. كتاب مجيد 68
3. روايات 70
ب) راه هاى حلّ تعارض ميان روايات 75
نتيجه 76
ج) نجاست مسكر جامد 77
1. مسكر جامد بالعرض 77
2. مسكر جامد بالاصاله 79
3. بحث تطبيقى در زمينه مواد مخدّر 81
فصل دوم: الكل و كاربردهاى آن از نظر شرع 83
گفتار نخست: بررسى فقهى انواع الكل 84
الف) بررسى فقهى الكل صنعتى 84
1. مسكر نبودن الكل صنعتى 84
2. انصراف ادلّه نجاست 85
3. تعارض روايات و رجوع به قاعده طهارت 87
4. نگاهى به فتواى فقيهان درباره الكل صنعتى 90
ب) بررسى فقهى الكل تخميرى 92
1. استحاله خمر به الكل 93
2. نگاهى به فتواى فقيهان درباره الكل تخميرى 100
ج) بحث تطبيقى 101
نتيجه 102
گفتار دوم: كاربردهاى الكل از نظر شرع 102
الف) توليد، فروش و مصرف الكل از نظر شرع 103
1. توليد و خريد و فروش خمر جهت ساخت الكل 103
2. استفاده از الكل در ضدّ عفونى كردن پوست 105
3. استنشاق بخارات الكل در آزمايشگاه 107
4. مخلوط كردن الكل با آب 108
ب) استفاده از الكل در فرايند توليد كالا (توليد، فروش و مصرف) 109
ج) بحث تطبيقى 120
نتيجه 123
برخى از فتاواى مراجع تقليد درباره موضوع تحقيق 124
فهرست منابع 131
الف) اماميه 131
ب) اهل سنت 133
ج) فرهنگ لغت 134
د) ساير منابع 134


8


9

سخنى با خواننده

پيشرفت خيره كننده علوم تجربى در زمينه هاى گوناگون، موضوعاتى جديد را در زندگى فردى و اجتماعىِ انسان، پديد آورده كه چه بسا در صدر اسلام خبرى از آنها نبوده است; موضوعاتى كه شناخت آنها به خبرگى و داشتن اطلاعات كارشناسى و فنّى نياز دارد و چون به گونه مستقيم موضوع احكام شرعى قرار مى گيرد، برخى فقيهان به دليل نشناختن آنها به بى راهه مى روند.

بى شك اگر فقيه افزون بر استنباط احكام در موضوع نيز متخصّص باشد، بيش از آن هنگام، توفيق مى يابد كه احكام را خود استنباط كند و شناخت موضوعات را به متخصّص غير فقيه واگذارد; چرا كه فقيه با متخصّص بايد تفاهم داشته باشد و در هر تفاهمى احتمال خطا وجود دارد.

فقيهان در اوضاع كنونى كه بر اجتهادِ مطلق تكيه مى كنند، امكان شناخت موضوع را در همه سطوح ندارند، ولى شايد با اجراى طرح تخصصى شدن فقه امكان آن نيز فراهم شود.

مطلب ديگر آنكه راه اجتهاد بنابر فقه اماميه بر فقيهان بسته نيست. اين ويژگى فقه شيعه، دو نتيجه در پى دارد:

نخست آنكه فقيه امكان مى يابد در نتيجه تلاش هاى پيشينيان بازنگرى كند و گاه به نتايجى متفاوت دست يابد;

دوم آنكه درباره موضوعات نوپيدا از ابزارهايى ويژه بهره گيرد و احكام شرعى آنها را استخراج كند. اين دو مؤلّفه راز ماندگارى و توان مندى فقه اماميه به


10

شمار مى رود و فقه پربار شيعه را در گذر زمان از ايستايى و پوسيدگى به دور داشته و آن را جاويد نموده است.

ماده الكل عامل مؤثر خمر به شمار مى رود كه در گذشته، آن را بيشتر به گونه نوشيدنى مصرف مى كرده اند با وجود اين، به تدريج آثار تخريبى آن كمتر شد و موارد استفاده فراوانى يافت. از اين رو، فقيهان بايد اين موضوع را بازشناسند تا دغدغه ذهنى مكلّفان را بر طرف و تكليف آنان را روشن سازند.

اين نوشتار با بيان تعريفى شايسته از موضوع و بهره گيرى از ابزارهاى فقهى به بررسى تفاوت الكل با خمر مى پردازد; نوشته اى استدلالى كه زمينه اى بهتر براى صدور فتوا فراهم مى آورد و مقدّمه اى براى رسيدن به مبانى دقيق تر در اين عرصه به شمار مى رود.

اكنون نويسنده پس از گذشت ده سال از انتشار كتاب، بر بخش موضوع شناسى مطالبى افزوده و در بخش مباحث فقهى ارجاعات را بيشتر و فتواهاى فقيهان معاصر را به صورت گسترده اى طرح كرده است.

بى شك تلاش ارزشمند محقق ارجمند حجة الاسلام و المسلمين دكتر سيدحسن وحدتى شبيرى در اصل پژوهش و اين ويرايش، همچنين همراهى و همكارى اساتيدى كه در هدايت و تقويت اين پژوهش نقش داشته اند، اثرى قابل استفاده و منبعى ارزنده را پيش روى علاقه مندان و پژوهشگران اين مباحث قرار داده است. در پايان از تلاش هاى علمى محقق گرامى در حوزه علوم اسلامى به ويژه اين كتاب و همه عزيزانى كه در فراهم آمدن اين پژوهش همكارى كرده اند سپاسگزارى و از خداوند متعال، توفيق ايشان را درخواست مى كنيم.

پژوهشكده فقه و حقوق

فروردين 1389


11

يادداشت مؤلف بر چاپ دوم كتاب

پروردگار را سپاس مى گزارم كه چاپ نخست كتاب مورد استقبال فراوان علما و مجتهدان عالى مقام حوزه علميه و هم دانشمندان و دانش پژوهان متدين دانشگاه قرار گرفت و چنان كه پيش بينى مى شد، زمينه را براى صدور فتواهاى روشن تر در زمينه انواع گوناگون الكل فراهم ساخت.

اكنون كه به همّت مجريان سخت كوش پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى و به دنبال ناياب شدن نسخه هاى چاپ نخست، بار ديگر اين كتاب زير چاپ مى رود،(1) لازم است نكته هايى را به خوانندگان عزيز يادآور شويم:

1. هر چند اين كتاب، به پژوهشى فقهى مى پردازد و مستقيماً براى پژوهشگران فقهى مفيد مى افتد، براى كسب فايده بيشتر، در پايان چاپ دوم كتاب، فتاواى مراجع تقليد معاصر در اين زمينه نيز ضميمه شده تا عموم خوانندگان بتوانند از آن بهره مند گردند.

2. در ويرايش جديد كتاب، بخش موضوع شناسى (فصل مقدماتى كتاب)

1 . اين كتاب در حالى بازنگرى و آماده براى چاپ دوم مى شود كه با مصيبت رحلت اسفناك پدر بزرگوارم فقيد سعيد حجة الاسلام و المسلمين حاج سيدمحمّد شبيرى مواجه گشته ام. وى از مبلّغان و مروّجان اسلام و مكتب جعفرى بود و افتخار ذاكرى حضرت سيّد الشهداء(عليه السلام) را داشت. سرانجام در آستانه محرّم الحرام 1429 و در جوار آستان ملكوتى ثامن الحجج(عليه السلام) به لقاى حق پيوست. يادش گرامى باد و ثواب اين پژوهش علمى، نثار روح پرفتوحش!


12

بازبينى و مطالبى بر آن افزوده شده و در بخش مباحث فقهى، ارجاعات ديگرى بر منابع پيشين افزوده شده است.

3. از همه عزيزانى كه نگارنده را در چاپ نخست كتاب و در چاپ دوم يارى داده اند، به ويژه استاد گرامى جناب حجة الاسلام و المسلمين حاج شيخ محمدتقى شهيدى كه در بخش فقهى كتاب با افادات علمى خويش بر غناى مباحث افزودند; همچنين آقاى زين العابدين خوش نژاد و سركار خانم دكتر اخبارى و نيز ويراستار محترم آقاى سيد رضا سجادى نژاد كه هر يك به نحوى نگارنده را يارى داده اند سپاسگزارى مى نمايم.

تذكرات عالمانه خوانندگان عزيز در جهت بهبود وضعيت كتاب براى نويسنده مغتنم بوده و در پايان از مجريان پژوهشكده فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى به ويژه مسئول فرهيخته آن تشكر مى كنم و توفيق همگان را از درگاه الهى خواهانم.

سيد حسن وحدتى شبيرى


13

مقدمه

بشر از ديرباز الكل و آثار آن را مى شناخته است. هر چند حقيقت و چگونگىِ عمل تخمير در سده اخير شناسايى شده، اصل اين پديده از قديمى ترين اعمال شيميايى است كه تا به حال شناخته اند.

قرن ها پيش دانشمند مسلمان محمد بن زكرياى رازى (متوفاى 311ق) از تقطير شراب الكلى(1)، ماده اى به دست آورد كه علاوه بر كاربرد آن در پزشكى، بهترين حلاّل شيميايى مى توانست باشد. وى اين ماده را «الكُحل» ناميد.(2)

دليل اين نام گذارى روشن نيست; شايد اهميت فراوان الكل در دانش كيميا علت آن باشد.(3) «كُحل» به معناى سُرمه است و در ادبيات ما چيزى را كه ارزش

1 . «تقطير» فرايندى است كه طى آن، مايعى را حرارت مى دهند و اجزاى آن (به جز مواد معدنى و موادى كه بخارشدنى نيست) بر اساس درجه فرّاريت بخار مى شوند. با مايع كردن اين بخارات، اجزاى مايع مورد نظر را از هم مى توان جدا كرد. براى مثال، با حرارت دادن شراب، كه آب و الكل اجزاى اصلى تشكيل دهنده آن است، ابتدا الكل كه فراريت بيشترى از آب دارد، در درجه پايين ترى نسبت به آن بخار مى شود و از محلول جدا مى گردد. اگر اين بخار سرد شود، محلولى با خلوص نسبتاً بالا از الكل بر خواهد آمد. به مجموعه اين فرايند يعنى تبخير مايع و سرد كردن دوباره آنكه به منظور جداسازى اجزاى مايع به كار مى رود، «تقطير» مى گويند (ر.ك: دهخدا، لغت نامه، ص 6028).

2 . گفتنى است كه در فرهنگ واژگان لاتين، هم اكنون الكل به اين شكل نوشته مى شود: «Alcohol». اين نكته نشان مى دهد كه نام اصلى اين ماده «الكُحل» بوده و بر اثر كاربرد زياد اين لفظ، حرف «ح» از آن حذف شده است.

3 . تركيب مواد از مهم ترين اعمال شيميايى است و الكل موادى را كه به راحتى حل شدنى نيستند، به آسانى با يكديگر تركيب مى كند.


14

زيادى دارد و كم ياب است، به سرمه چشم تشبيه مى كنند:

اى اصل تو را بر همه احرار تقدّم *** خاك قدمت سرمه بينايى مردم

همچنين ممكن است چگونگى تهيه الكل در آن زمان علّت اين نام گذارى باشد; چرا كه نخستين بار الكل با تقطير چند باره شراب به دست آمده است. پس علّت همانندى نام گذارى الكل و سرمه در چگونگى تهيه آنهاست. هر دو با زحمت تهيه مى شود و چنان كه سرمه از ساييدن جوهر سنگى به دست مى آيد، الكل نيز از تقطير جوهر شراب حاصل مى شود.(1)

اهميت الكل

الكل كاربرد فراوانى در صنايع گوناگون يافته است. براى نمونه، استفاده از الكل براى ساخت داروها چنان است كه برخى آن را كليد داروسازى دانسته اند; همچنين از الكل در صنايع تبديلى، آرايشى و امور پزشكى و در آزمايشگاه ها براى نگهدارى قطعات بدن انسان يا حيوان استفاده مى شود. از اين رو، عموم مردم مسلمان به ويژه صنعت كاران و دست اندركاران امور فوق، به شناخت احكام شرعى درباره الكل نيازمندند. پرسش هاى مردم، اساتيد و دانشجويان آن رشته ها، اهميت اين موضوع را در زندگى روزمره مى نمايد. در اين ميان، هر چند فقيهان بزرگوار در رساله هاى عمليه و در پاسخ به استفتائات، به موضوع پرداخته اند، ولى هنوز هم جاى تحقيق و نقد باقى است. براى نمونه، فرموده اند: الكل صنعتى كه براى رنگ كردن درب و ميز و صندلى و مانند اينها به كار مى برند، اگر انسان نداند از چيزى كه مست كننده و روان است درست كرده اند، پاك مى باشد.(2)

1 . مؤيّد اين نظر، نام ديگر الكل در زبان عربى است كه به آن «اِسبِرتو» يا «سبيرتو» مى گويند. اين كلمه، معرّب واژه «Spirit» در لاتين به معناى «روح» است. در واقع روح مشروبات مست كننده و ماده مؤثره آنها را الكل تشكيل مى دهد.

2 . به فتاواى فقها در پايان كتاب مراجعه شود.


15

يا در پاسخ به استفتايى چنين آمده است: «الكل اگر مسكر مايع بالاصالة است نجس و الاّ پاك مى باشد».(1)

بديهى است مقصود از «الكل صنعتى» در عبارت نخست، به قرينه مثال هايى كه آورده اند، الكلى است كه در صنعت به كار گرفته مى شود و حكم الكلى كه در امور پزشكى مثلاً كاربرد دارد، بيان نشده است، مگر اين كه به تنقيح مناط، حكم ساير انواع الكل فهميده شود كه آن هم از دست عامى ساخته نيست. در عبارت دوم نيز، تشخيص موضوع بر عهده مكلف گذاشته شده و روشن است كه اين گونه پاسخ دادن در صورتى مفيد است كه اشتباه در مصداق خارجى بوده باشد;(2) زيرا در اين موارد است كه با اجراى اصول عمليه، پاك يا حلال بودن آن ثابت مى شود، ولى اشتباه هميشه در مصداق خارجى نيست. براى نمونه، اگر بدانيم الكل بالفعل مست كننده نيست، بلكه مسموم كننده است، ولى مى تواند بر اثر مخلوط شدن با مايع ديگرى چون آب، حالت مست كنندگى پيدا كند، در اين صورت فقيه مى بايست دخالت كند و حكم مسئله را بگويد; زيرا ترديد در گستره موضوعى شرعى است و حل آن از دست عامى ساخته نيست.

توضيح بيشتر اينكه نظريات فقيه در موضوعات بر دو گونه است: گاهى فقيه در «موضوعات صِرفه» نظر مى دهد. براى نمونه، در رساله مناسك حج، محل دقيق و خارجىِ حدودى را كه در روايات براى منا يا عرفات بيان شده تعيين مى كند. اين در واقع تفضّل فقيه است و مى توان كار او را «كارشناسى موضوعى» ناميد و البته قول او از باب خبر ثقه و يا شهادت بيّنه حجت است و مى تواند با

1 . به فتاواى فقها در پايان كتاب مراجعه شود.

2 . ميرزاحسن بجنوردى معتقد است بحث از نجاست الكل صغروى است، يعنى بعد از فراغ از نجاست مسكر مايع، بحث در آن است كه آيا الكل نوعى از انواع مسكر مايع بالاصالة است يا نه. به نظر ايشان اين مسئله فقهى به شمار نمى رود و شناخت آن وظيفه فقيه ـ از اين جهت كه فقيه است ـ نيست، بلكه بايد به اهل خبره در اين فن رجوع نمود (القواعد الفقهيه، ج 5، ص 323).


16

تشخيص كارشناس ديگر كه حتى فقيه هم نيست در تعارض بيفتد. اما بار ديگر

فقيه «كارشناسى فقهى» مى كند. براى مثال، در رساله بيان مى كند كه تغير تقديرى در آب كر يا جارى، حكم تغير فعلى را ندارد. در اين صورت، مسئله تعيين محدوده موضوع شرعى مطرح است و ارجاع آن به عامى شايسته نيست، چنان كه نظر او نه از باب بيّنه يا خبر ثقه در موضوعات، بلكه از باب تقليد در مسائل شرعى حجت است و بايد به فقيه اعلم رجوع كرد.

احكام مربوط به الكل نيز در بخشى از آن چنين است; چرا كه تنها فقيه بايد تشخيص دهد كه آيا «مسكر بالعلاج» حكم «مسكر بالفعل» دارد يا نه(1) و آيا تبخير شراب و تقطير بخارِ برخاسته از آن، مصداق استحاله است يا خير.

پيشينه تحقيق

شناخت موضوع در بسيارى از مسائل مطرح فقهى، تأثيرى بسزا در به دست آوردن حكم از ادلّه فقهى دارد. موضوع نجاست الكل نيز از اين قاعده بيرون نيست.

برخى از فقيهان، همچون شهيد آية اللّه سيدمحمدباقر صدر، به اين مهم توجه داشته اند. ايشان در بحث هاى استدلالى خويش، با اشاره به ساختمان شيميايى الكل، انواع الكل ها را بررسى كرده اند تا به شناخت حكم آنها دست يابند.(2)

1 . ارجاع اين مسئله به عامى، درست مثل آن مى ماند كه از فقيه سؤال شود كه آيا صداى مشتمل بر ترجيع بدون آنكه طرب آور باشد، حرام است يا نه و او پاسخ گويد: «اگر غنا بر آن صادق است، حرام مى باشد». تعجب از صاحب عروة است كه در مسئله 67 از مسائل تقليد در كتاب عروة الوثقى مى گويد: در مسائل مستنبطه عرفيه جاى تقليد نيست.

البته بسيارى از فقيهان در حاشيه عروة به اين نظر اعتراض و تصريح كرده اند كه تفاوتى ميان موضوعات مستنبطه عرفيه و شرعيه در اين كه هر دو موضوع تقليدند، نيست; چرا كه شك در آنها عيناً شك در احكام شرعى است.

2 . سيدمحمد باقر صدر، بحوث فى شرح العروة الوثقى، ج 3، ص 360.


17

آية اللّه خويى نيز در مباحث فقهى و در بحث از نجاست خمر، موضوع نجاست الكل را مطرح كرده و راه هايى گوناگون براى اثبات طهارت آن ارائه كرده است.(1)آية اللّه ميرزاحسن موسوى بجنوردى نيز در كتاب قواعد فقهيه بحثى را به طهارت الكل اختصاص داده است.(2)

فقيهان ديگر نيز در رساله هاى عمليه و يا در پاسخ به استفتائات، حكم الكل و استفاده از آن را كم و بيش مطرح كرده اند.(3) آية اللّه حكيم، هر گونه الكل را نجس دانسته است. امام راحل و آية اللّه گلپايگانى(قدس سرهم)، ميان الكل صنعتى و الكل تخميرى فرق گذاشته اند.

افرون بر اينها، انتشارات دارالتبليغ اسلامى قم كتابى مختصر با عنوان تركيبات الكل از نظر فقه اسلامى منتشر كرده كه از جهاتى به نياز كنونى پاسخ نمى گويد، هر چند بر مباحث آتى راه مى گشايد.(4)

تقسيم مطالب

با توجه به آنچه گذشت، اين نوشتار جنبه هاى گوناگون موضوعى و حكمىِ الكل را بررسى مى كند. دراين باره با مطالعه منابع معتبر علمى، شناخت كاملى از

1 . سيدابوالقاسم خوئى، التنقيح فى شرح العروة الوثقى، ج 3، ص 97. ايشان الكل صنعتى را عرق چوب (كه غير از الكل رايج است) دانسته اند، در حالى كه به تفاوت الكل صنعتى با عرق چوب در ادامه خواهيم پرداخت.

2 . القواعد الفقهيه، ج 5، ص 323.

3 . به فتاواى فقها در پايان همين كتاب رجوع كنيد.

4 . اين كتاب نوشته احمد صبور اردوبادى است كه مطالب آن به صورت سخنرانى در دانشگاه تبريز ارائه شده و از اين جهت، از شمار منابع معتبر علمى و مستند به شمار نمى رود و لذا در مطالب آن ترديد مى شود، هر چند مؤلف، خود متخصّص شيمى تغذيه و آگاه به فن است. به علاوه در اين كتاب بحث هاى فقهى كاملاً به صورت استدلالى مطرح نشده و طبق اعتراف نويسنده اين اثر، زمينه اى براى استنباط فقهى حكم الكل به شمار مى رود.


18

موضوع پژوهش (الكل و تركيبات آن) به دست آمد و آن گاه مسئله در چند جلسه با دوستان فاضل حوزوى بررسى شد كه نتيجه آن كوشش ها صورت كنونى را به خود گرفت.

اين مباحث در سه قسمت مى آيد: ابتدا در فصل مقدماتى، درباره شناخت اجمالى ماهيت الكل، انواع آن، ويژگى هاى الكل و روش هاى تهيه آن مطالبى آورده مى شود. شايد اين مطالب با موضوع نوشتار بيگانه جلوه كند، ولى توجه به آنها براى ادامه بحث اهميت دارد.

از آنجا كه حكم الكل با شناخت احكام خمر و مشروبات الكلى روشن مى شود، بايد به منظور پرداختن به مبناى بحث، نجس بودن خمر و انواع مشروبات الكلى بررسى شود; چرا كه اگر به فرض، خمر پاك باشد، الكل نيز كه جوهر و ماده اصلى آن است، پاك خواهد بود. از اين رو، در فصل ديگرى درباره نجاست خمر و ساير مشروبات الكلى، ابتدا ادلّه نجاست، يا طهارت خمر، سپس دلايل نجاست، يا طهارت ديگر مسكرات ارزيابى مى گردد.

در فصل آخر نيز الكل و كاربردهاى آن از نظر شرع بررسى مى شود كه در اين قسمت، پس از مطالعه موضوع نجاست الكل صنعتى، حكم الكل تخميرى از نظر ادلّه فقهى و فتواى فقيهان در پى مى آيد، سپس موضوعاتى نظير توليد الكل، استفاده از آن براى توليد كالاها و خريد و فروش كالاهايى چون نوشابه، دارو و ادكلن از نظر شرعى بررسى مى شود.

اين نوشتار براى شناخت موضوع تنها به منابعى استناد كرده كه نزد متخصصانِ فن معتبر بوده است و براى بررسى حكمى و فقهى اين مسئله علاوه بر استناد به روايات معتبر اسلامى، به گفتار فقيهان نيز ارجاع داده شده تا بحث ها از اعتبار بيشترى برخوردار گردد. همچنين آراى فقيهان عامه در بيشتر موضوعات از نظر دور نمانده و براى تكميل بحث، مطالعه اى تطبيقى نيز صورت پذيرفته است.


19

گفتنى است موضوع اصلى اين نوشتار، اثبات نجاست و يا طهارت الكل و مشروبات الكلى است. از اين رو، بديهى است كه مسئله حرمت نوشيدن مسكر را كه از مسلّمات دين اسلام و اديان تكامل يافته الهى به شمار مى رود، با مسئله طهارت و يا نجاست آن بايد متفاوت دانست. بنابر اين در مباحث پيش رو به حرام بودن مشروبات الكلى و بحث هاى فرعى اشاره اى نشده، مگر در برخى موارد كه گذرا نكته اى ياد شده است.

بدين ترتيب، اين نوشتار به دنبال اثبات اين فرضيه است كه الكل به خودى خود پاك است، هر چند خمر و ديگر مشروبات الكلى نجس باشد.

اين نوشتار تنها براى پژوهش گران مسائل فقهى كارآمد است و افراد عامى دراين باره مى بايست به كارشناسان فقه اسلامى يعنى مراجع بزرگوار تقليد رجوع كند.


20


21

فصل مقدماتى

شناخت الكل

الكل و انواع آن

الكل از نظر علم شيمى، دسته اى از مواد آلى را گويند كه عامل هيدروكسيل (OH) در فرمول شيميايى آن وجود دارد. الكل از مشتقّات هيدروكربن هاست كه هر مولكول آنها از چند اتم هيدروژن و كربن تركيب يافته است. در اين نوع تركيب، يك عامل (OH) جانشين يك اتم هيدروژن مى گردد و با تعدادى عامل (OH)، الكلِ يك يا چند ظرفيتى شكل مى گيرد.(1) الكل گونه هايى بسيار دارد كه در اينجا به برخى از آنها اشاره مى كنيم:

الف) الكل متيليك

الكل متيليك(2)، ساده ترين الكل ها است كه مبناى الكل هاى يك ظرفيتى به شمار مى رود. الكل متيليك از تقطير چوب به دست مى آيد و از اين رو به آن عرق چوب نيز مى گويند. اين ماده مايعى بى رنگ است كه در 66 درجه سانتى گراد مى جوشد، باشعله آبى كم رنگ مى سوزد و چون با آب مخلوط مى گردد، تقليل

1 . ابوالحسن شيخ، شيمى آلى(ارگانيك)، ج 1، ص 114.

2 . نام ديگر آن متانول است با فرمول (OH3CH) يعنى يك اتم كربن، سه اتم هيدروژن و يك عامل هيدروكسيل.


22

حجم مى يابد و توليد حرارت مى كند.

الكل متيليك، در صنايع رنگ سازى كاربرد دارد. افزون بر اين، سمّى قوى است كه با نوشيدن هشت تا ده گرم آن، اختلالات هاضمه و اغلب كورى و تلف شدن را در پى دارد.(1)

پس از الكل متيليك يا متانول، ديگر الكل هاى يك ظرفيتى يا يك عاملى را به الكل هاى نوع اوّل، دوم و سوم طبقه بندى مى كنند.(2) اتانول كه موضوع اين بحث به شمار مى رود، در زمره الكل هاى نوع اول است. همچنين الكل هاى دو ظرفيتى و سه ظرفيتى و... نيز وجود دارد. ضدّ يخ الكلى دو ظرفيتى (يا الكل دو عاملى اشباع) و گليسيرين الكلى سه ظرفيتى (يا الكل سه عاملى اشباع) است.(3)

ب) الكل اتيليك

واژه الكل بدون هيچ پسوند يا پيشوندى، به معناى الكل اتيليك يا

اتانول(4) است كه از معروف ترين انواع الكل به شمار مى رود. چنان كه خواهد

آمد، الكل اتيليك در صنايع گوناگون و در زندگى روزمره مردم، فراوان كاربرد دارد.

چنان كه در مقدمه اشاره شد، كاربرد واژه الكل در اين نوشته، بدون افزودن كلمه اى ديگر بدان، به معناى الكل اتيليك يا اتانول است.

1 . ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ص 124 ـ 125.

2 . الكل نوع اوّل مانند اتانول كه در آينده خواهد آمد و الكل نوع دوم مانند 2ـ پروپانُل يا ايزوپروپيل الكل و الكل نوع سوم مثل 2 ـ متيل ـ 2ـ پروپانُل يا ترسيوبوتيل الكل.

3 . براى مطالعه بيشتر در زمينه انواع الكل ها و ساختمان شيميايى آنها ر.ك: ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ص 120 و 136.

4 . "Ethanol" با فرمول شيميايى (OH5H2C) دو اتم كربن، پنج هيدروژن و يك عامل هيدروكسيل.


23

اتانول به طور طبيعى و به مقدار بسيار كم در نان (5/0 درصد)، مغز انسان و گياهان وجود دارد. علاوه بر مخمّر(1) و بعضى باكترى ها، بدن انسان نيز مقدار چشمگيرى الكل توليد مى كند كه البته بيشتر آن، حاصل عمل ميكروب هاى موجود در روده انسان است. براى آشنايى بيشتر با اين ماده، اوصاف الكل و آثار ظاهرى آن بر جسم و روان آدمى در پى مى آيد.

ويژگى هاى الكل و آثار آن

الكل اتيليك در 3/78 درجه سانتى گراد به جوش مى آيد و در 114ـ درجه منجمد مى شود. الكل مطلق، آب گونه اى است بى رنگ و زود آتش گير، با بويى ويژه كه در برودت زياد ابتدا قوام مى گيرد و سپس مانند شيشه منجمد مى گردد.(2)

الكل بر خلاف پندار برخى، اثر تحريكى در اعضاى بدن ندارد، بلكه اثر آن تخدير يعنى تضعيف فعاليت هاى بدن و كاستن از دقت در انجام رفتارهاى گوناگون است. در كتاب هاى علمى نيز الكل را در رديف تخدير كننده ها همچون اِتِر و غيره مى آورند. دانشمندى در اين باره معتقد است:

اين واقعيت كه افراد تحت تأثير الكل، خجالتشان از بين مى رود و زياد حرف مى زنند، به علت اثر تحريكى الكل بر مغز نيست، بلكه به دليل از بين رفتن كنترلى است كه مراكز عالى مغز در ميانه روى و اعتدال شخص از خود انجام مى دهند.(3)

به هر حال، همه مشروبات الكلى مقدارى الكل دارند و هرگونه آثار تخديرى

1 . ر. ك: بحث از روش تخمير در تهيه الكل در همين كتاب.

2 . ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ج 1، ص 131.

3 . جى.اچ.بِرن، مبانى فارماكولوژى، ترجمه مرتضى فرخ سير و محمود بهزاد، ص 65.


24

كه از مشروبات الكلى بروز مى كند، به دليل وجود اين ماده در آنهاست. ميزان اين تخدير و مستى، با تفاوت درصد الكل موجود در آن متفاوت مى گردد، چنانچه شخص مقدارى الكل بنوشد، نزديك به يك پنجم آن فورى به وسيله جدار معده به درون خون و مانده آن در امعاء مى رود. ممكن است مقدارى هم به وسيله ريتين يا با ادرار خارج شود، ولى بيشتر آن در بدن مى ماند و به تدريج در كبد اكسيد مى شود و به هضم و گوارش نيازى ندارد.(1)

كبد انسان در هر ساعت هشت گرم الكل را مى تواند اكسيد كند. مقادير زيادتر به جريان خون راه مى يابد، ولى غلظت كمتر از 05/0 درصد علامتى در شخص به وجود نمى آورد. علايمى نظير كاهش توازن اعمال فيزيكى و اختلال در ديد از غلظت 05/0 درصد به بالا پيش خواهد آمد.

غلظت بالاتر از 25/0 درصد علايم مشخصى به وجود مى آورد و اگر غلظت به 1 درصد در خون برسد، به اختلال تنفّسى و قلبى و آن گاه مرگ مى انجامد، هر چند مقدار كشنده آن بر حسب افراد فرق مى كند.

پيتر كوپر نيز در اين زمينه مى نويسد:

الكل از تمام راه ها جذب بدن مى شود، ولى جذب آن از راه دهان و معده بسيار كم است. روده كوچك 80 درصد يا بيشتر مقدار خورده شده را جذب مى كند. كمتر از 10 درصد بى تغيير از راه ادرار و تنفس دفع مى شود. الكل در بافت ها به سرعت منتشر شده و با سرعتى در حدود هشت گرم در ساعت اكسيد و به گاز كربنيك و آب تبديل مى شود.(2)

1 . ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ج 1، ص 133.

2 . پيتر كوپر، مسموميت به وسيله داروهاى شيميايى، ترجمه مرتضى فرخ سير و محمد خوئى، ص 162.


25

بدين ترتيب، مهم ترين اثر الكل، تضعيف دستگاه اعصاب مركزى است. الكل در پى تأثير در اعصاب، در رگ ها تأثير مى گذارد و خون را به سطح بدن جريان مى دهد و اين گونه پوست را قرمز مى كند. نخست در بدن حرارت مى انگيزد، اما اين اثر ديرى نمى پايد; چرا كه حرارت بدن پس از لختى، تا دو برابر كاهش مى يابد.

نخست، فعاليت نوشنده الكل بيش از معمول مى شود و آن گاه به ترتيبى كه گذشت، درجه حرارت بدن بالا مى رود و تنفّس شديد مى شود. آن گاه مركز تكلّم در مغز از الكل برانگيخته مى شود و شخص پرچانگى مى كند. پس از آن مركز سمعىِ مغز متأثر مى شود و شخص صداهايى بى خود مى شنود. بعد مركز بينايى مغز دچار اختلال مى گردد و شخص تصاويرى موهوم مى بيند. سرانجام مركز حفظ تعادل تحت تأثير الكل قرار مى گيرد

و كسى كه مشروب الكلى نوشيده، توازن اعمال فيزيكى خود را از دست

مى دهد.(1)

بدين صورت، با نوشيدن الكل خويشتن دارى شخص كه منشأ حجب و حيا در انسان به شمار مى رود، تقريباً از ميان مى رود و باعث بروز اعمال ناهنجار مى شود.

الكل از ديدگاه متخصّصان اعصاب و روان، عالى ترين اعمال توقفى(2) را فلج مى كند و انسان را به سيرت و منش عارى از ملكات اخلاقى و برى از دانش و بينش سوق مى دهد. استعمال الكل موجب دگرگونى در شخصيت انسان مى شود و انسان با شرم و حيا را افسار گسيخته و بى بندوبار مى كند.

1 . ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ص 133; احمد صبور اردوبادى، بررسى فرآورده هاى الكل از نظر فقه اسلامى، ص 33.

2 . مقصود، اعمالى است كه انسان از روى تروّى، فكر و تأمّل انجام مى دهد.


26

عوارض مصرف الكل غالباً منشأ ارتكاب اعمال شنيع و ارتكاب جرايم مى گردد. بنابر مطالعاتى كه مؤسسات جرم شناسى به عمل آورده اند، اغلب جنايات جنسى و حدود 70 درصد جرايم ضرب و جرح و 80 درصد قتل ها، خودآزارى و دگرآزارى ها بر اثر استعمال نوشابه هاى الكلى واقع مى شوند. ازدياد تصادفات در كشورهايى كه نوشيدن الكل مجاز است، بر اثر مستى رانندگان مزاحم صورت مى پذيرد. بنابر همين اصل، اغلب قوانين استعمال مشروبات الكلى را ممنوع دانسته يا محدود نموده اند.(1)

در كشورهاى سوئيس و فرانسه، اگر ميزان الكل در خون به بيش از 5/0 سانتى گرم در ليتر خون برسد، رانندگى مجاز نخواهد بود و مجرم از حق رانندگى براى شش ماه محروم خواهد شد. اين مقدار در دانمارك يك سانتى گرم و در انگلستان 8/0 است.(2)

الكل نه تنها اعتدال روانى و تنظيم حركات و فعاليت هاى انسان را به هم مى ريزد، بلكه آثار تخريب گر ديگرى بر دستگاه هاى مختلف بدن مى گذارد. براى نمونه، مصرف الكل، باعث سوء هاضمه و اختلال دستگاه گوارش و كبد مى شود; چون رطوبت را جذب مى كند آلبومين هاى سلول هاى كبد و معده را منعقد مى سازد. در نتيجه، معده اسيد كلريدريك پس نمى دهد و سلول هاى كبد حالت مومى شكل (تشمّع كبدى) به خود مى گيرند.(3)

از همين رو، اسلام با نوشيدن هر نوع مشروبات الكلى، خريد و فروش و هر نوع بهره بردارى از آنها به گونه قطعى مخالفت كرده است. خمر بنابر آيات قرآنى،

1 . سعيد حكمت، روان پزشكى كيفرى، ص 142.

2 . مقدار مزبور از طريق بوى دهان با وسايل خاصى قابل تشخيص است.

3 . احمد صبور اردوبادى، الكل و تركيبات آن از نظر فقه اسلامى، ص 74.


27

پليدى و رفتار شيطانى به شمار مى رود و نوشيدن آن، گناه كبيره است و همچون قماربازى بذر عداوت و دشمنى را بر مى انگيزد.(1)

بر اساس روايات، نماز كسى كه خمر مى نوشد تا چهل روز پذيرفته نمى شود، بلكه همه اديان الهى، هنگامى كه كامل گشته اند، تحريم خمر را به عنوان برنامه اى قطعى پى گرفته اند.(2) نوشنده خمر در روز قيامت با صورت سياه و زبان بيرون آمده، و در حالى محشور مى گردد كه آب دهان او بر سينه اش مى ريزد و فرياد تشنگى بر مى آورد. روح ايمان از كسى كه جرعه اى شراب بنوشد، گرفته مى شود و روح ناپاك و پَست به جاى آن مى نشيند.(3)

هم اكنون در كشورهاى لائيك و بيشتر در كشورهاى غربى مقادير زياد الكل به صورت مشروبات الكلى مصرف مى شود. تنها در سال 1955 در فرانسه مطابق گزارش رسمى وزارت دارايى اين كشور، تعداد 455054 مشروب فروشى داير بوده، يعنى براى هر 86 نفر يك باب مشروب فروشى وجود داشته است.

با وجود اين، مصرف الكل سال به سال در اين كشورها افزايش يافته است. هم اكنون دانشمندان كتاب هايى متعدّد درباره الكليسم و مسائل كيفرى و

1 . بقره (2) آيه 219 و مائده (5) آيه 90 ـ 91.

2 . تحريم خمر و مذمّت آن در جاهاى مختلف تورات و انجيل آمده است. براى نمونه در تورات، سِفر لاويان، باب دهم چنين آمده است: «و خداوند هارون را خطاب كرده گفت: تو و پسرانت با تو چون به خيمه اجتماع داخل شويد، شراب و مسكرى ننوشيد مبادا بميريد. اين است فريضه ابدى در نسل هاى شما».

در انجيل نيز در رساله اوّل پطرس رسول، باب چهارم، مى گسارى در كنار بت پرستى و فسق و فجور تحريم شده است.

در روايات نيز آمده است:«ما بَعَثَ اللّهُ نبياً قطُّ الاّ و قد عَلِمَ اللّه انّه اذا اكَملَ له دينَه كان فيه تحريم الخمر، و لم تزل الخمر حراماً» (شيخ حر عاملى، وسائل الشيعه، ج 17، ص 237).

3 . همان، ابواب اشربه محرم، باب 1، حديث 5 و باب 9، حديث 1 و 2 و 4 و 25 و ر. ك: روايات باب 11 و 12.


28

ناهنجارى هاى اجتماعى نوشته اند. پروفسور سيگار در كتاب الكليسم از گذرگاه اجتماعى، الكليسم را از مهم ترين علل شكست فرانسه در جنگ دانسته و آكادمى علوم فرانسه، قطع نامه اى به همين مضمون در محكوميت مصرف نوشابه هاى الكلى صادر كرده است.

بنابر علم ژنتيك نيز بيشتر فرزندان افراد الكلى، به روان پريشانى هاى شديد مبتلا مى گردند و به همان جهت، عقب ماندگى هاى مختلف شعورى در آنان ايجاد مى شود.(1)

كاربرد الكل

الكل پرمصرف ترين ماده شيميايى در فرايند ساخت و ساز، جداسازى و توليد بسيارى از كالاها به شمار مى رود. در صنعت، الكل را براى تهيه لاك، ورنى و رنگ هاى انيلين و داروها به كار مى گيرند. الكل در آزمايشگاه ها به گونه سوخت نيز كاربرد دارد، ولى استفاده از آن به اين منظور به صرفه نيست.

ماهيت الكلى كه در صنعت به كار گرفته مى شود، با الكل طبى هيچ تفاوتى ندارد و هر دو همان الكل اتيليك يا اتانول هستند، وانگهى به دلايلى مانند گرفتن ماليات از نوشابه هاى الكلى و يا جلوگيرى از سوء استفاده از آنها، كارخانجات توليد كننده الكل، مواد سمّى، بد بو كننده (همچون متانول يا عرق چوب) و مواد رنگين كننده (همچون پريدين) به آن مى افزايند.(2)

الكل بهترين حلاّل آلى است و لذا در آزمايشگاه ها و صنايع داروسازى

1 . سعيد حكمت، روان پزشكى كيفرى، ص 144; ديويدايبراهمس، روان شناسى كيفرى، ترجمه پرويز صانعى، ص 196 و 275.

2 . اين عمل در اصطلاح علمى، تقليب ماهيت يا "denaturation" ناميده مى شود. تقطير و تخليص الكل تقليبى بسيار مشكل است (ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ج 1، ص 134).


29

كاربردى بسيار دارد. در مواردى نيز الكل براى محافظت از رشد ميكروبى در فرآورده هاى دارويى، ساخت روكش قرص ها و ضدّ عفونى كننده پوست به كار مى رود.(1)

همچنين الكل را براى ضدّ عفونى كردن ابزارهاى طبى و غيره به كار مى گيرند. افزون بر اين، قطعات تشريحى را با نگاه داشتن در الكل از گنديدن و عفونت به دور مى دارند. همچنين الكل در ساختن ادكلن ها و لوازم آرايشى نيز كاربرد فراوان دارد.

روش هاى تهيه الكل

الكل اتيليك يا اِتانول نخستين تركيب آلى به شمار مى رود كه انسان آن را تهيه كرده است، چنان كه صنعت الكل تقريباً مانند صنعت نان پيشينه دارد.

الكل با روش هاى گوناگون به دست مى آيد كه آنها را به دو گونه كلّى چنين مى توان برشمرد:

الف) روش تخمير يا فِرمانتاسيون(2)

در حقيقت پديده تخمير چيزى جز تجزيه قند نيست. قند به صورت هاى

1 . بحث تفصيلى از ميزان تركيب الكل در فرآورده هاى دارويى به هنگام بحث فقهى از طهارت و حلّيت اين گونه فرآورده ها خواهد آمد.

2 . "Fermentation" به معناى جوشش يا غليان از واژه لاتين "Fermentation" گرفته شده است. به طور كلى، توليد انرژى در موجود زنده به سه طريق صورت مى گيرد: تخمير، تنفس و فتوسنتز. ساده ترين راه توليد انرژى، تخمير است. از نظر صنعتى مخمّر "Saccharomyces Cervisiae"بيشترين اهميت را داراست و در تهيه الكل و همچنين نان به خدمت گرفته مى شود. براى مطالعه بيشتر در اين زمينه ر.ك:

.Encyclopedia Of Chemical Technology , kirk Othmer , P. 352


30

گوناگون در طبيعت يافت مى شود. انگور، كشمش، خرما، جو، برنج، سيب زمينى، ذرّت و مانند اينها به ميزان زيادى قند دارند و لذا اين گونه مواد مى توانند منابع اوليه براى تهيه مايع الكلى باشند.

قارچ يا مخمّرها موجوداتى ريز (ميكرو ارگانيزم) هستند كه مى توانند به گونه بى هوازى رشد و مواد قندى را مصرف و اتانول توليد كنند، يعنى مخمّرها در محيط داراى اكسيژن فراوان، مواد قندى را با تنفّس هوازى به گاز كربنيك و آب تجزيه مى كنند و در غياب اكسيژن، مواد قندى را تخمير و گاز كربنيك و اتانول يا الكل اتيليك توليد مى كنند.

هم اكنون ثابت شده كه تخمير با گذر از مراحلى توسط مجموعه اى از آنزيم ها عملى مى گردد كه به وسيله سلول هاى قارچ توليد شده اند. اين آنزيم ها نوعى كاتاليزور آلى هستند كه باعث اجراى عمل و سرعت آن مى شوند، ولى خود مداخله مستقيم نمى كنند.(1)

در پى فرايند تخمير، مايعى به دست مى آيد كه بيشتر آب و الكل است و آن را خمر مى نامند، ولى موادى ديگر چون گليسيرين و اسيد سوكسينيك نيز به مقدارى اندك در آن يافت مى شود. در كنار اينها ماده اى هم به نام روغن فوزل در پى تخمير به دست مى آيد.(2)

به هر حال، مايع به دست آمده درجه الكلى بسيار پايينى در حدّ تقريبى 18 درصد دارد. گفتنى است كه چون الكل به دست آمده از روش تخميرى، براى خود ميكروارگانيسم سمّى است، لذا ميكروارگانيسم تا اندازه معينى مى تواند قند

1 . ابوالحسن شيخ، شيمى آلى، ص 127. پديده تخمير به صورت فرمول شيميايى زير نشان داده مى شود:

C2H12O6 2C2H5OH+2CO2 <-- توسط مخمّر

2 . روغن فوزل كه به مقدار زياد در نتيجه فرايند تخمير به دست مى آيد، نتيجه تخمير الكلى نيست، بلكه از مواد سفيده قارچ ها بهوجود مى آيد.


31

را به الكل تبديل كند. اگر درصد الكل در محيط، به حدود 10 درصد برسد، فعاليت ميكروارگانيسم متوقف مى شود، هر چند در محيط هنوز قند موجود باشد. اگر ماده قندى مورد استفاده شيره ميوه باشد، محلول حاصل كه به آن شراب مى گويند، طعم و بوى آن ميوه را دارد و حاوى حدود ده درصد اتانول است. نوشيدن اين ماده مى تواند سكر آور باشد و كارخانجات فراوانى در دنيا به اين طريق، اتانول توليد مى كنند.

** به منظور دسترسي به کل محتوا و تهيه نسخه الکترونيکي با نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي تماس حاصل فرماييد** < font>< b>< td>< tr>< table>

CC0000>قم: 7832834_0251 - تهران: 66951534_021