فهرست عناوين


1
فهرست عناوين
محرم و نامحرم 1
     اسباب محرميت : 1
محارم نسبى 2
     دو مسأله : 2
     افرادى كه بر دخترها و زنان محرمند: 2
محارم سببى 3
محارم رضاعى 4
نگاه كردن 6
حكم نگاه : 7
     1ـ به محارم 7
     2ـ به غير محارم : 7
     استفتاء 7
پوشش 10
حكم ازدواج و صفات همسر 11
     همسر شايسته 11
     همسر ناشايسته 11
     عقد ازدواج 11
     حكم كلى 11
عقيقه 13
طلاق 14
     شرايط طلاق 14
     اقسام طلاق 14
     عدهء طلاق 15
     عدهء وفات 15
     چند مسأله : 16
انواع خوراكى ها واحكام آن 18
     انواع خوراكى ها 18
     احكام خوراكيها 18
     1ـ چهارپايان : 18
     1ـ حلال گوشت : 18
     2ـ مكروه : 18
     3ـ حرام گوشت : 18
     1ـ حلال گوشت : 18
     2ـ حرام گوشت : 18
     چند مساءله : 18
     پرندگان 18
     چند مساءله : 18
     آبزيان 19
     اجزاء حرام حيوانهاى حلال گوشت 19
     چند مسأله : 19
     دو حكم كلى 20
     حكم خوردن غذاى ديگران بدون اذن و رضايت صاحبش 20
     در موراد ذيل خوردن و آشاميدن چيزهاى حرام اشكال ندارد 20
آداب غذاخوردن 22
     مستحبات 22
     مكروهات 22
آداب آب نوشيدن 23
     مستحبات : 23
     مكروهات 23
ذبح و شكار حيوانات و شرايط سر بريدن آن 24
     دستور ذبح حيوان 24
     شرايط سر بريدن حيوان 24
     دشتور كشتن شتر 24
     شرايط حلال وپاك بود ن شكار با اسلحه 24
     شرايط حلال وپاك بود ن شكار با سگ 25
     صيد ماهى 25
اقسام زكات و موارد وجوب زكات اموال 28
     موارد وجوب زكات اموال :(3) 28
     نصاب غلاّت و مقدار زكات آن 28
     نصاب غلاّت (4) 28
     مقدار زكات غلات 28
     نصاب دامها و مقدار زكات آن 29
     گوسفند 29
     گاو 29
     شتر 29
     احكام زكات 30
مواردي كه خمس واجب است 32
     در هفت چيز, خُمس واجب است 32
خمس سرمايه و معدن 34
     استفتاء 34
     معدن 34
     نصاب معدن 34
گنج وشرايط خمس آن 35
     نصاب گنج 35
     گنج و محل آن 35
مال حلال مخلوط به حرام 37
     1- صاحب آن معلوم 37
     1- صاحب آن نامعلوم 37
     مسأله : 37
جواهرى كه با غواصى به دست آمده 38
     غنيمت 38
     زمينى كه كافر ذمّى از مسلمانى خريدارى كند 38
حكم اموال خمس نداده 40
استفتاء 41
مصرف خمس و شرايط سيدى كه مىتوان به او خمس داد 43
     استفتاء 43
انفال و موارد آن 44
وقف 46
     تعريف وقف 46
     اقسام وقف : 46
شرايط وقف 47
     1ـ شرايط واقف 47
     2ـ شرايط مال موقوف : 47
     3ـ شرايط موقوف عليه : 47
     4ـ ساير شرايط: 47
     احكام وقف 47
     متولى وقف كيست ؟ 47
     فروش مال وقفى 48
     استفتاء 48
وصيت وچگونگى وصيت 50
     تعريف وصيت 50
     چگونگى وصيت 50
     متن و صيتنامه و وصيت مالى 50
     وصيت مالى 50
رهن 53
     استفتاء 53
حواله و حكم آن 55
ضمان و شرايط آن 57
     شرايط ضمان : 57
     احكام ضمان 57
كفالت 58
     شرايط كفالت : 58
شرايط و احکام وکالت 60
     شرايط وكالت 60
     احكام وكالت 60
حَجْر 62
وديعه واحكام امانتدارى 64
     احكام امانتدارى 64
عاريه 65
شركت 67
     تعريف شركت 67
     احكام شركت 67
مزارعه وشرايط آن 69
     شرايط مزارعه 69
     احكام مزارعه 69
نذر وكفارهء تخلف نذر 72
     استفتاء 72
     كفارهء تخلف نذر 73
قسم خوردن 74
صدقه واحكام آن 76
     احكام صدقه 76
هبه 77
كفاره و اقسام آن 79
     اقسام كفاره 79
     گناهان كفاره دار و كفارهء هر يك(2) 79
     احكام كفارات 80
     استفتاء 80
حكم و وظيفه شخصي كه اشياء پيدا شده را برميدارد 82
     1ـ قيمت آن از يك درهم (1) كمتر نيست 82
     چگونگى اعلان اشياء پيدا شده 82
     چند مسأله : 82
     گم شدن كفش 83
اقسام خريد و فروش 85
     اقسام خريد و فروش 85
     خريد و فروش واجب 85
     خريد و فروش مستحب 85
     خريد و فروش حرام 85
     استفتا 85
     در اين موارد خريد و فروش مكروه است : 85
آداب خريد و فروش 87
     مستحبات 87
     مكروهات 87
معاملهء سلف واحكام آن 89
     احكام معاملهء سلف 89
معامله ربوى و احكام آن 90
     انواع ربا 90
     شرايط رباى معاملى 90
     احكام معاملهء ربوى 90
خريد و فروش چك و سفته 93
مسائل متفرقهء خريد و فروش 94
     استفتاء 94
خيار يا اختيار فسخ و انواع آن 96
     خيارات معامله 96
احكام خيارات 98
بيع شرط 101
شُفعَه (1) 102
     شماره ]نوع مال حكم 102
قرارداد اجاره وشرايط مال مورد اجاره 104
     قرارداد اجاره 104
     شرايط مالى كه اجاره مى دهند 104
     احكام اجاره 104
     استفتاءات 105
جعاله 107
جعاله و فرق آن با اجاره 108
     فرق بين اجاره و جُعاله 108
اقسام جعاله 109
     دو مسأله : 109
سرقفلى 111
اهميت قرض و احكام آن 112
     اقسام قرض 112
     احكام قرض 112
     استفتاء 112
معالجه با چيزهاى حرام 115
     معالجه با چيزهاى حرام‏ 115
     مقدار استفاده از چيزهاى حرام‏ 115
     برخى خوردنيهاى حرام‏ 115
معالجه با چيزهايى كه ضرر قطعى و حتمى دارند 117
     معالجه با مواد مست‏كننده‏ 117
حفظ جان بيمار(1) 120
     تسريع در مرگ بيمار(3) 120
     استعمال سيگار و مواد مخدّر 120
موارد ضمان پزشك 121
     ضمان پزشك‏ 121
     ضربه‏ها و لطمه‏هاى وارد بر بيمار در طى درمان(5) 121
رفع مسؤوليت پزشك‏ 124
     اقسام رفع مسؤوليت (ابرأ) 124
حجيّت و اعتبار نظر پزشك‏ 125
     حُجيّت نظر پزشك در روزه‏ 125
     حجيت نظر پزشك در اثبات مرگ‏ 125
احكام تماس با جسد‏ 128
     موارد وجوب غسل مس ميت‏ 128
     1- تماس با بدن مرده‏ 128
     الف - مسّ كننده‏ 128
     ب - مرده‏ 128
     ج - اعضاى" مس كننده" 128
     2- تماس با عضو جدا شده از بدن‏ 128
     3- تماس با عضوى كه حسّ خود را به طور كلى از دست داده و عضوى كه كاملاً ...129
     مواردى كه غسل مس ميت واجب نيست‏ 129
     موارد شك‏ 129
قطع اعضا و پيوند 131
     قطع عضو مرده و پيوند آن به ديگرى‏ 131
     قطع عضو از شخص زنده و پيوند آن به ديگرى‏ 131
     قطع عضو بيمار، براى معالجه‏ 131
     خريد و فروش اعضاى بدن‏ 132
     جراحى غدد، بينى و گوش‏ 132
ملحقات‏ 133
     طهارت و نجاستِ عضو قطع شده، از بدن انسان زنده‏ 133
     طهارت و نجاست در وسايل جراحى‏ 133
تغيير جنسيت‏ 135
     تغيير جنسيت‏ 135
     آشكاركردن باطن (جنس واقعى) 135
ختنه‏ 137
زايمان‏ 140
     نحوه دخالت مردان در زايمان‏ 140
     مرگ مادر يا جنين‏ 140
     حكم تخصص مردان در رشته زنان و زايمان و يادگيرى مسائل آن(7) 141
     مستحبات ولادت‏ 141
جلوگيرى از باردارى 142
     جلوگيرى از انعقاد نطفه‏ 142
     انزال در خارج رحم (عزل‌ كنار كشيدن‌ عقب كشى) 142
     بستن لوله‏هاى رحم و عقيم كردن(3) 142
سقط جنين‏ 144
     سقط جنين و معالجه زن باردار 144
     ضمان در سقط جنين‏ 144
     الف - ديه‏ 144
     دريافت كننده ديه 144
     مقدار ديه‏ 144
     ب - كفاره: 145
تلقيح آبستنى مصنوعى‏ 146
     باردار نمودن مصنوعى زن‏ 146
     لقاح خارج رحمى و استفاده از رحم كرايه‏اى(2) 146
     استفاده از تخمك و يا تخمدان زن ديگر(4) 146
تشريح‏ 149
     موارد تشريح‏ 149
     شرايط جواز تشريح مرده مسلمان 149
     ضمان در تشريح‏ 149
حجيت و اعتبار نظر پزشك در اثبات جرايم(1) 151
     نظريه پزشك به عنوان شهادت‏ 151
     تشخيص پزشك در تحقق زنا و لواط 151
ساختن دندان مصنوعى‏ 153
     سازنده دندان(1) 153
     دندان و نقش آن در قرائت نماز(3) 153
     ضمانت در دندانپزشكى(5) 153
برخى از احكام كلى معاملات‏ 154
طهارت و نجاست داروها و لوازم بهداشتى‏ 157
لمس و نگاه در آزمايش(1)‏ 159
گرفتن منى جهت آزمايش‏ 161
     ضمان در آزمايش(4) 161
طهارت و نجاست در آزمايشگاه‏ 162
طهارت و نجاست در تزريقات و پانسمان‏ 164
ضمان در تزريقات(1) 165
     تزريق براى روزه‏دار و مُحرم (در حجّ)‏ 165
انتقال و اهداى خون‏‏ 168
     انتقال و اهداى خون‏ 168
     خريد و فروش خون‏ 168
ضمان در خون گرفتن‏ 170
     روزه و اهداى خون‏ 170
     طهارت و نجاست در فرآورده‏هاى خونى‏ 170
كتابنامه 173
اقسام عبادات‏ 174
     اول: اقسام عبادات‏ 174
عبادات بمعنى الأخص‏ 175
عبادات بمعنى الأعم‏ 176
تفاوت هاى زن و مرد در زمان وجوب عبادت‏هاى واجب‏ 177
تفاوت هاى زن و مرد در وضو 179
     يادسپارى‏ 179
تفاوت‏هاى زن و مرد در غسل‏ 180
تفاوت‏هاى زن و مرد در نماز 183
تفاوت‏هاى زن و مرد در روزه‏ 188
تفاوت‏هاى زن و مرد در حج‏ 191
نشانه هاى خون قاعدگى و شرايط تحقق آن‏ 192
     شرايط خون قاعدگى (شرايط تحقّق حيض) 192
شرايط مورد اتّفاق در خون قاعدگى‏ 193
     .1 بلوغ‏ 193
     .2 خون ديدن پيش از سنّ يائسگى‏ 193
چند نكته‏ 194
     .3 از سه روز كمتر نباشد 195
     .4 از ده روز بيشتر نباشد 195
     .5 استمرار آمدنِ خون در هر سه روز 195
شرايط مورد اختلاف در خونِ قاعدگى‏ 196
     .1 توالى (پياپى آمدن خون در سه روزِ اوّل) 196
چند نكته‏ 197
     .2 ميان دو حيض حدّاقل ده روز فاصله بيفتد 197
يادسپارى‏ 199
شرايطِ تحقّقِ حيض‏ 200
     شرايط مورد اتفاق‏ 200
     شرايط مورد اختلاف‏ 200
اقسام زن‏هاى حائض‏ 202
     عادت دارد 202
     عادت ندارد 202
     معيار پيدايى (تحقّق) عادت‏ 202
     معيار به هم خوردن عادت‏ 202
ملاك تشخيص حيض در ابتدا ‏ 204
     عادت ماهانه‏ 204
ملاك تشخيص حيض در ابتدا 205
چند نكته‏ 206
وظيفه زن حائض پس از قطع خون‏ 210
     وظيفه زن حائض پس از قطع خون‏ 210
چيزهايى كه حيض، آنها را باطل مى‏كند 212
     .1 نماز 212
     .2 روزه‏ 212
     .3 طلاق و ظِهار(3) 212
     .4 غسل‏هاى واجب و وضوهاى مستحبى... 212
چيزهايى كه حيض آنهارا بر زن واجب مى‏كند 215
     .1 كفّاره‏ 215
     .2 غسل‏ 215
     .3 قضا و جبران بعضى از اعمالى كه در حال حيض از او به خاطرحيض بودن‏ ...216
مفهوم نفاس و مسايل آن 218
     نفاس چيست؟ 218
چند نكته‏ 220
ملاك تشخيص نفاس‏ 223
دو نكته مهم‏ 224
حكم خونى كه زن پس از ايّام نفاس مى‏بيند 226
     الف: در حيض عادتِ معيّن داشته است‏ 226
     ب: در حيض عادت معيّن نداشته است‏ 227
     وظيفه زنان پس از قطع شدن خون نفاس‏ 227
چيزهايى كه بر نُفَسأ حرام، مكروه و مستحب است‏ 228
استحاضه‏ و علايم و موارد آن 230
     استحاضه چيست؟ 230
     علايم خون استحاضه‏ 230
چند نكته‏ 231
     مواردى كه در فقه، خونِ زن محكوم به استحاضه گرديده است‏ 231
اقسام استحاضه و راه شناخت آن 233
     راه شناختِ اقسام استحاضه‏ 233
وظيفه مستحاضه پيش از هرنماز 235
     الف) وظيفه مشترك هر سه قسم‏ 235
     ب) وظيفه مستحاضه قليله‏ 236
يادسپارى‏ 237
     ج) وظيفه مستحاضه متوسّطه‏ 237
     د) وظيفه مستحاضه كثيره‏ 238
     ه') وظايفِ مشترك مستحاضه متوسّطه و كثيره‏ 239
يادسپارى‏ 241
تغيير استحاضه و احكام آن 242
     تبدّل (تغيير) استحاضه 242
     تغييراستحاضه (1) 242
احكام بندآمدنِ خونِ استحاضه‏ 244
     بندآمدنِ خونِ استحاضه 244
     بندآمدنِ خون (1) 244
تفاوت‏هاى حيض، نفاس و استحاضه‏ 245
راهكارهاى اسلام براى نشر و گسترش علم و دانش‏ 246
الف) از جهل و جاهل مذمّت فراوان شده است‏ 247
ب) دانش و دانشجو مورد تمجيد فراوان قرار گرفته است‏ 248
ج) طلب علم را بر همگان واجب نموده است‏ 249
د) براى رشد و گسترشِ علم، بسيج علمى و فرهنگى نموده است‏ 250
ه') در راه تحصيل علم، بيشترِ محدوديت‏ها را برداشته است‏ 251
     .1 محدوديّت سنّى‏ 251
     .2 محدوديّت جنسى‏ 251
     .3 محدوديّت مكانى‏ 251
     .4 محدوديّت زمانى‏ 251
     . 5 محدوديّت اخلاقى‏ 251
و) علم را از معيارهاى برترى و ارزش بيشتر انسان‏ها قرار داده است‏ 252
علومى كه تحصيل آن واجب است 254
يك نكته‏ 256
زن و تحصيل علم‏ 257
دو نكته مهم در تحصيل بانوان‏ 259
     الف: تحصيل آنان بايد با رعايت كامل حدود شرعى باشد 259
     ب: چاره انديشى براى مشكلاتِ تحصيلى بانوان‏ 259
كار مشروع براى زن يك وظيفه دينى است‏ 262
     چند نكته درمشروع بودن كار و شغل بانوان‏ 263
زن و استقلال اقتصادى و مالى(1) 265
تصرف مرد در اموال زن 269
حقوقى كه بر اموال زن تعلّق مى‏گيرد 270
     اوّل: حج‏ 270
     دوم: نفقه پدر و مادر 271
     سوّم: بدهى‏ها و جريمه‏هاى شرعى‏ 271
     چهارم: خمس‏ 272
مفهوم صله رحم 276
     معناى لغوى و عرفى رحم‏ 276
     معناى اصطلاحى رحم‏ 276
     معناى صله و قطع و حد آن‏ 276
قصاص و انواع آن‏ 278
معناى قصاص‏ 279
انواع قصاص‏ 280
     الف) قصاص نفس‏ 280
     ب) قصاص عضو 281
ديه و مقدار و مسايل آن 284
قصاص در قرآن‏ 288
كيفيّت اجراى حدّ زنا 291
تعجيل يا تأخير دراجراى حدّ زنا 293
راه هاى اثبات زنا 296
     اوّل: اقرار 296
     دوم: شهادت و گواهى‏ 296
يك نكته بسيار مهّم‏ 297
قذف و حدّ آن 299
     دو خاطره جالبِ توجّه و عبرت انگيز 300
چند نكته درباره حدود 304
الف: اهميّت اجراى حدود 305
ب: رحم و دلسوزى در حدود نيست‏ 306
يادسپارى‏ 307
ج: حدود، شفاعت و وساطت بردار نيست‏ 309
د: افراط و تفريط در اجراى حد ممنوع است‏ 310
ه: حدّ شرعى، پاك كننده مجرم است‏ 311
و: توبه پنهانى از اجراى حد نزد خداوند محبوب‏تر است‏ 312
وظايف دشوار بعضى از بانوان‏ 313

محرم و نامحرم

محرم كسى است كه در نگاه به او و نيز نگاه كردن او به ديگران محدويتى كه نسبت به

ساير افراد هست نمى باشد. و ازدواج با او حرام است , بجز شوهر و همسر كه خود با

ازدواج محرم مى شوند.

اسباب محرميت :

1ـ نسب ـ همزاد بودن ,

2ـ سبب ـ ازدواج ,

3ـ رضاع ـ شير دادن


2

محارم نسبى

هفت دسته از زنها و مردها به سبب خويشاوندى بر يكديگر محرمند و نمى توانند با هم

ازدواج كنند:

1ـ مادر و مادر بزرگ .

2ـ دختر و دختر فرزند.

3ـ خواهر.

4ـ خواهرزاده (دختر خواهر).

5ـ برادر زاده (دختر برادر).

6ـ عمه (عمهء خودش به عمهء پدر و مادرش ).

7ـ خاله (خالهء خودش و خالهء پدر و مادرش ).

دو مسأله :

1ـ عمهء عمه و خالهء خاله در صورتى كه عمه و خالهء پدر يا مادر نباشند, محرم نيستند

; مثل اين كه عمهء انسان با پدر روى , فقط از طريق مادر منسوب باشد كه در اين صورت

عمهء عمه , عمهء پدر نمى باشد(1).

2ـ بجز افرادى كه نوشته شد و برخى افراد ديگر كه به سبب شير خوردن محرم مى شوند

زنها و دخترهاى ديگر نامحرمند, حتى همسر برادر و خواهر همسر, گر چه ازدواج با خواهر

زن تا مدتى كه خواهرش همسر اوست حرام مى باشد, يعنى ازدواج با دو خواهر جايز نيست ,

مگر آنكه اولى را طلاق بدهد يا از دنيا برود(2).

افرادى كه بر دخترها و زنان محرمند:

1ـ پدر و پدر بزرگ .

2ـ پسر و پسر فرزند (نوه ).

3ـ برادر.

4ـ خواهرزاده (پسر خواهر).

5ـ برادر زاده (پسر برادر).

6ـ عمو (عموى خودش و عموى پدر و مادرش ).

7ـ دايى (دايى خودش و دايى پدر و مادرش ).(3)


3

محارم سببى

افرادى كه به واسطهء ازدواج بر پسرها و مردها محرم مى شوند عبارتند از:

1ـ همسر

2ـ مادر همسر و مادر بزرگ او.

3ـ دختر همسر, هر چند دختر خودش نباشد. (در صورتى كه با آن زن همبستر شده باشد و

عقد تنها سبب محرميت نمى شود.)

4ـ زن پدر (نامادرى ).

5ـ زن پسر (عروس )(4)

افرادى كه به واسطهء ازدواج بر دخترها و زنها محرم مى شوند عبارتند از:

1ـ شوهر.

2ـ پدر شوهر و پدر بزرگ او.

3ـ پسر شوهر, هر چندفرزند خودش نباشد و نوهء او.

4ـ شوهر مادر (به شرط آن كه با هم آميزش كرده باشند).

5ـ شوهر دختر (داماد) (5)

به جز اين افراد و برخى كه به سبب شير خوردن محرم مى شوند, ديگر مردها نامحرمند,

حتى شوهر خواهر و برادر شوهر.(6) ولى همچنانكه گذشت ازدواج با شوهر خواهر حرام است

.


4

محارم رضاعى

اگر كودكى با شرايطى كه خواهد آمد, از زنى شير بخورد, موجب محرميت برخى افراد مى

شود.

شرايط شير دادنى كه سبب محرميت مى شود:

كودك , شير زن زنده را بخورد.

شير آن زن از حرام نباشد (شير مادرى كه از زنا حامله شده فايده ندارد).

كودك شير, را از پستان بمكد (اگر بدوشند و به او بدهند فايده ندارد).

شير خالص باشد (با چيزى مخلوط نكرده باشند).

دو سال بچه تمام نشده باشد (يعنى 24ماه قمرى ).

شير از يك شوهر باشد (زنى كه از شير خود كودكى را چند مرتبه شير دهد, بعد شوهر

ديگرى اختيار كند و از آن شوهر نيز شيردار شود و شيردادن را تكميل كند, اينگونه

شيردادن سبب محرميت نمى شود).

كودك , به سبب بيمارى شير راقى نكند.

حداقل يك شبانه روز شير سير بخورد و در بين آن , غذا يا شير زن ديگرى را نخورد, يا

15مرتبه شير بخورد و در بين 15مرتبه شير زن ديگرى را نخورد. يا مقدارى شير بخورد كه

باعث رويش گوشت ومحكم شدن استخوان كودك شود.(7)

اگر كودكى كه شير خورده , پسر باشد با اين افراد محرم مى شود:

1ـ زنى كه به او شير داده .

2ـ مادر و مادربزرگ آن زنى .

3ـ خواهران آن زنى

4ـ دختران و نوه هاى او

5ـ عمه و خالهء آن زن

و شوهر آن زن كه از او شيردار شده نيز پدر رضاعى اين كودك به حساب مى آيد.

و اگر كودكى كه شير خورده , دختر باشد, با اين افراد محرم مى شود:

1ـ شوهر زنى كه كودك را شير داده و شير از اوست .

2ـ پدر آن شوهر

3ـ پسرها و نوه هاى او

4ـ برادران او

5ـ عمو و دايى او

6ـ برادران آن زن كه او را شير داده است

7ـ فرزندان و نو ه هاى آن زن

8ـ پدر و پدربزرگ او

9ـ عمو و دائى او

و زنى كه به او شير داده مادر رضاعى او به حساب مى آيد


5

افرادى كه گفته شد تنها به كودكى كه شير خورده است محرم مى شوند, نه با خويشاوندان

او, حتى به پدر و برادران وى هم محرم نمى شوند(8).

1 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب النكاح , ص 263ـ 264

2 - همان , ص 280 م 15

3 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 263ـ 264كتاب النكاح .

4 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 277 م 1

5 - همان , ص 277 م 1

6 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 280 م 15

7 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 265و توضيح المسائل , م 2474

8 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 268 م 7


6

نگاه كردن

يكى از نعمت هاى الهى , قدرت بينايى است , انسان بايد از اين نعمت بزرگ در راه كمال

و ترقى خود و همنوعان استفاده كند و آن را از نگاه به نامحرمان باز دارد, گرچه نگاه

به طبيعت و زيبايى هاى آن , اگر تجاوز به حقوق ديگران نباشد, اشكال ندارد, ولى حفظ

ديده از نگاه به ديگران و حفظ خود از نگاه نامحرمان , احكام خاصى دارد كه در اين

بخش به برخى از آنها مى پردازيم :

1ـ زن و شوهر به تمام بدن يكديگر مى توانند نگاه كنند, هر چند براى لذت بردن

باشد.(1)

2ـ بجز زن و شوهر, نگاه كردن هر فرد انسانى به فرد ديگر, اگر براى لذت بردن باشد

حرام است , خواه همجنس باشد مانند نگاه مرد به مرد ديگر و يا غير همجنس مانند نگاه

مرد به زن , و خواه از محارم باشد و يا غير محارم و هر جاى بدن باشد همين حكم را

دارد.(2)


7

حكم نگاه :

1ـ به محارم

-- همسر ـ مانع ندارد ,

-- غير همسر

1ـ با قصد لذت ـ حرام ,

2ـ بدون قصد لذت ـ به غير عورتين مانع ندارد.

2ـ به غير محارم :

1ـ با قصد لذت ـ حرام ,

2ـ بدون قصد لذت:

1ـ به صورت و دستها ـ مانع ندارد.

2ـ به غير صورت و دستها(*) ـ حرام .(3)

3ـ مرد براى معالجه زن نامحرم و زن براى معالجهء مرد نامحرم , در صورتى كه پزشك

همجنس نباشد و ناچار باشد او را نگاه كند و دست به بدن او بزند اشكال ندارد, ولى

اگر با نگاه كردن بتواند معالجه كند نبايد دست به بدن او بزن و اگر با دست زدن

بتواند معالجه كند نبايد او را نگاه كند.(4)

4ـ نگاه كردن به زن غير مسلمان , بدون قصد لذت اشكال ندارد و احتياط آن است كه به

جاهايى از بدن كه به طور متعارف نمى پوشانند اكتفا شود(5).

5ـ مردى كه تصميم دارد با زنى ازدواج كند مى تواند به او نگاه كند به شرط آن كه :

با قصد لذت نگاه نكند و هدف او ازدواج باشد.

احتمال توافق ازدواج را بدهد.

زنى باشد كه اكنون بتواند با او ازدواج كند ; مثلا شوهرداريا در عده نباشد. با نگاه

كردن شناختش نسبت به وى افزوده شود.

با شرايطى كه گذشت , مرد مى تواند به تمام بدن زن مورد خواستگارى بجز عورت نگاه

كند, گر چه احتياط مستحب آن است كه تنها به صورت و دستها و نيكوئيهاى او اكتفا كند

و همچنين مستحب است پشت لباس نازك نگاه كند.(6)

6ـ لمس بدن نامحرم حرام است حتى لمس دست و صورت , بدون قصد لذت . بث(7)

7ـ زن و مرد نامحرم نمى توانند به هم دست بدهند (مصافحه كنند) مگر از زير لباس , كه

در آن صورت هم بنابر احتياط واجب نبايد دست يكديگر را بفشرند.(8)

استفتاء


8

س ـ در حال نگاه كردن به فيلمهاى تلويزيونى كه گاهى زنهاى بى حجاب نيز دارد و گوش

دادن به صداى نازى كه نواخته مى شود, چه صورت دارد ؟

ج ـ نطر به فيلم اجنبيه كه صاحبش را نمى شناسد و ريبه و فساد در آن نيست اشكال ^^خطا در اين صفحه^^

ندارد و موسيقى مطرب , حرام است و صداهاى مشكوك اشكال ندارد.(9)

1- تحرير الوسيله , ج 2 ص 243 15تا 19

(*) ـ به فتواى برخى از مراجع معظم تقليد, نگاه كردن به زن به موى سر و گردن مرد

نامحرم به مقدارى كه به طور متعارف نمى پوشانند, بدون قصد لذت اشكال ندارد.

2- همان .

3- تحرير الوسيله , ج 2 ص 242 243 م 15تا 19

4- همان , م 22; توضيح المسائل , م 2441

5- تحرير الوسيله , ج 2 244 م 27

6- تحرير الوسيله , ج 2 ص 245 م 28

7- تحرير الوسيله , ج 2 ص 243 م 20

8- همان .

9- استفتاات , ج 2 ص 17 س 43


10

پوشش

1ـ بر زن واجب اس تمام بدن خود را از نامحرم بپوشاند. ولى پوشاندن صورت به مقارى كه

در وضو شسته مى شود و دستها تا مچ واجب نيست .(1)

2ـ اگر زن بفهمد كه زنى يا مرد محرمى (بجز همسر) با قصد لذت به او نگاه مى كند,

بايد تمام بدن را از او بپوشاند.(2)

3ـ انسان بايد عورتين خود را از تمام افراد بجز همسر بپوشاند.(3)

4ـ بچهء غير مميز از احكامى كه در باب نگاه كردن و پوشش بيان شد خارج است , ولى

احتياط واجب آن است كه زن بدن و موى خود را از پسرى كه بالغ نشده ولى خوب و بد را

مى فهمد و به حدى رسيده كه مورد نظر شهوانى است بپوشاند.(4)ـ

1 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 244 م 23

2 - همان , م 24

3 - همان . م 25

4 - همان , م 26


11

حكم ازدواج و صفات همسر

كسى كه به واسطه نداشتن همسر به حرام مى افتد, مثلا به نامحرم نگاه مى كند, واجب

است ازدواج كند.(1)

همسر شايسته

سزوار است كه انسان به صفات كسى كه مى خواهد با ازدواج كند توجه داشته باشد و تنها

به زيبايى و مال اكتفا نشود.

برخى از صفات همسر شايسته از نظر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم عبارتند

از:

با محبت باشد.

عفيف و پاكدامن باشد.

درميان خانواده خود عزيز باشد.

نسبت به شوهرش متواضع باشد.

تنها براى شوهر خود زينت و آرايش كند.

از شوهر خود اطاعت كند.(2)

صيغهء ازدواج در كتب مفصل فقهى آمده است .

همسر ناشايسته

برخى از صفات همسر ناشايسته در روايت پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم

چنين آمده است :

در ميان خانواده خود خوار باشد.

حسود و كينه توز.

بى تقوا.

براى ديگران آرايش كند.

از شوهر اطاعت نكند.(3)

عقد ازدواج

1ـ در ازدواج بايد صيغهء مخصوص آن خوانده شود و تنها راضى بودن دختر و پسر و علاقه

داشتن كافى نيست , بنابراين , خواستگارى تا زمانى كه صيغهء ازدواج خوانده نشده ,

سبب محرم شدن نيست و با ساير زنان نامحرم تفاوتى ندارد(4).

2ـ اگر يك حرف از عقد ازدواج غلط خوانده شود كه معناى آن عوض شود عقد باطل است .(5)

حكم كلى

ازدواج با تمام افرادى كه محرم انسان هستند ـ چه به نسب يا ازدواج يا شير خوردن ^^خطا در اين صفحه^^

ـحرام است .(6)

1 - توضيح المسائل , م 2443

2 - تحرير الوسيله , ج , ص 237

3 - همان .

4 - توضيح المسائل , م 2363

5 - توضيح المسائل , م 2371

6 - همان , فصل فى اسباب التحريم , ص 262


13

عقيقه

1ـ عقيقه , گوسفند يا حيوان ديگرى است كه روزهاى نخست تولد نوزاد, براى او قربانى

مى كنند.

2ـ مستحب است براى پسر, حيوان نر و براى دختر, حيوان ماده عقيقه كنند.

3ـ مستحب است عقيقه را روز هفتم انجام دهند و اگر از روز هفتم تأخير افتاد, همچنان

مستحب است حتى اگر فرزند بالغ شد, مستحب است كه براى خودش عقيقه كند.

4ـ حيوانهايى كه مى توان عقيقه كرد:

گوسفند, گاو, شتر

همان حيوانهايى كه مى توان در حج قربانى كرد و همانها كه از متعلقات زكات و كفارهء

مرحمات احرام زكات است .

5ـ صدقه دادن پول حيوان به جاى عقيقه كافى نيست و جاى آن را نمى گيرد.

6ـ مستحب است , پاچه و ران عقيقه را به بدهند.(1)

7ـ در عقيقه مخيرند بين انيكه گوشت خام يا پخته شده را تقسيم كنند, يا بپزند

و عده اى از مؤمنين ـ حداقل ده نفر ـ را دعوت كنند و به آنها غذا بدهند.(2)

1 - تحرير الوسله , ح 2 كتاب النكاح , فى استحباب العقيقه , ص 311 م .

2 - همان , م 10


14

طلاق

طلاق در لغت به معناى آزاد كردن و در اصطلاح فقهى به معناى جدايى زن و شوهر از

يكديگر, با شرايط آن مى باشد.

اسلام براى ازدواج , برقرارى بنيان خانواده و دوان آن اهميت بسيار زيادى قابل شده

است و براى آن كه از طلاقهاى بى مورد جلوگيرى شود, سفارشهاى بسيارى دربارهء دقت در

انتخاب همسر در آغاز و خوشرفتارى زن و شوهر در طول زندگى كرده است . و بعد از آن

مراحل , اگر بر اثر برخى موانع و مشكلات چاره اى نيز اجراى طلاق نبود, شرايط سنگينى

قرار داده است , تا حتى المقدور, طلاق كمتر واقع شود و كانون گرم خانواده , با اندك

كدورت و ناراحتى به هم نخورد.

شرايط طلاق

1ـ مردى كه زن خود را طلاق مى دهد بايد:

عاقل و بنابر احتياط واجب بالغ باشد.

به اختيار خود طلاق دهد, او را بر طلاق مجبور نكرده باشند.

قصد طلاق داشته باشد, به شوخى صيغهء طلاق را نگويد.

2ـ زن , در وقت طلاق بايد:از حيض و نفاس پاك باشد.

شوهرش در مدتى كه از آخرين خون (حيض يا نفاس ) پاك شده يا در مدت حيض يا نفاس كه

پيش از اين پاك بود با او آميزش نكرده باشد.

همسر دائمى شوهرش باشد.

در ازدواج موقت طلاق نيست و جدا شدن زن و شوهر به تمام شدن مدت عقد است يا اين كه

مرد مدت را به او ببخشد, به اين ترتيب كه بگويد: مدت را به تو بخشيدم , و شاهد

گرفتن و پاك بودن از حيض لازم نيست .(1)

و اما صيغهء طلاق :

بايد به عربى صحيح خوانده شود.

هنگام اجراى آن دو مرد عادل حاضر باشند و صيغهء طلاق را بشنوند.

اقسام طلاق

طلاق بر دو نوع است : رجعى و بائن .

طلاق رجعى , آن است كه بعد از طلاق تا مدت معينى كه زن در عده است مرد مى تواند به


15

او رجوع كند ; يعنى بدون خواندن عقد مجدد او را به همسرى قبول كند.

طلاق بائن , آن است كه بعد از طلاق مرد حق ندارد به زن خود رجوع كند. در شش صورت

اگر زنى را طلاق دهند, بائن است :

1ـ زنى كه نه سالش تمام نشده باشد.

2ـ زنى كه يائسه باشد.

3ـ زنى كه شوهرش بعد از عقد با او نزديكى نكرده باشد.

4ـ زنى كه او را سه مرتبه طلاق داده باشند.

5ـ زنى كه به ادامه زندگى با شوهر مايل نيست و با بخشيدن مهر خود يا مال ديگرى به

شوهرش از او تقاضاى طلاق مى كند كه به اين طلاق گفته مى شود.

6ـ زنى كه به سبب بى ميلى هر دو به ادامهء همسرى طلاق داده مى شود و زن مالى به مرد

بدهد كه او را طلاق بدهد, به اين طلاق گفته مى شود.(2)

عدهء طلاق

مدت زمانى است كه زن , پس از جدايى از همسر خود, نمى تواند شوهر كند.

زنى كه طلاق داده شده اگر داراى شرايطى كه خواهد آمد باشد, نگهداشتن عده بر او واجب

است :

نه سالش تمام شده باشد.

يائسه نباشد.

شوهرش با او آميزش كرده باشد.

مدت عده

الف ـ اگر زن حامله است تا به دنيا آمدن يا سقط شدن كودك بايد صبر كند, پس اگر يك

ساعت پس از طلاق , بچه به دنيا بيايد, عده تمام مى شود.

ب ـ اگر حامله نيست ولى حيض مى بيند تا ابتداى حيض سوم بايد عده نگه دارد, يعنى پس

از آن كه دوبار حيض ديد و پاك شد, همين كه حيض سوم را ببيند, عدهء او تمام مى شود.

ج ـ و اگر حامله نيست و يائسه هم نيست ولى خون حيض نمى بيند, بايد تا سه ماه صبر

كند.(3)

عدهء وفات

چون عدهء طلاق به تناسب بحث مطرح شد, بجاست عدهء زنى كه شوهرش از دنيا رفته نيز در

اينجا آورده شود.

مدت عدهء وفات

آبستن نيست ـ چهار ماه و ده روز.


16

آبستن است ـ تا موقع زاييدن , ولى اگر وضع حمل , قبل از چهار ماه و ده روز اتفاق

افتاد, بايد تا چهار ماه و ده روز پس از وفات شوهر صبر كند.(4)

چند مسأله :

1ـ زنى كه در عدهء وفات است اين كارها بر او حرام است : ازدواج (چه دائم و چه موقت

) پوشيدن لباسهاى زنگارنگ سرمه كشيدن و هر كارى كه زينت حساب شود.(5)

2ـ ابتداى عدهء وفات از موقعى است كه زن از مرگ شوهر خود مطلع مى شود.(6)

3ـ زنى كه شوهرش گم شده , اگر بخواهد به ديگرى شوهر كند, بايد نزد مجتهد عادل برود ^^خطا در اين صفحه^^

و به دستور او عمل كند.(7)

1 - توضيح المسائل , م 2498و 2499و 2508; تحرير الوسيله , ج , 2كتاب الطلاق , ص 325

م 1و ص 331 م

2 - توضيح المسائل , م 2522و 2528و 2531

3 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 335توضيح المسائل , م 2510تا 2512و 2514

4 - توضيح المسائل , م 2517

5 - توضيح المسائل , م 2518

6 - توضيح المسائل , م 2540

7 - توضيح المسائل , م 2520


18

انواع خوراكى ها واحكام آن

براى حفظ جان انسانها و سلامتى جسم و روح آنها و بقاى نسلها و احترام به حقوق

ديگران , قوانين و مقرراتى در رابطه با خوراكيها و آشاميدنيها در فقه اسلامى وجود

دارد كه به بيان برخى از آنها مى پردازيم :

انواع خوراكى ها

1ـ گياهى : 1ـ ميوه ها, 2ـ سبزيجات

2ـ حيوانى : 1ـ چهار پايان , 2ـ پرندگان , 3ـ آبزيان (دريايى )

1ـ چهار پايان ـ اهلى , وحشى

احكام خوراكيها

عذاهاى گياهى

تمام ميوه ها و سبزيجات حلال است , مگر آنچه براى بدن ضرر داشته باشد.

غذاهاى حيوانى

1ـ چهارپايان :

`1ـ حلال گوشت , 2ـ مكروه , 3ـ حرام گوشت

1ـ حلال گوشت :

1ـ انواع گوسفندان , 2ـ گاو گاوميش 3ـ شتر

2ـ مكروه :

1ـ اسب ,2ـ قاطر, 3ـ الاغ

3ـ حرام گوشت :

1ـ سگ , 2ـ گربه , 3ـ ساير حيوانات

2ـ چهارپايان وحشى : 1ـ حلال گوشت , 2ـ حرام گوشت

1ـ حلال گوشت :

1ـ آهو, 2ـ گاو, 3ـ بز كوهى , 4ـ گورخر

2ـ حرام گوشت :

1ـ تما حيوانهاى درنده مانند گرگ و پلنگ حرام مى باشند.(1)

چند مساءله :

1ـ تمام حيوانهاى درنده حرام گوشت هستند, هر چند از نظر قدرت درندگى ضعيف باشند ;

مانند روباه .

2ـ خوردن گوشت خرگوش حرام است .

3ـ تمام انواع حشرات , حرام مى باشند.(2)

پرندگان

اين دسته از پرندگان حلال گوشت هستند:

تمام اقسام كبوترها (قمرى هم نوعى كبوتر است ).

تمام اقسام گنجشكها (بلبل هم نوعى گنجشك است ).

مرغ و خروس

انى دسته از پرندگان حرام گوشت هستند:

خفاش

طاووس .

كلاغ (زاغ هم نوعى كلاغى است ).

تمام پرندگانى كه چنگال دارند ; مانند عقاب .(3)

چند مساءله :

1ـ خوردن گوشت پرستو و هدهد مكروه است .(4)


19

2ـ تخم مرغ و ساير پرندگان حلال گوشت , حلال و تخم پرندگان حرام گوشت , حرام است

.(5)

3ـ ملخ از پرندگان است و حلال گوشت مى باشد.(6)

آبزيان

1ـ از حيوانهاى دريايى , ماهى پولك دار و برخى از پرندگان دريايى حلال گوشت است .

2ـ ميگو كه همان ملخ دريايى و از پرندگان است , حلال گوشت مى باشد.(7)

اجزاء حرام حيوانهاى حلال گوشت

خون

فضله (ادرار و مدفوع )

بچه دان

غدد, كه آن را دشول مى گويند.

تخم , كه آن را دنبلال مى گويند (بخز تخم پرندگان حلال گوشت ).

چيزى كه در مغز كله است و به شكل نخود مى باشد.

مغز حرام كه در ميان تيرهء پشت است .

پى كه در دو طرف تيرهء پشت است .

نرى (آلت تناسلى حيوان مذكر)

فرج (شرمگاه )

زهره دان

طحال (سپرز)

مثانه (بول دادن )

حدقهء چشم

چيزى كه در ميان سم حيوان است و به آن ذلت الاشاجع مى گويند.(8)

چند مسأله :

1ـ خوردن گل حرام است(9) .

2ـ خوردن كمى از تربت سيدالشهدا(ع ) براى شفا يافتن از بيمارى اشكال ندارد(10).

3ـ خوردن و آشاميدن چيز نجس حرام است و خورانيدن عين نجس به اطفال حرام است ولى

خورانيدن غذاى متنجس به اطفال حرام نيست(11) .

4ـ خوردن چيزى كه براى انسان ضرر دارد حرام است . مثلا خوردن غذاى چرب براى مريض كه

غذاى چرب برايش ضرر دارد حرام است(12) .

5ـ نوشيدن شراب و هر مايع مست كنندهء ديگر حرام است .(13)

6ـ بر هر مسلمانى واجب است مسلمان ديگرى را كه نزديك است از گرسنگى يا تشنگى بميرد,

نان و آب داده و از مرگ نجات دهد.(14)

7ـ غذاهاى غير گوشتى , كه در كشورهاى غير اسلامى توليد شده است ; اعم از سبزيجات ,

حبوبات , ميوه ها و فرآروده هاى لبنى مانند: پنير, ماست , كره , خامه كه از حيوان

حلال گوشت گرفته مى شود, تخم مرغ و ساير پرندگاه حلال گوشت , نان , بيسكويت , شكلات


20

, آدامس , شيرينى و ساير خوردنيهايى كه از گوشت حيوان نيست , پاك و خوردن آنها حلال

است , مگر آن كه انسان يقين كند نجس شده است .

بنابراين مسأله چند صورت دارد

مى داند كه با بدن كافر تماس نداشته و به نحو ديگرى نيز نجس شده است ـ پاك و حلال

است .

شك دارد نجس شده است يا نه ـ پاك و حلال است .

احتمال مى دهد نجس شده باشد ولى يقين ندراد ـ پاك و حلال است .

مى داند بر اثر تماس با بدن كافر يا به گونه اى ديگر نجس شده است ـ نجس و حرام

است(15) .

دو حكم كلى

1ـ هر نجسى حرام است ولى هر حرامى نجس نيست .

2ـ خوردن هر نوع خاك و گل حرام است , مگر قدرى از تربت امام حسين عليه السلام براى

شفا يافتن از بيمارى .(16)

حكم خوردن غذاى ديگران بدون اذن و رضايت صاحبش

1ـ خوردن غذاى ديگران بدون اذن و رضايت صاحبش حرام است هر چند كافرى باشد كه اموالش

محترم است ; مانند اهل ذمه .(17)

2ـ خوردن غذا در خانه اين افراد بدون اجازه جايز است .

پدر و مادر

فرزندان

برادران و خواهران

همسر

وكيل در خانهء موكل خود, در صورتى كه حفظ اموال و كارهاى خود را به او واگذار كرده

باشد.(18)

3ـ افرادى كه در مسأله قبل گفته شده اگر بدانند, صاحبخانه رضايت ندارد نمى تواننداز

غذاى خانه او استفاده كنند, ولى در صورت شك اشكال ندارد(19).

4ـ احتياط آن است كه افراد فوق تنها به خوردن غذاهايى مانند نان , خرما و خورشت و

ميوه هاى متعارف اكتفا كنند و از خوردن غذاها و ميوه هاى گران قيمت كه معمولا براى

ميهمان و مواقع نياز ذخيره مى شود پرهيز كنند(20).

در موراد ذيل خوردن و آشاميدن چيزهاى حرام اشكال ندارد

حفظ جان متوقف بر حرام باشد ; مثلا در موقعيتى قرار گرفته است كه به جز غذاى حرام

چيز ديگرى نيست و اگر نخورد از گرسنگى مى ميرد.


21

مداوى مرضى كه تحمل آن به طور معمول ممكن نيست , متوقف بر خوردن يا اشاميدن حرام

باشد و به تشخصى پزشكان ماهر و مورد اطمينان معالجهء آن منحصر در استفاده از همان

دارو باشد.

او را به خوردن يا آشاميدن حرام وادار كرده اند, به گونه اى كه اگر نخورد جانش يا

آبرويش يا مقدار قابل توجهى از اموالش در خطر است , و همچنين است اگر جان يا آبروى

افراد محترمى در خطر باشد.

در مقام تقيه كه خوف از جان و مال و آبرو داشته باشد, همانگونه كه در فرض قبل گذشت

.(21)

مسأله : در تمام مواردى كه خوردن يا آشاميدن حرام , جايز مى شود, بايد به مقدار

ضرورت اكتفا كنند و زياده بر آن جايز نيست .(22)


22

آداب غذاخوردن

مستحبات

1- دستها را قبل از غذا و پس از آن بشويد.

2- در اول غذا (بسم الله) ودر پايان ( الحمد لله) بگويد.

3ـ با دست راست غذا بخورد.

4ـ لقمه را كوچك بردارد.

5ـ غذا را خوب بجود.

6ـ ميوه را پيش از خوردن با آب بشويد.

7ـ اگر چند نفر سر سفره نشسته اند, هر كسى از غذاى جلوى خودش بخورد.

8ـ ميزبان پيش از همه شروع به غذا خوردن كند و بعد از همه دست بكشد.(23)

مكروهات

1ـ در حال سيرى غذا خوردن .

2ـ پر خورى (زياد غذا خوردن ).

3ـ نگاه كردن به صورت ديگران هنگام غذا خوردن .

4ـ خوردن غذى داغ .

5ـ فوت كردن به غذايى كه مى خورد.

6ـ پاره كردن نان با كارد.

7ـ گذاشتن نان زير ظرف غذا.

8ـ دور انداختن ميوه , پيش از آن كه كاملا را بخورد.(24)


23

آداب آب نوشيدن

مستحبات :

1ـ در روز, ايستاده آب بخورد.

2ـ پيش از آشاميدن آب و بعد از آن بگويد.

3ـ به سه نفس اب بياشامد.

4ـ پس از آشاميدن آب , حضرت امام حسين ـ عليه السلام ـ و خاندان و ياران او را ياد

و قاتلان ايشان را لعن كند.(25)

مكروهات

1ـ زياد آشاميدن .

2ـ آشاميدن آب بعد از غذاى چرب .

3ـ با دست چپ آب نوشيدن .

4ـ در شب , ايستاده آب نوشيدن .(26)

1- تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الاطعمه و الاشربه , م 5

2- همان .

3- تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الاطعمه و الاشربه , ص 156 م 6و 7

4- توضيح المسائل , م 2624

5- تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الاطمعه و الاشربه , ص 158 م 12

6- توضيح المسائل , م 2622

7- همان , م 1

8 - توضيح المسائل , م 2626

9 - تحرير الوسيله , ج 2كتاب الطعمه و اشربه , م 7

10 - توضيح المسائل , م 2628

11 - توضيح المسائل , م 141

12 - توضيح المسائل , م 2630

13 - توضيح المسائل , م 111

14 - توضيح المسائل , م 2635

15 - استفتائات , ج 2 ص 507و 508و 509

16 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 156 م 5

17 - تحرير الوسيله , ج 2كتاب الطعمه و اشربه , م 7

18 - همان , م 29

19 - همان .

20 - همان .

21 - همان , م 30تا 34

22 - همان .

23 - توضيح المسائل , م 2636

24 - توضيح المسائل , م 2637

25 - توضيح المسائل , م 2638

26 - توضيح المسائل , م 2639


24

ذبح و شكار حيوانات و شرايط سر بريدن آن

اگر حيوان حلال گوشت را به دستورى كه بعدا گفته مى شود سر ببرند, چه وحشى باشد چه

اهلى , بعد از جان دادن گوشت آن حلال و بدنش پاك است .(1)

دستور ذبح حيوان

دستور سر بريدن حيوان (بجز شتر) آن است كه چهار رگ بزرگ گردن آن را از پايين بر

آمدگى زير گلو به طور كامل ببرند و اگر آنها را بشكافند كافى نيست .(2)

شرايط سر بريدن حيوان

كسى كه سر حيوان را مى برد, مسلمان باشد. با آهن سر حيوان را ببرد, ولى در حال

ناچارى با چيز تيز ديگرى مانند شيشيه و سنگ تيز هم مانع ندارد.

هنگام سر بريدن , قسمت جلوى بدن حيوان رو به قبله باشد.

وقتى كه مى خواهد سر حيوان را ببرد يا كارد به گلويش بگذارد, به نيت سر بريدن , نام

خدا را ببرد و همين قدر كه بگويد كافى است . حيوان بعد از سر بريدن حركتى بكند كه

معلوم شود زنده بوده است .(3)

مسأله : سر بريدن حيوان با غير فلز و حتى فلزى كه آهن نيست يا آهن بودن آن مشكوك

است صحيح نمى باشد.(4)

دشتور كشتن شتر

براى كشتن شتر, بايد با پنج شرطى كه براى سر بريدن حيوان گفته شد, كارد يا چيز

ديگرى را كه از آهن و برنده باشد, در گودى بين گودى و سينه اش فرو كنند. پس اگر

مانند گوسفند آن را سر ببرند, حرام و نجس است .(5)

شرايط حلال وپاك بود ن شكار با اسلحه

اگر حيوان حلال گوشت وحشى را با سلاح شكار كنند, با پنج شرط, حلال و بدنش پاك است :

سلاح شكار, مانند كارد و شمشير برنده باشد, يا مثل نيزه و تير, تيز باشد كه بدن

حيروان را پاره كند.

سلاح را براى شكار كردن به كار ببرد, گس اگر جايى را نشان كند و بطور اتفاقى حيوانى

را بكشد, آن حيوان , پاك و حلال نيست .


25

در وقت به كار بردن سلاح , نام خدا را ببرد.

وقتى به حيوان برسد كه مرده باشد, يا اگر زنده است , به مقدار سر بريدن آن وقت

نباشد, ولى چنانچه به مقدار سر بريدن وقت باشد و سر حيوان را نبرد تا بميرد, حرام

است .

كسى كه شكار مى كند بايد مسلمان يا بچه مسلمان باشد كه خوب و بد را بفهمد و اگر

كافر يا كسى كه اظهار دشمنى با اهل بيت پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم مى كند

حيوانى را شكار نمياد آن شكار حلال نيست .(6)

شرايط حلال وپاك بود ن شكار با سگ

اگر سگ شكارى , حيوان وحشى حلال گوشتى را شكار كند, پاك بودن و حلال بودن آن حيوان

شش شرط دارد:

آن سگ براى شكار تربيت شده باشد, به طورى كه هر وقت آن را براى گرفتن شكار بفرستند

برود و هر وقت از رفتن جلوگيرى كنند, بايستد. صاحبش آن را براى شكار بفرستد و اگر

از پيش خود حيوانى را شكار كند. خوردن آن حيوان حرام است .

كسى كه شگ را براى شكار مى فرستد, مسلمان باشد.

وقت فرستادن , نام خدا را ببرد.

شكار به واسطهء زخمى كه از دندان سگ پيدا كرده , بميرد, پس اگر سگ شكار را فخه كند,

يا شكار از دويدن يا ترس بميرد, حلال نيست .

كسى كه سگ را فرستاده , وقتى برسد كه حيوان مرده باشد, يا اگر زنده است به اندازهء

سر بريدن آن وقت نباشد, ولى اگر وقت باشد و حيوان را سر نبرد تا بميرد, حلال نيست

.(7)

صيد ماهى

1ـ اگر ماهى فلس دار را زنده از آب بگيرند و بيرون آب جان دهد, پاك و خوردن آن حلال

است اما اگر در آب بميرد, چون خون جهنده ندارد, پاك است ولى خوردن آن حرام است .(8)

2ـ كسى كه ماهى را صيد مى كند لازم نيست مسلمان باشد و در موقع گرفتن , نام خدا را

ببرد, ولى مسلمانى كه از آن ماهى استفاده مى كند, بايد بداند كه آن را زنده گرفته


26

اند و در خارج آن مرده است .(9) ^^خطا در اين صفحه^^

3ـ خوردن ماهى زنده اشكال ندارد.(10)

1 - توضيح المسائل , م 2583

2 - توضيح المسائل , م 2591

3 - توضيح المسائل , م 2594

4 - استفتائات , ج 2 ص 497 س 10ـ مناسك حج , مسائل متفرقهء هدى , س 18

5 - توضيح المسائل , م 2595

6 - توضيح المسائل , م 2601

7 - توضيح المسائل , م 2609

8 - توضيح المسائل , م 2615

9 - توضيح المسائل , م 2617

10 - توضحى المسائل , م 2619


28

اقسام زكات و موارد وجوب زكات اموال

يكى از وظايف مهم اقتصادى مسلمانان , پرداخت زكات است .

از اهميت زكات همين بس كه در قرآن مجيد, پس از نماز آمده و نشانهء ايمان و عامل

رستگارى شمرده شده است .(1)

در روايات متعددى كه از معصومين - عليهم السلام - نقل شده , آمده است :

زكات موارد معينى دارد, يك قسم از آن ماليان بدن و حيات است كه هر سال يك مرتبه در

روز عيد فطر پرداخت مى شود و تنها بر كسانى كه قدرت مالى پرداخت آن را دارند واجب

است .

قسم ديگر, زكات اموال است , كه متعلّقات معينى دارد و مى توان آنها را به سه دسته

تقسيم كرد:

موارد وجوب زكات اموال :(3)

1- غلات :

-- گندم

-- جو

-- خرما

-- كشمش

2- دام ها:

-- شتر

-- گاو

-- گوسفند

3- سكّه ها :

-- طلا

-- نقره

نصاب غلاّت و مقدار زكات آن

زكات اين اشياء در صورتى واجب مى شود كه به مقدار مشخصى برسد, كه به آن مقدار مى

گويند; يعنى اگر محصول به دست آمده و يا تعداد دام يا طلا و نقرهء موجود, از حدّ

نصاب كمتر باشد, زكات ندارد.

نصاب غلاّت (4)

تمام غلات چهارگانه , يك نصاب دارد كه حدود 85كيلوگرم است , بنابر اين اگر محصول به

دست آمده از اين مقدار, كمتر باشد, زكات ندارد.(5)

مقدار زكات غلات

چنانچه يكى از اين محصول ها به حدّ نصاب برسد, بايد مقدارى از آن به عنوان زكات

پرداخت شود ولى مقدار زكات غلات بستگى به چگونگى آبيارى آنها دارد, و از اين نظر مى

توان آنها را به سه دسته تقسيم كرد:

مقدار زكات محصولى كه با آب باران و رودخانه آبيارى مى شود, يا ديمى باشد 11است .

مقدار زكات محصولى كه با دلو و يا موتور پمپ آبيارى مى شود 12است .


29

محصولى كه به هر دو طريق - هم از آب باران يا رودخانه و هم آب دستى آبيارى شده

زكاتِ نصف آن 10/1 و نصف ديگر 20/1مى باشد. (6)

نصاب دامها و مقدار زكات آن

گوسفند

اولين نصاب گوسفند, چهل عدد است و زكات آن يك گوسفند مى باشد و تعداد گوسفندان , تا

به چهل نرسد, زكات ندارد و نصابهاى بعدى آن بدين شرح است : شماره نصاب مقدار زكات 1

121 گوسفند 2 گوسفند 2 201 گوسفند 3 گوسفند 3 301 گوسفند بنابر احتياط واجب , 4

گوسفند 4 400 گوسفند و بيشتر از آن هر صد تاى آن يك گوسفند

اگر تعداد گوسفندان از يك نصاب بگذرت ولى به نصاب بعدى نرسد, زكات نصاب پايين را

بايد بپردازد; مثلاً كسى كه 115گوسفند داشته باشد, زكات آن يك گوسفند است(7) .

گاو

اولين نصاب گاو سى رأس است و زكات آن يك گوساله است كه يك سال آن تمام شده و وارد

سال دوم شده باشد. و نصاب بعدى آن چهل عدد است و زكات آن يك گوسالهء ماده اى است كه

وارد سال سوم شده باشد و در بيشتر از چهل , تا به شصت نرسيده فقط بايد زكات چهل تاى

آن را بدهد و بعد از آنكه به شصت رسيد, بايد دو گوساله بدهد و بيشتر از شصت , بايد

با دد سى يا چهل يا هر دو حساب كرد ولى بايد طورى حساب شود كه چيزى باقى نماند يا

اگر چيزى باقى مى ماند از نه تا بيشتر نباشد.(8)

شتر

شتر دوازده نصاب دارد بدين شرح : شماره نصاب مقدار زكات 1 5 شتر 1 گوسفند 2 10 شتر

2 گوسفند 3 15 شتر 3 گوسفند 4 20 شتر 4 گوسفند 5 25 شتر 5 گوسفند 6 26 شتر يك شترى

كه وارد سال دوم شده باشد 7 36 شتر يك شترى كه وارد سال سوم شده باشد 8 46 شتر يك

شترى كه وارد سال چهارم شده باشد 9 61 شتر يك شترى كه وارد سال پنجم شده باشد 10 76


30

شتر دو شترى كه وارد سال سوم شده باشد 11 91 شتر دو شترى كه وارد سال چهارم شده

باشد 12 121 شتر و بيشتر از آن براى هر چهل شترى كه وارد سال چهارم شده باشد(9)

نصاب طلا و نقره نصاب طلا 15 مثقال و نصاب نقره 15 مثقال است , و زكات هر دو 1/40مى

باشد(10).

احكام زكات

1- آنچه براى گندم , خرما و انگور خرج كرده است ; مانند قيمت بذر, مزد كارگر, و مزد

تراكتور و... مى تواند از حاصل كسر كند, ولى مقدار نصاب , قبل از كم كردن اين مخارج

محاسبه مى شود و اگر قبل از كسر مخارج به حّد نصاب برسد, پرداخت زكات واجب شده است

ولى زكات باقيمانده را مى پردازد.(11)

2- زكات دام ها در صورتى واجب مى شود كه :

يك سال مالك آنها باشد; بنابر اين اگر مثلاً 1عدد گاو را خريدارى كند و پس از 9ماه

بفروشد; زكات واجب نيست .(12)

حيوان در تمام سال بيكار باشد, بنابر اين گاو يا شترى كه در كار مزرعه يا حمل بار

از آن استفاده مى شود زكات ندارد.(13)

حيوان در تمام سال از علف بيابان بچرد, پس اگر درتمام سال يا مقدارى از آن , از علف

چيده شده يا كاشته شده بخورد, زكات ندارد(14).

3- زكات طلا و نقره در صورتى واجب است كه به صورت سكه اى باشد كه معاملهء با آن

رواج دارد, بنابر اين آنچه امروز بانوان به عنوان زيور استفاده مى كنند, زكات ندارد

اگر چه رواج باشد.(15)

1 - مانند آيات 177بقره , 4مؤمنون , 11توبه . 78حج و بسيارى ديگر.

2 - وسائل الشيعه , ج 6ص 18

3 - توضيح المسائل , م 1853

4- نصاب غلات به طور دقيق 84727كيلوگرم است .

5- توضيح المسائل , م 1864

6- توضيح المسائل , م 1875تا 1879

7 - توضيح المسائل , م 1913و 1914

8 - توضيح المسائل , م 1912

9 - توضيح المسائل , م 1910

10 - توضيح المسائل , م 1897- 1897

11 - توضيح المسائل , م0 188


31

12 - توضيح المسائل , م 1856

13 - توضيح المسائل , م 1908

14 - همان

15 - توضيح المسائل , م 1899و00 19


32

مواردي كه خمس واجب است

يكى ديگر از تكاليف اقتصادى مسلمانان , پرداختن است , بدين معنا كه در برخى موارد,

بايد 15مال خود را براى مصارف مشخصى به حاكم اسلامى بپردازند.

در هفت چيز, خُمس واجب است

1- آنچه از خرج سال زياد بيايد (منفعت كسب ).

2- معدن .

3- گنج .

4- غنائم جنگى .

5- جواهرى كه به واسطه فرو رفتن در دريا به دست آيد.

6- مال حلال مخلوط به حرام .

7- زمينى كه كافر ذمّى(1) از مسلمانى بخرد. (2)

پرداخت خمس نيز مانند نماز و روزه از واجبات است و تمام افراد بالغ و عاقل كه يكى ^^خطا در اين صفحه^^

از موارد هفتگانه را داشته باشند بايد به آن عمل كنند.

1 - ذمّه ‌ عهد و پيمان , غير مسلمانى كه در ممالك اسلامى زندگى مى كنند و با آنان

پيمان بسته اند كه مقرّرات اجتماعى مسلمانان را مراعات كنند و ماليات معينى هم

بپردازند و در عوض جان و مال آنها در امان باشد كفّار ذمى هستند.

2 - توضيح المسائل , م 1751


34

خمس سرمايه و معدن

1- سرمايه كسب و ابزار كار اگر از درآمد كسب و حقوق تهيه شده خمس دارد(1).

2- اگر زمين موات را براى كشاورزى احيا كند, اصل زمين نيز خمس دارد.(2)

استفتاء

س - باغى را احداث كرده هم براى كسب و امرار معاش و هم استفاده شخصى از ميوه هاى آن

, آيا اصل درختهاى ميوه خمس دارد يا نه ؟ و آيا جزء رأس المال است يا نه ؟

ج - خمس دارد(3).

معدن

هر آنچه كه در عرف مردم معدن ناميده شود, اگر محصول آن به حدّ نصاب برسد خمس دارد

كه از جمله معادن مى توان : طلا, نقره , سرب , مس , نفت , ذغال سنگ , فيروزه , عقيق

و نمك را نام برد.(4)

نصاب معدن

اگر قيمت آنچه از معدن به دست آمده پس از كسر مخارج به قيمت 15مثقال نقره يا

15مثقال طلا برسد, بنابر احتياط واجب بايد 15آن به عنوان خمس پرداخت شود.(5)

1 - استفتاآت , ص 349 س 15

2 - همان , ص 347س 6

3 - همان , ص 347 س 7

4 - توضيح المسائل , م 1798

5 - توضيح المسائل , م 1799


35

گنج وشرايط خمس آن

گنج , مالى است كه در زمين يا درخت يا كوه يا ديوار پنهان باشد و كسى آن را پيدا

كند و طورى باشد كه به آن گنج بگويند.(1)

نصاب گنج

اگر قيمت گنج يافت شده , پس از كسر مخارج به 15مثقال نقره يا 15مثقال طلا برسد, خمس

دارد(2).

گنج و محل آن

1- در ملك خودش يافت شود مال خود اوست و بايد خمس آن را بدهد.

2- در جايى كه ملك كسى نيست ; مثلاً در بيابان يا كوه يافت شود مال خود اوست و بايد

خمس آن را بدهد.

3- در ملك ديگران پيدا كند متعلق به صاحب ملك است .

4- در ملكى كه از ديگران خريده پيدا شود:

1- بداند از صاحبان قبلى آن ملك نيست ,براى خود او مى شود و بايد خمس آن رابدهد.

2-احتمال دهد, كه مال يكى از آنان است , بايد به او اطلاع دهد و اگى معلوم شود مال

او نيست بايد به مالكين قبلى اطلاع دهد و اگر معلوم شود مال هيچ يك از آنان نيست , ^^خطا در اين صفحه^^

مال خود او مى شود و بايد خمس آن را بدهد.(3)

1 - توضيح المسائل , م 186

2 - توضيح المسائل , م 188

3 - توضيح المسائل , م 187و 189


37

مال حلال مخلوط به حرام

اگر اموال انسان با اموال ديگران مخلوط شود ممكن است يكى از اين حالتها را داشته

باشد:

1- صاحب آن معلوم

مقدار آن معلوم - (بايد آن مقدار را به صاحبش برگرداند). مقدار آن نا معلوم -- (

بايد يكديگر را راضى كنند).

1- صاحب آن نامعلوم

مقدار معلوم -- (بايد آن مقدار را به نيّت صاحبش صدقه بدهد و احتياط واجب آن است كه

از حاكم شرع هم اجازه بگيرد.

مقدار نامعلوم -- (بايد خمس آن را بپردازد, و بقيه حلال مى شود.(1)

مسأله :

اگر خمس مال حلال مخلوط به حرام را بدهد و بعد بفهمد كه مقدار حرام بيشتر از خمس

بوده , چنانچه مقدار زيادى معلوم باشد, بنابر احتياط واجب مقدارى را كه مى داند از

خمس بيشتر بوده , از طرف صاحب آن صدقه بدهد(2).

1 - توضيح المسائل , م 1813تا 1815

2 - توضيح المسائل , م 1816


38

جواهرى كه با غواصى به دست آمده

اگر كسى با غواصى و فرو رفتن در دريا جواهرى به دست آورد و پس از كسر مخارجى كه

براى بيرون آوردن آن شده , قيمتش به 18نخود طلا (1) برسد, بايد خمس آن را بدهد.(2)

غنيمت

اگر مسلمانان به امر امام معصوم (ع) با كفار جنگ كنند و چيزهايى در جنگ به دست

آورند, غنيمت است , پس از كسر مخارجى كه براى حمل و نقل آن كرده اند و نيز مقدارى

را كه امام (ع) صلاح مى داند به مصرفى برساند و كنار گذاشتن آنچه كه سهم خاص امام

معصوم (ع) است , بقيهء آن خمس دارد.(3)

زمينى كه كافر ذمّى از مسلمانى خريدارى كند

كافر ذمّى , غير مسلمانى است كه تحت شرايطى در حكومت اسلامى زندگى مى كند, چنين كسى ^^خطا در اين صفحه^^

اگر زمينى خريدارى كند, بايد 15آن را به عنوان خمس تحويل دهد(4).

1 - هجده نخود طلا امروزه در حدود 14تومان ارزش دارد. (تابستان 1376ش )

2 - توضيح المسائل , م 1819

3 - توضيح المسائل , م 1828

4 - توضيح المسائل , م 1829


40

حكم اموال خمس نداده

1- انسان , تا خمس مالش را ندهد نمى تواند در آن تصرف كند; يعنى غذايى كه در آن خمس

باشد نمى تواند بخورد و با پولى كه خمس آن را نداده , نمى تواند چيزى بخرد(1).

2- اگر با پول خمس نداده , خريد و فروش كند (بدون اجازه حاكم شرع ) 1/5آن معامله

باطل است .(2)

3- اگر بخواهد پول خمس نداده را به صاحب حمّام بدهد و در حمام غسل كند, غسل او باطل

است(3) .

4- اگر با پولى كه خمس آن را نداده است , خانه بخرد, نماز خواندن در آن خانه باطل

است . (4)

5- اگر چيزى را كه خمس آن داده نشده , به كسى ببخشد, 15آن چيز مال او نمى شود(5).

1 - توضيح المسائل , م 179

2 - توضيح المسائل , م 176

3 - توضيح المسائل , م 383

4 - توضيح المسائل , م 873

5 - توضيح المسائل , م 1763


41

استفتاء

س 1- اگر كسى در گذشته مقلد مرجعى بود كه مى گفت سرمايه و ابزار خمس ندارد و طبق

اين فتواى مرجع خود خمس نداد, حالا آن مرجع فوت كرده , مقلد حضرتعالى است , مى

خواهد بداند حالا از همان سرمايه و ابزار كه باقى است بايد خمس بدهد يا نه ؟

ج - بايد خمس بدهد. (1)

س 2- شخصى مقدارى كتاب خريده وهنوز همهء كتابها را مطالعه نكرده و به مرور زمان

مطالعه مى كند, اگر سر سال رسيد, خمس به آن تعلق مى گيرد؟

ج - اگر تهيهء آن جزء احتياجات او محسوب مى شود و مورد حاجت است , خمس ندارد.(2)

س 3- آيا به وجهى كه براى زيارت مستحب به حساب مربوطه واريز مى شود, اگر در سالهاى

بعد مشرف شود, خمس تعلق مى گيرد؟ ^^خطا در اين صفحه^^

ج - در فرض مذكور خمس دارد (3)

1 - استفتاآت , ج 1ص 371 س 78

2 - همان , ص 374 س 91

3 - همان , ص 38 س 18


43

مصرف خمس و شرايط سيدى كه مىتوان به او خمس داد

خمس مال را بايد دو قسمت كرد, نصف آن را, كه سهم امام زمان (ع) است به مجتهد جامع

الشرايطى كه از او تقليد مى كند, يا نمايندهء او مى پردازد.

و نصف ديگر را بايد, يا به مجتهد جامع الشرايط بدهد و يا اجازهء او به سادات داراى

شرايط بپردازد.(1) شرايط سيدى كه مى توان به او خمس داد:

فقير باشد, يا در سفر مانده باشد, هر چند در شهر خود فقير نباشد.

شيعهء دوازده امامى باشد.

آشكارا معصيت نكند (بنابر احتياط واجب ) و دادن خمس , كمك بر گناه او نباشد.

از افرادى كه مخارج آنان بر عهدهء اوست ; مانند همسر و فرزند نباشد (بنابر احتياط

واجب )(2).

استفتاء

س - دولت جمهورى اسلامى از حقوقى كه به كارمندان خود مى دهد مبلغى را به نام ماليات

برداشت مى نمايد و تنها حقوق بگيران هستند كه اين ماليات را مى دهند, آيا پرداخت

ماليات از نظر شرعى جزء كدام وجوهات حساب مى شود, خمس يا زكات ؟

ج - ماليات , بابت وجوه شرعيّه محسوب نيست . (3)

1 - توضيح المسائل , م 1834

2 - توضيح المسائل , م 1835تا 1841

3 - همان , ص 411 س 199


44

انفال و موارد آن

انفال جمع نَفل , به معناى زياده و بخشش است و در اصطلاح فقه , اموال عمومى است كه

در اختيار پيامر(ص) و جانشين وى قرار دارد تا در مصالح عمومى جامعه به كار گيرند و

در زمان غيبت , اين اموال در اختيار حاكم اسلامى خواهد بود و موارد آن بدين شرح است

:

1- فِى ء, آنچه بدون لشكر كشى و جنگ به دست مسلمانان افتاده است , خواه زمين باشد

يا غير آن .

2- اراضى موات , كه جز با احيا و آباد كردن قابل استفاده نيست .

3- شهرها و روستاهايى كه اهاليش از آنجا كوچ كرده اند.

4- سواحل درياها و رودخانه ها, بلكه هر زمين بى صاحبى .

5- جنگلها, نيزارها و قلل كوهها.

6- اموال پادشاهان .

7- غنايم برجسته و ارزشمند.

8- غنايم جنگى كه بدون اجازهء امام (ع) به دست آمده باشد.

9- ارث بدون وارث . ^^خطا در اين صفحه^^

1- معادنى كه در زمين شخصى كسى نيست يا كسى آن را احيا نكرده است .(1)

1 - تحرير الوسليه , ج 2- كتاب الخمس , القول فى الانفال , ص 368و كتاب البيع , ج

3ص 14


46

وقف

تعريف وقف

وقف , سلب كردن ملكيت خود از مال , و در راه خدا و خير قرار دادن منفعت آن است .(1)

اقسام وقف :

وقف به اعتبار كسانى كه مال براى آنها وقف مى شود بر دو نوع است :

وقف عام , كه استفاده كنندگان از آن مال , قشر يا گروه خاصى نيستند ; مثل وقف زمين

براى مسجد. وقف خاص , كه استفاده كنندگان از آن مال , قشر يا گروه خاصى مى باشند ;

مثل وقف چيزى براى امام جماعت مسجد, يا دانشجويان يك مدرسه .(2)


47

شرايط وقف

1ـ شرايط واقف

بلوغ , عقل , اختيار, ممنوع از تصرف در اموالش نباشد.(3)

2ـ شرايط مال موقوف :

1ـ ملك وقف كننده باشد,

2ـ عين داراى منفعت حلال باشد

3ـ با استفاده از منافع آن , اصل

مال باقى باشد., 4ـ قابل تمليك و تحويل باشد.(4)

موقوف عليه ‌ فرد يا افرادى كه چيزى براى آنها وقف مى شود.

3ـ شرايط موقوف عليه :

1ـ معين باشد.

2ـ اگر وقف خاص است در هنگام وقف موجود باشد.

3ـ اگر وقف عام

است در هنگام وقف امكان موجود شده آنها باشد.(5)

4ـ ساير شرايط:

صثعهء وقف بايد با الفاظى باشد كه بيانگر اراده وقف باشد.

وقف , دائمى باشد نه موقت .

وقف , قطعى باشد و معلق و مشروط به شرطى نباشد.

وقف , براى ديگران باشد نه براى خودش .(6)

احكام وقف

1ـ كسى كه زمين با ساختمانى را وقف مسجد, پل , راه و مانند آن بنمايد و در اختيار

مردم بگذارد. و مردماز آن استفاده كنند ; مثلا عده اى در آن مسجد نماز بخوانند يا

از آن پل يا راه عبور كنند, كافى است و جزو اموال موقوف به حساب مى آيد.(7)

2ـ واقف بايد مال وقف شده را به متولى وقف يا حاكم اسلامى تحويل دهد و اگر قبل از

تحويل بميرد, وقف باطل مى شود و آن مال نيز به وارث مى رسد.(8)

3ـ پس از آن كه مالى را وقف كرد واقف نمى تواند عنوان آن را تغيير دهد ; مثلا وقف

براى حسينيه را به وقف براى مسجد تغيير دهد.(9)

4ـ واقف مى تواند, خود يا شخص ديگرى را ضمن وقفنامه متولى قرار دهد, يا حق بر كنارى

متولى را براى خودش شرط كند.(10)

متولى وقف كيست ؟

1ـ اگر واقف متولى مشخص كرده باشد, همان شخص متولى وقف است .

2ـ متولى مشخص نكرده و وقف عام است , حاكم اسلامى يا نمايندهء او متولى وقف مى


48

باشد. و در وقف خاص نيز در امورى كه به مصلحت وقف و مراعات حال نسلهاى بعدى است ;

مثل تعمير و حفظ اصل آن , اختيار با حاكم اسلامى است . ولى نسبت به بهره ورى كردن و

اصلاحات جزيى كه بهره دهى آن متوقف بر آنهاست . مثل حفر جوى و لايروبى آن و درو

كردن محصول , تصميم با موقوف عليهم است .(11)

فروش مال وقفى

فروش مال وقفى كه خاص باشد ; مانند وقف بر اولاد يا بر عناوين عمومى مانند فقرا وقف

شده باشد جايزنيست مگر در اين موارد:

به طورى خراب و غير قابل استفاده شده و تعمير آن ممكن نباشد.

بر اثر خرابى , استفادهء چندانى از آن نشود و با فروش آن بتوان مالى تهيه كرد كه

منافع قبلى آن مال را داشته باشد. واقف شرط كرده باشد كه هنگام ضرورت و نياز فروخته

شود, كه در اين صورت نيز فروش مال موقوف مجاز مى باشد.(12)

استفتاء

س 1 زمينى در پيش از بيست سال قبل براى مسجد داده شده و با پول مردم مسچد ساخته شده

, آيا صاحب قبلى زمين يا وارث آن مى تواند بگويد من راضى نيستم كسى در اين مسجد

نماز بخواند يا خير ؟

ج ـ بعد از ساختن مسجد و تحويل به نمازگزاران نمى تواند رجوع كند و رضايت او معتبر

نيست .(13)

س 2 آيا جايز است لوازم مسجد از قبيل كولر, بلندگو و فرش جهت استفاده شخصى فاتحه و

عروسى و يااستفاده ء پيش نماز مسجد از مسجد خارج شود ؟

ج ـ تابع كيفيت وقف است اگر براى استفاده در مسجد وقف شده بيرون بردن از مسجد جايز

نيست(14)

س ـ 3ـ ساختن مهديه و حسينيه در قبرستانى كه قسمتى از آن به حالت تعطيل در آمده چه

صورتى دارد ؟

ج ـ قبرستان , اگر براى دفن اموال باشد, جايز نيست .(15)

برخى از نمونه هاى وقف و حكم هر يك(16)

1 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الوقف و اخواته , ص 62

2 - همان , ص 70م 34


49

3 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الوقف و اخواته , ص 69 م 29

4 - همان , م 31

5 - تحرير الوسيله , ج 2, ص 70و 71 م 35و 36و 37

6 - همان , ص 62و ص 64و ص 65 م 67 1و 15و 22و 24

7 - تحرير الوسيله , ج 2, ص 63 م 3

8 - همان , ص 64 م 8 م 14

9 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 74 م 69

10 - همان , ص 82 م 79

11 - تحرير الوسيله , ج 2, ص 84 م 87

12 - تحرير الوسيله , ج 2, ص 79 م 73

13 - استفتاآت , ج 2 ص 33, س 12

14 - همان , ص 344 س 25

15 - همان , ص 358 س 59

16 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الوقف و اخواته , ص 71تا 74 م 40تا 46و 53و 56و 58


50

وصيت وچگونگى وصيت

تعريف وصيت

وصيت آن است كه انسان سفارش كند بعد از مرگش براى او كارى انجام دهند يا بگويد بعد

از مرگش چيزى از اموال او براى كسى باشد, يا براى فرزندان خود قيم (سرپرست ) مشخص

كند.(1)

چگونگى وصيت

با گفتار ; يعنى وصيت خود را بگويد.

با نوشته اى كه مقصود وصيت كننده را برساند.

با اشاره اى كه مقصود را بفهماند.(2)

كسى كه انسان به او وصيت مى كند نام دارد.

وصى بايد مسلمان , عاقل , بالغ و مورد اطمينان باشد, بنابر اين انسان نمى تواند

فرزند غير بالغ خود و يا كسى را كه به او اطمينان ندارد, وصى خود قرار دهد.(3)

متن و صيتنامه و وصيت مالى

آنچه بايد بر آنها وصيت كرد بدين شرح است :

1ـ نماز و روزه هاى قضا شده (در صورتى كه خودش نتواند آنها را به جا آورد) و چنانچه

پسر بزرگ دارد كه پس از مرگ بر وى واجب مى شود, بايد به او اطلاع دهد.

2ـ خمس و زكات و ساير بدهكاريها (در صورتى كه نمى تواند بپردازد) چنانچه از خودش

مال دارد و يا احتمال مى دهد كه كسى آنها را پرداخت مى كند.

3ـ اگر حج بر او واجب شده و نتواند آن را به جا آورد.

4ـ اگر فرزندانش نياز به سرپرست دارند كه بدون سرپرست , اموالشان از بين رود يا

خودشان ضايع مى شوند. بايد براى آنها قيم امينى قرار دهد(4).

وصيت مالى

وصيتى كه انسان نسبت به اموالش دارد ; يعنى مصرفى را براى آن مشخص كرده , يا گفته

است كه به كسى بدهند, چنانچه بيش از يك سوم كل اموالش نباشد بايد مطابق وصيت عمل

كنند و اگر بيش از يك سوم اموال وى باشد, وصيت او در بيش از ثلث در صورتى صحيح است

كه ورثهء او, حرفى بزنند يا كارى كنند كه معلوم شود عملى شدن وصيت را اجازه داده


51

اند و تنها راضى بودن آنها كافى نيست . و اگر بعد از مردن او هم اجازه بدهند صحيح ^^خطا در اين صفحه^^

است(5) .

1 - توضيح المسائل , م 2694

2 - توضيح المسائل , م 2695 2696

3 - توضيح المسائل , م 2704

4 - توضيح المسائب , م 2700تا 2703

5 - توضيح المسائل , م 2721


53

رهن

رهن آن است كه بدهكار مقدارى از مال خود را نزد طلبكار بگذارد تا اگر طلب او را

نداد از آن مال طلب خود را به دست آورد.(1)

1- استفادهء چيزى كه گرو (رهن ) مى گذارند, مال كسى است كه آن را گرو گذاشته است .

بنابر اين گرو گيردنده , بدون اجازهء صاحب مال نمى تواند از آن استفاده كند.(2)

2- طلبكار (گرو گيرنده ) و بدهكار (گرو دهنده ) نمى توانند مالى را كه در رهن است ,

بدون اجازهء يكديگر ملك كسى كنند; مثلاً بفروشند يا ببخشند. ولى اگر يكى از آنان آن

را بفروشد يا ببخشد و بعد ديگرى بگويد: راضى هستم , اشكار ندارد(3).

3- اگر مالى را كه بدهكار گرو گذاشته , خانه واثاثيه منزل هم باشد طلبكار مى تواند

بفروشد و طلب خود را بردارد(4). آنچه , امروزه به عنوان رهن منزل يا مغازه به مالك

پرداخت مى شود, و بدين سبب مقدارى از اجاره بها, كم مى كنند, نه تنها رهن نيست ,

بلكه كارى است اشتباه . به دو استفتاء توجه كنيد:

استفتاء

س 1- شخصى خانه اى را به مبلغ ماهيانه پنج هزار و پانصد تومان اجاره مى نمايد و

مبلغ يكصد هزار تومان به عنوان وديعه به مالك مى دهد كه هنگام تخليه پس بگيرد ولى

ماهيانه مبلغ چهار هزار و پانصد تومان اجاره مى پردازد و ماهى يك هزار تومان بابت

پولى كه وديعه گذارده , كسر مى نمايد, چون دادن و گرفتن حرام است , لطفاً روشن

نماييد, آيا كسر مبلغ يك هزار تومان صحيح بوده يا خير؟ و اگر ربا محسوب مى گردد,

مستأجر مكلف به پرداخت آن مى باشد يا خير؟

ج - در فرض دوم اجاره صحيح است ولى بايد تمام مال الاجاره را بدون كسر كردن مبلغى

بپردازد. بلى اگر اجاره به مبلغ كمتر شده باشد و در ضمن اجاره شرط شود كه پولى به

صاحب خانه به عنوان وديعه يا قرض يا غير آن داده شود اشكال ندارد.(5)


54

س 2- شخصى مبلغ پنجاه هزار تومان به صاحبخانه اى داده كه دو اتاق را رهن كند و ديگر

اجاره نمى دهد, چه

صورت دارد؟

ج - محكوم به رباست و اگر در اتاق تصرف كند, اجرت المثل را ضامن است .(6)

1 - توضيح المسائل , م00 23

2 - توضيح المسائل , م 2305

3 - توضيح المسائل , م 2306

4 - توضيح المسائل , م 2309

5 - استفتاآت , ج 2 ص 25 س 25

6 - استفتاآت , ج 2 ص 293 س 32


55

حواله و حكم آن

حواله آن است كه بدهكار بدهى خود را بر عهده ديگرى بگذارد و طلبكار قبول كند(1).

1- موقعى كه انسان حواله مى دهد, بايد بدهكار باشد, پس اگر بخواهد چيزى از شخصى قرض

بگيرد, تا وقتى از او قرض نگرفته است نمى تواند آن را به شخص ديگرى حواله كند كه

آنچه را بعداً قرض مى دهد, از آن شخص بگيرد(2).

2- طلبكار مى تواند حواله را نپذيرد, اگر چه فردى كه به او حواله شده , فقير نباشد

و در پرداختن حواله هم كوتاهى نكند.(3)

3- بعد از آن كه حواله درست شد, حواله دهنده و كسى كه به او حواله شده نمى توانند

حواله را به هم بزنند, مگر آن كه يكى از آنان براى خود حق به هم زدن حواله را قرار

دهند, كه در اين صورت مطابق قرارى كه گذاشته اند مى توانند حواله را به هم بزنند. ^^خطا در اين صفحه^^

(4)

1 - توضيح المسائل , م 2289

2 - توضيح المسائل , م 2292

3 - توضيح المسائل , م 2295

4 - توضيح المسائل , م 2297و 2299


57

ضمان و شرايط آن

ضمان آن است كه انسان متعهّد شود بدهى كسى را بپردازد و طلبكار قول كند.(1)

شرايط ضمان :

ضامن و طلبكار بالغ , عاقل , رشيد و مختار باشند.

طلبكار به سبب ورشكستگى , از طرف حاكم شرع , از تصرف در اموالش منع نشده باشد.

بدهى بدهكار قطعى باشد, پس اگر بخواهد از كسى قرض كند, تا قرض نكرده ضمان صحيح نيست

.

طلبكار و بدهكار و جنس بدهى مشخص باشد; يعنى مبهم و مردّد نباشد.

و بنابر احتياط واجب , ضمان ,منجّز باشد ; يعنى براى ضمانت خود شرطى نگذارد. (2)

احكام ضمان

1- اگر طلبكار طلب خود را به ضامن ببخشد, ضامن نمى تواند از بدهكار چيزى بگيرد و

اگر مقدارى از آن را ببخشد, نمى تواند آن مقدار را مطالبه كند.(3)

2- اگر انسان ضامن شود كه بدهى كسى را بدهد, نمى تواند از ضامن شدن خود برگردد.(4)

3- ضامن و طلبكار مى توانند شرط كنند كه هر وقت بخواهند, ضمانت ضامن را به هم

بزنند. (6)

4- اگر شخصى بدون اجازه بدهكار, ضامن شود كه بدهى او را بدهد, نمى تواند چيزى از او

بگيرد.(5)

1 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الضمان , ص 25

2 - همان , م 1و 2

3 - توضيح المسائل , م 2315

4 - توضيح المسائل , م 2316

5 - توضيح المسائل , م 2317

6 - توضيح المسائل , م0 232


58

كفالت

كفالت آن است كه انسان متعهد و ملتزم شود كه هر وقت طلبكار بدهكار را خواست , او را

احضار كند.(1)

شرايط كفالت :

كفيل بايد بالغ , عاقل و مختار باشد.

كفيل بايد توانايى احضار بدهكار را داشته باشد.

صيغه كفالت خوانده شود; يعنى به هر لفظى هرچند عربى نباشد, كفيل به طلبكار بگويد:

من ظامنم هر وقت بدهكار خود را بخواهى او را تحويل دهم .

طلبكار كفالت را قبول كند.(2)

چيزهايى كه كفالت را بر هم مى زند:

كفيل بدهكار را به طلبكار تحويل دهد.

طلب طلبكار داده شود.

طلبكار از طلب خود بگذرد.

بدهكار يا كفيل بميرد.

طلبكار كفيل را از كفالت آزاد كند. ^^خطا در اين صفحه^^

صاحب حق به وسيله حواله يا طور ديگرى حق خود را به ديگرى واگذار نمايد.(3)

1 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الحواله و الكفاله , القول فى الكفاله , ص 34

2 - همان , و توضيح المسائل , م 2323و 2324

3 - توضيح المسائل , م 2325


60

شرايط و احکام وکالت

وكالت آن است كه انسان كارى را كه مى تواند در آن دخالت كند, به ديگرى واگذار نمايد

تا از طرف او انجام دهد; مثلاً كسى را وكيل كند كه خانهء او را بفروشد.(1)

شرايط وكالت

متعلق وكالت مقدور وكيل باشد.

متعلق وكالت معلوم باشد.

وكيل و موكّل , بالغ و مختار باشند و قصد وكالت داشته باشند.

موكل , ممنوع التصرف در متعلق وكالت نباشد و انجام آن براى خودش جايز باشد.(2)

و بنابر احتياط واجب اصل وكالت منجّز باشد.

احكام وكالت

1- در وكالت لازم نيست صيغه بخوانند و اگر انسان به ديگرى بفماند كه او را وكيل

كرده و او هم بفهماند قبول كرده , صحيح است .(3)

2- كارى را كه انسان نمى تواند انجام دهد, يا شرعاً نبايد انجام دهد, نبايد براى

انجام آن از طرف ديگرى وكيل شود; مثل كسى كه در احرام حج است نمى تواند وكيل در

اجراى صيغهء عقد نكاح بشود.(4)

3- اگر انسان كسى را براى انجام كارهاى خودش وكيل كند صحيح است ولى اگر براى يكى از

كارهاى خود وكيل كند و آن كار را معين نكند وكالت صحيح نيست .(5)

4- وكيل , لازم نيست مسلمان باشد, مگر در امورى كه از غير مسلمان صحيح نيست . بنابر

اين انسان مى تواند براى فروش خانهء خود به كافرى وكالت بدهد.(6)

5- انسانى نمى تواند كافرى را وكيل خود كند تا عليه مسلمان اقامهء دعوى كند.(7)

6- وكيل مى تواند از وكالت كناره گيرى كند و اگر موكل غايب هم باشد اشكال ندارد.(8)

7- وكيل نمى تواند براى انجام كارى كه به او واگذار شده , ديگرى را وكيل كند ولى

اگر موكل به او اجازه داده باشد كه وكيل بگيرد,به هر طورى كه به او دستور داده مى

تواند رفتار نمايد, پس اگر گفته باشد برا من وكيل بگير, بايد از طرف او وكيل بگيرد

و نمى تواند كسى را از طرف خودش وكيل كند.(9)


61

8- اگر انسان كسى را براى كارى وكيل كند و چيزى براى او قرار بگذارد بعد از انجام

آن كار, چيزى را كه قرار گذاشته بايد به او بدهد.(10)

9- اگر وكيل يا موكل بميرد يا ديوانهء هميشگى شود وكالت باطل مى شود و نيز اگر گاه

گاهى ديوانه يا بيهوش شود, بنابر احتياط واجب باييد به معامله اى كه انجام مى دهد

ترتيب اثر ندهند و نيز اگر چيزى كه براى تصرف در آن وكيل شده است . از بين برود;

مثلاً گوسفندى كه براى فروش آن وكيل شده بميرد, وكالت باطل مى شود.(11)

1- اگر مال نزد وكيل تلف شود:

-- در نگهدارى آن كوتاهى يا در تصرف , زياده روى كرده : بايد عوض آن را بدهد.

-- در نگهدارى آن كوتاهى يا در تصرف زياده روى نكرده : نبايد عوض آن را بدهد.(12)

1 - توضيح المسائل , ص 37

2- - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الوكاله , ص 39 م 1و 2

3 - توضيح المسائل , م 2257

4 - همان , م0 226

5 - همان , م 2261

6 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 4

7 - همان .

8 - توضيح المسائل , م 2263

9 - توضيح المسائل , م 2264

10 - توضيح المسائل , م 2269

11 - توضيح المسائل , م 2268

12 - توضيح المسائل , م0 217و 2271


62

حَجْر

حَجْر به معناى است و در فقه , منع شرعى نسبت به تصرف در اموال مى باشد.(1)

1- اين افراد محجورند; يعنى نمى توانند در اموال خود تصرف كنند.

-- كودك غير بالغ

-- ديوانه

-- سفيه (كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مى كند)

-- ورشكستهء اقتصادى

2- ولايت بر تصرف در اموال كودك غير بالغ و ديوانه , با پدر و جد پدرى اوست .

-- اگر پدر و جد پدرى ندارد, قيّمى كه وصيت آنان مشخص شده است , ولايت دارد.

-- اگر قيّم هم ندارد, با حاكم شرع است .

-- و اگر حاكم شرع نباشد, با مؤمنين است و بنابر احتياط واجب بايد عادل باشند.(2)

3- ولايت بر سفيه :

- اگر از دوران كودكى سفيه بوده و با همان حال به حدّ بلوغ رسيده , شرعاً محجوز است

و ولايت بر او مانند ديوانه , با پدر و جدّ پدرى است و و با نبودن آنها قيّم است .

- اگر قبلاً سفيه نبوده و پس از بلوغ سفيه شده , ولايت بر او با حاكم است و حاكم او

را از تصرف در اموالش منع مى كند (3)

4- ورشكستهء اقتصادى را نيز حاكم شرع با شرايطى كه در كتب مفصل فقهى آمده است او را ^^خطا در اين صفحه^^

از تصرف در اموالش منع مى كند و ولايت در تصرف با حاكم است .(4)

1 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 13 كتاب الحجر.

2 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 13 م 5

3 - تحرير الوسيله , ج 2ص 15

4 - براى آشنايى با شرايط جواز حجر مى توانيد به كتاب تحرير الوسيله , ج 2 ص 18

مراجعه كنيد.


64

وديعه واحكام امانتدارى

اگر انسان مالِ خود را به كسى بدهد و بگويد نزد تو امانت باشد و او هم قبول كند,

بايد به احكام امانتدارى عمل كند.(1)

احكام امانتدارى

1- كسى كه نمى تواند از امانت نگهدارى كند, بنابر احتياط واجب نبايد قبول كند.(2)ـ

2- كسى كه چيزى را امانت مى گذارد, هر وقت بخواهد مى تواند آن را پس بگيرد و كسى كه

امانت را قبول مى كند, هر وقت بخواهد مى تواند آن را به صاحبش برگرداند.(3)

3- اگر امانتدار براى امانت , جاى مناسبى ندارد, بايد جاى مناسبى تهيه كند; مثلاً

اگر پول است و در خانه نمى تواند نگهدارى كند, بايد به بانك بسپارد.(4) ـ

4- امانتدار بايد طورى از امانت نگهدارى كند كه مردم نگويند در امانت خيانت و يا در

نگهدارى آن كوتاهى كرده است .(5)

5- در صورتى كه امانت مردم از بين برود:

-- اگر امين در نگهدارى آن كوتاهى كرده باشد: بايد عوض آن را به صاحبش بدهد.

-- اگر در نگهدارى آن كوتاهى نكرده و به طور اتفاقى آن مال از بين رفته ; مثلاً سيل

برده است ; امانتدار ضامن نمى باشد و لازم نيست عوض آن را بدهد.(6)

1 - توضيح المسائل , م 2327

2 - توضيح المسائل , م0 233

3 - توضيح المسائل , م 2332

4 - توضيح المسائل , م 2334

5 - همان .

6 - توضيح المسائل , م 2335


65

عاريه

1- عاريه آن است كه انسان مال خود را به ديگرى بدهد كه از آن استفاده كند و در عوض

, چيزى از او نگيرد, مثلاً كتاب خود را به كسى مى دهد تا مطالعه كند و برگرداند.(1)

2- كسى كه چيزى را عاريه گرفته بايد بخوبى از آن نگهدارى كند.

3- چنانچه مالى را كه عاريه كرده , از بين برود يا معيوب شود:

-- اگر در نگهدارى آن كوتاهى , يا در استفاده از آن زياده روى كرده باشد, بايد

خسارت آن را بپردازد.(2)

4- اگر از پيش شرط كرده باشند كه هر گونه خسارت بر آن مال وارد شود, عاريه كننده ^^خطا در اين صفحه^^

ضامن است , بايد آن خسارت را بپردازد.(3)

1 - توضيح المسائل , م 2344

2 - همان , م 2349

3 - همان .


67

شركت

تعريف شركت

شركت بر دو نوع است :

1- شركت غير عقدى

2- شركت عقدى (قراردادى ).

شركت عقدى : به آن معنا است كه دو نفر با هم قراردادى ببندند كه با مال مورد اشتراك

خود معامله كنند. به اين نوع شركت هم مى گويند.

شركت غير عقدى : عبارت است از بودن يك چيز براى دو يا چند نفر بدون قرارداد; مثل آن

كه مالى از كسى به چند نفر به ارث برسد يا شخصى فرد ديگرى را در مال خود شريك

كند(1).

احكام شركت

1- شركت عقدى , فقط در اموال , صحيح است پس اگر دو نفر قرارداد ببندند كه هر چه

كارشان در آمد داشت با هم شريك باشند صحيح نيست , خواه عمل آنها يكنواخت باشد;

مثلاً دو نفر خيّاط با هم قرار بگذارند كه هر چه درآمد داشتند باهم شريك باشند. يا

عمل آنها متفاوت باشد; مانند خياط و نسّاج , بلى اگر يكى از آنها نصف منفعت خود را

به ديگرى مصالحه كند به چيزى , و آن ديگرى هم نصف منفعت خود را به همان چيز مصالحه

كند اشكال ندارد(2).

2ـ اگر در عقد شركت شرط كنند كه هر دو با هم خريد و فروش نمايند يا هر كدام به

تنهايى معامله كند, يا فقط يكى از آنها معامله كند, بايد به قرار داد عمل نمايند(3)

.

3ـ اگر معين نكنند كداميك از آنها با سرمايه خريد و فروش كند, هيچيك از آنان بدون

اجازهء ديگرى نمى تواند با آن سرمايه معامله كند(4)

4ـ هر وقت يكى از شركا تقاضا كند كه سرمايهء شركت را قسمت كنند, اگر چه شركت مدت

داشته باشد, بايد]; ديگران قبول كنند.(5)

5ـ اگر يكى از شركا بميرد يا ديوانه شود, يا حاكم شرع او را از تصرف در اموالش

اًمنع كند, ساير شركا نمى توانند در مال شركت تصرف كنند.(6)

6ـ اگر شريك چيزى را نسبه براى خود بخرد, نقع و ضررش مال خود اوست اًولى اگر براى


68

شركت بخرد و شريك ديگر به آن معامله راضى باشد, نفع و ضررش لله براى هر دوى آنهاست

(7).

1 - تحرير الوسيله , ج 1 ص 623 م 3 كتاب الشركة.

2 - تحرير الوسيله , ج 1ص 624 م 5 توضيح المسائل , م 2143

3 - توضيح المسائل , م 2149

4 - توضيخ المسائل م 2150

5 - توضيح المسائل , م 2156

6 - توضيح المسائل , م 2157

7 - توضيح المسائل , م 2158


69

مزارعه وشرايط آن

يكى از قرار داده هاى اقتصادى در بخش كشاورزى است .

مزارعه آن است كه صاحب زمين , با زارع قرار داد ببندند كه زمين را در اختيار زارع

بگذارد تا زراعت كند و مقدارى از حاصل آن را به صاحب زمين بدهد(1).

شرايط مزارعه

قرار داد مزارعه بسته شود ; يعنى صاحب زمين به زارع بگويد, زمين را به تو واگذار

كردم و او هم بگويد قبول كردم يا بدون اين كه حرفى بزنند, زمين را واگذار كند براى

مزارعه و او هم تحويل بگيرد.

صاحب زمين , زمين مورد مزارعه را مشخص كند.

زمين , قابل كاشت باشد, يا بتوانند كارى كنند كه زراعت ممكن شود: مثلا با شخم زنى و

كود دادن و تسطيح كردن . مدت مزارعه معين باشد.

مدت مزارعه به قدرى باشد كه در آن مدت حاصل زمين به دست آيد.

نوع زراعت معين باشد, مگر در محلى باشد كه فقط يك نوع زراعت كاشت مى شودكه در اين

صورت نام بردن لازم نيست .

خرجى را كه هر كدام بايد عهده دار شود مشخص كنند ; مثلا زمين و بذر از يكى و ساير

مخارج از ديگرى . همه حاصل زمين به يك نفر اختصاص داده نشود.

سهم هر كدام از محصول به طور مشاع باشد ; مثلا يك دوم , يك سوم , يك چهارم بنابراين

اگر قرار بگذارند كه باغبان , آبيارى كند و در پايان يك تن ميوه بگيرد, اين قرار

داد مساقات نيست .

احكام مزارعه

1 اگر زراعت در زمين به واسطه پيش آمدى , مثلاً باريدن برف يزادى ممكن نشود:

1 اگر مقدارى ازرزاعت به دست آمده , حتى علفى كه بتوان به حيوانات داد ــ همان

مقدار, مطابق قرارداد از هر دوى آنهاست و نسبت به بقيه , مزارعه باطل است .

ـ اصلاً زراعت بدست نيامد: مزارعه باطل است . (2)

1اگر زارع در تحصيل زراعت كوتاهى كند و چيزى به دست نيايد, بايد اجاره ءزمين را به

قدر متعارف به صاحب زمين بپردازند.(3)


70

1است . زارع نمى تواند بدون اجازهء صاحب زمين , زمين را در اختيار شخص ديگرى

بگذارد. (4)

1 شخصى كه زمين را اجاره كرده اگر در عقد اجاره شرط نشده باشد كه خود اوبايد از

زمين استفاده كند, مى تواند آن زمين را به مزرعه بدهد. (5)

1ختيارى ماليات زمين و مال الاجارهء آن (اگرزمين اجاره اى باشد) بر عهدهء زارع نيست

,مگر آنكه در عقد اجاره شرط شده باشد, اما كارهاى ديگر مانند حفر جويهاى آبرسانى ,

تهيهء اسباب كشاورزى و امثال آن را بايد در قرارداد مشخص كنند كه برعهدهء چه كسى

است . (6)

16 با مرگ صاحب زمين يا زراع , قرار داد مزارعه باطل نمى شود, بكله به ورثه منتقل

مى شود, پس اگر صاحب زمين بميرد به ورثهء او منتقل مى شود و سهم حاصل به آنها مى

رسد و اگر زارع بميرد ورثهء او بايد زراعت كنند, يا كسى را اجيركنند كه زراعت كند. ^^خطا در اين صفحه^^

(7)

1 - توضيح المسائل , م 2228

2- توضيح المسايل م 2232 و تحرير الوسيله ، كتاب المزارعه ، م 6.

3- همان .

4- تحرير الوسيله ، كتاب المزارعه ، م 10.

5- همان .

6- همان , م 15.

7- همان , م 12و توضيح المسايل م4 223


72

نذر وكفارهء تخلف نذر

1ـ در نذر بايد صيغه خوانده شود و لازم نيست انسان آن را به عربى بخواند, پس اگر

بگويد: .نذر او صحيح است .(1)

2ـ نذر كننده بايد مكلف و عاقل باشد و به اختيار و قصد خود نذر كند, بنابراين , نذر

كسى كه او را مجبور كرده اند, يا در حال عصبانيت بى اختيار نذر كند صحيح نيست .(2)

3ـ نذر زن بدون اجازهء شوهر باطل است .(3)

4ـ انسان كارى را مى تواند نذر كند كه انجام آن برايش ممكن باشد, بنابراين كسى كه

مثلا نمى تواند پياده به حج برود, اگر نذر كند كه پياده برود, نذر او صحيح نيست

.ل(4)

5ـ اگر انسان نذر كند كارى را انجام دهد, بايد همانطور كه نذر كرده عمل كند, پس اگر

نذر كند روز اول ماه روزه بگيرد, چنانچه روز قبل يا بعد از آن به جا آورد, كفايت

نمى كند.(5)

6ـ اگر نذر كند كه به فقير معينى صدقه بدهد, نمى تواند آن را به فقير ديگرى

بدهد.(6)

7ـ اگر نذر كند كه به زيارت يكى از امامان عليه السلام برود, چنانچه به زيارت امام

ديگر برود, كافى نيست و چنانچه به واسطهء عذر نتواند آن امام را زيارت كند, چيزى بر

او واجب نيست .(7)

8ـ اگر براى حرم يكى از امامان عليه السلام يا امامزادگان چيزى نذر كند, بايد آن را

به مصارف حرم برساند, از قبيل فرش , پرده و روشنايى .(8)

9ـ اگر براى خود امام عليه السلام يا امامزاده چيزى نذر كند, چنانچه مصرف معينى را

قصد كرده , بايد به همان مصرف برساند و اگر مصرف معينى را قصد نكرده , بايد به

فقيران و زائران بدهد و يا مسجد و مانند آن بسازد و ثواب آن را به امام عليه السلام

هديه كند.(9)

استفتاء

س ـ كسى كه نذر كرده كه مبلغى در موردى نظير اطعام و غيره صرف نمايد, آيا مى تواند

اين مبلغ را به يكى از حسابهاى ضرورى تر, نظير جبهه يا جنگ زدگان واريز نمايد ؟


73

ج ـ اگر نذر با صيغهء معتبر شرعى بوده , بايد بر طبق نذر عمل شود و اگر صيغه نداشته

, اختيار با خود شماست .(10)

كفارهء تخلف نذر

اگر انسان بدون عذر به نذر خود عمل نكند كفاره واجب مى شود ; يعنى بايد: يك برده

آزاد كند.

يا به شصت فقير طعام دهد.

يا دو ماه پى در پى روزه بگيرد(1)

1 - توضيح المسائل , م 2641

2 - توضيح المسائل , م 2624

3 - توضيح المسائل , م 2644

4 - توضيح المسائل , م 2647

5 - توضيح المسائل , م 2651

6 - توضيح المسائل , م 2659

7 - توضيح المسائل , م 2660

8 - توضيح السمائل , م 2662

9 - توضيح المسائل , م 2663

10 - استفتاات , ج 2 ص 464 س 20

11 - توضيح السمائل , م 2654


74

قسم خوردن

1ـ اگر كسى به يكى از اسامى خداوند عالم ; مانند و قسم بخورد كه كارى را انجام دهد

يا ترك كند ; مثلا سوگند بخورد كه روزه بگيرد يا سيگار نكشد, واجب است به آن عمل

كند.(1)

2ـ كسى كه قسم مى خورد بايد اين شرائط را داشته باشد:

بالغ و عاقل باشد.

از روى قصد و اختيار قسم بخورد.

اگر مى خواهد نسبت به مال قسم بخورد, حاكم شرع او را از تصّرف اموالش ممنوع نكرده

باشد.(2)

3ـ اگر عمدا به سوگندى كه خورده است عمل نكند, بايد كفاره بدهد و كفاره آن يكى از

اين سه چيز است :

آزاد كردن يك برده .

سير كردن ده فقير.

پوشاندن ده فقير.

و اگر هيچكدام از اينها را نتواند انجام دهد, بايد سه روز روزه بگيرد.(3)

4ـ كسى كه قسم مى خورد, ـ چه از گذشته خبر دهد, يا براى آينده باشد ـ اگر حرف او

راست باشد, قسم خوردن او مكروه است و اگر دروغ باشد, حرام و از گناهان بزرگ است ^^خطا در اين صفحه^^

.(4)

1 - توضيح المسائل , م 2670و 2671

2 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 113 م 8

3 - همان .

4 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 116 م 17و توضيح المسائل , م 2675


76

صدقه واحكام آن

صدقه عملى است مستحب كه در آيات قرآن و روايات معصومين عليهم السلام تأكيد بسيارى

نسبت به آن

شده و ثواب بى شمارى براى آن بيان گشته است تا آنجا كه فرموده اند: در دنيا مانع

پيشامدهاى ناگوار و

مرگهاى ناگهانى است و در آخرت گناهان بزرگ را مى زدايد و حسابرسى قيامت را آسان مى

كند.(1)

احكام صدقه

1ـ انسان بايد در پرداخت صدقه , قصد قربت داشته باشد ; يعنى تنها براى رضاى خدا

بپردازد و از هرگونه ريا

و خود نمايى بدور باشد.(2)

2ـ پس گرفتن صدقه جايز نيست .(3)

3ـ صدقه بر سيد هم حلال است , گر چه زكات غير سيد بر آنها حرام است .(4)

4ـ صدقه دادن به كافرى كه در حال جنگ با مسلمانان نباشد و به پيامبر صلى الله عليه

و آله و سلم يا امام

عليه السلام دشنام نمى دهد, اشكال ندارد.(5)

5ـ صدقه را بهتر است پنهانى بدهد, مگر آن كه بخواهد ديگران هم تشويق شوند, ولى زكات

, بهتر است آشكار

داده شود.)(6)

6ـ گدايى كردن و رد كردن گدا (چيزى به او ندادن ) هر دو مكروه است .(7)

1 - بحار الانوار, ج 96ص 124 و سائل الشيعه , ج 6 ص 258

2 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الوقف و اخواته (القول فى الصدقه ) ص 90 م 1

3 - همان , مسأله 2

4 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 91 م 3

5 - همان , م 5

6 - همان , م 6

7 - همان , ص 92 م 10ـ 9


77

هبه

هبه يا بخشش , عبارت است از خارج ساختن مالى از ملكيت خود, و بدون دريافت چيزى , به

ملكيت ديگرى در آوردن .(1)

1ـ هبه كننده و كسى چيزى كه به او هبه خواهد شد, بايد بالغ و عاقل و داراى قصد و

اختيار باشد آرى , ولى طفل و ديوانه مى تواند از طرف آنها قبول كند.(2)

1ـ مواردى كه نمى توان هبه را پس گرفت .

هبهء به ارحام , مانند پدر, مادر, فرزند در صورتى كه تحويل آنان داده باشد.

هبهء به غير ارحام , در صورتى كه آن مال باقى نباشد و مصرف كرده باشد. اما اگر هنوز

آن مال باقى است پس گرفتن آن اشكال ندارد.

هبهء معوضه ; بخششى كه مشروط باشد به پرداخت چيزى يا انجام كارى در مقابل آن ; مثلا

چيزى را به كسى

مى بخشد به شرط آن كه او هم چيزى به او بدهدف(3)

پس از تحويل دادن چيزى كه بخشيده , يكى از طرفين از دنيا بروند, ورثهء بخشنده نمى

توانند آن را پس بگيرند.(4)

2ـ زن و شوهر حكم ارحام را ندارند ولى احتياط آن است كه اگر يكى از آنها چيزى به ^^خطا در اين صفحه^^

ديگرى بخشيد پس نگيرد.(5)

1 -- تحرير الوسيله , ج 2 , ص 56

2 - همان .

3 - همان , ص 58 م 8و 11

4 - همان , م 8

5 - همان .


79

كفاره و اقسام آن

كفاره , جريمه اى است كه براى ارتكاب برخى از گناهان گذاشته شده است و اين غير از

حد و ديه و قصاص است , چون پرداخت كفاره به دست خود گنه كار انجام مى شود و نيازى

به حكم حاكم ندارد.

برخى از موارد كفاره در بحث روزه گذشت و اما بحث تفصيلى آن در اين درس خواهد آمد.

كفاره اقسام و احكامى دارد كه مكلف با شناخت آنها بايد به وظيفه خود عمل كند.

اقسام كفاره

1ـ مرتبه ـ كفاراتى كه در صورت ناتوانى از اولى نوبت به بعدى مى رسد.

2ـ مخيره ـ كفاراتى كه مكلف در انتخاب يكى از آنها اختيار دارد.

3ـ مخيره و مرتبه ـ كفاراتى كه قسم اول و دوم , هر دو در آن وجود دارد.

4ـ جمع ـ گنه كار تمام موارد كفاره را بايد انجام دهد.(1)

گناهان كفاره دار و كفارهء هر يك(2)

نوع گناه كفاره مرتبه 1- باطل كردن روزهء قضاى رمضان , بعدازظهر

ده مسكين طعام و در صورت ناتوانى , سه روز روزهء پى در پى .

مرتبه 2- قتل خطايى

3- ظِهار

آزاد كردن برده , دو ماه روزه , 60مسكين طعام

مخيّره 1- باطل كردن عمدى روزهء رمضان

2- تخلف نذر(عمل نكردن به نذر)

3- تخلف عهد (عهد شكنى )

4- زنى كه در مصيبت موى خود را پريشان كند

كفارهء تمام اين موارد عبارت است از:

آزاد كردن برده , يا

دو ماه روزه , يا

اطعام 60مسكين .

مخيّره و مرتبه 1- تخلف از قسم (شكستن قسم )

2- بانويى كه در مصيبت , موى سر خود را بكند, يا صورت خود را بخراشد

3- مردى كه در سوگ فرزند يا همسر لباس خود را چاك بزند.

در تمام اين موارد, مخيراست بين :

آزاد كردن برده و

طعام يا لباس دادن به 10مسكين و در صورت ناتوانى از همهء اينها, سه روز روزه بگيرد.

جمع 1- قتل عمدى مؤمن از روى عمد و ظلم

2- افطار روزهء ماه رمضان با عمل حرام


80

بنابر احتياط واجب , در هر دو مورد بايد:

يك برده آزاد كند و دو ماه روزه بگيرد و به 60 مسكين طعام دهد و در صورت ناتوانى از

برخى بايد بقيه را انجام دهد.

احكام كفارات

1ـ پرداخت كفاره بايد به نيت كفاره و با قصد قربت باشد.(4)

2ـ روزه ها در تمام كفارات بايد پى در پى باشد ولى در صورتى كه دو ماه واجب باشد,

اگر يك ماه و يك روز (31روز) پى در پى بگيرد كفايت مى كند(2).

3ـ مسكينى كه مى توان به او كفاره داد, همان فقيرى است كه مستحق زكات است .(5)

4ـ در اطعام مسكن , مخير است بين سير كردن يادادن غذا به او, ولى اگر بخواهد غذا را

به خودش تحويل دهد, حداقل بايد يك مد باشد و احتياط مستحب است دو مد بدهد(6).

5ـ دادن پول به عنوان كفاره , كافى نيست , نه در اطعام , نه در لباس دادن , بلكه

خود غذا يا لباس بايد داده شود, مگر آنكه فقير, مورد اطمينان باشد و به او پول بدهد

او را وكيل كند كه با آن پول براى خودش طعام يا لباس تهيه كند.(7)

6ـ در مواردى كه به 10يا 60مسكين بايد طعام داده شود, بايد طعام را به همين تعداد

فقير بدهد, پس نمى تواند به 30نفر هر كدام دو مد بدهد, مگر آنكه كفاره هاى متعدد

باشد. ولى لازم نيست همه را يكجا اطعام كند, مثلا اگر به 10فقير امروز و 20نفر ديگر

دو ماه ديگر و بقيه را پس از مدتى ديگر طعام بدهد, اشكال ندارد(8)

استفتاء

س 1ـ بر شخصى كه كفارهء جمع تعلق گرفته , آيا بنده آزاد كردن از او در اين زمان

ساقط است ؟

ج ـ ساقط است(9) .

س 2ـ آيا از گوشت گوسفندى كه حاجى به عنوان كفاره مى دهد خودش هم مى تواند بخورد يا

نه ؟

ج نمى تواند بخورد(10).

ـ يكدرهم معادل 126نخود نقره سكه دار مى باشد و اكنون حدود 200تومان ارزش دارد

(تابستان 1376ش ).


81

1 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الكفارات , ص 125

2- تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الكفارات , ص 125

3 - تحرير الوسيله , ج 2 كتاب الكفارات , ص 127 م 2

4 - همان , ص 128 م 7 ص 129 م 9

5 - همان , ص 131 م 18

6 - همان , ص 129 م 11

7- همان , ص 132 م 20

8 - همان , ص 129 م 11

9 - استفتاات , ج 2 ص 489 س 15

10 - همان , ص 487 س 8


82

حكم و وظيفه شخصي كه اشياء پيدا شده را برميدارد

1ـ برداشتن چيزى كه پيدا شده , مكروه است .

2ـ در صورتى كه شخصى چيزى پيدا كند و بردارد وظيفهء اوست كه اگر:

صاحبش معلوم است , به صاحبش بدهد.

صاحبش معلوم نيست :

1ـ قيمت آن از يك درهم (1) كمتر نيست

1- ـ نشانه اى ندارد كه از روى آن بتواند صاحبش را پيدا كند ـ بنابر احتياط واجب از

طرف صاحبش صدقه بدهد.

2ـ نشانه دارد

بايد اعلان كند, پس اگر:

ـ اگر صاحبش پيدا شد بايد به او بدهد.

ـ اگر صاحبش پيدا نشد, مى تواند براى خود بردارد, به قصد اين كه هر وقت صاحبش پيدا

شد عوض آن را به او بدهد يا براى صاحبش نگهدارى كند تا هر وقت پيدا شد به او

بدهد.(2)

2ـ قيمت آن از يك درهم كمتر است ـ مى تواند به قصد آنكه براى خودش باشد از آن

استفاده كند يا اعلان كند تا صاحبش پيدا شود.

چگونگى اعلان اشياء پيدا شده

اگر از روزى كه آن را پيدا كرده تا يك هفته , روزى يك مرتبه و بعد از آن تا يك سال

, هفته اى يك مرتبه در محل اجتماع مردم اعلان كند كافى است(3) .

چند مسأله :

1ـ كسى كه مالى را پيدا كرده , اگر عمدا به دستورى كه گفته شد, اعلان نكند, گذشته

از اين كه معصيت كرده , باز هم واجب است اعلان كند(4).

2ـ اگر كودك نابالغ چيزى پيدا كند, ولى او بايد اعلان نمايد(5).

3ـ اگر قيمت چيزى كه پيدا كرده به 126نخود نقرهء سكه دار برسد, چنانچه اعلان نكند و

در مسجد يا جاى ديگرى كه محل اجتماع مردم است بگذارد و آن چيز از بين برود, يا

ديگرى آن را بردارد, كسى كه آن را پيدا كرده ضامن است .(6)

4ـ هرگاه چيزى پيدا كند كه اگر بماند فاسد مى شود بايد تا مقدارى كه ممكن است آن را

نگهدارد بعد قيمت كند و خودش بردارد يا بفروشد و پولش را نگهدارد و اعلان كند(7).


83

گم شدن كفش

اگر كفش كسى را ببرند و كفش ديگرى به جاى آن بگذارند, با چند شرط مى تواند آن را

براى خود بردارد:

ـ بداند كفشى كه مانده , مال كسى است كه كفش او را برده .

ـ از پيدا كردن صاحبش مأيوش شود يا برايش مشقت داشته باشد.

ـ ارزش آن مساوى با كفش خودش يا كمتر از آن باشد, ولى اگر قيمت آن از كفش خودش

بيشتر باشد, بايد هر وقت صاحب آن پيدا شد, زيادى قيمت را به او بدهد و چنانچه از

پيدا شدن او نااميد شود, بايد با اجازهء حاكم شرع زيادى قيمت را از طرف صاحبش صدقه ^^خطا در اين صفحه^^

بدهد.(8)

1- يكدرهم معادل دوازده و شش دهم نخود نقره سكه دار مىباشد و اكنون حدود 200 تومان

ارزش دارد (تابستان 1376 ش )

2 - توضيح المسائل , م 2564تا 2568

3 - تحرير الوسيله , ج 2 ص 225 م 6توضيح المسائل , م 2566

4 - توضيح المسائل , م 2570

5 - توضيح المسائل , م 2571

6 - توضيح المسائل , م 2578

7 - توضيح المسائل , م 2579

8 - توضيح المسائل , م 2581


85

اقسام خريد و فروش

اقسام خريد و فروش

1- واجب

2- حرام

3- مستحب

4- مكروه

5- مباح

خريد و فروش واجب

در اسلام تلاش براى تحصيل مخارج زندگى واجب مى باشد و كسانى كه بجز از راه خريد و

فروش نتوانند مخارج خود را تأمين كنند; واجب است با خريد و فروش , خرج زندگى خود را

به دست آورند و محتاج ديگران نشوند.(1)

خريد و فروش مستحب

خريد و فروش براى توسعه در مخارج زندگى خود و خانواده و نفع رساندن به مسلمانان

مستحب است ; مثلاً كشاورزى كه با كاشتن محصول خرج خود را به دست مى آورد, چنانچه در

اوقات فراغت به خريد و فروش بپردازد تا از اين راه بتواند به مستمندان كمك كند,

ثواب دارد.(2)

خريد و فروش حرام

1- خريد و فروش نجاسات - بنابر احتياط واجب - مگر در مواردى كه استثنا شده است ;

مثل فروش خون براى درمان شخص بيمار.

2- خريد و فروش چيزهايى كه منافع معمولى آنها حرام است ; مانند ابزار قمار.

3- خريد و فروش چيزى كه از راه قمار يا دزدى به دست آمده باشد.

4- معامله اى كه در آن ربا باشد. (معامله ربوى )

5- خريد و فروش كتابهاى گمراه كننده .

6- خريد و فروش با سكه هاى خارج از اعتبار.

7- فروش سلاح يا چيز ديگرى به دشمنان اسلام كه موجب تقويت آنان بر ضد مسلمانان

باشد.(3)

8- خريد و فروش چيزى كه وقف شده است . خريد و فروش حرام , موارد ديگرى هم دارد كه

اكنون مورد ابتلا نيست .

استفتا

س - استفاده مرد از طلاى زرد حرام است , خريد و فروش انگشتر طلاى زرد براى مردان

توسط طلافروشيهاچه حكمى دارد؟ ج : جايز نيست .(4)

در اين موارد خريد و فروش مكروه است :

معامله با مردم پست .

خريد و فروش بين اذان صبح و طلوع آفتاب .


86

براى خريدن كالايى كه ديگرى مى خواهد بخرد وارد معاملهء او شدن .(5)

چنانچه خريد و فروش , يكى از احكام چهارگانهء قبل را نداشته باشد, مباح است , مانند

بسيارى از مواد مصرفى كه هر روز خريدارى مى شود.

1 - توضيح المسائل , مسأله 2053

2 - توضيح المسائل , مسأله 2053

3 - تحرير الوسيله , كتاب المكاسب و المتاجر, ص 493 م 9 11و 15 توضيح المسائل , م

2055و0 207

4 - استفتاآت : ج 2 ص 8 س 14

5 - توضيح المسائل , مسأله 2054


87

آداب خريد و فروش

مستحبات

-- بين مشتريها در قيمت فرق نگذارد.

-- در قيمت جنس , سختگيرى نكند.

-- در صورتى كه طرف مقابل از معامله پشيمان شد و تقاضاى فسخ معامله را كرد, از او

بپذيرد و اين در اصطلاح نام دارد(1).

مكروهات

-- تعريف كردن از كالا.

-- بدگويى كردن مشترى از كالاى فروشنده .

-- قسم راست خوردن در داد و ستد (قسم دروغ حرام است ).

-- قبل از همه براى خريد و فروش وارد بازار شدن و ديرتر از همه خارج شدن .

-- وزن كردن يا متر كردن كالا, در مواردى كه وزن كردن و متر كردن را خوب نمى دانند.

^^خطا در اين صفحه^^

-- تقاضاى كم كردن قيمت پس از انجام معامله(2) .

1 - تحرير الوسيله , كتاب المكاسب و المتاجر, م 22

2 - همان


89

معاملهء سلف واحكام آن

معاملهء سلف در صورتى صحيح است كه داراى اين شرايط باشد:

خصوصياتى كه به وسيلهء آن قيمت جنس عوض مى شود مشخص نمايند.

قبل از آن كه خريدار و فروشنده از هم جدا شوند خريدار تمام قيمت را به فروشنده بدهد

(يا به مقدار آن از فروشنده طلبكار باشد).

مدت را كاملاً مشخص كنند.

وقتى كه براى تحويل جنس قرار مى دهند زمانى نباشد كه جنس در آن وقت ناياب باشد;

مثلاً بگويد در اسفند ما ده كيلو گيلاس تازه به شما مى دهم صحيح نيست , چون در

اسفند ماه گيلاس تازه ناياب است .

بنابر احتياط واجب جاى تحويل جنس را معين كنند.

در صورتى كه جنس , وزنى يا پيمانه اى است , وزن يا پيمانه آن را مشخص كنند.(1)

احكام معاملهء سلف

1- شخصى كه جنس را به سلف خريده , قبل از تمام شدن مدّت مقرر نمى تواند جنس را به

ديگرى بفروشد, اما پس از تمام شدن مدت هر چند جنس را تحويل نگرفته باشد, فروش آن

اشكال ندارد.

2- اگر سلف فروش , جنسى غير از آنچه در قرارداد معين شده , يا جنس پست تر بياورد,

مشترى مى تواند آن جنس را قبول نكند ولى اگر به همان راضى شود, اشكال ندارد.

3- جنسى كه به سلف فروخته , اگر در موقعى كه بايد آن را تحويل دهد, ناياب شود و

نتواند آن را تهيه كند, مشترى مى تواند معامله را به هم بزند يا صبر كند تا تهيه

نمايد (2)

1 - توضيح المسائل , م 2112; تحرير الوسيله , كتاب البيع , القول فى السلف .

2 - توضيح المسائل , م 2113و 2116و 2117


90

معامله ربوى و احكام آن

انواع ربا

1- معاملى

2- قرضى(1)

شرايط رباى معاملى

1 عرفاً اجناس مورد معامله از يك جنس شناخته شود.

2- اجناس مورد معامله از چيزهايى باشد كه با وزن كردن يا پيمانه كردن خريد و فروش

مى شود.(2)

احكام معاملهء ربوى

1- اگر مقدارى از جنسى را كه با وزن يا پيمانه مى فروشند, زيادتر از همان جنس

بفروشد, مثلاً يك من گندم را به يك من و نيم گندم بفروشد ربا و حرام است . بلكه اگر

يكى از دو جنس , سالم و ديگرى معيوب , يا جنس يكى خوب و جنس ديگر بد باشد, يا

بايكديگر تفاوت قيمت داشته باشند چنانچه بيشتر از مقدارى كه مى دهد بگيرد باز هم

ربا و حرام است .(3)

خريدو فروش مس درست با مس شكسته

برنج صدرى با برنج گرده

طلاى ساخته با طلاى نساخته

روغن حيوانى با پنير

در صورتى كه اضافه بگيرد ربا و حرام است .(4)

2- اگر چيزى را كه اضافه مى گيرد غير از جنسى باشد كه مى فروشد; مثلاً يك تن گندم

را به يك تن و هزار تومان پول بفروشد باز هم ربا و حرام است , بلكه اگر چيزى زيادتر

نگيرد ولى شرط كند كه خريدار عملى براى او انجام دهد ربا و حرام مى باشد.(5)

3- جنسى را كه در بعضى از شهرها با وزن يا پيمانه مى فروشند و در بعضى از شهرها با

شماره معامله خ مى كنند, اگر در شهرى كه آن را با وزن يا پيمانه مى فروشند زيادتر

بگيرند ربا و حرام است و در شهر ديگر ربانيست .(6)

4- در مثل اسكناس و دينار كاغذى و ساير پولهاى كاغذى ; مثل دلار و ليرهء تركى رباى

غير قرضى تحقق دپيدا نمى كند و جايز است معاوضه نقدى بعضى از آنها را با بعضى ديگر

به زياده و كم . اما رباى قرضى در تمام آنهات تحقق پيدا مى كند و جايز نيست قرض

دادن ده دينار به دوازده دينار.(7)


91

5- اگر جنسى را كه مى فروشند و عوض مى گيرند از يك چيز به عمل آمده باشد بايد در

معامله زيادى نگيرند. پس اگر يك من روغن حيوانى بفروشد و در عوض آن يك من و نيم

پنير بگيرد ربا و حرام است و احتياط واجب آنست كه اگر ميوهء رسيده را با ميوهء نارس ^^خطا در اين صفحه^^

معامله كند زيادى نگيرد.(8)

1 - تحرير الوسيله , ج 1 كتاب البيع , القول فى الربا.

2 - توضيح المسائل , م 272

3 - همان .

4 - توضيح المسائل , م 2073

5 - توضيح المسائل , م 2076

6 - توضيح المسائل , م 2845

7- توضيح المسائل , م 2078


93

خريد و فروش چك و سفته

س - در رسالهء احكام از قول حضرتعالى نوشته شده كه خريد و فروش سفته و چك تضمينى به

كم يا زياد اشكال ندارد, چند سؤال براى من مطرح است .

1- آيا اين مسأله شامل چكهاى بانكى كنونى كه هم اكنون در دست مردم است مى باشد يا

نه ؟

ج - فروش چك يا سفته به شخص ثالث به كمتر, ربا و حرام است .

2- آيا مى شود چكهاى بانكى براى مدت دوماه آينده يا بيشتر را به قيمت كمتر, نقداً

خريد يا نه ؟

ج - حكم آن معلوم شد.

3- آيا مى شود به طرفى كه مى خواهد چك حقوقى آينده را بفروشد, بگوييم : مثلاً فلان

مقدار بنويس تا من آن را به اين مقدار پولِ حاضر بخرم ؟

ج - در حكم دو مسألهء قبل است .(1)

1 - استفتاآت , ج 2ص 175 س 225


94

مسائل متفرقهء خريد و فروش

1- اگر فروشنده قيمت خريد جنس را به مشترى بگويد بايد تمام خصوصياتى كه به واسطهء

آنها قيمت جنس زياد يا كم مى شود بگويد و چه به همان قيمت يا به كمتر از آن بفروشد;

مثلاً بايد بگويد كه نقد خريده است يا نسيه .(1)

2- اگر قصّاب گوشت نر بفروشد و به جاى آن گوشت ماده بدهد معصيت كرده است و اگر گوشت

را معين كرده باشد و گفته است : اين گوشت نر را مى فروشم در صورت روشن شدن خلاف ,

مشترى حق فسخ معامله را دارد. و اگر آن را معين نكرده , در صورتى كه مشترى به گوشتى

كه گرفته راضى نشود بايد گوشت نر به او بدهد.(2)

استفتاء

س 1- خريد و فروش حيوانات زنده به صورت كيلويى چه صورت دارد؟

ج اگر متعارف باشد مانع ندارد.(3)

س 2- هرگاه ملك يا خانه يا مغازه اى را قولنامه بنمايند و مقدارى از آن را پيش قسط

بدهند و قرارداد كنند و بقيه آن را رأس مدت معينى در محضر بپردازند با اين شرط كه

چنانچه رأس موعد يكى از طرفين - فى المثل فروشنده - حاضر به معامله نشود يا خريدار

وجه را حاضر نكند, مبلغى به عنوان وجه تخلف به ديگرى بپردازد. و رأس موعد مقرر يكى

از آنها حاضر نشود مثلاً خريدار پول را حاضر نكند و يا فروشنده حاضر نشود, معامله

به چه صوتى در خواهد آمد, آيا وجه تخلّف قابل مطالبه و حلال مى باشد يا خير؟ لطفاً

نظر آن حضرت را مرقوم فرماييد.

ج - چنانچه شرط مزبور در ضمن معامله شده نافذ و لازم الوفاء است و اگر معامله تمام ^^خطا در اين صفحه^^

نشده نافذ نيست .(4)

1 - توضيح المسائل , م 2137

2 - توضيح المسائل , م 2139

3 - استفتاآت , ج 2ص 75 س 21

4 - همان , ص 88 س 48


96

خيار يا اختيار فسخ و انواع آن

در برخى موارد, خريدار يا فروشنده يا هر دو مى توانند معاملهء انجام شده را بر هم

بزنند.

حق به هم زدن معامله را يا گويند.

خيارات معامله

1- خيار مجلس

2- خيار غَبْن

3- خيار شرط

4- خيار تَدْليس

5- خيار تخلف شرط

6- خيار عيب

7- خيار شركت

8- خيار رؤيت

9- خيار تأخير

10- خيار حيوان

11- خيار تعذّر تسليم (1)

1- خيار مجلس : تا زمانى كه دو طرف معامله از مجلس معامله متفرق نشده باشند مى

توانند معامله را به هم زنند.

2- خيار غبن : در صورتى كه خريدار يا فروشنده گول خورده باشد مى تواند معامله را

فسخ كند.

3- خيار شرط: در صورتى كه در معامله قرارداد كنند كه تا مدّت معينى هر دو يا يكى از

آنها بتوانند معامله را به هم بزنند طبق قرارداد مى توانند معامله را فسخ كنند.

4- خيار تدليس : زمانى كه خريدار يا فروشنده مال خود را بهتر از آنچه هست نشان دهد

و طورى كند كه قيمت مال در نظر مردم ارزشمندتر شود طرف مقابل مى تواند معامله را به

هم بزند.

5- خيار تخلف شرط: اگر فروشنده يا خريدار شرط كند كه كارى انجام دهد يا شرط كند

مالى را كه مى دهد طور مخصوصى باشد و به آن شرط عمل نكند, طرف ديگر مى تواند معامله

را فسخ كند.

6- خيار عيب : اگر در جنس يا عوض آن عيبى باشد, مى توانند معامله را به هم بزنند.

در صورتى كه عيب بعداز معامله معلوم شود.

7- خيار شركت : اگر معلوم شود كه مقدارى از جنسى كه فروخته اند مال ديگرى است ;

يعنى شريك دارد,خاگر صاحب آن مقدار, به معامله راضى نشود خريدار مى تواند معامله را

بهم زند, يا پول آن مقدار را از فروشنده 5گيرد, و همچنين نسبت به جنسى كه مشترى

داده است .

8- خيار رؤيت : اگر خريدار يا فروشنده خصوصيات جنس معينى را كه طرف ديگر نديده به


97

او بگويد بعدب معلوم شود كه آنگونه كه گفته , نبوده است , مى تواند معامله را بهم

بزند.

9- خيار تأخير: در صورتى كه مشترى پول جنسى را كه نقد خريده تا سه روز ندهد و

فروشنده هم جنس را تحويل ندهد در صورتى كه تأخير آن , شرط نشده باشد فروشنده مى

تواند معامله را بهم بزند ولى در اجناسى كه أاگر يك روز بماند فاسد مى شود - مثل

برخى ميوه ها - تأخير تا شب است .

10- خيار حيوان : اگر حيوانى را خريده باشد, خريدار تا 3روز بعد مى تواند معامله را

به هم بزند و حيوان راپس بدهد.

11- خيار تعذّر تسليم: در صورتى كه فروشنده نتواند جنسى را كه فروخته تحويل دهد

مثلاً اسبى را كه ب فروخته فرار نمايد, مشترى مى تواند معامله را به هم بزند.(2)

1 - توضيح المسائل , م 2124

2 - توضيح المسائل , م 2124


98

احكام خيارات

1- اگر خريدار قيمت جنس را نداند, يا در وقت معامله غفلت كند و جنس را گرانتر از

قيمت معمولى آن بخرد چنانچه به قدرى گران خريده كه مردم او را مغبون مى دانند و به

كمى و زيادى آن اهميت مى دهند, اختيار فسخ معامله را دارد و همچنين نسبت به

فروشنده(1) .

2- اگر بعد از معامله عيب مال را بفهمد و فوراً معامله را فسخ نكند, ديگر حق به هم

زدن معامله را نخواهد داشت .(2)

3- هرگاه بعد از خريدن جنس , عيب آن را بفهمد, اگر چه فروشنده حاضر نباشد, مى تواند

معامله را به هم بزند(3)

4- در اين موارد اگر خريدار بفهمد مال معيوب است حق فسخ ندارد:

موقع خريدن , عيب مال را بداند.

به عيب مال راضى شود.

وقت معامله بگويد: اگر مال عيبى داشت پس نمى دهم و تفاوت قيمت هم نمى گيرم .

فروشنده در وقت معامله بگويد: اين مال را با هر عيبى كه دارد مى فروشم . (4)

5- اگر فروشنده هنگام معامله عيب كالا رامعين كند و بگويد آن را با اين عيب مى

فروشم ولى پس از معامله معلوم شود عيب ديگرى هم دارد, خريدار مى تواند به خاطر عيبى

كه فروشنده معين نكرده كالا را پس دهد يا تفاوت قيمت بگيرد.(5)

6- در اين موارد اگر خريدار بفهمد مال معيوب بوده فقط مى تواند تفاوت قيمت بگيرد

ولى حق فسخ معامله را ندارد:

بعد از معامله تغييرى در كالا بدهد كه مردم بگويند به طورى كه خريدارى و تحويل داده

شده باقى نمانده است .

پس از انجام معامله بفهمد كالا معيوب است و تنها حق برگرداندن آن را ساقط كرده

باشد.

بعد از تحويل گرفتن كالا, عيب ديگرى در آن پيدا شود. بجز در حيوان كه تا سه روز مى ^^خطا در اين صفحه^^

تواند برگرداند. (5)

1 - توضيح المسائل , م 2125

2 - توضيح المسائل , م 2132

3 - توضيح المسائل , م 2133

4 - توضيح المسائل , م 2134


100

5 - همان .

5 - توضيح المسائل , م 2135


101

بيع شرط

1- اگر فروشنده كالايى را بفروشد ولى شرط كند كه اگر تا فلان مدت , قيمت كالا را

ندهد, بتواند معامله را فسخ كند, بيع شرط نام دارد(1).

2- در معاملهء بيع شرط در صورتى كه خريدار و فروشنده قصد خريد و فروش داشته باشند

معامله صحيح است , هر چند كالاى خود را به كمتر از قيمت معمولى آن بفروشد; مثلاً

شخصى به پول نيازمند است , خانه خود را به قيمت كمتر (باقصد) مى فروشد, ولى شرط مى

كند كه اگر تا سه ماه ديگر توانستم پول خانه را بياورم , خانه براى خودم باشد.(2)

3- در معاملهء بيع شرط, هر چند فروشنده مطمئن باشد كه اگر پول را ندهد, باز هم

خريدار كالا را به او مى دهد, معامله صحيح است ولى چنانچه سر مدت پول را ندهد, حق

مطالبه كالا را ندارد و اگر خريدار بميرد, نمى تواند از ورثهء او مطالبه كند.(3)

1 - توضيح المسائل , م5 213.

2 - توضيح المسائل , م 2126

3 - توضيح المسائل , م 2127


102

شُفعَه (1)

اگر يكى از دو شريك سهم خود را بفروشد, با شرايطى كه در كتب مفصل فقهى آمده است

براى شريك ديگراين حق وجود دارد كه سهم شريك را تملّك كند و قيمتى را كه مشترى

پرداخته است به او بدهد. به اين مى گويند.(2)

شماره ]نوع مال حكم

1غير منقولات قابل تقسيم مانند باغ و مزرعه وخانه حق شفعه در آن وجود دارد

2غير منقولات غير قابل تقسيم مانند راهها وجويها و دهليزهاى باريك وجود حق شفعه محل

اشكال است و احتياط آن است كه شفيع رضايت مشترى را فراهم كند و مشترى هم درخواست

اورا اجابت نمايد.

3اموال منقول , مانند اتومبيل , حيوان , لباس ولوازم منزل وجود حق شفعه محل اشكال

است و احتياط آن است كه شفيع رضايت مشترى را فراهم كند و مشترى هم درخواست اورا

اجابت نمايد.

4ملك تقسيم شده ; مانند باغى كه تقسيم شده هر1ند با ديوار و امثال آن از هم جدا

نشده باشد حق شفعه وجود ندارد. 1- حق شفعه تنها در صورت فروش ملك است . بنابر اين

اگر يكى از دو شريك سهم خود را به ديگرى ح ببخشد يا مصالحه كند يا مهريه همسرش قرار

دهد, حق شفعه براى شريك ديگر وجود ندارد.(3)

2- حق شفعه تنها در ملكى كه دو نفر شريك هستند وجود دارد نه بيشتر. بنابر اين اگر

مثلاً يكى از سهامداران خيك شركت كه افراد متعددى شريك هستند سهم خود را بفروشد ^^خطا در اين صفحه^^

براى ساير شركاء حق شفعه وجود ندارد(3).

1- بحث شفعه در رسالهء برخى از مراجع تقليد وجود ندارد.

2 - تحرير الوسيله , ج 1ص 555 م 1 كتاب الشفعه .

3 - همان , ص 556 م 5

4 - همان , م 6

4


104

قرارداد اجاره وشرايط مال مورد اجاره

هرگاه شخصى منفعت چيزى را ملك ديگرى كند و در مقابل آن عوض دريافت دارد, به اين عمل

اجاره مى گويند.

قرارداد اجاره

اگر اجاره دهنده به مستأجر بگويد: و او بگويد:, صحيح است , و حتى اگر چيزى هم

نگويند, بلكه صاحب مال به قصد اجاره دادن , آن را به مستأجر تحويل دهد و او هم به

قصد اجاره كردن بگيرد, صحيح است ; مثلاً كليد خانه را به او بدهد و او هم بگيرد.(1)

شرايط مالى كه اجاره مى دهند

چيزى كه به اجاره داده مى شود بايد داراى شرايطى باشد كه از جمله آنهاست :

آن مال معين باشد, پس اگر بگويد يكى از اتاقهاى اين خانه را به تو اجاره مى دهم ,

صحيح نيست .

مستأجر بايد آن را ببيند يا طورى خصوصيّات آن را بگويد: كه كاملاً معلوم باشد.

از چيزهايى نباشد كه با استفاده از آن , اصلِ مال از بين مى رود, پس اجاره دادن نان

و ميوه و ساير خوراكى ها صحيح نيست .(2)

احكام اجاره

1- در اجاره بايد مدت استفاده از مال , معين شده باشد; مثلاً بگويد يا .(3)

2- اگر صاحب مال چيزى را كه اجاره داده تحويل دهد, اگر چه مستأجر تحويل نگيرد يا

تحويل بگيرد ولى تا آخر مدت اجاره از آن استفاده نكند, بايد اجاره بها را

بپردازد.(4)

3- اگر كسى كارگرى بگيرد كه در روز معينى كارى را انجام دهد; مثلاً آجرها را داخل

ساختمان ببرد يا گچ بسازد و آن كارگر سرِ كار حاضر شود, هر چند كارى به او محوّل

نكنند; مثلاً آجر نباشد كه داخل ساختمان ببرد, بايد مزد او را بدهد.(5)

4- هرگاه صنعتگر چيزى را كه گرفته , ضايع كند, بايد خسارت آن را بپردازد, مثل آن كه

تعمير كار خسارتى بر ماشين وارد كند(6).

5- اگر خانه يا دكان يا اتاقى را اجاره كند و صاحب آن شرط كند كه فقط خودش از آن


105

استفاده كند, مستأجر نمى تواند آن را به ديگرى اجاره بدهد(7).

6- در اجارهء منزل و مانند آن , پرداخت وديعه براى كم كردن اجاره , اگر كم كردن

اجاره به حساب وديعه اى باشد كه به موجر پرداخته حكم ربا را دارد.(8)

7- كودكانى كه شاگردى مى كنند و مزدشان بيش از خرجشان است , بر پدر واجب است كه

مازاد بر مخارج را حفظ كرده و بعد از بلوغ به آنها بدهد(9).

استفتاءات

س - كارمند دولت جمهورى اسلامى گاهى از محل خدمت , بدون اجازهء آن سازمان , براى

تشييع جنازه يا مجلس ختم خارج مى شود, آيا حقوقش چه صورت دارد؟

ج - اگر از وظيفه كوتاهى نموده به مقدارى كه كوتاهى كرده مديون است .(10)

س - آموزگارى پيمان بسته كه در مقابل خدمت موظف 24ساعت در هفته حقوق دريافت نمايد,

حال اگر بعضى ساعتها كارهاى شخصى انجام داده و دانش آموزان بدون معلم بوده اند - يا

معلم ديگرى جايش بوده - آيا حق استفاده از حقوق دارد و اگر بگيرد جايز است يا خير؟

و اگر چنانچه مريض شود و آن ساعتى كه مى بايست كار موظف انجام دهد كه در مقابلش

حقوق بگيرد, گرفتن آن مقدار پولى كه در برابرش هيچگونه كارى انجام نداده است جايز و

قابل تصرف است يا خير؟

ج - تابع مقررات استخدامى است و اگر برخلاف نموده استحقاق اجرت ندارد.(11)

س - كارهاى غيرمستقلى را كه فرزند در خانه و براى امرار معاش انجام مى دهد (چه در

زمان بلوغ , يا غير بلوغ ) حقّ ادعاى اجرت از پدر دارد يا نه ؟

ج - اگر به دستور پدر نيست يا به قصد مجّان انجام مى دهد, استحقاق اجرت ندارد.(12)

1 - توضيح المسائل , م 2177

2 - توضيح المسائل , م 2184

3 - توضيح المسائل , م 2187

4 - توضيح المسائل , م 2196

5 - توضيح المسائل , م 2197

6 - توضيح المسائل , م 22

7 - توضيح المسائل , م 218

8 - استفتاآت , ج 2ص 26 س 26


106

9 - توضيح المسائل (چاپ آستان قدس رضوى - تصحيح شده ) ص 433 س 92

10 - استفتاآت , ج 2ص 5 س 137

11 - همان , ص 217 س 55

12- استفتاآت , ج 2ص 213 س 46


107

جعاله

108

جعاله و فرق آن با اجاره

جُعاله آن است كه انسان قرار بگذارد در مقابل كارى كه براى او انجام مى دهند, مال

معينى بدهد; مثلاً بگويد هر كس گمشدهء مرا پيدا كرد هزار تومان به او مى دهم .

جاعل : كسى است كه ملتزم مى شود در مقابل انجام كارى چيزى بدهد.

عامل : كسى كه آن كار را انجام مى دهد.(1)

فرق بين اجاره و جُعاله

1- اجاره , قرارداد دو طرفه (عقد) است ولى جُعاله قرارداد يك طرفه (ايقاع ) است .

2- در اجاره پس از صيغهء اجاره (قرارداد بستن ), اجير مالك اجرت است و مستأجر هم

عمل او را مالك است ; مثلاً اگر مالك وسايل را براى او آماده نكرد, بايد مزد او را

بپردازد. ولى در جعاله , پس از انجام عمل , يكى صاحب كار و ديگرى صاحب اجرت مى

شود.(2)


109

اقسام جعاله

1- عام : در جعالهء عام , عامل معين نيست ; مثلاً مى گويد: هر كس كتاب مرا پيدا كرد

1تومان مى دهم .

2- خاص : در جعالهء خاص , عامل معين است ; مثلاً به شخصى مى گويد: اگر كتاب مرا

پيدا كردى 1تومان مى دهم .(3)

دو مسأله :

1- اگر جاعل پس از شروع كار توسط عامل , دست از جعاله بردارد, بايد مزد همان مقدار

كار او را به اندازه اى كه نزد مردم ارزش دارد بپردازد.(4)

2- عامل هر زمان كه بخواهد مى تواند از انجام عمل صرف نظر كند و مستحق اجرتى نيست ,

هر چند در اثناى آن باشد, ولى اگر كار را شروع كرده باشد و با ترك آن ضررى متوجه ^^خطا در اين صفحه^^

جاعل مى شود, واجب است آن را به پايان برساند.(5)

1 - توضيح المسائل , م 2218

2 - همان .

3 - تحرير الوسيله , ج 1 كتاب الجعاله , ص 586

4 - توضيح المسائل , م 2225

5 - تحرير الوسيله , ج 1 ص 586و توضيح المسائل , م 2226


111

سرقفلى

به پولى يا چيزى كه كسى به شخص ديگرى بدهد تا خانه يا دكانى را كه در اجارهء او است

به وى واگذار كند, سرقفلى گفته مى شود.

1- شخصى كه مدت اجاره اش تمام شده , اگر چيزى به عنوان سرقفلى از صاحب محل دريافت

كند حرام است .(1)

2- اگر محلى را از شخصى اجاره كرده و حق داشته باشد كه در مدت اجاره مكان را به

ديگرى اجاره دهد و در اين مدت اجاره محل ترقى كرده مى تواند آن محل را به شخصى به

همان قيمت كه اجاره كرده اجاره دهد و مبلغى هم به عنوان سرقفلى دريافت كند.(2)

3- اگر شخصى محلى را اجاره كند و با صاحبش شرط كند كه مثلاً تا 2سال اجارهء محل را

بالا نبرد و باز با او شرط كند كه اگر محل را به ديگرى اجاره داد او هم به همين نحو

عمل كند و همچنين شخص ثالث هم اگر خواست محل را به ديگرى اجاره دهد همين نحو عمل

كند و اجاره را بالانبرد. در اين صورت مستأجر اولى مى تواند محل را به ديگرى اجاره

دهد و مبلغى به عنوان سرقفلى از او بگيرد كه محل را به او تحويل دهد و سرقفلى بدين

نحو حلال است و دومى به سومى و سومى به چهارمى بر حسب قرار تحويل دهد و از او به

اين عنوان سرقفلى بگيرد.(3)

1 - تحرير الوسيله , ج 2ص 615 م 3

2 - توضيح المسائل , م 2849

3 - توضيح المسائل , م 285


112

اهميت قرض و احكام آن

قرض دادن از كارهاى مستحبى است كه در قرآن و روايات , نسبت به آن سفارش فراوان شده

است و قرض دهنده در روز قيامت پاداش بسيارى خواهد داشت .

اقسام قرض

مدت دار: يعنى هنگام قرض دادن مشخص شده است كه قرض گيرنده چه موقع بدهى را بپردازد.

بدون مدت : قرضى كه زمان پرداخت , در آن مشخص نشده است .

احكام قرض

1- اگر قرض مدت دار باشد, طلبكار نمى تواند پيش از تمام شدن آن مدت , طلب خود را

درخواست كند و اگر قرض مدت دار نباشد, طلبكار هر وقت بخواهد مى تواند طلب خود را

درخواست كند .(1)

3- اگر طلبكار طلب خود را درخواست كند; چنانچه بدهكار بتواند بدهى خود را بدهد,

بايد فوراً بپردازد و اگر تأخير بيندازد, گناهكار است . (2)

4- اگر مقدارى پول به كسى بدهد و شرط كند كه پس از مدتى ; مثلاً يكسالِ ديگر,

زيادتر بگيرد, رِبا و حرام است ; مثلاً يكصد هزار تومان بدهد و شرط كند كه پس از

يكسال يكصد و بيست هزار تومان بگيرد. (3)

5- ربا دادن , مثل ربا گرفتن حرام است و كسى كه قرض ربايى گرفته , اگر چه كار حرامى

كرده ولى اصل قرض صحيح است و مى تواند در آن تصرف كند.(4)

6- اگر بدهكار بدون شرط قبلى چيزى اضافه به طلبكار بدهد, اشكال ندارد, بلكه مستحب

است . (5)

7- اگر بدهكار غير از خانه اى كه در آن نشسته و اثاثيهء منزل و چيزهاى ديگرى كه به

آنها احتياج دارد, چيزى نداشته باشد, طلبكار نمى تواند طلب خود را از او مطالبه

كند, بلكه بايد صبر كند تا بتواند بدهى خود را بدهد.(6)

استفتاء

س 1- شخصى مبلغى به عنوان قرض از ديگرى گرفته و بعد از آن , ديگر او را نديده است و

خيلى هم دنبالش گشته است و مى خواهد بداند كه آيا مى تواند آن مبلغ پول را بدهد به


113

حساب (6) يا به حساب سهم امام يا به حساب جنگ زدگان يا نه ؟

ج - اگر مأيوس از پيدا كردن صاحب پول باشد, از طرف او به فقرا صدقه بدهد.

س 2- لطفاً در ارتباط با پرداخت حق الناس در صورت عدم حضور فرد طلبكار و بى اطلاعى

از زنده بدون وى نظر امام چيست ؟

ج - اگر طلبكار را مى شناسد بايد تحقيق كند تا حق او را به خودش يا به ورثه اش ^^خطا در اين صفحه^^

تسليم نمايد.

1- توضيح المسائل , م 2306

2- توضيح المسائل , م 2276

3- توضيح المسائل , م 2288

4- توضيح المسائل , م 2284

5- تحرير الوسيله , ج 1 كتاب الدين و القرض , ص 654 س 11

6- توضيح المسائل , م 2277

7- استفتاآت , ج 2ص 285 س 15

8- همان , س 12


115

معالجه با چيزهاى حرام

معالجه با چيزهاى حرام‏

معالجه با حرام، در صورتى كه معالجه منحصر به استفاده از حرام باشد، جايز است، هر

چند پزشكان ماهر و مورد اطمينان، انحصار را تشخيص بدهند. اما اگر معالجه منحصر به

آن چيز حرام نباشد، جايز نيست(1).

مقدار استفاده از چيزهاى حرام‏

اگر كسى مضطر شود كه از حرام استفاده كند، بايد به مقدار ضرورت اكتفا نمايد و

زيادتر از آن جايز نيست. بنابراين اگر براى دفع ترس از ضرر جانى مضطر به آشاميدن

شراب يا حرام ديگرى شود، بايد به مقدار ضرورت اكتفا كند(2).

برخى خوردنيهاى حرام‏

1- خوردن نجاسات مانند شراب، آبجو، خون و مردار.

2- خوردن چيزهايى كه نجس شده و هنوز حكم نجاسات آنها باقى است.

- نكته: ملاك در تشخيص چيزهاى نجس شده، علم به نجاست آنهاست و در

صورت شك، محكوم به طهارت و حلّيت است. يعنى طاهر و حلال مى‏باشند. مانند برخى از

داروها كه از خارج كشور تهيه مى‏شوند و شك در طهارت و حلّيت آنها مى‏باشد(3).

3- خوردن هر چيزى كه به بدن ضرر مى‏رساند و اين بر سه قسم است :

الف - آنچه موجب هلاكت مى‏شود مانند آشاميدن سَمهاى كُشنده يا اين كه زن‏ حامله

چيزى بخورد كه موجب سقط جنين شود.

ب - آنچه موجب انحراف مزاج يا از كار افتادن بعضى از حواس ظاهرى يا باطنى‏ مى‏گردد.

ج - آنچه موجب از بين رفتن بعضى از قواى بدنى مى‏گردد مانند آن كه مرد چيزى بخورد

كه موجب قطع نيروى جنسى و تناسلى شود و يا زن چيزى بخورد كه عقيم گردد و بچه‏دار

نشود(4).

ملاك تشخيص ضرر: در قسم «الف» كه موجب هلاكت مى‏شود، فرقى نيست علم‏ يا گمان به ضرر

داشته باشد و يا احتمال عقلايى به ضرر داده شود يعنى در هر سه حالت استفاده از آنچه

ضرر دارد حرام است و در قسم «ب» و «ج» نيز، بنابر احتياط واجب فرقى بين سه حالت علم

يا گمان يا احتمال عقلايى نيست (5).

1- تحريرالوسيله، ج :، كتاب الاطعمْ والاشربه، القول فى غير الحيوان، ص 163ٌ

2- همان‏


116

3- توضيح‏المسائل، مسأله 94؛ استفتاآت، ج 1، ص 101، س 259-263

4- تحرير الوسيله، ج :، كتاب الاطعمه والاشربه، القول فى غيرالحيوان، ص 16ّ

5- همان‏


117

معالجه با چيزهايى كه ضرر قطعى و حتمى دارند

معالجه با چيزى كه ضرر قطعى دارد و ضرر آن بالفعل و فوراً حاصل مى‏شود، در صورتى كه

ضرر بزرگتر و شديدترى با آن دفع شود جايزاست مانند قطع بعضى از اعضاى بدن جهت

جلوگيرى از هلاكت بيمار؛ البته مداوا و معالجه با چيزى كه احتمال خطر دارد و بعضى

اوقات منجر به خطر مى‏شود، جايز است به شرط آن كه بر اساس تجربه و تشخيص افراد ماهر

و صاحب‏نظر، غالباً چنين كارى سودمند باشد(1).

معالجه با مواد مست‏كننده‏

حرمت آشاميدن شراب بسيار شديد است(2). پس نبايد در آشاميدن و معالجه با آن عجله

كرد، مگر در صورت تحقق سه شرط:

1- معالجه بيمار منحصر به آن باشد.

2- علم داشته باشد كه بيمارى او به اين وسيله قابل علاج است.

3- علم داشته باشد - ولو به سبب موافقت عده‏اى از دكترهاى ماهر و صاحب‏ديانت و

درايت - كه ترك معالجه با آن منجر به هلاكت (يا صدمه‏اى مانند هلاكت) مى‏شود(3).

- بايد توجه داشت كه ملاك در حرمت آشاميدن شراب، تنها ضرر نيست، بنابراين آشاميدن

شراب هر چند كم و به اندازه يك قاشق باشد (و براى بدن هم ضرر نداشته باشد)، نيز

حرام است(4).

- آبى كه به دستور پزشك از جو مى‏گيرند و به آن مأالشعير مى‏گويند پاك است ولى

فُقّاع كه از جو گرفته مى‏شود و به آن آبجو مى‏گويند نجس و خوردن آن حرام است(5).

- شربتهايى كه در فرمول آنها الكل طبى به كار رفته باشد در صورتى كه معلوم باشد در

آن شرابِ حرام وجود دارد، تجويز و استعمال آنها جايز نيست، مگر در صورت ضرورت و

انحصار علاج به آن. امّا در صورت شك، استفاده از آن مانعى ندارد و تحقيق زياد لازم

نيست(6). ^^خطا در اين صفحه^^

1- تحريرالوسيله، ج :، كتاب الاطعمْ والاشربه، القول فى غير الحيوان، ص 163ٌ

2- از حضرت امام صادق عليه‏السلام روايت شده است كه فرمودند: شراب ريشه بديها و

منشأ گناهان است و كسى كه شراب مى‏خورد عقل خود را از دست مى‏دهد و در آن موقع، خدا


119

را نمى‏شناسد و از هيچ گناهى باك ندارد و احترام هيچكس را نگه نمى‏دارد و حق خويشان

نزديك را رعايت نمى‏كند و از زشتيهاى آشكار روگردان نيست و روح ايمان و خداشناسى از

بدن او بيرون مى‏رود و روح ناقص خبيثى كه از رحمت خدا دور است در او مى‏ماند. خدا و

فرشتگان و پيغمبران و مؤمنين او را لعنت مى‏كنند. تا چهل روز نماز او قبول نمى‏شود

و روز قيامت روى او سياه است و زبان از دهانش بيرون آمده و آب دهان او به سينه‏اش

مى‏ريزد و فرياد تشنگى او بلند است.(توضيح‏المسائل، مسأله 2633)/

3- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب‏الاطعمه والاشربه، القول فى غيرالحيوان، ص 170؛

توضيح‏المسائل، مسأله 2633/

4- استفتاآت، ج 2، ص 509، س 16/

5- توضيح‏المسائل، مسأله 115/

6- استفتاآت، ج 2، ص 513 و 509/


120

حفظ جان بيمار(1)

بعضى اوقات نسبت به بيمارى كه در بخش مراقبتهاى ويژه است، نااميدى و يأس از معالجه

حاصل مى‏گردد و تنها راه براى تداوم حيات و احياى قلب بيمار، تنفس مصنوعى يا ماساژ

دادن و امور ديگر از اين قبيل است. در اين گونه موارد، در صورتى كه ادامه معالجه با

اين اعمال موجب استمرار حيات وى (ولو در زمان كوتاهى) گردد، چنين اقداماتى واجب است

و جايز نيست او را به حال خود واگذارند(2).

تسريع در مرگ بيمار(3)

در شرايطى كه محتضر (كسى كه در حال جان دادن است) در حال زجركشيدن‏ مى‏باشد، تزريق

مواد كشنده به بيمار (براى اين كه زودتر راحت شود)، جايز نيست و در صورتى كه مرگ به

اين عمل استناد داده شود، شخصى كه چنين كارى را انجام داده، قاتل محسوب شده و به آن

ديه تعلق مى‏گيرد، كه تفصيل آن در احكام ديه آمده است(4).

استعمال سيگار و مواد مخدّر

سيگار كشيدن حرام نيست اگرچه بهتر است نكشند(5).

اعتياد به ترياك(6) جايز نيست و معتاد در صورتى كه ضررى براى وى ايجاد نشود بايد آن

را ترك كند. خريد و فروش و كشت آن نيز منوط به مقررات دولت اسلامى است و تخلف از آن

جايز نيست(7).

1- بر اساس فتواى آيت‏ا... گلپايگانى ره

2- ارشادالسائل، ص 172، س 633

3- بر اساس فتواى آيت‏ا... گلپايگانى ره

4- مجمع‏المسائل، ج 1، ص 113، مسأله 119

5- استفتاآت، ج 2، ص 38-35، س 98

6- گلپايگانى ره: استعمال هروئين، حشيش و تزريق مواد مخدّر حرام است. اعتياد به

ترياك حرام، كشيدن آن بر غير معتاد نيز در صورتى كه در معرض اعتياد قرار گيرد حرام

است و داير كردن مجلس جهت حرام نيز حرام است. ترك اعتياد در صورت تمكن واجب است

(مجمع‏المسائل، ج 3، ص 65، س 9 و 10)

7- استفتاآت، ج 2، ص 38-35، س 103


121

موارد ضمان پزشك

ضمان پزشك‏

اگر بر اثر معالجه پزشك، ضررى متوجه بيمار شود، با توجه به نحوه دخالت‏ پزشك در

معالجه، صورتهاى مختلف ضمانت و عدم ضمانت پزشك را در زير مطرح مى‏نماييم:

1- پزشك مباشرت در عمل نداشته باشد بلكه فقط دارو را توصيف نمايد، مثلاً بگويد فلان

دوا براى فلان بيمارى مفيد است و بيمار استفاده كند و ضررى متوجه وى گردد، بنابر

اقوى پزشك ضامن نيست(1).

2- پزشك مباشرت در عمل داشته باشد و شخصاً اقدام به معالجه كرده باشد، مثلاً به دست

خود به مريض دوا بدهد كه اين بر سه قسم است:

(1-2) پزشك در معالجه خطا كند و به مريض ضررى برسد يا منجر به فوت او شود كه در اين

صورت، ضامن است هرچند داراى مهارت و تخصص لازم باشد(2).

(2-2) پزشك از نظر علم يا عمل كوتاهى كند چنانچه در اثر معالجه وى، صدماتى به بيمار

وارد گردد (مثلاً بيمار از دنيا برود و يا عضوى از اعضاى وى از بين برود)، در اين

صورت نيز ضامن مى‏باشد، هرچند با اذن مريض (در شخص بالغ) و يا اولياى مريض (نسبت به

شخص نابالغ، سفيه و مجنون) اقدام به معالجه كرده باشد.

(3-2) اگر پزشك از نظر علمى و عملى در حرفه خود مهارت داشته باشد، خود به دو صورت

تقسيم مى‏شود:

(1-3-2) اگر بدون اذن بيمار و يا ولىّ او اقدام به معالجه نمايد، ضامن صدماتى‏ است

كه به بيمار مى‏رساند.

(2-3-2) اگر با اذن بيمار يا ولىّ او اقدام به معالجه نمايد، بنابر اقوى ضامن‏

صدمات ماليى است كه به او وارد مى‏كند(3).

- نكته: در طبابت و معالجه‏هاى متعارف معمول، در صورت ضرر رسيدن به‏

بيمار، بعيد نيست پزشك ضامن باشد(4).

ضربه‏ها و لطمه‏هاى وارد بر بيمار در طى درمان(5)

گاهى پيش مى‏آيد كه پزشك، هنگام درمانِ بيمار، ناچار به زدن لطمه‏اى به او مى‏شود،

مثلاً براى احياى قلب بيمار (كه سكته كرده) سينه او را ماساژ مى‏دهد و به شكستنِ

دنده‏هاى وى مى‏انجامد و يا براى تحريك رفلكسِ بيمار، به وى سيلى مى‏زند و پرده گوش


122

بيمار پاره مى‏شود و ... كه احكامى برآن مترتب است:

1- اگر پزشك در علم يا عمل قاصر باشد (در زمينه علمى، مهارت لازم را نداشته‏ و يا

در عمل كوتاهى كند)، ضامنِ ديه بيمار است، هرچند كه بيمار يا ولىّ او به پزشك اجازه

و اذن داده باشند.

2- اگر پزشك در علم و عمل قاصر نباشد (مهارت لازم علمى را داشته باشد و در عمل هم

كوتاهى نكند)، چنانچه بدون اذنِ ولىّ بيمار (در صورتى كه بيمار بالغ نباشد) و يا

بدون اذن خود بيمار (در صورتى كه بيمار بالغ باشد)، اقدام به معالجه بيمار كند و به

تلف منجر شود، ضامن ديه آنچه كه تلف شده، مى‏باشد. اما اگر ولىّ بيمار يا خود بيمار

به پزشك اذن داده باشد و پزشك نيز در عمل كوتاهى نكرده باشد، ضامن نيست.

- اگر در درمان بيمار، به وسيله عواملى (كه مربوط به پزشك نيست)، به بيمار لطمه‏اى

وارد شود، مثلاً در اثر اختلال در دستگاهها و رفتن برق و ... به بيمار لطمه وارد

شود، در اين صورت كسى كه آن عمل (وارد كردن لطمه بر بيمار) به او استناد داده شود،

ضامن است(6). ^^خطا در اين صفحه^^

1- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب الديات، القول فى موجبات الضمان، ص 56 مسأله 4

2- توضيح المسائل، مسأله 2205

3- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب‏الديات، القول فى موجبات‏الضمان، ص 560 ، مسأله 4

4- همان‏

5- بر اساس فتواى آيت‏ا... اراكى (ره)

6- استفتاى مستقل از دفتر آيت‏ا... اراكى (ره)


124

رفع مسؤوليت پزشك‏

با توجه به مطالبى كه در بحث ضمان مطرح شد، پزشك ممكن است در بسيارى‏ موارد با

مسأله ضمان روبرو گردد. از اين رو، در هنگام معالجه (براى اجتناب از درگير شدن با

چنين مسائلى) پزشك مى‏تواند به ترتيب ذيل از خود رفع مسؤوليت نمايد:

چنانچه پزشك به مريض يا ولىّ او بگويد كه اگر ضررى به مريض برسد، ضامن نمى‏باشد و

مريض يا ولىّ او نيز قبول كرده باشد، طبق شرايطى كه در زير خواهد آمد از پزشك در

قبال ضررهاى احتمالى رفع مسؤوليت مى‏شود و گرفتن اين رضايت از مريض يا ولىّ او

(مبنى بر عدم مسؤوليت پزشك در قبال ضررهاى احتمالى) را در اصطلاح" ابرأ"

مى‏نامند(1).

اقسام رفع مسؤوليت (ابرأ)

1- اگر مريض بالغ و عاقل نباشد، در اين صورت رضايت ولىّ بيمار معتبر است، حتى اگر

منجر به مرگ بيمار شود.

2- اگر مريض بالغ و كامل‏العقل باشد (يعنى علاوه بر بلوغ شرعى، رشد عقلى‏ نموده و

به خوبى مصالح و مفاسد خويش را تشخيص بدهد)، در اين صورت ابرأ و رضايت او حتى در

صورتى كه به مرگ هم منجر شود، معتبر است.

البته احتياط مستحب آن است كه پزشك در اين صورت، هم از بيمار و هم از

ولىّ او رضايت بگيرد.

3- مريض بالغ و عاقل بوده ولى كامل‏العقل نباشد، در اين صورت، رضايت وى‏ تا حدّى

معتبر است كه منجر به مرگ وى نشود . بنابراين اگر منجر به مرگ گردد، ابرأ و رضايتى

كه پزشك از اين مريض گرفته است، فاقد اعتبار است. امّا در همين صورت اگر ولىّ بيمار

ابرأ نموده و رضايت داده باشد و منجر به مرگ بيمار گردد، رضايت و ابرأ او معتبر

است(2).

1- مؤلف‏

2- تحريرالوسيله، ج :، كتاب‏الديات، القول فى موجبات‏الضمان، ص 56:، مسأله


125

حجيّت و اعتبار نظر پزشك‏

در بعضى از احكام شرعى، معيار، علم، گمان و يا احتمال عقلايى خود مكلف‏ مى‏باشد.

مثلاً اگر انسان علم به موضوعى پيدا كرد بايد به علم خود عمل كند. بنابراين اگر از

نظر پزشك براى وى علم حاصل شود، نظر پزشك معتبر است، اما اگر احياناً علمِ شخص

مكلّف مخالف نظر پزشك باشد، نظر خود او مقدم است(1).

حُجيّت نظر پزشك در روزه‏

يكى از شرايط صحت روزه آن است كه انسان، بيماريى نداشته باشد كه روزه‏ براى آن ضرر

دارد. بنابراين اگر روزه موجب شدّت بيمارى يا طولانى شدن مدّت درمان يا افزايش درد

آن شود، روزه واجب نيست. همچنين اگر شخص سالم بترسد كه به واسطه روزه گرفتن بيمارى

يا ضررى براى او حاصل شود، در صورتى كه اين ترس منشأ عقلايى داشته باشد، روزه گرفتن

براى او صحيح نيست بلكه واجب است افطار كند. البته انسان نمى‏تواند تنها به علت

ضعف، افطار كند ولى اگر ضعف به قدرى است كه معمولاً نمى‏توان آن را تحمل كرد، خوردن

روزه اشكال ندارد(2).

كسى كه مى‏داند روزه براى او ضرر ندارد اگرچه دكتر بگويد ضرر دارد، بايد روزه‏

بگيرد و كسى كه يقين يا گمان دارد كه روزه برايش ضرر دارد، اگرچه دكتر بگويد ضرر

ندارد نبايد روزه بگيرد(3).

اگر انسان احتمال بدهد كه روزه برايش ضرر دارد و از آن احتمال، ترس براى او پيدا

شود چنانچه احتمال او در نظر مردم به جا باشد، نبايد روزه بگيرد(4).

حجيت نظر پزشك در اثبات مرگ‏

س(51): گفته شده در مورد فرد صاعقه زده، غريق، و كسى كه سكته كرده، بايد سه‏ روز

صبر كرد تا يقين به مرگ آنها حاصل شود ولى در اين زمان، با معاينه دكتر فوراً دفن

مى‏كنند آيا معاينه پزشك كافى است؟

ج: اگر از قول دكتر يقين به مرگ حاصل شود دفن جايز است و در غير اين‏ صورت تا يقين

حاصل نشود، جايز نيست(5).

س(6): آيا نداشتن امواج مغزى دلالت بر مرگ دارد يا نداشتن امواج قلبى؟ با توجه به


126

اين كه مى‏تواند امواج مغزى نباشد و انسان با كمك دستگاه مصنوعى قلبش فعاليت داشته

باشد؟

ج: در هر صورت اگر در مردن كسى شك باشد محكوم به زنده بودن است(7).

تذكر: بحثى نيز به عنوان" حجيّت و اعتبار نظر پزشك در اثبات جرايم" در بخش‏ دوم،

ضمن بحث پزشك قانونى، ذكر خواهد شد. ^^خطا در اين صفحه^^

1 - مؤلّف

2 - تحريرالوسيله، ج :، كتاب الصوم، القول فى شرائط صحْالصوم و وجوبه، مسأله

3 - توضيح‏المسائل، مسأله 174ّ

4 - توضيح‏المسائل، مسأله 1744

5-بر اساس فتواى آيت‏ا... گلپايگانى ره

6- مجمع‏المسائل، ج 1، ص 98، س 61

7- براساس فتواى آيت‏ا... اراكى ره

8- استفتأ مستقل از دفتر آيت‏ا... اراكى ره


128

احكام تماس با جسد‏

موارد وجوب غسل مس ميت‏

1- تماس با بدن مرده‏

اگر انسان بدن مرده‏اى را كه تمام بدن او سرد شده است و هنوز او را غسل‏ نداده‏اند،

مسّ نمايد (دست و يا ساير اعضاى بدن خود را به ميت برساند)، بايد غسل مسّ ميت

نمايد. بنابراين براى مسّ مرده‏اى كه تمام بدن او سرد نشده است، غسل واجب نمى‏شود

هرچند جايى از بدن را كه سرد شده، مسّ كرده باشد(1).

- در تمام حالتهاى زير، غسل مسّ ميت واجب مى‏شود(2):

- در خواب باشد يا بيدارى.

- با اختيار مس كند يا بى‏اختيار.

الف - مسّ كننده‏

- بچه باشد يا بزرگ.

- ديوانه باشد يا عاقل.

وجوب غسل در بچه، پس از بلوغ و در ديوانه، پس از هوشيارى باشد.

ب - مرده‏

- مسلمان باشد يا كافر.

- بزرگ باشد يا كوچك (همچنين بچه‏اى كه سقط شده و چهارماهش تمام شده باشد)(3)

- البته در مورد مسّ بچه‏اى كه سقط شده و كمتر از چهار ماه دارد بهتر است غسل كنند

ولى واجب نيست.

ج - اعضاى" مس كننده"

- از اعضايى باشد كه روح دارد مانند دست، انگشت يا روح ندارد مانند ناخن و استخوان.

- ظاهر اعضا باشد مانند دست و پا يا باطن آنها مانند داخل دهان.

تماس با موى مرده: اگر موى خود را به بدن مرده يا بدن خود را به موى مرده يا موى

خود را به موى مرده برساند(4)، غسل واجب نيست‏(5)

2- تماس با عضو جدا شده از بدن‏

قطعه جدا شده از بدن مرده: به طور كلى هر عضوى از مرده كه در زمان اتصال با مرده،

تماس با آن موجب غسل مى‏شود، در موقع جدا شدن نيز تماس با آن موجب غسل مى‏گردد(6).

بنابراين، براى مسّ استخوان و دندانى كه از مرده جدا شده باشد، غسل واجب است(7).

اين حكم (وجوب غسل) در صورتى است كه مرده يا آن عضوِ جدا شده را غسل ميّت نداده

باشند(8).


129

مس قطعه جدا شده از بدن شخص زنده، چند صورت دارد:

1- اگر داراى استخوان باشد، غسل واجب است.

2- داراى استخوان نباشد، غسل واجب نيست.

3- فقط استخوان باشد، احتياط مستحب آن است كه غسل نمايند(9).

4- دندان جدا شده اگر بدون گوشت يا گوشت آن خيلى كم باشد، غسل‏ واجب نيست.

البته در اين چند صورت نيز زمانى غسل واجب است، كه آن قطعه را غسل ميّت‏ نداده

باشند و بنابر احتياط واجب(10) فرقى نيست كه آن قطعه جدا شده را قبل از سرد شدن مسّ

كند يا بعد از سرد شدن(11).

3- تماس با عضوى كه حسّ خود را به طور كلى از دست داده و عضوى كه كاملاً جدا نشده

باشد/

اگر عضوى از بدن انسانِ زنده، خشك شده و به طوركلى بى‏روح گردد، مادامى‏ كه به بدن

متصل است مسّ آن غسل ندارد ولى اگر بعد از جدا شدن همراه با استخوان باشد، مسّ آن

موجب غسل مى‏شود. همچنين اگر عضوى از بدن بريده شود و به بدن (ولو با پوست) متصل

باشد، مسّ آن غسل ندارد و بعد از جدا شدن اگر داراى استخوان باشد مسّ آن غسل

دارد(12).

مواردى كه غسل مس ميت واجب نيست‏

1- تماس با بدن كسى كه به عنوان قصاص يا اجراى حدّ، محكوم به مرگ شده و به او امر

مى‏كنند كه ابتدا غسل كند و سپس كشته مى‏شود، موجب غسل مسّ ميت نمى‏گردد.

2- مسّ زوايد باقيمانده از مرده مانند عرق، خون و ... موجب غسل نمى‏شود هرچند

احتياط مستحب آن است كه غسل نمايند(13).

3- مسّ شهيد (در جبهه جنگ و درگيرى)، غسل مسّ ميت ندارد زيرا شهيد ماننده مرده‏اى

است كه غسلش داده‏اند(14). البته كسانى كه زنده از جبهه (محل جنگ و درگيرى) بيرون

آورده مى‏شوند و در خارج جبهه به شهادت مى‏رسند، مسّ آنان موجب غسل مى‏گردد(15).

موارد شك‏

اگر انسان شك كند كه با بدن مرده تماس حاصل كرده است يا نه و يا شك كند كسى را كه

مسّ كرده، آيا مرده بوده يا زنده، قبل از سرد شدن بوده يا بعد از آن، شهيد بوده يا


130

غير شهيد، بدن او را مسّ كرده يا لباس او را، موى مرده را مسّ كرده يا بدن او را،

در تمام اين موارد، غسل واجب نمى‏شود.

اگر انسان بداند با بدن مرده تماس پيدا كرده ولى نمى‏داند قبل از غسل دادن‏ مرده

بوده است يا بعد از غسل دادن او، در اين صورت غسل مسّ ميت واجب مى‏شود(16).

1 - عروْالوثقى، ج 1، كتاب الطهارْ، فصل فى غسل مس‏الميت، ص 260 و 261

2 - همان‏

3-گلپايگانى ره: همچنين بچه‏اى كه خلقتش تمام شده اگرچه كمتر از چهارماه هم باشد.

(توضيح‏المسائل، مسأله 530

4- گلپايگانى ره: احتياط واجب آن است كه غسل كند. (هدايْالعباد، ج 1، ص 61، مسأله

305). اراكى ره: اگر موى خود را به بدن ميت برساند غسل واجب نيست مگر آن عرفاً

بگويند مس ميت شده است مثل مس قسمت پايانى مو كه روى پوست را فرا گرفته است.

(توضيح‏المسائل، مسأله 519)

5- اراكى ره: اگر قطعه جدا شده بدون استخوان باشد غسل واجب نيست. (توضيح‏المسائل،

مسأله 524)

6- گلپايگانى و اراكى ره: بنابر احتياط واجب بايد غسل كرد. (گلپايگانى،

توضيح‏المسائل، مسأله 534 و 535؛ اراكى، توضيح‏المسائل، مسأله 524

7- عروْالوثقى، ج 1، كتاب الطهارْ، فصل فى غسل مس‏الميت، ص 260 و 261

8 - توضيح‏المسائل، مسأله 52 و 52

9-گلپايگانى و اراكى ره: بنابر احتياط واجب غسل كنند. (گلپايگانى، توضيح‏المسائل،

مسأله 534 و 535؛ اراكى، توضيح‏المسائل، مسأله 525

10-گلپايگانى ره: قبل از سرد شدن نيز غسل واجب است. (عروْالوثقى، ج 1، ص 261، مسأله

7)

11- عروْالوثقى، ج 1، كتاب الطهارْ، فصل فى غسل مس الميت، ص 260 و 261

12 - تحريرالوسيله، ج 1، كتاب الطهارْ، فصل فى غسل مس الميت، ص 63، مسأله 4

13 - عروْالوثقى، ج 1، كتاب‏الطهارْ، فصل فى غسل مس الميت، ص 262

14 - تحريرالوسيله، ج 1، كتاب الطهارْ، فصل فى غسل مس الميت، ص 63، مسأله‏2

15 - استفتاآت، ج 1، ص 78، س 190

16- عروْالوثقى، ج 1، كتاب‏الطهارْ، فصل فى غسل مس الميت، ص 261


131

قطع اعضا و پيوند

قطع عضو مرده و پيوند آن به ديگرى‏

قطع عضو بدن مرده غير مسلمان، براى پيوند زدن به بدن مسلمان جايز است و اگر چنين

كارى در مورد شخصى انجام گيرد، ديه(1) واجب نمى‏گردد(2).

قطع عضو بدن مرده مسلمان و پيوند آن، داراى احكامى است كه در زير بيان‏ مى‏گردد:

1- اگر حفظ جان مسلمانى، متوقف باشد براين كه عضوى از اعضاى مرده مسلمان ديگر را به

بدن او پيوند بزنند، در اين صورت، قطع آن عضو و نيز پيوند زدن آن جايز است و بعيد

نيست كه ديه داشته باشد. البته پزشك مى‏تواند در مورد پرداخت ديه، با بيمار قرار

بگذارد كه بيمار ديه را بدهد.

2- حفظ عضوى از بدن مسلمان متوقف باشد بر قطع عضو مرده مسلمان ديگر، كه اين صورت دو

وجه دارد:

الف - اگر شخص مرده در زمان حيات خود اجازه قطع عضو داده باشد، جواز قطع عضو از نظر

شرعى محل اشكال است ولى ديه ندارد.

ب - اگر شخص مرده، در زمان حيات خود اجازه قطع عضو نداده باشد، ظاهراً قطع عضو جايز

نيست و اگر قطع شود، قطع كننده معصيت كرده است و بايد ديه هم بپردازد.

- نكته: اولياى ميت نمى‏توانند بعد از مرگ، اجازه قطع عضو او را بدهند. بنابراين،

قطع كننده معصيت كار بوده و بايد ديه را بپردازد(3).

قطع عضو از شخص زنده و پيوند آن به ديگرى‏

قطع كردن عضوى از شخص زنده و پيوند آن به شخص ديگر با سه شرط جايز است:

الف - حيات بيمار، متوقف بر پيوند آن عضو باشد.

ب - تا جايى كه امكان دارد، عضوِ مورد نياز از بدن غير مسلمان برداشته شود (در صورت

امكانِ استفاده از اعضاى بدن غير مسلمان، قطع عضو بدن مسلمان جايز نيست/)

ج - پس از قطع عضو، خطر جانى، متوجه اعطا كننده نشود.

بنابراين پيوند اعضاى بدن مانند كليه و ....، با وجود شرايط فوق، جايز مى‏باشد(4).

قطع عضو بيمار، براى معالجه‏

معالجه به چيزى كه ضرر قطعى دارد و ضرر آن بالفعل و فوراً حاصل مى‏شود، مانند قطع


132

بعضى از اعضاى بدن، در صورتى كه ضرر بزرگتر و خطر شديدترى (مانند هلاكت و از بين

رفتن بيمار) به واسطه آن دفع شود، جايز است و از اين قبيل است بعضى از عملهايى كه

اكنون رواج دارد، به شرط آن كه عمل كننده ماهر، با احتياط و با ملاحظه بوده و

سهل‏انگار و متهور نباشد(5).

خريد و فروش اعضاى بدن‏

اگر قطع عضو را بعد از مردن (با شرايطى كه قبلاً ذكر شد) جايز دانستيم، بعيد نيست

كه در حال حيات، فروش آن جايز باشد و انسان بتواند (در مواردى كه قطع عضو جايز

است)، اعضاى خود را براى پيوند بفروشد. بلكه در مواردى كه تشريح جايز است، بعيد

نيست فروش تمام جسم نيز جايز باشد(6).

جراحى غدد، بينى و گوش‏

جراحى غددى كه در بدن مى‏باشند (حتى اگر ضررى هم براى شخص نداشته‏ باشند) مانعى

ندارد.

جراحى بينى و گوش كه به جهت زيبايى انجام مى‏گيرد، مانعى ندارد(7).


133

ملحقات‏

طهارت و نجاستِ عضو قطع شده، از بدن انسان زنده‏

الف - اگر عضو به طور كامل قطع و جدا شده و از اعضاى داراى روح باشد، نجس است.

ب - اگر عضو به طور كامل قطع و جدا نشده باشد، تا زمانى كه به بدن متصل‏ است طاهر و

پاك است. بنابراين اگر دست قطع شده و با پوست نازكى به بدن متصل باشد، پاك(8)

است(9).

طهارت و نجاست در وسايل جراحى‏

اگر چيزى مانند سوزن و چاقو داخل بدن شود و به نجاست برسد، در صورتى‏ كه بعد از

بيرون آمدن آلوده به نجاست نباشد پاك است(10). ^^خطا در اين صفحه^^

1- جهت اطلاع از مقدار ديه هر يك از اعضاى بدن، مى‏توانيد به رساله نوين، ج 4، ص

278-310 رجوع كنيد

2- تحريرالوسيله، ج 2، المسائل‏المستحدثه، التشريح و الترقيع، ص 624، توضيح

المسائل، مساله 2883

3- همان؛ توضيح‏المسائل، مسأله 2882

4- استفتاآت ، ج 2، ص 43-45

5- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب الاطعمه و الاشربه، القول فى غيرالحيوان، ص 163،

مسأله‏4

6- همان، المسائل‏المستحدثه، التشريح و الترقيع، ص 624؛ توضيح المسائل، مسأله 2884

7- استفتاآت، ج 2، ص‏45، س 123

8- گلپايگانى و اراكى ر ه: اگر عضوِ قطع شده به پوست نازكى آويزان باشد، بنابر

احتياط واجب نجس است. (عروْالوثقى، ج 1، ص 49، مسأله‏14)

9- عروْالوثقى، ج 1، كتاب الطهارْ، فى‏النجاسات، ص 49، مسأله 14

10- توضيح‏المسائل، مساله 143


135

تغيير جنسيت‏

عمل جراحى (در اعضاى تناسلى) مى‏تواند براى تحقق يكى از دو امر انجام گيرد.

1- تغيير جنسيت فرد؛ يعنى تغيير دادن يك جنس به جنس ديگر مانند تبديل‏ جنس مرد به

جنس زن.

2- آشكاركردن باطن (جنس واقعى)؛ يعنى كسى در ظاهر، ويژگيهاى جنس‏ مخالف را داشته

ولى معلوم است كه متعلق به آن جنس نيست در اين صورت مى‏توان با عمل جراحى، جنس

واقعى او را آشكار كرد(1).

تغيير جنسيت‏

تغيير جنسيت با عمل جراحى در هيچ يك از دو مورد زير ظاهراً حرام نيست:

الف - تغيير دادن جنس مرد به زن يا زن به مرد.

ب - تغييردادن خنثى و الحاق وى به جنس مرد يا زن، به واسطه عمل جراحى.

س: اگر زنى تمايلاتى از سنخ تمايلات مردان يا بعضى از آثار مردبودن را در خود

مشاهده كند و يا بر عكس، مردى تمايلات جنس مخالف يا بعضى از آثار آن را در خود

ببيند آيا تغيير جنسيت در اين صورت واجب مى‏شود؟

ج: خير، هنگامى كه شخص در واقع از جنس مخالف باشد، هر چند امكان تغيير جنسيت نيز

وجود داشته باشد، اين عمل (تغيير) واجب نيست(2).

- نكته: در صورت تغيير جنسيت وظيفه شخص نسبت به برخى از احكام‏ همچون زوجيت،

محرميت، ولايت بر اطفال، ارث و ... تغييراتى مى‏كند(3)

آشكاركردن باطن (جنس واقعى)

اگر شخصى فقط در خصوصيات ظاهرى مانند زن يا مرد باشد و در باطن، معلوم‏ و قطعى است

كه از جنس مخالف است، انجام عمل جراحى، جهت آشكارنمودن باطن شخص - هر چند كه جايز

است - ، اما واجب نيست مگر در صورتى كه عمل به تكاليف شرعى يا بعضى از آنها و يا

احتراز از محرّمات الهى بدون عمل جراحى و آشكار نمودن جنس واقعى وى ممكن نباشد، در

اين صورت، عمل جراحى واجب مى‏شود(4).

س: قبل از عمل جراحى و اشكار كردن باطن، وظيفه چنين شخصى در عمل به‏ تكاليف شرعى

چيست؟

ج: واجب است آثار جنس واقعى را بر خود مترتب سازد يعنى اگر علم به مرد بودن خود


136

دارد، هر آن چه بر مردها واجب و يا حرام است بر او نيز واجب و حرام مى‏باشد و

نمى‏تواند احكام جنس ظاهرى (يعنى زن بودن) را بر خود مترتب سازد(5).

1-تحرير الوسيله، ج 2، المسائل المستحدثه، تغيير الجنسيه، ص 626، مسأله 1

2- همان

3- ر. ك. به تحريرالوسيله، ج 2، المسائل‏المستحدثه، تغييرالجنسيه، ص 626، مسأله 7

4- ر. ك. به تحريرالوسيله، ج 2، المسائل‏المستحدثه، تغييرالجنسيه، ص 626، مسأله 7

5- همان


137

ختنه‏

ختنه پسران واجب است مگر آن كه به صورت ختنه شده متولد گردد. البته در اين حالت،

كشيدن تيغ بر موضع ختنه مستحب است(1)

زمان ختنه: مستحب است كه ختنه در روز هفتم ولادت انجام گيرد هر چند پس از آن نيز

جايز است. اگر ولّى كودك تا زمان بلوغ كودك اقدام به ختنه او نكرد، ختنه بر خود

پسر، واجب مى‏گردد.

- نكته: ختنه، شرط صحت طوافِ حج و عمره است ولى شرط صحتِ نماز و ساير عبادتها

نيست(2).

مقدار ختنه: در ختنه بايد پوست روى حشفه (سرِ آلت تناسلى) بريده شود به طورى كه

تمام حشفه آشكار شود(3).

ختنه‏كننده: لازم نيست حتماً مسلمان باشد، بلكه اگر كافر حربى يا ذمّى هم باشد،

اشكال ندارد(4).

ضمان در ختنه: در صورتى كه بچه‏اى را ختنه كنند و ضررى به بچه برسد و يا بميرد، دو

حالت متصور است:

1- اگر ختنه‏گر قبل از عمل به بيمار يا ولّى او بگويد كه نسبت به ضررهاى‏ احتمالى،

مسؤوليتى ندارد، در اين صورت، ختنه‏گر ضامن نيست.

2- اگر ختنه‏گر قبل از عمل نسبت به ضررهاى احتمالى از خود سلب مسؤوليت‏ نكند، در

اين صورت، اگر بيش از حد معمول پوست را بريده باشد ضامن است، هر چند كه در كار خود

ماهر باشد. اما اگر بيش از حد معمول پوست را نبريده باشد، ضامن(5) نيست(6).

تذكر: جهت آگاهى بيشتر از مسائل ضمان و رفع مسؤوليت پزشك، به بخش احكام مشتركِ

پزشكى «فصل سوم ضمان و رفع مسؤوليت پزشك» مراجعه شود. ^^خطا در اين صفحه^^

1- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب النكاح، فى احكام الولادْ، ص 310 و 311، مسأله 4 و 8

2- همان، ص 310، مسأله 4 و 5

3- همان، مسأله 6

4- همان، مسأله 7

5- گلپايگانى ره: اگر ختنه‏گر كارش فقط ختنه است و ضرر داشتن يا نداشتن را تشخيص

نمى‏دهد، ضامن نيست. اما اگر اهل تشخيص است و تشخيص ضرر و عدم آن به عهده او گذاشته

شده باشد، ضامن است مگر آن كه شرط كند كه در صورت ايراد ضرر، چيزى به عهده او


139

نباشد. (هدايْالعباد، ص 427، مسأله 2067؛ عروْالوثقى، ج 2، ص 424، مسأله 4)

6- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب الديات، فى موجبات الضمان، ص 561، مسأله 5 و 6


140

زايمان‏

واجب است در امور مربوط به زنها در هنگام زايمان، فقط زنان دخالت داشته‏ باشند و

دخالت مردان در صورتى كه باعث اطلاع آنها بر آنچه كه بر آنها حرام است (مانند نگاه،

لمس و ...) باشد، جايز نيست، مگر در صورتى كه زنى نبوده و چاره‏اى جز دخالت مردان

نباشد(1)

نحوه دخالت مردان در زايمان‏

مردى كه در انجام عمل زايمان دخالت مى‏كند يا همسر آن زن است يا مَحرم او و يا

نامحرم، و هر يك يا متخصص (اهل فن) هستند و يا نه، كه در مرحله اول اگر شوهر اهل فن

باشد، او بايد دخالت كند و اگر دخالت او ممكن نباشد، مرد محرمى كه اهل فن باشد و

اگر آن هم ممكن نيست، مرد نامحرمى كه متخصص و اهل فن است مى‏تواند دخالت كند و در

صورتى كه دسترسى به هيچ يك از اين افراد نباشد، همچنين شوهر آن زن (كه اهل فن نيست)

حاضر نباشد، غير متخصص مى‏تواند دخالت كند و در تمام اين مراتب، به جز مرتبه اول

(كه شوهر اهل فن باشد) زنى كه اهل فن است، بر ديگر افراد مقدم مى‏باشد(2)

مرگ مادر يا جنين‏

زمانى كه جنين در شكم مادر مى‏باشد ممكن است يكى از پيشامدهاى زير رخ دهد:

1- بچه در رحم مادر بميرد و مادر زنده باشد.

2- مادر بميرد و بچه در رحم زنده باشد.

3- مادر و جنين هر دو زنده باشند.

در صورت اول، بايد به آسانترين راه، بچه را بيرون آورند و چنانچه ناچار شوند كه او

را قطعه‏قطعه كنند، اشكال ندارد.

در صورت دوم، اگر چه اميدى به زنده مانده طفل وجود نداشته باشد، ولى بايد از هر

طرفى كه احتمال سالم ماندن بچه بيشتر است، با شكافتن محل، او را بيرون آورند و محل

را بخيه نمايند. اما اگر بين پهلوى چپ و راست در سالم ماندن بچه تفاوتى نباشد،

احتياط واجب(3) آن است كه از پهلوى چپ، جنين را بيرون آورند(4)

- نكته: اگر زن حامله‏اى را كه مرده است دفن نمايند، شكافتن قبر براى نجات‏ جنين


141

زنده او جايز است(5).

در صورت سوم، هر چند كه زنده ماندن هر دو موجبِ ترس از بين رفتن هر دو شود، اما از

بين بردن هيچ يك بر ديگرى تقدم ندارد و بايد صبر كنند تا قضاى الهى واقع شود(6).

حكم تخصص مردان در رشته زنان و زايمان و يادگيرى مسائل آن(7)

در صورت ضرورت و نبودن پزشك زن يا پزشك مَحرم، يادگيرى مسائل و معالجه زنان توسط

مردان اشكال ندارد(8)

مستحبات ولادت‏

1- شستن نوزاد در هنگام ولادت در صورتى كه ضررى متوجه او نشود.

2- گفتن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ او.

3- انتخاب نام خوب براى او.

4- ماليدن آب فرات و تربت سيد الشهدأ - عليه‏السلام - به سقف دهان او(9).

1- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب النكاح، فى احكام‏الولادْ، ص 309، مسأله 1

2- توضيح‏المسائل، مسأله 626

3- گلپايگانى ره: در صورتى كه فرقى نباشد، واجب است از پهلوى چپ بيرون آورند.

(توضيح‏المسائل، مسأله 634)

4- تحريرالوسيله، ج 1، كتاب الطهارْ، القول فى‏الدفن، ص 88، مسأله 7 توضيح المسائل،

مسأله 626 و 627

5- توضيح‏المسائل، مسأله 643

6- تحرير الوسيله، ج 1، كتاب‏الطهارْ، القول فى‏الدفن، ص 88، مسأله 7

7- بر اساس فتواى آيت ... گلپايگانى ره

8- ارشادالسائل، ص 172، س 634

9-تحريرالوسيله، ج 2، كتاب‏النكاح، فى احكام الولادْ، ص 310، مسأله 2


142

جلوگيرى از باردارى

جلوگيرى از انعقاد نطفه‏

با سه شرط، جلوگيرى از انعقاد نطفه جايز است:

1- جلوگيرى از انعقاد نطفه موجب فساد عضو و عقيم شدن و نازايى دايمى‏ نشود، يعنى به

طور موقت، جلوگيرى كند و شخص هر وقت خواست بتواند مانع را بردارد.

2- شوهر راضى باشد.

3- عمل، همراه با ارتكاب كار حرامِ شرعى نباشد(1).

انزال در خارج رحم (عزل‌ كنار كشيدن‌ عقب كشى)

اگر مرد با اجازه يا بدون اجازه همسر دائمى يا غير دائمى خود، به هنگام انزال، منى

را به خارجِ رحم بريزد، اشكالى ندارد، اما بدون اجازه همسر دائمى كراهت دارد(2).

بستن لوله‏هاى رحم و عقيم كردن(3)

اگر حمل براى زن موجب خطر جانى يا حرج شديد باشد، بستن لوله‏هاى رحم‏ به شرط آن كه

راه ديگرى (براى دفع خطر جانى يا حرج شديد) نباشد، مانعى ندارد(4).

س: شخصى با عمل جراحى خود را عقيم كرده، حال متوجه شده كه اين عمل، نقص عضو و اضرار

به نفس بوده و حرام است. آيا واجب است دوباره خود را معالجه كند تا در صورت امكان،

به حالت اول در آيد؟

ج با فرض امكان، احوط (احتياط واجب) معالجه است چون بقاى ضرر هم حرام است و اضرار

به نفس حرام است حدوثاً و بقأاً(5). (توضيح: همان گونه كه ايجاد ضرر حرام است، باقى

گذاشتن ضرر به حال خود نيز حرام است). ^^خطا در اين صفحه^^

1- استفتاآت ملحق به رساله فارسى، چاپ سازمان تبليغات اسلامى، ص 448؛ رساله نوين، ج

3، ص 100.

2- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب‏النكاح، ص 242، مسأله 14.

3- بر اساس فتواى آيت ... اراكى ره.

4- استفتاآت، ص 251 و 252، س 13 و 17؛ توضيح‏المسائل، ص 600 و 601.

5- همان.


144

سقط جنين‏

در اسلام، سقط جنين حرام مى‏باشد، يعنى بعد از انعقاد نطفه، سقط آن جايز نيست. و

اگر زن حامله چيزى بخورد كه موجب سقط جنين شود، حرام است(1).

حتى اگر زنى از زنا آبستن شود(2)، نيز جايز نيست بچه‏اش را سقط كند(3).

سقط جنين و معالجه زن باردار

سقط جنين جايز نيست، مگر اين كه براى مادر ضرر و خطر جانى داشته(4) و دفع‏ ضرر از

او متوقف بر اين عمل و پيش از دميده شدن (ولوج) روح در جنين باشد(5).

ضمان در سقط جنين‏

نظر به اين كه سقط جنين حرام است، اقدام به سقط جنين در بعض موارد تنها موجب پرداخت

ديه شده و در موارد ديگر علاوه بر ديه، كفاره نيز واجب مى‏گردد.

الف - ديه‏

در دو صورت زير پرداخت ديه واجب است:

1- سقط جنين عمد يا شبه عمد باشد.

2- سقط جنين از روى خطا باشد.

در صورت اول، ديه بر عهده كسى است كه متصدى سقط جنين بوده. مثلاً، اگر دكتر با عمل

جراحى يا به سبب تزريق آمپول به زن باردار، بچه او را سقط نمايد، ضامن وى است و اگر

مادر به عنوان مثال شربت يا قرصى را كه دكتر داده، بخورد، خودش ضامن است.

در صورت دوم، ديه را بايد عاقله بپردازد(6).

دريافت كننده ديه

ديه به مباشر و مسبب در سقط نمى‏رسد(7)، بنابراين اگر مباشر يا مسبب در سقط جنين،

مادر بوده است، ديه به او نمى‏رسد (از ديه ارث نمى‏برد)(8).

اگر فرزند سقط شده متعدد باشد، ديه نيز متعدد مى‏شود(9).

مقدار ديه‏

1- اگر روح در جنين دميده شده باشد، ديه كامل واجب مى‏شود كه مقدار آن، براى جنين

پسر مسلمان هزار دينار است براى جنين دختر مسلمان پانصد دينار.

2- اگر خلقت بچه تمام شده باشد و جنين را گوشت فرا گيرد، مقدار ديه صد دينار است هم

براى پسر و هم براى دختر.

3- اگر گوشت روى جنين را فرا نگرفته باشد، مقدار ديه هشتاد دينار است هم براى پسر و

هم براى دختر.


145

4- اگر مُضْغه باشد، مقدار ديه شصت دينار است هم براى پسر و هم براى دختر.

5- اگر عَلَقه باشد، مقدار ديه چهل دينار است هم براى پسر و هم براى دختر.

6- اگر نطفه باشد، مقدار ديه بيست دينار است هم براى پسر و هم براى دختر.

- جهت آگاهى بيشتر از مقدار ديه و كيفيت آن، به كتابهاى فقهى مرجع، رجوع شود(10).

ب - كفاره:

اگر سقط جنين قبل از دميده شدن روح باشد، تنها موجب ديه است و كفاره ندارد.

اگر سقط جنين بعد از دميده شدن روح باشد، در صورتى كه قتل به مباشرت باشد، علاوه بر

ديه، كفاره جمع (شصت روز روزه پى‏در پى، اِطعام شصت مسكين) هم واجب مى‏شود ولى اگر

به مباشرت نباشد، كفاره ندارد و تنها ديه واجب مى‏گردد(11)

1- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب‏الاطعمه و الاشربه، القول فى غير الحيوان، ص 163، مسأله

2.

2- گلپايگانى و اراكى ره. در صورتى كه خود آن زن يا مردى كه با او زنا كرده يا

هردوى آنها مسلمان باشند براى آن زن جايز نيست بچه‏اش را سقط كند. (گلپايگانى،

اراكى، مسأله 2467)؛ توضيح المسائل، مسأله، 2467

3- توضيح‏المسائل، مسأله 2453.

4- گلپايگانى‏ره: در صورتى كه مادر ناچار از معالجه است و معالجه مستلزم اسقاط جنين

است قبل از ولوج روح، سقط جنين جايز است. (ارشاد السائل، ص 173، س 638)

5- رساله نوين، ج 3، ص 101.

6- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب‏الديات، الاول فى‏الجنين، ص 598، مسأله 10.

7- گلپايگانى ره: ديه به وارث غير مباشر سقط مى‏رسد. (مجمع‏المسائل، ج 3، ص 245، س

71 و 72)

8- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب المواريث، الثانى من‏الموانع: القتل، ص 368، مسأله 2.

9- همان، كتاب الديات، فى‏ديْالجنين، ص 598، مسأله 6.

10- همان، ص 597.

11- همان، فى كفارْ القتل، ص 606.


146

تلقيح آبستنى مصنوعى‏

باردار نمودن مصنوعى زن‏

1- باردار نمودن مصنوعى زن با نطفه همسرش، جايز است. البته بايد از مقدمات‏ حرام

دورى جست، مثلاً تلقيح كننده نبايد بيگانه و نامحرم باشد و اين عمل، مستلزم نگاه

حرام هم نباشد. بنابراين اگر نطفه به صورتى حلال خارج شده و مرد آن را به همسر خود

تلقيح كند اين كار صحيح است ولى اگر همراه با ارتكاب عمل حرامى باشد، گناهكار

مى‏باشند، هر چند كه فرزند حاصل از اين عمل در هر دو صورت (يعنى با ارتكاب عمل حرام

و عدم ارتكاب عمل حرام) فرزند آنها است).

2- باردارنمودن مصنوعى زن با نطفه غير شوهر، (واردنمودن نطفه غير شوهر به‏ داخل رحم

زن) جايز نيست، خواه زن شوهر داشته و يا بدون شوهر باشد، زن و شوهر به آن راضى

باشند يا نه و زن، با صاحب نطفه نسبت محرميت داشته باشد يا نه(1).

لقاح خارج رحمى و استفاده از رحم كرايه‏اى(2)

در صورتى كه مادر رحم نداشته باشد و امكان رشد جنين (نطفه و تخمك) در خارج بدن وجود

داشته باشد، نمى‏توان به جايگزينى و پرورش جنين آزمايشگاهى، در رحم شخص ديگرى مانند

مادر بزرگ، خويشان نسبى يا سببى و يا در رحم بيگانه (كرايه‏اى) اقدام كرد(3).

استفاده از تخمك و يا تخمدان زن ديگر(4)

استفاده از تخمك زن نامحرم در رحم زن شوهردار چنانچه براى تقويت رحم و عدم سقوط

جنين باشد، اشكال دارد.

انتقال تخمدان به زن ديگرى (به خاطر اين كه بچه‏دار نمى‏شود) با عمل جراحى اشكال

دارد. البته اگر بعد از عمل جراحى تخمدان جز بدن فرد دوم محسوب شود، بچه ملحق به

فرد دوم است(5). ^^خطا در اين صفحه^^

1- تحريرالوسيله، ج 2، المسائل المستحدثه، التلقيح، ص 621؛ توضيح‏المسائل، مسأله

2874 و 2875 و 2876.

2- بر اساس فتواى آيت ... اراكى ره.

3- استفتاى مستقل از دفتر آيت ... اراكى ره.

4- بر اساس فتواى آيت ... اراكى ره.

5- توضيح‏المسائل، بخش استفتاآت، ص 602؛ استفتأات، ص 252، س 18و 19.


148


149

تشريح‏

موارد تشريح‏

1- تشريح مرده غير مسلمان جايز است، خواه ذمّى باشد و خواه غير ذمّى.

2- تشريح مرده مسلمان جايز نيست و حرام مى‏باشد(1).

3- تشريح شخصى كه مسلمان يا كافر بودنش مشكوك و راهى براى حكم به اسلام او نباشد،

مانع ندارد(2).

شرايط جواز تشريح مرده مسلمان

با دو شرط، تشريح مرده مسلمان جايز است كه عبارتند از:

1- حفظ جان مسلمانى يا عده‏اى از مسلمانان متوقف بر تشريح باشد.

2- تشريح غير مسلمان هم امكان نداشته باشد.

بنابراين اگر تشريح تنها به منظور يادگيرى باشد، بدون آن كه زندگى مسلمانى متوقف بر

آن باشد، تشريح مسلمان جايز نيست و موجب ديه مى‏شود(3).

ضمان در تشريح‏

به طور كلى در مواردى كه تشريح جايز نيست، اقدام كننده معصيت كار بوده و بايد ديه

بپردازد. بنابراين:

الف تشريح مسلمان، موجب ديه مى‏گردد.

ب تشريح غير مسلمان، ديه ندارد.

ج تشريح مسلمان در صورت جواز (طبق شرايط گذشته)، احتياط مستحب است كه ديه پرداخت

شود(4).

مقدار ديه با توجه به عضوى كه در تشريح قطع شده، اينگونه محاسبه مى‏گردد(5): بريدن

سر مرده مسلمان آزاد صد دينار بريدن دست مرده‏ پنجاه دينار بريدن دو دست مرده‏ صد

دينار بريدن هر يك از انگشتان مرده‏ ده دينار قطع ساير اعضأ به همين ترتيب‏ نسبت به

صد دينار شكستن و مجروح ساختن سر و دست و ساير اعضأ به همين ترتيب‏ نسبت به صد

دينار

- نكته: اين ديه، متعلق به ورثه مرده نيست بلكه به خود مرده تعلق دارد و در امور

خير مصرف مى‏شود و اگر مرده بدهى داشته باشد، با آن، بدهى وى را مى‏پردازند(6).

1- تحريرالوسيله، ج 2، المسائل‏المستحدثه - التشريح، ص 624؛ توضيح المسائل، مسأله

2878.

2- استفتاآت، ج 2، ص 43، س 116.

3- تحريرالوسيله، ج 2، المسائل المستحدثه - التشريح، ص 624؛ توضيح‏المسائل، مسأله

2879 و 2880.

4- تحريرالوسيله، ج 2، المسائل المستحدثه - التشريح، ص 624؛ همان، توضيح‏المسائل،

مسأله 2878 و 2881.

5- رساله نوين، ج 4، ص 310، به نقل از تحريرالوسيله، ج 2، ص 599.

6- همان‏.


150


151

حجيت و اعتبار نظر پزشك در اثبات جرايم(1)

به طور كلى كارشناسان فنى اگر داراى شرايط شهادت(2) باشند، نظريه آنان قبول‏

مى‏شود، ولى اگر داراى شرايط شهادت نباشند نظريه آنها شرعاً معتبر نيست. البته با

حصول گمان از نظريه آنها در جنايات، لوث(3) محقق مى‏شود و با حصول علم، حاكم شرع

مى‏تواند به علم خود عمل كند(4).

با توجه به اين مطلب، به مواردى از نظريات پزشك در اثبات جرايم اشاره‏ مى‏شود:

نظريه پزشك به عنوان شهادت‏

شهادت پزشك در امور حدسى و غير محسوس در اثبات دعوى و جرم، مشكل‏ است (مگر در

مواردى كه استثنأ شده است).

شهادت پزشك در امور محسوس، به عنوان يك گواه و شاهد است و در صورتى كه پزشك داراى

شرايط شهادت (شرايط بيّنه) باشد، شهادتش معتبر است(5).

تشخيص پزشك در تحقق زنا و لواط

تشخيص پزشك در وقوع زنا و لواط، كافى نيست و حجيت شرعى ندارد، زيرا ثبوت زنا و

لواط، منوط به اقرار و يا شهادت چهار نفر شاهد با شرايط مخصوص، كه به آن بيّنه گفته

مى‏شود مى‏باشد. پس به طور خلاصه مى‏توان گفت مجرد نظر پزشك در تشخيص و اثبات جرم

(زنا و لواط) كافى نيست(6).

س: آيا براى كشف جرم مى‏توان از تجزيه خون استفاده كرد؟

ج: تجزيه خون يك دليل و حجت شرعى نيست، يعنى: تجزيه خون، به تنهايى‏ نمى‏تواند

مستند و دليل، براى اثبات جرم واقع گردد(7). ^^خطا در اين صفحه^^

1- بر اساس فتواى آيت ... گلپايگانى ره

2- شرايط شهادت عبارتند از: بلوغ، عقل، ايمان، عدالت و ... (جهت آگاهى بيشتر رجوع

كنيد به تحريرالوسيله، ج 2، كتاب الشهادت)

3- لوث: اَماره ظينى است كه نزد حاكم بر صدق مدّعى اقامه مى‏شود. (تحريرالوسيله، ج

2، ص 527)

4- مجمع‏المسائل، ج 3، ص 164، س 100

5- همان، ج 2، ص 232، س 658

6- همان، ج 3، ص 164، س 100

7- همان، ج 2، ص 176، ص 494


153

ساختن دندان مصنوعى‏

سازنده دندان(1)

شرط خاصى براى سازنده دندان وجود ندارد. بنابراين اگر دندان را شخص غير مسلمان براى

مسلمانى بگذارد جايز است. فقط بايد ظاهر دندان را پاك (طاهر) كرد، گر چه باطن دندان

به نجاست باقى است ولى نماز را باطل نمى‏كند(2).

دندان و نقش آن در قرائت نماز(3)

كسانى كه دندانهاى طبيعى آنان افتاده است و به همين علت نمى‏توانند قرائت‏ نماز را

به طور كامل ادا كنند، در صورت قدرت و تمكن، بنابر احتياط واجب، بايد معالجه كرده و

از دندان مصنوعى استفاده كنند(4).

ضمانت در دندانپزشكى(5)

دندانسازى كه از نظر علمى مهارت كافى دارد به شخصى ضرر وارد سازد، چنانچه در عمل

كوتاهى نكرده باشد و ولىّ بيمار صغير يا شخصِ بيمارِ بالغ، به وى اجازه داده باشد،

ضامن نيست. اما اگر در علم و عمل كوتاهى كرده باشد ضامن ديه است هر چند كه اجازه

اين كار را هم داشته باشد. همچنين اگر غير بالغ را بدون اذن ولىّ او و بالغ را بدون

اذن وى، معالجه كند و خسارتى وارد كند (موجب تلف شود)، ضامن ديه آنچه تلف شده،

مى‏باشد هر چند كه حاذق و ماهر باشد(6).

- كندن دندانِ شخص ديگر ديه دارد (چه دندانها سالم باشند و چه در اثر بيمارى لق شده

باشند) مگر اين كه مريض، از اول اجازه اين كار را داده باشد(7).

1- بر اساس فتواى آيت... گلپايگانى ره.

2- مجمع‏المسائل، ج 1، ص 35، س 33.

3- بر اساس فتواى آيت... اراكى ره.

4- توضيح‏المسائل، بخش استفتاآت، ص 528؛ استفتاآت، ص 23، س 12.

5- بر اساس فتواى آيت... اراكى ره.

6- استفتاى مستقل از دفتر آيت... اراكى ره.

7- همان.


154

برخى از احكام كلى معاملات‏

از مسائلى كه فروشندگان دارو و وسايل بهداشتى با آن سروكار دارند، مسأله‏ خريد و

فروش مى‏باشد. از اين رو، در ابتداى اين فصل به برخى از احكام كلّى معاملات - به

اختصار - اشاره مى‏شود:

1- ياد گرفتن احكام معاملات به قدرى كه مورد احتياج است، لازم مى‏باشد.

2- مستحب است فروشنده بين مشتريها در قيمت جنس فرق نگذارد و در قيمت جنس سخت‏گيرى

نكند.

3- مستحب است چنانچه مشترى پس از معامله پشيمان شده و قصد به هم زدن‏ معامله را

داشته باشد، فروشنده از او بپذيرد.

4- غِش در معامله(1) حرام است يعنى : فروختن جنسى كه با چيز ديگر مخلوط است در

صورتى كه آن چيز معلوم نباشد و فروشنده هم به خريدار نگويد.

5- در موارد زير، معامله باطل است:

الف - خريد و فروش عين نجس مثل بول(2)، غائط و مسكرات. ولى خريد و فروش خون براى

معالجه بيماران جايز است.

ب - خريد و فروش مال غصبى.

ج - معامله‏اى كه در آن ربا باشد.

د - خريد و فروش چيزى كه منافع معمولى آن حرام مى‏باشد، مثل خريد و فروش آلات

قمار(3).

ه - اگر چيزى را كه مى‏شود از آن استفاده حلال كرد به قصد اين بفروشد كه آن را در

حرام مصرف كنند، مثلاً اگر انگور را به اين قصد بفروشد كه از آن شراب تهيه نمايند

آن معامله حرام و باطل است(4).

6- قسم خوردن در معامله اگر راست باشد مكروه است و اگر دروغ باشد حرام‏ است(5).

7- اگر خريدار بفهمد مالى را كه گرفته عيبى دارد چنانچه آن عيب پيش از معامله‏ در

مال بوده و او نمى‏دانسته، مى‏تواند معامله را به هم بزند يا فرق قيمت سالم و معيوب

آن را معين كند و به نسبت تفاوت قيمت سالم و معيوب، از پولى كه به فروشنده داده پس

بگيرد(6).

8- فروختن چيز پاكى كه نجس شده و آب كشيدن آن ممكن است اشكال ندارد، ولى اگر مشترى

بخواهد آن چيز را بخورد بايد فروشنده نجس بودن آن را به او بگويد(7). ^^خطا در اين صفحه^^


156

1- از پيامبر اكرم صلى ... عليه و آله وسلم - نقل است كه فرمود: از مانيست كسى كه

در معامله با مسلمانان غِشّ به كار برد يا به آنان ضرر بزند يا تقلّب و حيله نمايد،

و هر كسى كه با برادر مسلمان خود غِشّ كند، خداوند بركت روزى او را مى‏برد و راه

معاش او را مى‏بندد و او را به خودش واگذار مى‏كند. (توضيح‏المسائل، مسأله 2055)

2- گلپايگانى ره: خريد و فروش بول و ساير ابوال نجس، جايز نيست. (مجمع‏المسائل، ج

3، ص 66، س 12)

3- توضيح‏المسائل، مسأله 2051 و 2055

4- همان، مسأله 2068

5- همان، مسأله 2141

6- همان، مسأله 2129

7- همان، مسأله 2056


157

طهارت و نجاست داروها و لوازم بهداشتى‏

بر طبق يك قاعده كلى (در فقه) در مسأله طهارت و نجاست، تا انسان علم و يقين به

نجاست چيزى نداشته باشد، آن شئ طاهر مى‏باشد و محكوم به طهارت است. با توجه به اين

مطلب، داروها و لوازم بهداشتى از اين قاعده جدا نمى‏باشند كه در زير به پاره‏اى از

اين موارد اشاره مى‏شود:

الكل صنعتى: اگر انسان نداند كه الكل صنعتى از چيزى كه مست كننده و روان‏ (مايع)

است، درست شده است، پاك مى‏باشد(1)(2).

- در صورت تماس دست با انواع الكلها (صنعتى، شيميايى و ...)، اگر معلوم‏ نباشد كه

آن الكل مست كننده است و از چيزهاى مايع به دست آمده، محكوم به طهارت است (ظاهر

مى‏باشد)(3).

- داروهاى روان، عطر، روغن، واكس و صابونى كه از خارج مى‏آورند، اگر انسان‏ يقين به

نجاست آنها نداشته باشد، پاك است(4).

- شامپوهايى كه احتمال مى‏رود الكل داخل آن باشد محكوم به طهارت است،

مگر آن كه احراز شود كه با الكل نجس مخلوط شده است(5).

- بعضى از مايه پنيرها، پودرها، قرصها و مايعهاى خارجى و همچنين پنيرهاى‏ خارجى كه

وارد مى‏شود و گفته مى‏شود از پودر خوك در آنها استفاده مى‏شود، تا اطمينان به

نجاست آنها حاصل نشود، محكوم به طهارت است(6).

- فُقّاع و شراب: فُقاع كه از جو گرفته مى‏شود و به آن آبجو مى‏گويند، نجس‏ است،

ولى آبى كه به دستور پزشك از جو مى گيرند و به آن مأالشعير مى‏گويند، پاك است(7).

شراب و هر چيزى كه انسان را مست مى‏كند، چنانچه به خودى خود روان باشد نجس است، و

اگر مثل حشيش روان نباشد، اگر چه چيزى در آن بريزند كه روان شود، پاك است(8).

1- اراكى ره: بين الكل صنعتى و الكل سفيد كه به آن الكل اتيليك گفته مى‏شود فرقى

نيست (هر دو پاك است). (استفتاآت، ج 1، ص 522، س 4)

2- توضيح‏المسائل، مسأله 112

3- استفتاآت، ج 1، ص 100، س 260

4- توضيح‏المسائل، مسأله 94

5- استفتاآت، ج 1، ص 101، س 263

6- همان، ص 100، س 259

7- توضيح‏المسائل، مسأله 111

8- همان، مسأله 115


158


159

لمس و نگاه در آزمايش(1)‏

اگر پزشكِ ناهمگن (در صورت نبودن پزشك همگن)، جهت معالجه يا كارهايى‏ از قبيل تشخيص

نبض، گرفتن خون و ... ناچار شود به بدن نامحرم نگاه كند، يا دست به بدن او بزند (در

صورتى كه استفاده از دستكش هم ممكن نباشد)، در اين صورت لمس و نگاه اشكال ندارد.

البته در اين موارد، بايد به مقدار ضرورت بسنده كرد، يعنى اگر تنها با نگاه كردن يا

لمس، بتواند بيمار نامحرم را معالجه كند، بايد به همان نگاه يا لمس (آن هم به مقدار

ضرورت) اكتفا كند و زيادتر از آن جايز نيست(2).

س: در بعضى از مناطق ايران جهت ازدواج دستور تهيه آزمايش خون را مى‏دهند، حال اگر

دكتر زن جهتِ آزمايش نباشد، آيا دكتر مرد مى‏تواند جهت گرفتن خون اقدام نمايد و يا

اگر دكتر زن هم باشد ولى در اثر بى‏توجهى و غير آن، دكتر مرد به اين عمل مى‏پردازد.

در اين صورت، آيا آزمايش جايز است؟

ج: اگر آزمايش مستلزم لمس يا نظرِ حرام باشد، جايز نيست(3).

س(4): انجام آزمايشهاى ضرورى توسط افراد ناهمگن چه حكمى دارد؟

ج: در فرض ضرورت، حكم ساير ضرورتهاى ديگر را دارد كه به مقدار رفع‏ ضرورت، اكتفا

مى‏شود(5). (به مقدارى كه ضرورت برطرف شود، بايد اكتفا كرد)

1- يادآوري : مسائل کلي نگاه و لمس در بخش اول کتاب - احکام مشترک بزشکي - به تفصيل

ذکر شده است

2- تحريرالوسيله، ج 2، كتاب النکاح ، في الفروع المتعلقه بالنظر ص 243 مساله

22.

3- توضيح المسائل امام (ره) به ضميمه استفتاآت - بخش استفتاآت - ص 420

4- بر اساس فتواي آيت الله اراکي (ره)

5- استفتاي مستقل از دفتر آيت الله اراکي (ره)


161

گرفتن منى جهت آزمايش‏

س: در بعضى از بيمارستانها براى اين كه بفهمند انسان بچه‏دار مى‏شود يا نه، از مرد

مى‏خواهند كه با عمل استمنا، نطفه خودش را در اختيار آزمايشگاه قرار دهد، آيا اين

كار جايز است يا خير؟

ج: حرام است(1).

س(2): گرفتن مايع منى جهت آزمايش به طريق استمنا چه حكمى دارد، بخصوص‏ در افراد

مجرد؟

ج: استمنا حرام است و جايز نيست(3).

ضمان در آزمايش(4)

س: با توجه به اين كه در كشف و توسعه داروهاى جديد، يكى از مراحل نهايى‏ قبل از

ورود دارو به بازار، آزمايش آن، روى انسانهاى داوطلب سالم يا مريض به منظور ارزيابى

اثرات و عوارض دارو است و همچنين در مورد داروهاى رايج‏المصرف نيز بعضاً به منظور

بررسى و تحقيق اثرهاى جديد، لازم است روى انسانها انجام شود. چنانچه اين امر منجر

به عوارض نامطلوب روى اين افراد گردد، آيا على‏رغم داوطلب بودن افرادِ تحتِ آزمايش،

ذمّه‏اى به عهده محققين است؟

ج: اگر موجب ضرر به بدن انسان باشد جايز نيست و فرقى نمى‏كند كه - اين كار - موجب

هلاك يا سبب انحراف مزاج و يا از كار افتادن (تعطيل) بعضى قواى ظاهرى يا باطنى

گردد، در هر صورت، جايز نيست(5).

س: آيا انجام آزمايشهاى تشخيصى، احتياج به برائت ذمه دارد؟

ج: در صورتى كه موجب ديه شود، اگر مريض ابرأ نكند، طبيب ضامن است(6).

1- استفتاآت، ج 1، ص 306، س 7

2- بر اساس فتواي آيت الله اراکي (ره)

3- استفتاي مستقل از دفتر آيت الله اراکي (ره)

4- بر اساس فتواي آيت الله اراکي (ره)

5- استفتاي مستقل از دفتر آيت الله اراکي (ره)

6- همان، س 6


162

طهارت و نجاست در آزمايشگاه‏

بحثى پيرامون طهارت و نجاست برخى از مواد طبى و بهداشتى همچون الكل، داروهاى خارجى

و ... در بحث" داروخانه" گذشت اينك حكمِ طهارت و نجاست برخى از موارد موجود در

آزمايشگاه مطرح مى‏شود:

خون: خون سفيد در صورتى كه علم به خون بودن آن حاصل شود و همچنين‏ خونى كه در آن

دوايى ريخته باشند كه رنگ آن را سفيد كند، نجس است(1).

خون انسان و هر حيوانى كه خون جهنده دارد (حيوانى كه اگر رگ آن را ببرند خون از آن

جستن مى‏كند)، نجس است، پس خون حيوانى كه مانند ماهى و پشه خون جهنده ندارد پاك

است(2).

منى، ادرار، مدفوع: منى انسان و هر حيوانى كه خون جهنده دارد نجس است(3).

ادرار و مدفوع انسان و هر حيوان حرام گوشتى كه خون جهنده دارد نجس است(4).

- ملاقات با مدفوع در درون بدن موجب نجاست نمى‏شود، بنابراين هسته يا كرمى كه از

انسان خارج مى‏شود، در صورتى كه آلوده (به مدفوع) نباشد، هرچند كه در بدن با مدفوع

برخورد كرده باشد، طاهر است(5).

- آب داغى كه نجس شده بخار آن پاك است(6).

- اگر از بدن انسان يا حيوانى كه خون جهنده دارد - در حالى كه زنده است - گوشت يا

چيز ديگرى را كه روح دارد جدا كنند، نجس است(7). ^^خطا در اين صفحه^^

1- عروة الوثقى، ج 1، كتاب الطهارة ، فى النجاسات، ص 51، مسأله 3

2- توضيح‏المسائل، مسأله 96

3- عروة الوثقى، ج 1، كتاب الطهارة ، فى‏النجاسات، ص 46، الثالث

4- توضيح‏المسائل، مسأله 84

5- عروة الوثقى، ج 1، كتاب الطهارة ، فى‏النجاسات، ص 45، مسأله 10.

6- استفتاآت، ج 1، ص 126، س 340.

7- توضيح ‏المسائل، مسأله 90.


164

طهارت و نجاست در تزريقات و پانسمان‏

- هر گاه سوزن يا چاقو را داخل بدن انسان يا حيوان كنند، اگر معلوم نباشد كه در

داخل بدن با خون برخورد كرده است، پاك و طاهر مى‏باشد، همچنين اگر بدانند كه ملاقات

و برخورد نموده ولى هنگام خارج شدن از بدن، تميز خارج شده است، طاهر است ولكن بهتر

است احتياطاً از آن اجتناب شود(1)(2).

- الكل صنعتى پاك است مگر آن كه يقين به نجاست آن پيدا شود(3).

در صورتى كه بدن با الكل تماس پيدا نمايد و معلوم نباشد كه الكل مست كننده بوده و

از چيز مايع به دست آمده، محكوم به طهارت است(4).

- زردابه‏اى كه در حال بهبودى زخم، در اطراف آن پيدا مى‏شود، اگر معلوم نباشد، كه

با خون مخلوط است، پاك است(5).

1- گلپايگانى ره: اقوى عدم نجاست است. اراكى ره: اقوى طهارت است. (عروة الوثقى، ج

1، كتاب الطهارة ، فى النجاسات، ص 52، مسأله 12)

2- عروة الوثقى، ج 1، كتاب الطهارة ، فى النجاسات، ص 52، مسأله 12

3- استفاآت، ج 1، ص 100، س 261

4- همان، س 260

5- توضيح‏المسائل، مسأله 104؛ عروة الوثقى، ج 1، كتاب الطهارة ، فى النجاسات، ص 52،

مسأله 8


165

ضمان در تزريقات(1)

- اگر تزريق آمپول منجر به فوت مريض شود، موجب ضمان است هرچند - عملِ تزريق كننده -

با اجازه وزارت بهدارى باشد. پس اگر عمدى بوده قصاص دارد و اگر شبه عمد بوده ديه بر

عهده تزريق كننده است. اما اگر خطاى محض بوده، ديه برعهده عاقله اوست.

- اگر مريض، تزريق كننده را در مقام معالجه ابرأ نموده باشد، ديه ندارد.

- در صورتى كه مريض نداند تزريق كننده، اجازه تزريق ندارد و به خيال مجاز بودن، وى

را ابرأ نمايد، اجازه مريض (در صورت پيشامد حادثه) موجب رفعِ ضمان نمى‏شود(2).

س(3): شخصى در اثر تصادف انگشتانش قطع مى‏شود و راننده، او را به‏ بيمارستان برده و

معالجه مى‏كند. اطبّاى كادر بيمارستان، در زدن آمپول كزاز مسامحه مى‏كنند و مجروح

مبتلا به كزاز شده، فوت مى‏كند. آيا راننده يا طبيب، ضامن ديه هستند؟

ج: عدم ايجاد مانع، موجب استناد قتل نيست(4)، پس در فرض سؤال، نه‏ راننده ضامن است

نه طبيب، هرچند به خاطر مسامحه در زدن آمپول، مرتكب حرام شده است(5).

تزريق براى روزه‏دار و مُحرم (در حجّ)‏

- احتياط واجب(6) آن است كه روزه‏دار از استعمال آمپولى كه به جاى غذا به كار

مى‏رود، خوددارى كند(7).

- تزريق آمپولى كه عضو را بى‏حس مى‏كند يا به جاى دارو استعمال مى‏شود(8)براى

روزه‏دار اشكال ندارد(9).

س: تزريق آمپول در حال احرام، در صورتى كه خون بيايد، براى تزريق كننده يا مُحرِم

كه تزريق شده چه صورتى دارد؟ ^^خطا در اين صفحه^^

ج: اگر نمى‏دانسته اشكال ندارد(10).

1- بر اساس فتواى آيت‏ا... گلپايگانى ره

2- مجمع‏المسائل، ج 3، ص 212، س 97

3- بر اساس فتواى آيت‏ا... اراكى ره

4- توضيح: اين كه كادر درمانى، آمپول كزاز نزده است (مانعِ ابتلا به كزاز را ايجاد

نكرده است) موجب نمى‏شود كه قتل به آنها استناد داده شود. (مؤلف)

5- استفتاآت، ص 235، س 19

6- گلپايگانى ره: احتياط مستحب است. (توضيح‏المسائل، مسأله 1576)

اراكى ره: اكل و شرب در مورد مذكور صادق نيست، بنابراين اشكال ندارد (استفتاآت، ص

51، س 12)

7- توضيح‏المسائل، مسأله 1576.


167

8- گلپايگانى ره: فرقى بين آمپولها نيست و اگر لازم شد و تزريق نمود روزه او باطل

نمى‏شود. (توضيح‏المسائل، مسأله 1576)

اراكى ره: اكل و شرب در مورد مذكور صادق نيست، بنابراين اشكال ندارد. (استفتاآت، ص

51، س 12)

9- توضيح‏المسائل، مسأله 1576

10- استفتاآت، ج 1، ص 479، س 139


168

انتقال و اهداى خون‏‏

انتقال و اهداى خون‏

- انتقال خون(1) بدن انسان به بدن ديگرى جايز است و انتقال خون بين مسلمان و

غيرمسلمان اشكال ندارد(2).

- اگر گرفتن خون براى صاحب آن، ضرر داشته باشد، اشكال دارد، خصوصاً اگر ضرر فاحش و

زياد باشد(3).

- اهدأ خون به بيمارستانهاى كشور غيرمسلمان جايز است(4).

س(5): زنان مسلمان در بيمارستان به دستور دكتر، تزريق خون مى‏نمايند. آيا تزريق

خونى كه معلوم نيست خون مرد است يا زن و خون كافر است يا مسلمان، چه حكمى دارد؟

ج: با تجويز طبيب، تزريق خون زن به مرد و بالعكس و خون كافر به مسلمان‏ مانعى

ندارد(6).

خريد و فروش خون‏

- انتفاع بردن از خون در غير خوردن و فروختن آن براى انتفاع حلال جايز است و آنچه

اكنون متعارف است (كه خون را مى‏فروشند براى استفاده بيماران و مجروحان) مانع

ندارد، ولى بهتر آن است كه مصالحه كنند يا آن كه پول را در مقابل حق اختصاص يا در

قبال اجازه خون گرفتن بگيرند تا خالى از اشكال باشد و احوط است، بلكه اين احتياط

حتى‏الامكان ترك نشود(7).

- اگر خون بدن انسان را به بدن ديگرى - با ابزار و آلات - منتقل كنند و وزن آن را

با مقياسهايى كه دارند تعيين كنند و بهاى آن را بگيرند، جايز است و در صورت جهالت

به وزن، جايز است به طور مصالحه انتقال دهند و احوط آن است كه پول را در مقابل

اجازه بگيرند و اين احتياط چنانچه گذشت حتى‏الامكان ترك نشود(8).

س(9): فروش خون چه حكمى دارد؟

ج: فروش آن، محل اشكال است، ولى مصالحه حق‏الاختصاص مانعى ندارد(10).

1- براى اطلاع از احكام لمس و نظر در انتقال خون (خون گرفتن) مى‏توانيد به احكام

نگاه و لمس" بخش احكام مشترك پزشكى" و" بخش چهارم - قسمت آزمايشگاه" رجوع كنيد.

2- توضيح‏المسائل، مسأله 2886؛ استفتاآت، ج 2، ص 6.

3- توضيح‏المسائل، مسأله 2885.

4- استفتاآت، ج 2، ص 6.

5- بر اساس فتواى آيت‏ا... گلپايگانى ره.

6- مجمع‏المسائل، ج 1، ص 48، س 88.

7- توضيح‏المسائل، مسأله 2885.

8- همان.


169

9- بر اساس فتواى آيت‏ا... اراكى ره.

10- استفتاآت، ص 127، س 8.


170

ضمان در خون گرفتن‏

هر گاه خون‏گيرنده به مريض ضررى وارد سازد، اگر از حدّى كه اجازه داشته‏ تعدّى كرده

باشد، هر چند قصد ضرر رسانيدن را هم نداشته، ضامن است، ولى اگر طبق معمول و مقدارى

كه اجازه داشته عمل كرده و اتفاقاً به شخص ضررى وارد شده در اين صورت اقوى عدم

ضمانت(1) وى است(2).

روزه و اهداى خون‏

- خون گرفتنى كه باعث ضعف شود چه با حجامت و يا غير آن، براى روزه‏دار مكروه است.

به طور كلى هر كارى كه باعث ضعف يا سبب تحريك صفرا باشد بدون آن كه فرقى بين ماه

رمضان و غير ماه رمضان باشد كراهت دارد، هر چند كراهت آن، در ماه رمضان شديدتر

است(3).

- خون گرفتن براى روزه‏دار، در ماه رمضان و يا در هر روزه واجبِ معيّن، اگر شخص

بداند كه موجب غشوه‏اى (كه مبطل روزه است)، مى‏شود و ضمناً ضرورتى هم به آن عمل

نباشد، حرام است(4).

طهارت و نجاست در فرآورده‏هاى خونى‏

- سرمى كه از فرآورده‏هاى خون باشد، نجس است مگر اين كه صدق خون به آن نشود(5).

- اگر ظرفى كه محتوى آب كمتر از كرّ است با خون يا فرآورده‏هاى خونى، نجس شود و جوش

بيايد، بخار آن پاك است(6).

- خونى كه در آن دارويى ريخته باشند كه رنگ آن را سفيد نموده باشد، نجس است(7). ^^خطا در اين صفحه^^

- خون انسان و هر حيوانى كه خون جهنده دارد، نجس است(8).

1- عروة الوثقى، ج 2، كتاب الاجاره، ص 42:، مسأله 4.

2- گلپايگانى ره : اگر مىدانسته با خون گرفتن يا ختنه كردن و... به شخص ضرر مىرسد

(همانند جراحان در زمان ما كه به عواقب عمل بصيرت دارند) اقوى ضمان است مگر اينكه

مريض، وى را تبرئه كند.(عروة الوثقى ، ج 2 ، كتاب الاجاره ، ص 424 ، مساله 4).

3- تحريرالوسيله، ج 1، كتاب الصوم، مايكره للصائم، ص 288، مسأله 1.

4- همان.

5- استفتاآت، ج 1، ص 99، س 257

6- همان

7- عروة الوثقى، ج 1، كتاب الطهارة ، فى النجاسات، ص 51، مسأله 3

8- توضيح‏المسائل، مسأله 96


172


173

كتابنامه

1- احكام بانوان , وحيدى , محمد .

2- ارشاد السائل (استفتاآت عربى ), آيت الله العظمى گلپايگانى , محمد رضا.

3- استفتاآت ج 1و 2 آيت الله العظمى خمينى , روح الله .

4- استفتاآت , آيت الله العظمى اراكى , محمد على .

5- تحريرالوسيله ج 1و 2 آيت الله العظمى خمينى , روح الله .

6- ترجمه تحرير الوسيله ج 1و 4 امام خمينى , موسى همدانى , محمدباقر.

7- چند استفتاى مستقل از دفتر آيت الله العظمى اراكى .

8- رساله توضيح المسائل , آيت الله العظمى خمينى , روح الله .

9- رساله توضيح المسائل , آيت الله العظمى گلپايگانى , محمد رضا.

10- رساله توضيح المسائل , آيت الله العظمى اراكى , محمد على .

11- رسالهء نوين , 4ـ 1 امام خمينى , بى آزار شيرازى , عبدالكريم .

12- عروة الوثقى ج 1و 2(با حواشى آيات عظام خمينى , گلپايگانى , اراكى ), يزدى ,

محمد كاظم .

13- غاية القصوى در ترجمهء عروة الوثقى , سيد كاظم يزدى ; قمى , شيخ عباس .

14- مجمع المسائل ج 1و 3(استفتاآت فارسى ) آيت الله العظمى گلپايگانى , محمدرضا.

15- هداية العباد, آيت الله العظمى گلپايگانى , محمدرضا.


174

اقسام عبادات‏

در بحث عبادات بانوان مباحثى لازم به توضيح است:

اول: اقسام عبادات‏

عبادات بر دو قسم است : عبادات بمعنى الأخص ( عبادات خاص) و عباداتِ به معنى الأعم

( عبادات عام)


175

عبادات بمعنى الأخص‏

عباداتى است كه قصد قربت به عنوان جز يا شرطِ صحّتِ آن عمل، در دين قرار داده شده

است كه اگر بدون آن عمل انجام شود باطل است (مانند اخلاص در وضو و نماز) چه عمل

واجب و يا مستحب باشد و اما عبادات واجب براى زن و مرد ، عبارتنداز:

.1 وضو .2 غسل 3.تيمّم .4 نماز .5 روزه .6 حج .7 زكات و خمس .8 كفّاره.

و اما عبادات مستحب در اسلام بسيار است كه بعضى از آنها عبارتند از: .1 وضوهاى

مستحبّى .2 غسل هاى مستحبّى .3 نمازهاى مستحبّى 4.روزه‏هاى مستحبّى .5 حج مستحبّى

.6 اعتكاف .7 قرائت قرآن .8 زيارت اولياى خداوند .9 خواندن بعضى از اذكار و دعاها و

... .


176

عبادات بمعنى الأعم‏

عباداتى است كه در دين، قصد قربت به عنوان جز يا شرطِ صحتِ آن ، قرار داده نشده،

ولى آن عمل قابليّت دارد كه قصد قربت با آن همراه شود، (يعنى آن عمل گناه و معصيت

نيست) مانند بسيارى از كارهاى شبانه روزِ انسان كه مى‏شود با قصد قربت كردن، عبادت

محسوب گردد.

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص) : النّظَرُ اِلَى الْوالِدَيْنِ بِرَأْفَه وَ رَحْمَه

عِبادَه.(1)

پيامبر اكرم(ص) مى‏فرمايند: نگاه به پدر و مادر از روى مهربانى و محبت عبادت است.

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص) : مُجالَسَه الْعُلَمأِ عِبادَه.(2)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: همنشينى با علما(و شركت در جلسات آنان)، عبادت است.

قالَ(ع): ما مِنْ اِمْرَأَه تَسْقى‏ زَوْجَها شَرْبَه مِنْ مأٍ اِلاّ كانَ خَيْراً

لَها مِنْ عِبادَه سَنَه صِيامُ نَهارِها وَ قِيامُ لَيْلِها.(3)

از معصوم (ع) روايت شده است كه فرمود: هيچ زنى نيست كه مقدار كمى به همسرش آب بدهد

مگر اين‏كه (اين عملش ) بهتر است براى او از يك سال عبادتِ مستحبّى، كه روزهايش را

روزه، و شب‏هايش را عبادت نمايد.

1- بحار الانوار، ج 38، ص 196.

2- همان، ج 1، ص 204.

3- وسائل الشيعه ، ج 14، ص 123.


177

تفاوت هاى زن و مرد در زمان وجوب عبادت‏هاى واجب‏

.1 يكى از شرايطِ وجوب عبادت، «بلوغ» است و علايم بلوغ، در زن‏ها و مردها، تحقّق

يكى از سه چيز به فتواى بيشتر فقهاست(1)، و آنها عبارتند از:

* روييدن موى درشت، زير شكم، بالاى عورت

* بيرون آمدن منى

* تمام شدنِ نه سال قمرى در دختران و پانزده سال قمرى در پسران(2)

البته بعضى از فقها ديدن خونى به صفات حيض را هم جز علايم بلوغ دختران

دانسته‏اند.(3)

.2 يكى از شرايط وجوبِ برخى از عبادات، مانند نماز و روزه براى بانوان، پاك بودن از

حيض و نفاس است؛ ولى پس از گذشتن آن ايام، بعضى از اعمال نياز به قضا كردن دارد، كه ^^خطا در اين صفحه^^

در بحث خودش خواهد آمد.

1- حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: نشانه بلوغ در دختر، تمام شدن نه سال قمرى و

در پسر يكى از سه چيز است. منهاج‏الصالحين، ج‏2، كتاب الحجر، مسأله 1069.

2- تحرير الوسيله، ج 2، كتاب الحجر، مسأله 3.

3- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى الحيض، مسأله 1.


179

تفاوت هاى زن و مرد در وضو

1. در واجباتِ وضو، بين زن و مرد فرقى نيست؛ اما در مستحباتِ وضو در يك مورد فرق

است، و آن عبارت است از: شستن دست‏ها كه بر مردها مستحب است آبِ شستن اوّل را در

دست‏ها از پشت دست بريزند و آبِ شستن دوم را از داخل دست اما زن‏ها به عكس اين عمل

كنند؛ يعنى آبِ شستن اوّل را از داخل ريخته و آبِ شستن دوم را از پشت دست

بريزند.(1)

2. اگر زن بخواهد در جايى كه نامحرم او را مى‏بيند وضو بگيرد، اگر مكانش منحصر

نباشد همه فقها فرموده‏اند: معصيت كرده‏است ولى وضويش صحيح است؛ و اما اگر مكانش

منحصر باشد، حضرت آيه‏الله خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: وظيفه‏اش

تيمم است و بقيه فقها وضو را صحيح مى‏دانند (با اين‏كه معصيت كرده‏است).(2)

3. چيزهايى كه وضو را باطل مى‏كند براى مردها شش چيز و براى زن‏ها هفت چيز است و

آنها عبارتند از: بول؛ غائط؛ بادِ معده و روده كه از مخرجِ غائط خارج شود؛ خوابى كه

بواسطه آن چشم نبيند و گوش نشنود؛ ولى اگر چشم نبيند و گوش بشنود، وضو باطل

نمى‏شود؛ چيزهايى كه عقل را از بين مى‏برد، مانند ديوانگى، مستى و بيهوشى؛ كارى كه

براى آن بايد غسل كرد، مانند جنابت و استحاضه زنان.(3)

يادسپارى‏

حضرت آيه‏الله خوئى (ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى مسّ ميّت را باطل كننده وضو

نمى‏دانند و بقيه فقها باطل كننده مى‏دانند.(4)

1-العروه‏الوثقى، ج‏1، فى مستحبات الوضؤ «العاشر».

2- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى شرايط الوضؤ، مسأله 30.

3- توضيح المسائل مراجع، مسأله 323.

4- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى غسل مس الميت، مسأله 14 ؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله

323.


180

تفاوت‏هاى زن و مرد در غسل‏

.1 غسل هاى واجبِ مورد اتّفاق براى بانوان هفت غسل و براى مردها چهار غسل مى‏باشد و

آنها عبارتند از : غسل جنابت؛ غسل ميت؛ غسل مسّ ميت؛ غسلى كه به واسطه نذر و قسم و

مانند اينها واجب(1) مى‏شود؛ غسل حيض، غسل نفاس؛ غسل استحاضه.(2)

.2 به وسيله همبسترى (جماع) با شرايطش و همچنين علمِ به خروجِ منى از بدن (در

بيدارى باشد يا در خواب، با اختيار باشد يا بى اختيار...). جنابت در مرد و زن تحقّق

پيدا مى‏كند و اما اثبات جنابت براى مرد و زن در موارد خروج رطوبت هاى مشكوكِ به

منى وغير آن، بستگى به بودنِ علايمِ منى در آن رطوبت دارد(3).

و اما علايم منى، عبارتند از: 1 - خروج منى با شهوت 2 - جهندگى 3 - سست شدن بدن كه

با بودن اين سه علامت به اتفاقِ همه فقها حكم به منى بودن مى‏شود و اگر هر سه علامت

نباشد منى نيست و اما اگر بعضى از سه علامت را دارا باشد اقوالى است كه در زير بيان

مى‏گردد:

اوّل: در زن و مريض لازم نيست رطوبت با جهندگى بيرون آمده باشد بلكه اگر فقط با

شهوت خارج شده باشد در حكم منى است و لازم نيست بدن او سست شود و اين نظر حضرت

امام(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل لنكرانى است.(4)

دوم: در صورت شك ظاهر اين است كه بودن جهندگى همراه با سستى يا شهوت كافى است و

بعيد نيست كه نسبت به زن همين مسأله جارى باشد ولى در مريض تنها خروج با شهوت كافى

است و اين نظر حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) است.(5)

سوم: در زن و مريض خروج منى اگر فقط با شهوت باشد كفايت مى‏كند و اين نظر حضرت

آيه‏الله اراكى (ره) است.(6)

چهارم: در مريض لازم نيست آن رطوبت با جهندگى خارج شده باشد بلكه اگر با شهوت خارج

شده و هنگام خارج شدن همراه با سست شدن بدن باشد در حكم منى است و اين نظر حضرت

آيه‏الله خوئى (ره) مى‏باشد.(7)

پنجم: در مريض خروج با شهوت كافى است و اين نظر حضرت آيه‏الله سيستانى است.(8)


181

ششم: اگر رطوبتى از انسان خارج شود و نداند منى است يا رطوبت ديگر چنان‏چه همراه با

«جستن» و «شهوت» بوده باشد آن رطوبت حكم منى را دارد و اگر اين دو نشانه، يا يكى از

آنها را نداشته باشد حكم منى ندارد، ولى در زن و مريض لازم نيست كه با جستن بيرون

آيد، بلكه اگر رطوبت هنگامى بيرون آيد كه به اوج شهوت جنسى رسيده است حكم منى دارد.

البته غالباً بعد از بيرون آمدن منى بدن سست مى‏شود، ولى اين موضوع جز شرايط قطعى و

نشانه‏ها نيست.(9) و اين نظر حضرت آيه‏الله مكارم است.

.3 يكى از غسل‏هاى مستحب براى بانوان، غسلِ زنى است كه براى غير شوهرش بوى خوش

استعمال كرده است كه در روايت آمده‏است: هر زنى كه براى غير شوهرش بوى خوش استعمال

كند، هيچ نمازى از او پذيرفته نمى‏شود تا اين‏كه مانند غسل جنابت غسل نمايد. (يعنى

برايش حالتى پيدا خواهد شد كه مانند جنابت براى برطرف شدنِ آن نياز به غسل

مى‏باشد.(10» ^^خطا در اين صفحه^^

1- مانند غسلى كه به واسطه اجاره يا شرط در ضمن عقد، يا دستورى كه اطاعتش لازم است

واجب شده‏است. توضيح المسائل مراجع، بعد از مسأله 344.

2- توضيح المسائل مراجع، غسل هاى واجب.

3- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى غسل الجنابه ؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 346.

4- توضيح المسائل مراجع، مسأله 346؛ توضيح المسائل آيه‏الله فاضل، مسأله 348.

5- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى غسل الجنابه.

6- همان، فصل فى غسل الجنابه.

7- منهاج الصالحين، ج‏1، ص 48، مسأله 137.

8- همان، ص 61، مسأله 169.

9- توضيح المسائل، مسأله 361 و 362.

10- العروه الوثقى، ج‏1، فى الأغسال المندوبه، الأغسال الفعليّه، القسم

الثانى،«السادس».


183

تفاوت‏هاى زن و مرد در نماز

.1 لباس نمازگزار بايد پاك باشد و در مواردى استثنا شده كه با لباس نجس هم نماز

صحيح است؛ يكى از آن موارد، لباس زنى است كه پرستار بچه است و همان يك لباس را دارد

و يا اگر لباس ديگرى هم دارد مى‏پوشد كه اگر آن لباس نجس شود و روزى يك بار تطهير

شود كفايت مى‏كند. البته حضرت آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند: بايد پرستار، مادر

باشد و بچه هم پسر و نجاستش هم بول باشد و براى آن زن نيز تعويض لباس يا تطهير آن

سخت و دشوار باشد و حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: اين مورد داخل در موارد

اضطرار است و معيار در بخشودگى، وجود سختى و دشوارى براى شخص است و اين منحصر به

اين مورد نيست. و حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل فرموده‏اند: يك مرتبه‏اى كه

در روز تطهير مى‏كند بايد پيش از اولين نمازى باشد كه آن لباس نجس شده است و حضرت

آيه‏الله مكارم نجاست را منحصر به بول دانسته‏اند.(1)

.2 در نماز، هنگامى كه نامحرم نيست، زن مى‏تواند قرص صورت و دست‏ها و پاها را تا مچ

باز بگذارد ولى پوشيدنِ پاها تا مچ مستحب است؛ اما نسبت به مردها چنين استحبابى

نيست.(2)

.3 در جنسِ لباس، هرگاه از ابريشم خالص باشد، زن مى‏تواند چه در نماز و چه در غير

نماز بپوشد؛ اما براى مرد پوشيدن لباس ابريشمىِ خالص، حرام و نماز با آن هم باطل

است.(3)

.4 پوشيدنِ لباسِ طلاباف براى زن و مرد، مانند لباسِ ابريشمى است.(4)

.5 براى زن نماز خواندن درخانه، بلكه در صندوقخانه و اتاق عقب بهتر است، ولى اگر

بتواند كاملاً خود را از نامحرم حفظ كند بهتر است در مسجد نماز بخواند.(5)

.6 اذان هجده جمله واقامه هفده جمله است، ولى براى زن جايز است كه در اذان فقط به

گفتن تكبير و شهادتين و در اقامه نيز به گفتن آن دو اكتفا كند.(6)

.7 مستحب است نمازها را اوّل وقت بخوانند و يكى از مواردى كه استثنا شده؛ يعنى

افضليّت آن برداشته شده، نمازِ زنى است كه فرزند كوچكى را تربيت مى‏كند، (و براى


184

تطهيرِ لباس هايش مشكل دارد) در اين صورت مى‏تواند نماز ظهر و عصر را آخر وقت

بخواند تا بعد از آن بتواند نماز مغرب و عشا را نيز بخواند (كه با يك تطهيرِ لباس،

هرچهار نماز را خوانده باشد) و اين حكم براى مردِ مربّى نيست، كه اختلاف اقوال در

شماره (1) بيان گرديد.(7)

.8 براى زن‏ها مستحب است كه زيورهاى خود را در نماز همراه داشته باشند.(8)

.9 مستحب است اگر نمازگزار مرد است، هنگام ايستادن، پاها را از سه انگشت باز تا يك

وجب فاصله دهد واگر زن است پاها را به هم بچسباند.(9)

.10 بر زن‏ها مستحب است كه درحالِ ايستادن، كفِ دست‏هاى خود را روى پستان‏ها

بگذارند (چون مطلوب‏تر آن است كه حجمِ بدن زن در نماز كمتر مشهود باشد) ولى مردها

مستحب است دست‏ها را روى ران‏ها بگذارند.(10)

.11 بر مرد واجب است حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند؛ اما زن

مى‏تواند بلند يا آهسته بخواند؛ ولى اگر نامحرم صدايش را مى‏شنود بنابراحتياطِ واجب

بايد آهسته بخواند. و اما در مورد حمد و سوره نماز ظهر و عصر، بر مردها و زن‏ها

واجب است آهسته بخوانند.(11)

.12 در مقدار خم شدن براى ركوع بين زن و مرد تفاوتى نيست و بهتر است كه زن‏ها بيش

از آن مقدار خم نشوند ولى حضرت آيه‏الله اراكى(ره) فرموده‏اند: اگر زن در ركوع به

حدى خم شود كه بتواند دست‏ها را روى ران‏ها بگذارد كافى است.(12)

.13 در ركوع، مستحب است مردها زانوها را به عقب بدهند، ولى زن‏ها مستحب است

زانوهارا به عقب ندهند.(13)

.14 مردها در ركوع دست‏ها را روى زانوها مى‏گذارند، ولى زن‏ها بالاتر قرار مى‏دهند،

و حضرت آيه‏الله مكارم نسبت به گذاردن دست‏ها احتياط واجب دارند.(14)

.15 مستحب است زن‏ها پس از ركوع، براى رفتنِ به سجده، اوّل راست بنشينند سپس به

سجده روند؛ و اما مردها اوّل دست‏ها را به زمين گذارده و سپس زانوها را و بعد از آن

به سجده روند.(15)

.16 مستحب است مردها در سجده آرنج‏ها و شكم را بر زمين نچسبانند و بازوها را از

پهلوها جدا نگاه دارند؛ ولى زن‏ها آرنج‏ها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاى بدن را


185

به يكديگر بچسبانند.(16)

.17 مستحب است مردها بعد از سجده بر رانِ چپ بنشينند و روى پاى راست را به كفِ پاى

چپ بگذارند؛ اما زن‏ها مستحب است زانوها را بالا آورده و روى قسمتِ بالاى ران

بنشينند.(17)

.18 براى مردها مستحب است موقع بلند شدن، اوّل زانوها و سپس دست‏ها را از زمين

بردارند؛ ولى زن‏ها به تدريج و راست مى‏ايستند به صورتى كه كمتر حجم بدن ظاهر

شود.(18)

.19 اگر زن در نماز، عقب‏تر از مرد بايستد نماز هر دو صحيح است و همچنين اگر برابر

يا جلوتر بايستد ولى بين آن دو حايل و مانعى باشد و اما اگر مانع و حايلى نباشد در

بيشتر از ده ذراع مانعى ندارد و كمتر از آن تا حدّى كه نماز را از باطل بودن خارج

نمايد (كه بعضى از فقها اين حد را حدود يك وجب فاصله يا عقب‏تر قرار دادنِ جاىِ

سجده عنوان نموده‏اند) مكروه است. در غير اين صور (يعنى مساوى بودن يا جلوتر بودن

زن با فاصله كم) اگر با هم وارد نماز شده‏اند به فتواى‏حضرت آيه‏الله خوئى(ره) و

حضرت آيه‏الله فاضل و حضرت آيه‏الله سيستانى و حضرت آيه‏الله مكارم نماز باطل است و

همچنين نمازِ كسى كه با تأخير شروع كرده است ولى به فتواى حضرت امام(ره) و حضرت

آيه‏الله گلپايگانى(ره) و حضرت آيه‏الله اراكى(ره) نماز باطل نيست.(19)

.20 مرد، مى‏تواند براى مردها و زن‏ها، امام جماعت شود؛ ولى زن براى مردان

نمى‏تواند امام جماعت شود؛ اما براى زنان اختلاف است، بعضى از فقها مانند حضرت

امام(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل احتياط واجب دارند كه زن براى زنان امام جماعت

نباشد.(20)

سؤال: با توجه به اين‏كه حضرت امام (ره) احتياط واجب فرموده‏اند كه امام جماعت بايد

مرد باشد و اين مسأله در بعضى از رساله‏ها اشتباهاً احتياط مستحب ذكر شده است نماز

بانوانى كه با امام جماعت زن خوانده شده است چگونه خواهد بود؟

جواب: اگر جاهل به مسأله بوده‏اند و تقصيرى در ياد گرفتن مسأله نكرده‏اند نمازشان

به طور فرادى صحيح است مگر آن‏كه ركنى كم يا زياد شده باشد.(21)


186

.21 در نماز جماعت اگر تعدادى زن و مرد هستند، مستحب است مردها پشتِ سرِ امام و

زن‏ها پشتِ سرِ آنها بايستند و همچنين اگر چند مرد يا چند زن باشند مستحب است پشتِ

سرِ امام بايستند و اگر يك مرد و يك يا چند زن باشند، مستحب است مرد طرف راستِ

امام، و زن يا زن‏ها پشتِ سرِ امام بايستند و اما اگر مأموم يك مرد باشد حضرت

آيه‏الله خوئى فرموده‏اند: بنابراحتياط واجب بايد طرف راستِ امام قدرى عقب‏تر

بايستد، و بقيه فقها فرموده‏اند: مستحب است چنين كند، و اما اگر مأموم يك زن باشد

مستحب است در طرف راستِ امام طورى بايستد كه جاى سجده‏اش مساوى با قدم امام باشد، و

حضرت آيه‏الله خوئى (ره) فرموده‏اند: يا پشتِ سرِ امام بايستد.(22)

.22 بهتر است زن‏ها نماز عيد فطر و قربان را ترك كنند مگر پير باشند.(23)

.23 زن‏ها مى‏توانند در نماز جمعه شركت كنند و نمازشان صحيح است و از نماز ظهر

كفايت مى‏كند؛ولى به تنهايى (بدون شركت مردان) نمى‏توانند نماز جمعه تشكيل دهند،

همچنين نمى‏توانند تكميل كننده عددِ لازم (پنج نفر مرد) باشند؛ زيرا نماز جمعه تنها

با شركت حداقل پنج نفر منعقد مى‏گردد. (به خلاف نماز جماعت كه با حداقل دو نفر كه

يكى امام و يكى مأموم باشد تشكيل مى‏شود.(24»

.24 اگر پدر، نماز و روزه خود را به جا نياورده باشد،(با شرايطش) بر پسر بزرگ‏تر

واجب است كه پس از مرگش به جا آورد يا براى او اجير بگيرد، و اما نسبت به مادر،

بعضى از فقها فرموده‏اند: مانند پدر است و بعضى مانند حضرت امام (ره) و حضرت

آيه‏الله خوئى (ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: واجب نيست؛ و اما نسبت به

دختر بزرگ‏تر، تمامى اين هفت مرجعى كه فتوايشان در اين كتاب بيان شده است واجب

نمى‏دانند.(25)

.25 اگر زن بخواهد در خواندنِ نماز ميّت به جماعت شركت كند، مستحب است كه پشتِ سرِ

مردان بايستد. و اگر زنى حائض در ميان زنان باشد، مستحب است خودش صف جداگانه تشكيل

دهد.(26)

1- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى احكام النجاسات، فصل فيما يعفى عنه فى الصلاه.

2- همان، فيما يستحب من اللباس «التاسع».

3- همان، فى شرائط الباس المصلّى «السادس».


187

4- همان، فى شرائط الباس المصلّى «الخامس».

5- توضيح المسائل مراجع، مسأله 894.

6- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الاًّ ذان والاًّقامه.

7- همان، فى اوقات الرواتب، مسأله 13 «التاسع».

8- همان، فى القنوت، مسأله 16.

9- توضيح المسائل مراجع، مسأله 977.

10- العروه‏الوثقى، ج 1، فى القنوت، مسأله 16، و فى القيام، مسأله 32.

11- توضيح المسائل مراجع، مسأله 992 و 994.

12- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الركوع، مسأله 10.

13- همان، فى القنوت، مسأله 16؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 1044.

14- العروه‏الوثقى، ج 1، مسأله 16، و فى الركوع، مسأله 1؛ توضيح المسائل مراجع،

مسأله 1044.

15- العروه‏الوثقى، ج 1، فى القنوت، مسأله 16 و فى مستحبات السجود «الثالث».

16- العروه‏الوثقى، ج 1، فى القنوت، مسأله 16؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 1091.

17- العروه‏الوثقى، ج 1، فى القنوت، مسأله 16، و فى مستحبات السجود «الخامس عشر».

18- همان؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 1091.

19- توضيح المسائل مراجع، مسأله 886 و 887 و 888؛ العروه‏الوثقى، ج 1، فى مكان

المصلى «العاشر».

20- العروه‏الوثقى، ج 1، فى شرائط امام الجماعه؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 1453؛

جامع‏المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 2، ص 153، سؤال 327.

21- استفتا از دفتر استفتاى حضرت امام‏1 كه نزد نويسنده موجود است.

22- توضيح المسائل مراجع، مسأله 1480؛ العروه‏الوثقى، ج 1، فى مستحبات الجماعه.

23- العروه‏الوثقى، ج 1، فى صلاه‏العيدين، مسأله 4.

24- توضيح المسائل، شرايط نماز جمعه، مسأله 13.

25- العروه‏الوثقى، ج 2، فى قضأالولى؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 1390.

26- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الصلاه على الميت، مسأله 17.


188

تفاوت‏هاى زن و مرد در روزه‏

.1 شرايطِ وجوبِ روزه براى مردها عبارتند از: بلوغ؛ عقل؛ عدم بيهوشى؛ مريض نبودن

(در صورتى كه روزه برايش ضرر داشته باشد)؛ مسافر نبودن؛ و اما براى بانوان شرط

ديگرى هم بيان شده است، و آن حيض و نفاس نبودن است اگرچه در مقدار كمى از روز

باشد.(1)

.2 شرايطِ صحّتِ روزه براى مردها عبارتند از: عقل؛ ايمان و اسلام؛ باقى نماندن بر

جنابت تااذان صبح؛ مسافرى نباشد كه نمازش شكسته است؛ عدم مريضى و چشم دردى كه روزه

برايش ضرر داشته باشد؛ نيّت و اخلاص؛ انجام ندادن هيچ‏كدام از مبطلات روزه؛

اگرمى‏خواهد روزهِ مستحبى بگيرد بايد روزه واجب قضا نداشته باشد. و اما نسبت به

بانوان دو شرط ديگر هم اضافه شده است: يكى باقى نماندن بر حيض و نفاس تا اذان صبح

(در صورتى كه پاك شده باشد) و ديگر آن كه در تمام روز حيض و نفاس نشود اگرچه مقدار

كمى از روز باشد.(2)

.3 روزه‏هاى حرام براى مردها يازده تاست و اما براى زن‏ها يكى افزوده شده است وآن

روزه مستحبّىِ زن در صورتى كه مزاحمت باحقّ شوهر داشته باشد و در صورتى كه شوهر نهى

كند بنابراحتياط واجب حرام است اگرچه مزاحمت با حقِ او هم نداشته باشد و حضرت

آيه‏الله فاضل و حضرت آيه‏الله مكارم فرموده‏اند: بنابراحتياط واجب بدون اذن شوهر

نيز روزه مستحبى نگيرد.(3)

.4 يكى از اقسام كفّاره متعلّق به زنى است كه به خاطر مصيبتى كه بر او وارد شده

موهاى خود را قطع كرده است كه بايد شصت روز روزه بگيرد و يا يك بنده آزاد كند و يا

شصت فقير را طعام بدهد و همچنين زنى كه به خاطر مصيبت، صورت خود را خراشيده كه خون

خارج شده است و يا موى سر خود را كنده‏است كه بايد يك بنده آزاد كند يا ده فقير را

سير كند يا آنان را بپوشاند و اگر اينها را نتواند بايد سه روز پى در پى روزه بگيرد

ولى حضرت آيه‏الله سيستانى وجوب آن را ثابت ندانسته‏اند.(4)


189

.5 نشستنِ زنِ روزه دار در آب مكروه است و به فتواى حضرت آيه‏الله گلپايگانى (ره) ^^خطا در اين صفحه^^

بنابراحتياط واجب بايد ترك شود.(5)

1-العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى شرائط وجوب الصوم.

2- همان، فى شرائط صحه‏الصوم و فصل فى النيّه.

3- همان، فصل 15، فى اقسام الصوم.

4- همان، فصل 14، فى صوم الكفّاره.

5- همان، فصل 5، فيما يكره للصائم.


191

تفاوت‏هاى زن و مرد در حج‏

.1 يكى از واجباتِ احرام، پوشيدنِ دو جامه احرام، يكى «لنگ» و ديگرى «ردأ» است كه

بايد به دوش بيندازد، كه اين در مورد مردان اتفاقى است؛ و اما براى بانوان، بيشترِ

فقها فرموده‏اند؛ زن مى‏تواند در لباس خودش به هر نحو هست محرم شود.(1)

.2 پوشيدن سر در حال احرام بر مردان حرام است به خلاف زن‏ها.(2)

.3 پوشيدنِ صورت در حال احرام براى مردها جايز است؛ ولى بر زن‏ها حرام است.(3)

.4 استظلال(4) در حال احرام؛ بر مردان در مسير راه، حرام است؛ ولى بر زن‏ها جايز

است.(5)

.5 در صحّتِ طواف مرد شرط است كه بايد ختنه شده باشد، به خلاف زن كه در صحت طوافش

(خفض) شرط نيست.(6)

.6 در مِنى‏ براى مردى كه سفر اولش نباشد روز عيد (قربان) مخيّر است تقصير نمايد يا

حلق كند؛ يعنى سرش را بتراشد؛ ولى زن بايد تقصير كند؛ يعنى قدرى از مو يا ناخنِ خود

را بگيرد.(7)

1- مناسك حج با حاشيه 14 مرجع، واجبات احرام، مسأله 269 و 277 و محرمات احرام «ششم»

و مسأله 353.

2- همان، محرمات احرام «هفدهم».

3- همان، محرمات احرام «هجدهم».

4- استظلال: سايه قرار دادن بالاى سر خود ، زير سايه رفتن.

5- مناسك حج باحاشيه 14 مرجع، محرمات احرام «نوزدهم».

6- همان، واجبات طواف «چهارم».

7- همان، واجبات مِنى‏ «تقصير».


192

نشانه هاى خون قاعدگى و شرايط تحقق آن‏

خون حيض به طور غالب داراى صفات زير است:(1)

1- سرخ يا سرخ مايل به سياهى‏

2- غليظ

3- گرم‏

4- بيرون آمدن با فشار و كمى سوزش.(2)

شرايط خون قاعدگى (شرايط تحقّق حيض)

خونى كه زن مى بيند به فتواى بعضى از فقها با هفت شرط خون حيض است كه اگر يكى از

هفت شرط را نداشته باشد، خون حيض نيست ؛ ولى بعضى از فقها كمتر از هفت شرط قائل

شده‏اند كه در زير شرطهاى مورد اتّفاق و اختلاف را بيان مى‏داريم:


193

شرايط مورد اتّفاق در خون قاعدگى‏

.1 بلوغ‏

خونى كه دختر مى بيند، در صورتى خون حيض است كه بالغ باشد. اما خونى كه پيش از

رسيدن به حدّ بلوغ مى بيند (اگرچه صفات و علايم خونِ حيض را نيز داشته باشد) حيض

نيست.(3)

مسأله: منظور از نُه سال، تمام شدن نُه سال و وارد شدن به ده سالگى است، نه داخل

شدن به نه سالگى(4)

.2 خون ديدن پيش از سنّ يائسگى‏

خونى كه زن بعد از پايان يائسگى مى‏بيند، حيض نخواهد بود، و استحاضه مى‏باشد.(5)


194

چند نكته‏

* معناى يائسه: يائسه از يأس؛ به معنى نااميدى است و زنِ يائسه از خون ديدن و آوردن

فرزند نااميد است.

* زمان پايان حيض و شروع يائسگى: خونى كه زن پس از گذشتن شصت سالِ قمرى مى‏بيند به

اتّفاقِ همه فقها حيض نيست، اگرچه شرايط و صفات حيض را هم دارا باشد. و خونى كه قبل

از تمام شدنِ پنجاه سال قمرى مى‏بيند اگر شرايط و علايم حيض را دارا باشد به

اتّفاقِ همه فقها حيض است؛ و اما حكم خون‏هايى كه پس از تمام شدن پنجاه سال قمرى تا

شصت سال مى‏بيند:

1 - زن‏هاى سيّده، بعد از تمام شدن شصت سال (قمرى) يائسه مى‏شوند؛ يعنى خونِ حيض

نمى‏بينند و زن‏هايى كه سيّده نيستند، بعد از تمام شدنِ پنجاه سال (قمرى) يائسه

مى‏شوند، و اين نظر حضرت امام (ره) و حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله

گلپايگانى(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل لنكرانى است.

2 - زن‏هايى كه سيّده نيستند بعد از تمام شدن پنجاه سال يائسه مى‏شوند و زن‏هاى

سيّده بعد از تمام شدن پنجاه سال تا تمام شدن شصت سال چنان‏چه با نشانه‏هاى حيض يا

در روزهاى عادتِ خود خون ببينند بنابراحتياط واجب بين تروك حائض و اعمال مستحاضه

جمع نمايند. (احتياط كنند) و اين نظر حضرت آيه‏الله خوئى(ره) مى‏باشد.

3 - زن‏هاى سيّده و غير سيّده مطلقاً در سن شصت سالگى يائسه مى‏شوند و احتياط مستحب

آن است كه زن‏هايى كه قرشيّه نيستند بعد از تمام شدنِ پنجاه سال تا تمام شدنِ شصت

سال چنان‏چه خون را طورى ببينند كه اگر پيش از پنجاه سال مى‏ديدند قطعاً حكم حيض را

داشت ميان كارهاى مستحاضه و تروك حائض جمع نمايند و اين نظر حضرت آيه‏الله سيستانى

است.

4 - زنان سيّده و غير سيّده هر دو بعد از تمام شدن پنجاه سال يائسه مى‏شوند، يعنى

اگر خونى ببينند خونِ حيض نيست، مگر زنانى كه از قبيله «قريش» محسوب مى‏شوند كه

آن‏ها بعد از تمام شدن شصت سال يائسه مى‏شوند و اين نظر حضرت آيه‏الله مكارم

است.(6)


195

مسأله: شصت سال قمرى معادل 58 سال شمسى و 77 روز و 12 ساعت مى‏شود. و پنجاه سال

قمرى معادل 48 سال شمسى و 179 روز مى‏باشد.(7)

مسأله: زنى كه شك دارد يائسه است يا نه خود را يائسه به حساب نياورد.(8)

.3 از سه روز كمتر نباشد

چنان‏چه خونى كمتر از سه روز ديده شود، اگر چه «يك ساعت» كم باشد حيض نيست ولى لازم

نيست از اوّل روز ببيند، بلكه اگر روز اوّل، از وسطِ روز شروع شود و تا وسطِ روز

چهارم خون ديدنِ او ادامه يابد كافى است. و آيا معيار سه «روز» است، يا سه

«شبانه‏روز»، (كه اگر سه روز و دوشب ببيند كافى نباشد.)؟ بعضى از فقها سه شبانه روز

معتبر دانسته‏اند مانند حضرت آيه‏الله زنجانى و بقيه سه روز و دو شب را كافى

مى‏دانند.(9)

.4 از ده روز بيشتر نباشد

اگر زنى بيشتر از ده روز خون ببيند به مقدار عادتش حيض، و بقيه استحاضه است.(10)

.5 استمرار آمدنِ خون در هر سه روز

ديدنِ خون بايد در سه روز استمرار داشته باشد؛ ولى لازم نيست در تمام سه روز، خون

بيرون بيايد، بلكه وجود خون در فرج كافى است، و چنان‏چه در ميان سه روز مختصرى پاك

شود و مدّت پاك شدن به قدرى كم باشد كه بگويند در تمام سه روز در فرج خون بوده به

فتواى بيشتر فقهاباز هم حيض است. و به فتواى حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره)

بنابراحتياط لازم بايد بين تروك حائض و اعمال مستحاضه جمع كند.(11)


196

شرايط مورد اختلاف در خونِ قاعدگى‏

.1 توالى (پياپى آمدن خون در سه روزِ اوّل)

زنى كه سه روز پشت سرهم خون ببيند، به فتواى همه فقها حائض و احكام حيض بر او جارى

است؛ اما اگر در ضمنِ ده روز، سه روز خون ببيند و صفات و علايم حيض را داشته باشد،

منتها پشت سر هم نيايد، مثلاً: روزِ اوّل و پنجم و هشتم را خون ببيند، مشهور فقها

حيض نمى‏دانند؛ زيرا توالى (پشت سر هم بودن) را شرط مى‏دانند ولى حضرت آيه‏الله

گلپايگانى(ره) فرموده‏اند: بنا بر احتياط لازم، در روزهايى كه خون مى‏بيند، بايد

جمع كند ميان كارهاى مستحاضه و تروك حائض و در روزهايى كه خون نمى‏بيند هم كارهايى

را كه بر حائض حرام است، ترك كند و هم عبادت‏هاى خود را به جا آورد.(12)


197

چند نكته‏

اوّل: مراد از توالى، (به فتواى كسانى كه توالى را شرط دانسته‏اند) در سه روزِ اوّل

است واگر در روزهاى بعد توالى نباشد ضررى، به حكم نمى‏رساند.(13)

دوم: در اين‏كه حيض از سه روز كمتر نيست گفته شد كه بعضى از فقها سه شبانه روز و

بيشتر فقها سه روز را معيار قرار داده‏اند؛ بنابراين، اگر زنى از طلوع فجر حيضش

شروع شود و تا غروب آفتابِ روز سوم ادامه يابد به فتواى بيشتر فقها كافى است با اين

كه سه روز و دوشب شده است ولى به فتواى كسانى كه سه شبانه روز را معيار

قرارداده‏اند كافى نيست.(14)

سوم: به فتواى بيشتر فقها كه سه روز را معيار قرار داده‏اند نه سه شبانه روز را،

لزوم خون ديدن در شب دوم و سوم به خاطر شرط بودن مسأله استمرار است.(15)

چهارم: به فتواى بيشتر فقها كه سه روز را معيار قرار داده‏اند نه سه شبانه روز را،

اگر ابتداى بيرون آمدنِ خون، اوّل شب و يا به صورت تلفيق باشد، هر سه شب حيض محسوب

مى‏شود.(16)

.2 ميان دو حيض حدّاقل ده روز فاصله بيفتد

ميان دو حيض بايد حدّاقل ده روز فاصله بيفتد (اقلّ طُهر ده روز است)؛ بنابراين اگر

از حيضِ اوّل، ده روز نگذشته باشد، خونى كه ديده مى‏شود، حيض نيست؛ و اما اختلاف در

اين است كه اگر به طور مثال: سه روز پشت سر هم خون ببيند و قطع شود (و چند روز پاك

باشد) و سپس سه روز يا بيشتر خون ببيند، و مجموعِ دو خون با پاكى وسط از ده روز

تجاوز نكند كه با اين‏كه هر دو خون، حيض است چگونه پاكى وسطِ دو حيض كمتر از ده روز

است، بدين جهت بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) و حضرت آيه‏الله

سيستانى و حضرت آيه‏الله مكارم فرموده‏اند: جايز است اقلّ طُهر و پاكى، كمتر از ده

روز باشد در صورتى كه اين پاكى ميان يك حيض واقع شود. و نسبت به چند روز پاكى وسط


198

مى‏فرمايند: بنابر احتياطِ واجب بايد احتياط نموده و بين كارهاى شخص طاهر و زنِ

حائض را جمع كند (يعنى نماز بخواند و روزه بگيرد و محرّماتِ بر حائض را انجام

ندهد)؛ اما بعضى از فقها مانند حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله خوئى (ره) و حضرت

آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل فرموده‏اند: ايام پاكىِ وسط، جز حيض

است.(17)


199

يادسپارى‏

هرگاه فاصله حداقلّ ده روز بين دو حيض را خون استحاضه ببيند، مانند اين است كه خون

نديده و پاك است؛ يعنى دو طرف، محكوم به حيض و وسط محكوم به استحاضه است.(18)

* يك بار ديگر شرايط فراهم آمدن خون قاعدگى را مرور مى‏كنيم.


200

شرايطِ تحقّقِ حيض‏

شرايط مورد اتفاق‏

1- بلوغ‏

2- خون ديدن پيش از سن يائسگى‏

3- از سه روز كمتر نباشد.

4- از ده روز بيشتر نباشد.

5- استمرار آمدن خون در هر سه روز

شرايط مورد اختلاف‏

.1 توالى (پياپى آمدنِ خون در سه روزِ اوّل)

.2 ميان دو حيض، حداقلّ ده روز فاصله بيفتد ^^خطا در اين صفحه^^

1- رجوع به اين صفات، در مورد شك است (دربعضى موارد) وگرنه خونى كه يقين به حيض

بودن آن پيدا شده، محكوم به حيض است، اگر چه داراى اين صفات هم نباشد.

تحريرالوسيله، ج‏1، فصل فى غسل الحيض.

2- توضيح المسائل مراجع، مسأله 434.

3- العروه الوثقى، ج 1، فصل فى الحيض.

4- همان.

5- همان.

6- همان؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 435.

7- جامع المسائل، آيه‏الله فاضل، ج 1، ص‏62، سؤال 179.

8- العروه الوثقى، ج 1، فصل فى الحيض.

9- همان، مسأله 6؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 444.

10- العروه الوثقى، ج 1،فى‏الحيض، مسأله 6.

11- همان؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 442.

12- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 6؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 442.

13- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 6.

14- توضيح المسائل مراجع، مسأله 440.

15- العروه الوثقى، ج‏1، فى الحيض، مسأله 6.

16- العروه الوثقى، ج‏1، فى الحيض، مسأله 6.

17- همان، مسأله 7 و 18؛ مهذّب الأحكام، ج‏3، ص 157.

18- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى حكم تجاوز الدم عن العشره.


202

اقسام زن‏هاى حائض‏

عادت دارد

عدد معين (عدديّه)

وقت معين (وقتيّه)

وقت و عدد معين‏ (وقتيّه و عدديّه)

عادت ندارد

ناسيه‏

مضطربه‏

مبتدئه

مبتدئه: زنى است كه نخستين بار(1) حيض مى‏شود.(2)

مضطربه: زنى است كه چند ماه خون ديده؛ ولى عادت معينى پيدا نكرده، يا عادتش به‏هم

خورده و عادت منظّم تازه‏اى پيدا نكرده است.(3)

ناسيه:(4) زنى كه عادت خود را فراموش كرده، ناسيه ناميده مى‏شود.(5)

فرض: زنى كه به سبب حاملگى و شيردادن به فرزندش، نزديك دوسال و اندى از عادت پيشين

او گذشته، احتمال فراموشى عادتش فراوان است.

وقتيّه و عدديّه: زنى كه وقت و عدد عادتش در هرماه يكسان است، «وقتيّه و عدديّه»

ناميده مى‏شود.

وقتيّه: زنى كه عادتش در هر ماه در يك زمان معيّن است ولى عددش متفاوت است «وقتيّه»

ناميده مى‏شود.

عدديّه: زنى كه عادتش در هر ماه از نظر عددِ روزها يكسان و از نظر زمان متفاوت است

«عدديّه» ناميده مى‏شود.

معيار پيدايى (تحقّق) عادت‏

اگر زن دوبار به يك صورت خونِ حيض ببيند، عادتش محقّق مى‏شود. منتها در وقتيّه و

عدديّه مورد اتفاق است؛ ولى در وقتيّه يا عدديّه فقط حضرت امام(ره) فرموده‏اند:

تحقّق عادت با دو بار مشكل است و شايسته است احتياط را ترك ننمايد؛ يعنى هنوز حكم

به تحققّ عادت نكند.(6)

معيار به هم خوردن عادت‏

حائض(7)

1- يك بار برخلاف عادتِ قبلى ديده است: عادت قبلى زايل نمى‏شود.

2-دو بار ديده است‏

-- هر دو بار به يك شكل بوده‏است: عادت قبلى زايل مى‏شود.

-- مختلف بوده است:روشن نيست مگر بيش از دو بار باشد كه عرفاً صدق‏ كه اين زن عادت

معيّنى ندارد كه مضطربه خواهد شد.

1- البته همان گونه كه ممكن است مبتدئه دختر باشد احتمال دارد زن نيز باشد، در

صورتى كه زود ازدواج كرده و اولين حيض او در خانه شوهرش واقع شده باشد.

2- توضيح المسائل مراجع مسأله 496.

3- همان، مسأله 478 و 494.

4- به ناسيه (متحيّره و) مضطربه هم گفته‏اند. در اين صورت، مبتدئه را عام گرفته‏اند

كه دو فرد دارد:


203

الف) زنى كه نخستين بار حيض ديدن اوست.

ب) زنى كه عادت معيّنى پيدا نكرده است. (مضطربه به معناى اول). العروه‏الوثقى، ج 1،

فى الحيض مسأله 8.

5- توضيح المسائل مراجع، مسأله 499.

6- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 9؛ تحرير الوسيله، ج 1، فى الحيض، مسأله

11.

7- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 10؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى الحيض، مسأله

11 و 12.


204

ملاك تشخيص حيض در ابتدا ‏

عادت ماهانه‏

1- ابتدا(شروع)(1) 2- انتها(پايان) الف ) تا ده روز قطع شده (2) ب ) از ده روز

بگذرد 1- عادت دارد --- وقتيّه‏وعدديّه 3 --- عدديّه 4 --- وقتيّه 5 2- عادت ندارد

--- مبتدئه 6 --- مضطربه 7 --- ناسيه 8


205

ملاك تشخيص حيض در ابتدا

اوّلاً: ميزان، رجوع به عادت وقتيّه است، اگر خون در ايّامِ عادت ديده شود، در

اين‏جا به مجرّدِ ديدن خون، حيض است گرچه نشانه‏هاى حيض را نداشته باشد و بايد به

وظيفه حائض عمل كند.(3)


206

چند نكته‏

الف: عادت بانوان بر دو نوع است: يكى عادتى كه محدود به زمان خاص است؛ يعنى زمانِ

شروع و ختمِ آن دقيق است، و يكى عادتى كه ممكن است با كمى تقديم يا تأخير اتّفاق

بيفتد، و نوع دوم در ميان بانوان متعارف‏تر است؛ زيرا ممكن است گاهى عادتشان جلو، و

گاهى عقب بيفتد و تأخير و عقب افتادن هم گاهى ممكن است از اوّل زمانِ عادت باشد، و

گاهى پس ازتمام شدنِ ايّامِ عادت مانند مواردى كه بايد استظهار كنند كه خواهد

آمد.(4)

ب: اگر عادتِ زن جلو بيفتد، و صفات و نشانه‏هاى حيض را داشته باشد حيض قرار مى‏دهد،

و اگر بدون صفات باشد تا دو روز مورد اتّفاق فقهاست كه حيض است و اما در بيشتر از

دو روز، بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند: بايد احتياط

كند(يعنى؛ بين تروك حائض و اعمال مستحاضه جمع نمايد) و بقيه فقها فرموده‏اند: اگر

عرفاً گفته‏شود عادتش جلو افتاده بيش از دو روز هم حيض است.(5)

ج: اگر عادت زن عقب بيفتد بيشتر فقها فرموده‏اند: يك روز يا دو روز يا بيشتر كه در

عرف گفته شود عادتش عقب افتاده مانعى ندارد و خونِ ديده شده محكوم به حيض است. و

بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى تفصيل داده‏اند

كه اگر تأخيرِ يكى دو روز، از اوّل ايامِ عادت باشد، حيض است؛ و اما اگراز آخر باشد

(يعنى پس از تمام شدن ايام عادت و نديدن خون در ايّام عادت، خونى ببيند كه صفات حيض

را هم نداشته باشد)، حيض نيست. البته حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: بايد در

تحت عنوان بانوانى كه عادت معين ندارند بررسى شود.(6)

د: اگر خون حيض از بدن خارج شود، هر چند به اندازه سر سوزنى باشد به اتّفاقِ همه

فقها، زن حائض است. و احكام حيض جارى است، گرچه نسبت به بقاى حيض خارج شدن شرط نيست

بلكه همين مقدار كه باطن آلوده به خون حيض باشد كافى است.(يعنى خروجِ خون از بدن


207

براى آغاز حيض است )؛ و اما اگر خون حيض از رحم خارج شود و در فضاى فرج باشد آيا زن

حائض است و احكامِ حيض جارى است يا نه؟ بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله مكارم

فرموده‏اند: مانند صورت قبل است (احكام حيض جارى است) و بعضى از فقها مانند حضرت

آيه‏الله اراكى (ره) و حضرت آيه‏الله خوئى (ره) و حضرت آيه‏الله گلپايگانى (ره) و

حضرت آيه‏الله سيستانى و حضرت آيه‏الله فاضل فرموده‏اند: احكامِ حيض جارى نيست، و

بعضى از فقها مانند حضرت امام (ره) فرموده‏اند: بنابر احتياطِ واجب بايد ميان اعمال

شخص طاهر و تروك حائض جمع كند (و علّتِ اين اختلاف آن است كه آيا معيار، خروج خون

از رحم است يا از بدن) البته مى‏تواند قدرى خون را (گرچه با انگشت يا پنبه باشد)

خارج نمايد تا محكوم به حيض گردد.(7)

ثانياً: اگر عادت وقتيّه نداشت يعنى چهار صورت ديگر (عدديّه، مبتدئه، مضطربه و

ناسيه) بود در اين صورت بايد به صفات و علايم رجوع كند، اگر خون صفات حيض را داشت،

از اوّل، حيض قرار مى‏دهد وگرنه بايد تا سه روز بين كارهايى كه مستحاضه انجام

مى‏دهد و كارهايى كه زن حائض بايد ترك كند جمع نمايد، كه اگر جريان خون، تا سه روز

يا بيشتر ادامه داشت، حيض خواهد بود مگر آن كه از اوّل علم داشته باشد كه تا سه روز

ادامه دارد كه در اين صورت آن را حيض قرار مى دهد؛ و اما در صورتى كه عادت ندارد و

علايم حيض را نيز ندارد، بعضى از فقها فرموده‏اند احتياط مستحب آن است كه بين وظيفه ^^خطا در اين صفحه^^

حائض و مستحاضه جمع كند.(8)

1- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 9 تحرير الوسيله ، ج 1 ، في الحيض ، مساله

11.

2- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 9 تحرير الوسيله ، ج 1 ، في الحيض ، مساله

11-12.

3- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 15.

4- مهذّب الأحكام، ج‏3، ص 168.

5- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى الحيض، مسأله 15.

6- همان.

7- همان، مسأله 4؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى الحيض، مسأله 3؛ مهذّب الاحكام، ج 3، ص

141.


209

8- العروه الوثقى، ج 1، فى الحيض، مسأله 15؛ تحرير الوسيله، ج 1، فى الحيض، مسأله

13.


210

وظيفه زن حائض پس از قطع خون‏

چون خون حيض پيش از ده روز بند آيد، صورى پديد شود كه حكم هر يك بيان مى‏گردد.(1)

و(2)

وظيفه زن حائض پس از قطع خون‏

مسأله: روش آزمايش آن است كه پس از قطع شدنِ خون، مقدارى پنبه داخل فرج نموده و پس

از كمى صبر و خارج نمودن، اگر تميز بود حكم به پاك بودن مى‏نمايد.(3)

مسأله: اگر آزمايش را ترك كند ونماز بخواند نمازش باطل است اگرچه بعد هم بفهمد كه

پاك بوده است مگر با اين‏كه به وظيفه‏اش رفتارنكرده توانسته باشد قصد قربت

نمايد.(4)

مسأله: اگر آزمايش ممكن نباشد (به خاطر اين‏كه زن نابيناست يا آزمايش برايش ضرر

دارد يا به علّت ديگر) بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله

خوئى(ره) فرموده‏اند: بنابراحتياط واجب بايد غسل كرده و نماز بخواند تا اين‏كه به

پاك شدن علم پيدا كند كه پس از علم به پاك شدن بايد دوباره غسل كرده و روزه‏هايى كه

گرفته است قضا كند. و حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل به اين عمل اشكال

كرده‏اند و بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله مكارم فرموده‏اند: بنابراحتياط واجب

بايد بين اعمالِ زنِ طاهر و تروك حائض جمع كند و بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله

گلپايگانى(ره) فرموده‏اند: بايد اعمال سابق را انجام دهد واگر بخواهد احتياط كند

بين دو وظيفه را جمع مى‏كند و بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله سيستانى

فرموده‏اند: بايد خود را حائض به حساب آورد تا علم به پاك شدن پيدا كند.(5)

سؤال: گاهى به جهت لكّه بينىِ بى‏موقع، يعنى در غير زمانِ عادتِ ماهانه خانم‏هاى

نابينا دچار ترديد مى‏شوند كه آيا لكّه مزبور خون است يا خير؟ و اگركسى نبود كه به

او نشان داده شود و يا اگر كسى بود و خجالت كشيدند كه بپرسند حكم چگونه است؟

جواب: تا يقين پيدا نكنند كه خون است حكم خون ندارد.(6)

1- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى‏احكام الحيض، مسأله 23 و 24 و 25؛ توضيح المسائل مراجع،

مسأله 505 و 506.

2- استظهار و اقوال فقها درباره آن قبلاً بيان گرديد.


211

3- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى‏احكام الحيض، مسأله 23؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى الحيض،

مسأله 18؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 506.

4- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى‏احكام الحيض، مسأله 26.

5- همان، مسأله 27.

6- استفتاآت امام، ج‏1، غسل حيض، سؤال 157.


212

چيزهايى كه حيض، آنها را باطل مى‏كند

.1 نماز

هرگاه زن در حال نماز- اگر چه قبل از گفتن سلام نماز- حيض شود، نمازش باطل مى‏شود و

اگر بعد از نماز بفهمد وسط نماز حيض شده نيز نمازش باطل است. و همچنين حيض يكى از

مبطلات وضو نيز مى‏باشد.(1)

.2 روزه‏

همان‏گونه كه باقى ماندنِ عمدى بر جنابت تا طلوع صبح (اذان) در ماه مبارك رمضان

موجب بطلانِ روزه مى‏گردد، همچنين باقى ماندنِ عمدى بر حيض هم تا طلوع صبح روزه را

باطل مى‏كند؛ بنابراين، هرگاه زن از حيض، قبل از طلوع صبح پاك شود واجب است غسل

نمايد و يا اگر وظيفه‏اش تيمّم است، تيمّم كند و اگر عمداً ترك نمايد روزه‏اش باطل

است.(2)

.3 طلاق و ظِهار(3)

طلاق و ظِهارِ زن در حال حيض باطل است. به ضميمه شرايط ديگرى كه در كتب فقهى موجود

است.(4)

مسأله: بطلان طلاق و ظهار مختص به حال حيض است، اما زنى كه از حيض پاك شده ولى هنوز

غسل نكرده اين حكم را ندارد.(5)

يادداشت: مواردى كه طلاق زن هرچند در حال حيض باشد صحيح است:

اوّل: دختر يا زنى كه عقد شده باشد؛ ولى با شوهرش همبستر نشده اگر در حال حيض طلاق

داده شود صحيح است.

دوم: زنى كه حامله است، هرچند در حال حيض باشد، طلاقش صحيح است. (البته بسيار كم

است كه زن حامله حيض ببيند.)

سوم: آن كه بخواهد زنش را در حالى كه غايب است طلاق دهد و امكان تحقيق از حال زن را

به هيچ وجه نداشته باشد كه در اين صورت هم اگر طلاق در حال حيض واقع شود صحيح

است.(6)

.4 غسل‏هاى واجب و وضوهاى مستحبى...

در مورد غسل‏هاى واجب و وضوهاى مستحبى در حال حيض اقوالى است:

الف: درحال حيض غسل‏هاى واجب صحيح نيست و اگر هم انجام شود رفع حدث نمى‏كند. و

همچنين وضوهاى مستحبى.

ب: تمام غسل‏ها در حال حيض صحيح است، اگر چه حدث حيض باقى است، و اما نسبت به وضوها


213

فقط وضوهايى كه براى رفع حدث نباشد صحيح است و اين نظر تمامى فقهايى است كه

فتاوايشان در اين كتاب آمده است به‏جز حضرت آيه‏الله سيستانى كه در صحت غسل جمعه

اشكال كرده‏اند و همچنين حضرت امام(ره) كه در بند بعدى (ج) نظر مبارك ايشان خواهد

آمد.

ج: وضوهايى كه براى رفع حدث نباشد صحيح است؛ ولى مشكل است كه تمام غسل‏ها در حال

حيض صحيح باشد واين نظر حضرت امام(ره) است. ^^خطا در اين صفحه^^

د: فقط غسل جنابت در حال حيض صحيح است.(7)

1- العروه الوثقى، ج 1، فى احكام الحائض، مسأله‏1 و فى نواقض الوضؤ «السادس».

2- همان، ج 2، فى الصوم، المفطرات، مسأله 59.

3- ظهار: يك نوع طلاق بوده كه در زمان جاهلى (قبل از اسلام) انجام مى‏شده و مرد به

زن مى‏گفته: تو مانند مادرم باشى. و بدين ترتيب زن بر او حرام ابدى مى‏شده‏است كه

اسلام آن را تغيير داده و آن را موجب حرام شدن زن بر مرد قبل از دادن كفّاره قرار

داده‏است. تحرير الوسيله، ج 2، كتاب الظهار.

4- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام الحائض «التاسع».

5- همان، مسأله 24.

6- همان، فى احكام الحيض «التاسع»؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى الحيض بعد از مسأله 8.

7- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى احكام الحيض، مسأله 43.


215

چيزهايى كه حيض آنهارا بر زن واجب مى‏كند

.1 كفّاره‏

جماع (همبسترى) در حال حيض بر مرد و زن (هر دو) حرام است و علاوه بر حرمت موجب

كفّاره بر مرد نيز مى‏شود. و بعضى از فقها كفّاره را واجب مى‏دانند. و بعضى از فقها

مانند حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله فاضل احتياط واجب و

بعضى هم مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) و حضرت

آيه‏الله سيستانى حضرت آيه‏الله مكارم مستحب مى‏دانند.(1)

مسأله: اگر شماره روزهاى حيضِ زن به سه قسمت تقسيم شود و مرد در قسمت اوّل آن، با

زن خود در قُبُل (جلو) جماع كند، بايد يك دينارِ شرعى كفّاره به فقير بدهد و دينار

شرعى حدود 18 نخود است و اگر در قسمت دوم جماع كند بايد نيم دينار يعنى حدود 9 نخود

طلاى سكّه دار بدهد و اگر در قسمت سوم‏جماع كند بايد ربع دينار يعنى حدود 4/5 نخود

طلاى سكّه دار بدهد و اگر در هر سه قسمت جماع كرده باشد بايد كفّاره هر سه قسمت را

بدهد.(2)

مسأله: آميزش (جماع) در حال حيض، بر زن كفاره‏اى را واجب نمى‏كند هر چند به ميل و

رغبت همبستر شود ( فقط كار حرام انجام داده و گناه كرده است.)(3)

.2 غسل‏

پس از قطع شدنِ خون حيض،نسبت به اعمال واجبى كه مشروط به طهارت هستند مانند نماز،

روزه و طواف، بر زن واجب است غسل كند. و نسبت به كارهايى كه مستحب است براى آنها

شخص طهارت داشته باشد، غسل كردن مستحب است.و نسبت به كارهاى غير واجبى كه داشتن

غسل، شرط آنها است اگر بخواهد عمل صحيح انجام شود بايد غسل كند.(4)

مسأله: با غسل جنابت (تا طهارت آن باقى است) براى نماز نبايد وضو گرفت و اما غسل

حيض به فتواى تمام فقهايى كه فتاوايشان در اين كتاب آمده است نياز به وضو دارد كه

قبلش يا بعدش يا وسطش - اگر ترتيبى انجام شود - بايد وضو بگيرد اگرچه بهتر است در

تمام غسل‏هايى كه نياز به وضو دارد، وضو قبل از غسل انجام شود به‏جز حضرت آيه‏الله


216

خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى و حضرت آيه‏الله مكارم كه وضو را لازم

نمى‏دانند.(5)

مسأله: اگر زنِ حائض، پس از تمام شدن حيض، غسل كند، آنچه بر او حرام بود، حلال

خواهد شد و نيازى به وضو نيست؛ و امانسبت به آنچه شرطش داشتن طهارت است مانند نماز

و... بعضى از فقها فرموده‏اند:بايد وضو هم بگيرد، و بعضى فرموده‏اند: همان غسل كافى

است كه تفصيل آن در مسأله قبل بيان گرديد.(6)

.3 قضا و جبران بعضى از اعمالى كه در حال حيض از او به خاطرحيض بودن‏ فوت شده است‏

الف: نمازهاى يوميّه فوت شده از زن حائض قضا ندارد در صورتى كه تمامِ وقتِ نماز را

حائض باشد.

ب: روزه‏هاى ماه مبارك رمضان كه از زن حائض فوت شده قضا دارد.

ج: روزه‏هاى واجبِ غير ماه مبارك رمضان كه از زن حائض فوت شده نيز بايد قضا شود.

د:نسبت به نمازهاى واجب غير يوميّه:

1 - نماز طواف بالاتفاق بايد تدارك شود.

2 - نماز نذر معين تداركش واجب نيست به‏جز به فتواى حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) و

حضرت آيه‏الله مكارم.

3 - نماز آيات به فتواى بعضى مانند حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله مكارم

و حضرت آيه‏الله فاضل بنابراحتياط واجب بايد قضا شود و به فتواى بعضى مانند حضرت

آيه‏الله خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى نيازى به قضا ندارد و به فتواى بعضى

مانند حضرت امام (ره) و حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) در بعضى از مواردش نياز به قضا

دارد.(7)

سؤال: قضاى نماز آيات بر زن حائض درچه زمانى واجب است؟ و تفصيلى كه حضرت امام (ره)

در مسأله (8) بحث نماز آيات در تحرير الوسيله فرموده‏اند كدام است؟

جواب: منظور معظّم‏له از تفصيلِ درغير مستوعب ظاهراً اين است كه اگر به مقدارِ دركِ

نماز پاك بوده، يا اين كه بعد از پاك شدن مى‏توانسته يك ركعتِ آن را درك نمايد واجب

مى‏باشد و الاّ واجب نيست.(9)

1- توضيح المسائل مراجع، مسأله 451 و 452؛ العروه‏الوثقى، ج‏1، فى احكام الحائض

«الثامن».

2- توضيح المسائل مراجع، مسأله 452؛ العروه‏الوثقى، ج‏1، فى احكام الحائض «الثامن»،

و مسأله 6.

3- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام الحائض «الثامن».

4- همان، «العاشر».

5- همان، مسأله 25.


217

6- همان، مسأله 25 و 26.

7- همان، فى احكام الحائض «الحادى عشر»، و مسأله 31 و 32؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى

احكام الحائض والقول فى صلاه القضأ، مسأله 4.

8- استفتا از دفتر استفتاى حضرت امام‏1.

9- مجمع البحرين ، ماده «نفس».


218

مفهوم نفاس و مسايل آن

نفاس چيست؟

نفاس در لغت به زايمانِ زن گفته مى‏شود و زنى كه زايمان كرده «نُفَسأ» ناميده

مى‏شود(213). و اما در اصطلاحِ فقه، نفاس به خونى گفته مى‏شود كه همراه با خروجِ

اوّلين جز بچه از شكم مادر خارج مى‏شودبه شرطى كه قبل از ده روز، يا در پايان ده

روز قطع گردد (و بعضى از فقها اضافه كرده‏اند كه بايد صدق زايمان و خون ولادت

بنمايد؛ بنابراين اگر چيزى سقط شود و شك كند كه صدق زايمان مى‏كند يانه و يا اين‏كه

پس از زايمان با فاصله زياد خونى خارج شود كه صدق خون ولادت نكند حكم به نفاس كردن

مشكل است.)(1)

مسأله: خونى كه زن پيش از بيرون آمدنِ اوّلين جز بچه مى بيند نفاس نيست.(2)

مسأله: تمامى فقها فرموده‏اند: ابتداى ده روز را بايد بعد از تمام شدنِ ولادت

محاسبه نمود، گرچه ولادت طول بكشد نه از زمانِ شروعِ ولادت، و اما احكام نفاس، از

همان زمانِ شروعِ ولادت (اگر همراه با خون ديدن باشد) آغاز مى‏گردد ولى حضرت

آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: ابتداى ده روز بايد از زمان خون ديدن پس از ولادت

محاسبه شود؛ زيرا ممكن است خون ديدن با فاصله از ولادت شروع شود.(3)

مسأله: در نفاس آيا لازم است خلقت بچه تمام باشد؟ بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله

مكارم فرموده‏اند: بنابر احتياطِ واجب بايد خلقتش تمام باشد؛ بنابراين اگر خونِ

بسته‏اى از رحم خارج شود و بداند كه اگر در رحم مى‏ماند انسان مى‏شد بايد ميان

اعمالِ زنى كه از خون پاك است و كارهايى كه حائض ترك مى‏كند جمع نمايد و بعضى از

فقها مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: بلكه اگر

ناتمام نيز باشد در صورتى كه زاييدن صدق كند خونى كه تا ده روز ببيند خون نفاس است

و بقيه فقها فرموده‏اند: لازم نيست خلقت بچه تمام باشد بلكه اگر خونِ بسته‏اى هم از

رحم خارج شود و خودِ زن بداند يا چهار نفر قابله بگويند كه اگر در رحم مى‏ماند

انسان مى‏شد. خونى كه تا ده روز ببيند خون نفاس است.(4)


219

مسأله: هرگاه شك كند كه چيزى سقط شده يا نه، يا چيزى كه سقط شده اگر مى‏ماند انسان

مى‏شد يا نه، لازم نيست وارسى كند، و خونى كه از او خارج مى‏شود شرعاً خون نفاس

نيست.(5)

مسأله: ممكن است خونِ نفاس يك آن بيشتر نيايد ولى بيشتر از ده روز نمى‏شود.(6)


220

چند نكته‏

.1 ملازمه‏اى ميانِ عددِ روزهاى نفاس و مترتّب شدنِ احكام نفاس نيست؛ زيرا عدد را

بايد پس از تمام شدنِ ولادت حساب كرد ولى احكام نفاس، از زمان شروعِ ولادت مترتّب

است البته گاهى هم يكى مى‏شوند.

.2 اگر زن روز دهم ولادت را خون ببيند فقط همان يك روز نفاس است و قبلش حكم طاهر را

دارد.

.3 اگر زن روز سوم ولادت را خون ببيند و سپس پاك شود و دوباره روز دهم خون ببيند دو

روز سوم و دهم به فتواى همه نفاس است. و اما در مورد روزهاى پاكِ وسط (از سوم تا

دهم) بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله مكارم و حضرت آيه‏الله فاضل فرموده‏اند: آن

روزها حكم طاهر را دارد و بعضى از فقها مانند حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله

خوئى(ره) و حضرت آيه‏الله اراكى(ره) فرموده‏اند: حكم نفاس را دارد و بعضى از فقها

مانند حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: در آن

روزهاى پاكِ وسط بايد بين اعمال نُفَسأ و اعمال شخص طاهر جمع نمايد.

.4 اگر زن فقط روز پنجم را خون ببيند فقط همان روز نفاس است و قبل و بعدش نفاس نيست

و اما اگر روز اول ولادت و پنجم و دهم خون ببيند آن روزها قطعاً نفاس است و نسبت به

پاكى‏هاى وسط در صورت قبل (3) حكمش بيان گرديد.(7)

. 5 سؤال: از زنى بچه‏اى سقط شد و تا يك ماه از آلودگى پاك نشد، سپس او را «كورتاژ»

كردند و بقيّه‏اى مثلاً انگشتى را از بقاياى بچّه در آوردند چون بچه در حقيقت الان

بتمامه منفصل شده، آيا آلودگى اين مدّت به ضميمه ايّام نفاس تماماً نفاس است يا خير

و تكليف نماز و روزه‏هاى او چيست؟

جواب: در فرض سؤال تمام محكوم به نفاس است.(8)

.6 نسبت به زنانى كه براى سقط جنين عمل جراحى مى‏شوند، بعضى از فقها مانند حضرت

آيه‏الله فاضل فرموده‏اند: اگر خونى كه مى‏بينند مربوط به ولادت و سقط جنين باشد، ^^خطا در اين صفحه^^

احكام نفاس جارى است.(9)

1- العروه‏الوثقى، ج 1، فى النفاس؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 508 و زير مسأله

512.


222

2- توضيح المسائل مراجع، مسأله 509.

3- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام النفاس، مسأله 1.

4- توضيح المسائل مراجع، مسأله 510.

5- همان، مسأله 512.

6- همان، مسأله 511.

7- مهذّب الاحكام، ج‏3، ص‏319؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى النفاس، مسأله 1؛

العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام النفاس، مسأله 2.

8- استفتاآت امام، ج‏1، غسل حيض، سؤال‏186؛ اجوبه الاستفتأات، ج‏1، ص‏68، سؤال 235.

9- مهذّب الاحكام، ج‏3، ص‏305؛ جامع المسائل، حضرت آيه الله فاضل، ج‏1، ص‏62، سؤال

178.


223

ملاك تشخيص نفاس‏

.1 حكم خونى كه نفسأ از ابتداى خروج بچّه تا بيرون آمدن تمام آن مى‏بيند:

اگر اين خون قطع نشده تمام آن نفاس است هرچند روز طول بكشد، گرچه بيشتر از ده روز

باشد (زيرا ممكن است بچه‏اى در رحم مادر مرده و متلاشى شده و هر دفعه مقدارى از آن

خارج شود)؛ و امّا اگر در وسط گاهى خون ريزى نداشته و پاك بوده است، بعضى از فقها

فرموده‏اند: اگر آن پاكىِ وسط ده روز مى‏شده بايد به وظيفه زن طاهر و پاك عمل كند و

اگر كمتر از ده روز بوده است در ايّام پاكى بايد بين اعمالِ زنِ طاهر و نفسأ جمع

كند. و بعضى از فقها فرموده‏اند: اگر پاكى وسط ده روز مى‏شده به وظيفه زنِ طاهر و

پاك عمل مى‏كند و اگر كمتر از ده روز بوده نفاس است به شرحى كه قبلاً بيان

گرديد.(1)

.2 حكم خونى كه نفسأ پس از خارج شدن تمام بچّه ديده و تا ده روز قطع شده است:

تمام خون نفاس است، چه همه ده روز يا روزهاى اوّل يا وسط يا آخر آن را ديده باشد. و

در اين قسم فرقى ميان اقسام زن‏ها از جهت داشتن و يا نداشتن عادت و انواع آن نيست.

و اگر در وسط، بعضى از روزها را پاك بوده است احكام آن قبلاً بيان گرديد.(2)

.3 حكم خونى كه نفسأ پس از خارج شدن تمام بچّه ديده و از ده روز تجاوز كرده و در

حيض هم عادت دارد: به اندازه روزهاى عادتش نفاس‏است. (چه عادتش ده روز يا كمتر

باشد) و اما حكم بعد از ايّام عادت در بحث بعدى (حكم خونى كه زن پس از ايّام نفاس

مى‏بيند) خواهد آمد. اگرچه احتياط مستحب آن است كه از روز بعد از عادت تا روز

هجدهمِ زايمان، كارهاى استحاضه را به‏جا آورد و كارهايى را كه بر نفسأ حرام است ترك

كند.(3)


224

دو نكته مهم‏

اوّل: به فتواى همه فقها رجوع به صفات و علايم در نفاس وجود ندارد (زيرا در نفاس،

صفات و علايم مطرح نيست) و همچنين رجوع به عادت نوعيه (يعنى رواياتى كه عادتِ نوع

زن‏ها را بيان مى‏كردند كه عبارت بودند: از سه روز، شش روز، هفت روز و...) مطرح

نيست و اما نسبت به رجوع به اقارب و بستگان، بيشتر فقها فرموده‏اند: نفسأ رجوع به

اقارب و بستگان ندارد؛ يعنى اگر عادت دارد بايد به مقدار عادتش نفاس قرار دهد و اگر

عادت ندارد بايد ده روزِ پس از زايمان را نفاس قرار دهد ولى بعضى از فقها مانند

حضرت آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند: اگر عادت دارد به مقدار عادتش را نفاس قرار دهد

و اگر عادت ندارد بنابر احتياطِ واجب بايد به عادت اقارب و بستگانش مراجعه كند و

بقيّه‏اش را تا ده روز احتياط كند.(4)

دوم: در نفاس فقط عادت عدديّه مى‏آيد و اما وقتيّه اثرى ندارد.

مسأله: زنى كه عادتِ حيضش كمتر از ده روز است، اگر بيشتر از روزهاى عادتش خونِ نفاس

ببيند بايد به اندازه روزهاى عادتِ خود نفاس قرار دهد و سپس استظهار كند و درباره

استظهار اقوالى است كه در زير بيان مى‏گردد:

الف: بعد از نفاس قرار دادنِ ايّام عادت، تا روز دهم مى‏تواند عبادت را ترك نمايد

يا كارهاى مستحاضه را انجام دهد ولى ترك عبادت يك روز يا دو روز خيلى خوب است كه

اين نظر حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى مى‏باشد.

ب: بعد از نفاس قرار دادن ايّام عادت واجب است يك روز عبادت را ترك نمايد و بعد

جايز است احكام مستحاضه را جارى يا اين‏كه‏عبادت را تا ده روز ترك كند و اين نظر

حضرت آيه‏الله خوئى(ره) مى‏باشد.

ج: بعد از نفاس قرار دادن ايّام عادت بنابر احتياطِ واجب تا دو روز عبادت را ترك

نمايد و بعد از دو روز تا روز دهم كارهاى مستحاضه را به‏جا آورد و كارهايى كه بر

نفسأ حرام است ترك نمايد و اين نظر حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) مى‏باشد.


225

د: بعد از نفاس قرار دادنِ ايّام عادت، ترك عبادت يك روز واجب، و دو روز تا ده روز

خوب است و اين نظر حضرت آيه‏الله اراكى(ره) مى‏باشد.

ه' : بايد به اندازه روزهاى عادتِ خود نفاس قرار دهد و احتياط واجب آن است كه تا

روز دهم زايمان عبادت را ترك كند و اين نظر حضرت آيه‏الله مكارم و حضرت آيه‏الله

فاضل مى‏باشد.(5)

.4 حكم خونى كه نفسأ پس از خارج شدنِ تمام بچّه ديده و از ده روز تجاوز كرده و در

حيض هم عادت ندارد: بيشتر فقها كه رجوع به اقارب را در نفاس لازم نمى‏دانستند

فرموده‏اند: ده روزِ پس از زايمان، نفاس است، ولى بعضى ديگر از فقها مانند حضرت

آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند: بنابر احتياطِواجب بايد به عادت اقارب و بستگانش

مراجعه كند و پس از آن تا ده روز احتياط كند. و اما حكم خونى كه پس از ده روزه

مى‏بيند در بحث بعدى (حكم خونى كه زن پس از ايّام نفاس مى‏بيند) خواهد آمد. اگر چه

احتياط مستحب آن است كه بعد از روز دهم تا روز هجدهمِ زايمان كارهاى مستحاضه را

به‏جا آورد و كارهايى كه بر نفسأ حرام است ترك كند.(6)

1- العروه‏الوثقى،ج 1، فى النفاس، مسأله 1 و .5

2- همان، مسأله 2؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 515.

3- توضيح المسائل مراجع، مسأله 517.

4- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام النفاس، مسأله 2؛ مهذّب الاحكام، ج 3، ص 314.

5- توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 518؛ العروه‏الوثقى، ج‏1، فى احكام النفاس، مسأله 9.

6- العروه‏الوثقى، ج 1، فى النفاس، مسأله 2؛ توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 517.


226

حكم خونى كه زن پس از ايّام نفاس مى‏بيند

الف: در حيض عادتِ معيّن داشته است‏

زنى كه در حيض عادت دارد، اگر بعد از زايمان تا يك ماه يا بيشتر پى در پى خون

ببيند، به اندازه روزهاى عادت او نفاس است و ده روز از خونى كه بعد از نفاس مى‏بيند

اگر چه در روزهاى عادت ماهانه‏اش باشد استحاضه است. و بعد از گذشتن ده روز، اگر

خونى را كه مى‏بيند در روزهاى عادتش باشد، حيض است چه نشانه‏هاى حيض را داشته باشد

يا نداشته باشد و اگر در روزهاى عادتش نباشد بايد به صفات و علايم مراجعه كند اگر

صفات و علايمِ حيض را دارد، حيض است و اگر همه داراى صفت حيض باشند همان احكامى كه

در بحث اصلىِ حيض بيان شد در اين مسأله هم كه حيض است جارى است مانند رجوع به عادت

اقارب و بستگان و در صورت معذور بودن، رجوع به رواياتى كه عادت نوعىِ زنان را مشخص

مى‏كردند. و امّا اگر پس از گذشتن ده روز از نفاس، خون در زمان عادت نباشد و

نشانه‏ها و علايم حيض را نيز نداشته باشد، بيشتر از فقها فرموده‏اند: استحاضه است؛

و حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) فرموده‏اند: بايد احتياطاً تا وقتى كه ممكن است آن

خون حيض باشد، آنچه را بر حائض حرام است ترك كند و كارهاى مستحاضه را به‏جا آورد و

حضرت آيه‏الله سيستانى مى‏فرمايند:... و خونى كه بعد از نفاس تا ده روز مى‏بيند اگر

چه در روزهاى عادت ماهانه‏اش باشد استحاضه است و بعد از گذشتن ده روز اگر خونى را

كه مى‏بيند در روزهاى عادتش باشد حيض است چه نشانه‏هاى حيض را داشته، چه نداشته

باشد، و اگر در روزهاى عادتش نباشد بايد منتظر روزهاى عادتش شود هرچند كه انتظارش

يك ماه يا بيشتر طول بكشد، هرچند كه خون در اين مدت داراى نشانه‏هاى حيض باشد و اگر

صاحب عادت وقتيّه نباشد بايد حيض خود را چنان‏چه ممكن است با نشانه‏هاى آن تعيين

كند، و اگر ممكن نيست مثل اين كه همه خونى را كه ده روز بعد از نفاس مى‏بيند يكسان


227

باشد و يك ماه يا چند ماه به همين‏صفت ادامه پيدا كند بايد در هر ماه حيضِ بعضى از

خويشان خود را براى خويش حيض قرار دهد، و اگر ممكن نيست عددى را كه مناسب با خود

مى‏داند اختيار نمايد.(1)

مسأله: (يكى از شرايط تحقّقِ حيض اين بود كه بايد بين دو حيض حداقل ده روز فاصله

باشد يعنى اقلّ طهر و پاكى ده روز باشد) مشهور علما فرموده‏اند: اين ده روز فاصله

ميانِ حيضِ قبل از نفاس و همچنين حيضِ بعد از نفاس معتبر است؛ بنابراين اگر كمتر از

ده روز فاصله باشد خونِ قبل از ولادت و يا بعد از ولادت، حيض نيست اگر چه صفات حيض

را داشته باشد ولى تمامى فقهايى كه فتاوايشان در اين كتاب آمده است سخن مشهور را در

حيض بعد از نفاس قبول كرده‏اند و اما نسبت به حيض قبل از نفاس نپذيرفته‏اند به‏جز

حضرت آيه‏الله مكارم و حضرت آيه‏الله فاضل كه در ردّ كلام مشهور توسط غير موافقين

اشكال كرده‏اند. و بعضى هم مانند حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله مكارم

فرموده‏اند: بنابر احتياطِ واجب رعايت احتياط بشود.(2)

ب: در حيض عادت معيّن نداشته است‏

زنى كه در حيض عادت ندارد، اگر بعد از زايمان تا يك ماه يا بيشتر از يك ماه خون

ببيند، به فتواى تمامى فقهايى كه فتاوايشان در اين كتاب آمده است ده روزِ اوّل آن

نفاس است به‏جز به فتواى حضرت آيه‏الله خوئى(ره) كه بايد مقدارِ عادتِ اقارب و

بستگانش را نفاس قرار داده و تا ده روز احتياط كند و ده روز دومِ آن (طبق فتواى

همه) استحاضه است و خونى كه بعد از آن مى‏بيند، اگر نشانه‏هاى حيض را داشته باشد،

حيض است و اگر نشانه‏هاى حيض را نداشته باشد استحاضه است.(3)

وظيفه زنان پس از قطع شدن خون نفاس‏

بر نفسأ واجب است (مانند حائض) پس از بند آمدن خون، خود را آزمايش كند.(4)


228

چيزهايى كه بر نُفَسأ حرام، مكروه و مستحب است‏

تمام احكام حرام و همچنين مكروهات و مستحبّاتى كه درباره زنِ حائض گفته شد، در مورد

زن نُفَسأ نيز جارى است به‏جز بعضى از موارد كه در بحث بعدى (تفاوت‏هاى حيض و نفاس) ^^خطا در اين صفحه^^

خواهد آمد.(5)

1- تحرير الوسيله، ج‏1، فى النفاس، مسأله 4؛ توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 519.

2- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى احكام النفاس، مسأله‏4؛ تحريرالوسيله، ج‏1، فى النفاس،

مسأله 3.

3- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام النفاس، مسأله 2؛ تحرير الوسيله، ج‏1، فى النفاس،

مسأله 4؛ توضيح المسائل مراجع، مسأله 520.

4- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام النفاس، مسأله 8.

5- همان، مسأله 10.


230

استحاضه‏ و علايم و موارد آن

استحاضه چيست؟

هرخونى كه از رحم خارج شده‏است، درصورتى كه از زخم نباشد و شرايط حيض و نفاس را نيز

نداشته باشد، خون استحاضه است، و اگر قبلا زخم و جراحت نداشته و شك دارد كه خونى كه

دفع شده، خون زخم است يا استحاضه، بنابر احتياط واجب استحاضه است، و زن را در هنگام

ديدنِ خون استحاضه، مستحاضه مى‏گويند.(1)

علايم خون استحاضه‏

خون استحاضه در بيشترِ اوقات زردرنگ و سرد است؛ بدون فشار وسوزش بيرون مى‏آيد و

غليظ هم نيست؛ ولى ممكن است گاهى سياه يا سرخ و گرم و غليظ باشد و بافشار وسوزش

بيرون آيد. (البته علايم غالبىِ استحاضه برخلاف علايم غالبىِ حيض است.)(2)


231

چند نكته‏

.1 اگر خون استحاضه از فرج خارج شود، زن محكوم به استحاضه است. و همچنين پس از خروج

در استمرار آن فقط آلوده بودنِ داخل فرج كافى است؛ و اما بعد از خروجِ خونِ استحاضه

از رحم و قبل از خروج از فرج، آيا زن محكوم به استحاضه است يا نه؟ بعضى از فقها

مانند حضرت امام(ره) و حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله سيستانى و حضرت

آيه‏الله مكارم و حضرت آيه‏الله فاضل فرموده‏اند: بنابر احتياطِ واجب ابتداى

استحاضه را زمانى قرار دهد كه خون داخلِ فرج آمده هرچند خارج نشده‏باشد، و بعضى از

فقها مانند حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) فرموده‏اند: اگر به قدرى خون در درون باشد

كه پنبه را آلوده نمايد، ابتداى استحاضه آن زمان قرار داده شود گرچه خارج نشده باشد

و بعضى هم مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند: تا خون خارج نشده زن مستحاضه

نيست.(3)

.2 خونِ استحاضه را حدّى در زيادى و كمى نيست؛ يعنى ممكن است از سه روز كمتر يا از

ده روز بيشتر باشد.(4)

مواردى كه در فقه، خونِ زن محكوم به استحاضه گرديده است‏

.1 هر خونى كه زن قبل از بلوغ ببيند استحاضه است.(5)

.2 هر خونى كه زن پس از يائسه شدن مى‏بيند استحاضه است.(6)

.3 خونى كه زن كمتر از سه روز مى‏بيند استحاضه است.(7)

.4 زنى كه در حيض عادت معيّن دارد، خونى كه پس از ايّام عادت مى‏بيند و از ده روز

مى‏گذرد استحاضه است، اگر چه صفات حيض را داشته باشد.(8)

.5 ميان دو حيض بايد حدّاقل ده روز فاصله باشد كه در اين مدتِ بين دو حيض، خونى كه

زن مى‏بيند استحاضه است.(9)

.6 ميان نفاس و حيضِ بعد نيز بايد حدّاقل ده روز فاصله باشد و خونى كه در اين مدت

زن مى‏بيند استحاضه است.(10)

1- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى الاستحاضه؛ توضيح‏المسائل مراجع، بعد از مسأله 391.

2- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى الاستحاضه؛ توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 392.

3- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى الاستحاضه.

4- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى الاستحاضه.

5- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى الاستحاضه.


232

6- العروه‏الوثقى، ج 1، فصل فى الاستحاضه.

7- همان، مسأله 6.

8- همان، مسأله 17 و 24 و فى حكم تجاوز الدم، مسأله 1.

9- همان، فصل فى حكم تجاوز الدم عن العشره.

10- همان، فصل فى النفاس، مسأله 2.


233

اقسام استحاضه و راه شناخت آن

استحاضه حدثى است كه داراى شدّت و ضعف مى‏باشد كه در زير اقسام آن را بيان

مى‏داريم:(1)

1- ضعيف (قليله): در حكم حدث اصغر مستمر است كه نياز به وضو دارد.

2- متوسّط (متوسّطه): در حكم حدث اكبر است كه نياز به غسل دارد.

3- شديد (كثيره): در حكم حدث اكبر مستمر است كه براى هر نماز نياز به غسل دارد كه

براى نمازهاى پنجگانه بايد پنج و يا سه غسل انجام دهد.

راه شناختِ اقسام استحاضه‏

چون خونِ در پنبه بهداشتى فرو نرفته باشد، «استحاضه قليله» است.

اگر خون در پنبه فرو رفته و از سوى ديگر ظاهر شود ولى به دستمال بهداشتى يا چيز

ديگرى كه به طور معمول زن‏ها براى جلوگيرى از خون استفاده مى‏كنند سرايت نكند،

«استحاضه متوسّطه» است.

اگر خون، در پنبه فرو رفته و از طرف ديگر هم ظاهر شده و به دستمال بهداشتى و يا چيز

ديگرى كه به طور معمول زن‏ها براى جلوگيرى از خون استفاده مى‏كنند هم برسد، ^^خطا در اين صفحه^^

«استحاضه كثيره» است.(2)

1- مهذب الاحكام ،ج 3 ، ص 273

2- توضيح المسايل مراجع ، مساله 393


235

وظيفه مستحاضه پيش از هرنماز

الف) وظيفه مشترك هر سه قسم‏

اختبار (آزمايش): مستحاضه بنابر احتياط واجب بايد پيش از انجام هر نماز خود را

وارسى كند تا بفهمد كه استحاضه وى از كدام قسم است. روش وارسى، آن است كه مقدارى

پنبه يا مانند آن را داخل فرج نموده،كمى صبر مى‏كند و پس از آن، وضع خود را

درمى‏يابد؛ البته پس از رسيدنِ وقت نمازش بايد چنين كند و پيش از وقت، كفايت

نمى‏كند؛ مگر آن كه يقين داشته باشد حالش فرقى نكرده است.(1)

مسأله: كسى كه اختبار و آزمايش كردن قبل از نماز برايش امكان نداشته باشد، يا حالت

سابقى (يكى از اقسام سه گانه) را داشته، يا حالت سابقش روشن نيست با فرض اوّل، به

وظيفه همان حالت سابق رفتار مى‏كند و با فرض دوم، بعضى از فقها مانند حضرت امام(ره)

و حضرت آيه‏الله اراكى(ره) و حضرت آيه‏الله خوئى(ره) مى‏فرمايند: نسبت به آنچه يقين

دارد، عمل مى‏كند. به‏طور مثال: اگر بين قليله و متوسّطه مردّد است، به حكم قليله،

و اگر ترديد ميان متوسّطه و كثيره است، به دستور متوسّطه عمل مى‏كند؛ اگر چه

احتياطِ مستحب آن است كه حكم طرفِ مشكل‏تر را انجام دهد و بعضى از فقها مانند حضرت

آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: بايد بنا را بر قليله بگذارد مگر آن كه سابقه يكى

معلوم باشد و بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره) فرموده‏اند: طورى عمل

كند كه به صحّت نمازش يقين پيدا نمايد (يعنى در مقام عمل هميشه بايد به نحوى عمل

كند كه يقين به برائت ذمه حاصل كند پس در شك ميان قليله و متوسطه يا متوسطه و

كثيره، عمل به وظيفه هر دو نمايد و در شك بين هر سه قسم عمل به وظيفه هر سه قسم

نمايد، ولى اگر بداند سابقاً كدام يك از آن سه قسم بوده، بايد به وظيفه همان قسم

رفتار كند.)(2)

مسأله: چنان‏چه پيش از وارسىِ خود، به نماز بايستد و قصد قربت كند (مانند حالت

غفلت) و به وظيفه خود عمل كرده باشد؛ مثل اين كه استحاضه‏اش قليله بوده و به وظيفه


236

استحاضه قليله عمل نموده، نمازش صحيح است و اگر قصد قربت نداشته باشد، يا عمل،

مطابق وظيفه‏اش نباشد، مثل اين كه استحاضه او متوسّطه بوده و به وظيفه قليله رفتار

كرده، نمازش باطل است.(3)

ب) وظيفه مستحاضه قليله‏

.1 در صورت خون ديدن براى هر نماز، بايد وضو بگيرد؛ چه نماز واجب باشد و چه مستحب؛

يعنى براى نماز ظهر يك وضو و براى نماز عصر وضويى ديگر بگيرد.

.2 براى هر نماز پنبه را عوض كند يا آب بكشد و ظاهر فرج را نيز اگر به آن خون رسيده

با آب پاك كند.

مثال: براى نماز ظهر يك دفعه و در صورت خون ديدن، براى نماز عصر هم بايد همين عمل

را انجام دهد و بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله سيستانى و حضرت آيه‏الله مكارم

عوض كردن پنبه يا تطهير آن را واجب ندانسته‏اند و فقط بايد از سرايت خون به ساير

اعضا جلوگيرى كند.(4)


237

يادسپارى‏

مستحاضه قليله، همان گونه كه براى هر نماز بايد وضو بگيرد، براى هركارى كه شرط آن

طهارت است، مانند طواف ورساندنِ جايى از بدن به خطِّ قرآن (اگر نذر كرده باشد) واجب

است وضو بگيرد و يك وضو براى همه آنها كافى نيست؛ بلكه براى هر يك وضويى جداگانه

لازم است؛ حتّى براى هر بار رساندن جايى از بدن به خطّ قرآن، بنابر احتياطِ واجب

وضويى جداگانه لازم است.(5)

ج) وظيفه مستحاضه متوسّطه‏

.1 مستحاضه متوسّطه در هر شبانه روز (اگر به همان حال باقى بماند) بايد پيش از

نمازِ صبح يك غسل كند؛ به عبارتِ ديگر نخستين مرتبه كه مستحاضه متوسّطه مى‏شود، اگر

پس از نماز صبح باشد براى اوّلين نماز بايد غسل كند؛ يعنى اگر پيش از نماز ظهر و

عصر، متوسّطه شد، براى آن دو نماز واگر پيش از نماز مغرب و عشا متوسّطه شد، براى

نماز مغرب وعشا غسل مى‏كند؛ ولى از فرداى آن روز اگر به همان حالتِ متوسّطه باقى

ماند، بايد پيش از هر نمازِ صبحى غسل كند. خلاصه، استحاضه متوسّطه هر شبانه روز يك

غسل بيشتر ندارد و براى نمازهاى بعد - در صورتى كه خون قطع نشده باشد - بايد كارهاى

استحاضه قليله را انجام دهد.(6)

.2 مستحاضه متوسّطه پيش از هر نماز بايد وظايف قليله را نيز انجام دهد؛ ولى بعضى از

فقها فرموده‏اند: چون مستحاضه پس از غسل بايد فورى مشغول نماز شود و گرنه (در صورت

خروج خونِ استحاضه) بايد دوباره غسل را انجام دهد بدين جهت يا بايد وضو را قبل از

غسل بگيرد يا درحالى انجام دهد كه منافات با فورى مشغول شدنِ به نماز نداشته باشد.

به طور مثال: در حال گفتن اذان و اقامه وضو بگيرد و حضرت آيه‏الله سيستانى

فرموده‏اند: مستحاضه متوسطه كه بايد وضو بگيرد و غسل كند، بايد بنابراحتياط لازم

غسل را اول به جا آورد و بعد وضو بگيرد ولى در مستحاضه كثيره اگر بخواهد وضو بگيرد

بايد قبل از غسل وضو بگيرد و اما بقيه فقهايى كه فتاوايشان در اين كتاب آمده است


238

(شش فقيه ديگر) فرموده‏اند: وضو حتى پس از غسل مانعى ندارد.(7)

د) وظيفه مستحاضه كثيره‏

.1 پيش از هر نماز بايد غسل كند، ولى با يك غسل براى نماز ظهر، مى‏تواند نماز عصر

را هم بخواند؛ به شرطى كه ميان آن دو فاصله نيفتد. همچنين است نماز مغرب وعشا و

چنان‏چه فاصله افتاد، براى نماز عصر يا عشا دوباره بايد غسل كند البته با غسلى كه

براى نماز واجب كرده است، مى تواند نمازهاى نافله را نيز بخواند؛ ولى بايد پيش از

هركدام يك وضو بگيرد و حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: در استحاضه كثيره بايد

-بنابراحتياط واجب - زن براى هر نماز پنبه و دستمال را عوض كند يا آب بكشد و لازم

است يك غسل براى نماز صبح و يكى براى نماز ظهر و عصر و يكى براى نماز مغرب و عشا به

جا آورد، و بين نماز ظهر و عصر فاصله نيندازد و اگر فاصله بيندازد بايد براى نماز

عصر دوباره غسل كند و نيز اگر بين نماز مغرب و عشا فاصله بيندازد بايد براى نماز

عشا دوباره غسل نمايد. اين‏ها همه در صورتى است كه خون پى‏درپى از پنبه به دستمال

برسد، اما چنان‏چه رسيدن خون از پنبه به دستمال با قدرى فاصله باشد كه زن بتواند در

آن فاصله يك نماز يا بيشتر بخواند احتياط لازم آن است كه هرگاه خون از پنبه به

دستمال برسد پنبه و دستمال را عوض كرده و يا آب بكشد و غسل نمايد؛ بنابراين اگر زن

غسل كرد و نماز ظهر را مثلاً خواند ولى قبل از نماز عصر يا در ميان آن، خون دوباره

از پنبه به دستمال رسيد بايد براى نماز عصر نيز غسل نمايد، ولى چنان‏چه فاصله به

مقدارى باشد كه زن بتواند در آن ميان، دو نماز يا بيشتر بخواند مثل اين كه بتواند

نماز مغرب و عشا را نيز قبل از آن كه خون دوباره به دستمال برسد بخواند، ظاهر آن

است كه براى آن نمازها لازم نيست غسل ديگرى بكند، و در هر صورت اظهر اين است كه در

استحاضه كثيره غسل از وضو كفايت مى‏كند.(8)


239

.2 مستحاضه كثيره پيش از هر نماز بايد وظيفه قليله را نيز انجام دهد؛ بدين جهت

فرموده‏اند: حتى اگر بخواهد نماز ظهر و عصر و يا مغرب و عشا را با يك غسل بخواند

بايد براى نماز عصر و عشا وضو بگيرد ولى بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله

گلپايگانى(ره) فرموده‏اند: واجب بودن وضو در مستحاضه كثيره (به طور كلّى) محلّ

تأمّل است مگر آن‏كه قبل از غسل رجأً (به اميد ثواب) انجام شود نه به قصد اين‏كه در

دين وارد شده است. و اما وضو ميان نماز ظهر و عصر و يا مغرب و عشا در صورتى كه

بخواهد آنها را با يك غسل پشت سرهم بخواند، خلاف احتياط است. مگر آن‏كه در حالى كه

مشغول گفتن اقامه نماز است، وضو بگيرد و نظر حضرت آيه‏الله سيستانى در شماره (1)

بيان گرديد.(9)

ه') وظايفِ مشترك مستحاضه متوسّطه و كثيره‏

.1 اگر خونِ استحاضه زن جريان داشته باشد و قطع نشود، چنان‏چه براى او ضرر ندارد،

بايد پيش از غسل و بعد از آن به وسيله پنبه از بيرون آمدن خون جلوگيرى كند؛ ولى اگر

هميشه جريان ندارد، فقط بايد بعد از وضو و غسل، از بيرون آمدن خون جلوگيرى نمايد و

چنان‏چه كوتاهى كند و خون بيرون بيايد، بايد دوباره غسل كند و وضو هم بگيرد و اگر

نماز خوانده، دوباره بخواند، ولى حضرت آيه‏الله سيستانى فرموده‏اند: بنابر احتياط

مستحب دوباره غسل كند و حضرت آيه‏الله مكارم فرموده‏اند: هرگاه خون به بيرون جريان

دارد چنان‏چه براى او ضرر نداشته باشد بايد پيش از غسل و بعد از آن به وسيله پنبه و

مانند آن از بيرون آمدن خون جلوگيرى كند ولى اگر اين كار مشقت زياد دارد، لازم

نيست.(10)

.2 (غسل را پس از داخل شدن وقت نماز بايد انجام داد؛ بنابراين) اگر مستحاضه كثيره

يا متوسّطه، پيش از وقت نماز، براى نماز غسل كند، غسل باطل است؛ بلكه اگر نزديك

اذان صبح، براى نماز شب غسل كند و نماز شب بگزارد، احتياط واجب آن است كه پس از

داخل شدن صبح دوباره غسل و وضو را به‏جا آورد.(11)


240

.3 پس از وضو و غسل بايد فورى مشغول نماز شود و اگر نماز را تأخير بيندازد چند صورت

دارد كه در زير بيان مى‏شود:

اوّل: خون قطع شده است و مى‏داند دوباره خون نمى‏بيند: مى‏تواند نماز را تأخير

بيندازد.

دوم: مى‏داند تا مدّتى خون بند است: تا همان مدّت مى‏تواند نماز را تاخير بيندازد.

سوم: خون قطع نشده است و احتمال قوى دارد پيش از نماز يا در ميان نماز خارج شود:

بايد بى درنگ نماز بخواند كه اگر پس از وضو و غسل، نماز را تأخير بيندازد، نماز

باطل است؛ مگر آن كه يقين كند از وقتى وضو گرفته، خون خارج نشده و در فضاى فرج نيز

خون وجود ندارد، و اين مسأله (شتاب در انجام نماز) منافاتى با انجام مستحبّات

ندارد. (پس اگر مستحاضه براى نماز اذان و اقامه بگويد و باقى مستحبّات را انجام دهد

اشكال ندارد.)(12)


241

يادسپارى‏

بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله مكارم(ره) فرموده‏اند: استحاضه فقط دو قسم است:

«قليله» و «كثيره»: استحاضه قليله آن است كه هرگاه زن پنبه را داخل كند، خون، آن را

آلوده نمايد ولى از طرف ديگر خارج نشود، خواه خون در پنبه فرو رود يا نه، (كه در

نتيجه استحاضه متوسّطه هم يكى از مصاديق استحاضه قليله خواهد بود) و استحاضه كثيره

آن است كه خون، در پنبه فرو رود و از آن بگذرد وجارى شود. و از نظر احكام هم

فرموده‏اند: استحاضه قليله غسل ندارد و استحاضه كثيره سه غسل دارد، اگر بين نمازهاى

ظهر و عصر و همچنين مغرب و عشا را جمع نمايد.(13)

1- العروه‏الوثقى، ج 1، فى الاستحاضه، مسأله 4.

2- همان؛ توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 406.

3- العروه الوثقى، ج 1، فى الاستحاضه، مسأله 4؛ توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 405.

4- العروه الوثقى، ج 1، فى الاستحاضه، مسأله 1؛ توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 394.

5- العروه الوثقى، ج 1، فى الاستحاضه، مسأله 17.

6- همان، مسأله 1 و 2 و 8.

7- همان، مسأله 1 و 2.

8- و .2 همان، مسأله 1.

9- و .2 همان، مسأله 1.

10- توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 415؛ العروه‏الوثقى، ج 1، فى الاستحاضه، مسأله 9.

11- توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 401.

12- العروه‏الوثقى، ج‏1، فى الاستحاضه، مسأله 8 ؛ تحريرالوسيله، ج‏1، فى الاستحاضه،

مسأله 3.

13- توضيح‏المسائل مراجع، مسأله 393؛ توضيح‏المسائل آيه‏الله مكارم، مسأله 404 و

405.


242

تغيير استحاضه و احكام آن

تبدّل (تغيير) استحاضه

تبدّل (تغيير) استحاضه صور و احكامى دارد كه در زير بيان مى گردد:

تغييراستحاضه (1)

1- به مرحلهء بالاتر --- قليله به متوسّطه

--- قليله به كثيره

--- متوسّطه به كثيره

پيش از نماز است : بايد به هر مرحله كه فزون كندوظايف آن را انجام دهد و اگر با وضو

بوده بايددوباره وضو بگيرد و همچنين اگر در استحاضه ءمتوسّطه پيش از نماز براى نماز

صبح غسل كرده ولى نماز نخوانده است واستحاضه تبديل به كثيره شده , بايد دوباره غسل

نمايد و بالأخره بايد مانند كسى رفتار كند كه ابتدا چنين خونى را ديده است . ولى

حضرت آيةالله مكارم استحاضهء متوسطه را نيز از مصاديق استحاضه ءقليله مى دانستند.

- در حال نماز است : بايد نماز را با رعايت وظايف ِمرحلهء بالاتر دوباره بخواند.

- پس از نماز است : نمازى كه گزارده صحيح است ونيازى به اعاده ندارد و نسبت به

نمازِ پس از آن بايد به وظيفهء مرحلهء بالاتر عمل كند.

2- به مرحلهء پايين تر (كثيره به متوسّطه ; كثيره به قليله ; متوسّطه به قليله )

براى يك نماز اعمال ِمرحلهء بالاتر را انجام مى دهد و پس از آن به وظيفهء مرحله

پايين تر عمل مى كند; بنابراين چنان چه زنى پيش از نمازِ صبح استحاضهء كثيرهء وى

تبديل به قليله شده و استمرار يافت ;بايد براى نماز صبح وظيفهء كثيره را انجام دهد

و پس از آن اگراين حالت براى نماز ظهروعصرش نيز استمرار داشت , اعمال قليله را

انجام دهد البته همان گونه كه قبلاً بيان گرديد به فتواى حضرت آيةالله مكارم

استحاضهء متوسطه ملحق به قليله است و نياز به غسل ندارد و به فتواى ايشان و حضرت ^^خطا در اين صفحه^^

آيةالله سيستانى استحاضهء كثيره نياز به وضو ندارد.

1. توضيح المسائل مراجع ، مساله 15.


244

احكام بندآمدنِ خونِ استحاضه‏

بندآمدنِ خونِ استحاضه

بندآمدنِ خونِ استحاضه پس از وضو و غسل داراى احكامى است كه درزير بيان مى شود:

بندآمدنِ خون (1)

1- پايان خون ديدن اوست

قبل از شروع عمل است : بايد وضو گرفته و يا وضو و غسل بسازد وعمل را انجام دهد.

- در حال انجام عمل است : بايد دوباره انجام دهد; يعنى دوباره وضو وغسل بسازد و عمل

را به جا آورد.

- پس از تمام نمودن عمل است : تمامى فقها فرموده اند: بايد عمل رادوباره انجام دهد

مگر در صورتى كه بداند بندآمدن خون قبل ازشروع در وضو و غسل بوده است ولى بعضى از

فقها مانند حضرت امام (ره ) فرموده اند: دوباره انجام دادن عمل لازم نيست و حضرت

آيةالله سيستانى فرموده اند: دوباره انجام دادن لازم نيست مگر درصورتى كه هنگام

انجام عمل اميد قطع خون را داشته است .

2- مى داند دوباره خون مى بيند و فاصله هم زياد است

در اين صورت هم همان سه صورت (قبل ازانجام عمل و در حال انجام و پس از انجام عمل )

مطرح است و اقوال همان است كه در صورت قبل بيان گرديد.

3- شك دارد كه بندآمدنِ خون به خاطر پايانِ خون ديدن است يا دوباره ممكن است خون

ببيند

وهمچنين در صورتى كه شك دارد فاصله كم خواهد بود يا زياد: حضرت آيةالله خوئى 1وحضرت

آيةالله سيستانى و حضرت آيةالله فاضل دوباره انجام دادن را لازم دانسته اند ولى

بقيه , لازم نمى دانند.

1. توضيح المسائل مراجع ، مساله 14.


245

تفاوت‏هاى حيض، نفاس و استحاضه‏

1- خون حيض كمتر از سه روز وبيشتر از ده روز نيست. و خون نفاس (پس از زايمان) بيشتر

از ده روز نيست ولى كمتر از سه روز اشكال ندارد.و اما خون استحاضه جايز است كمتر از

سه روز و بيشتر از ده روز باشد.

2- در خونِ نفاس، صفات و علايم مطرح نيست و اما در حيض و استحاضه علايم غالبى هر

يك، غالباً خلاف ديگرى است.

3- استحاضه داراى اقسام سه گانه است (و يا به فتواى بعضى دو گانه است) به خلاف حيض

و نفاس.

4- از مستحاضه نماز و روزه ساقط نيست؛ ولى از حائض و نفسأ نماز مطلقاً ساقط است؛

(چه ادا و چه قضا) و اما روزه در زمان حائض و نفسأ بودن ساقط است؛ ولى پس از پاك

شدن بايد قضا نمايد.

5- خواندن قرآن (غير از سوره‏هاى سجده واجب دار) براى حائض و نفسأ مكروه (ثوابش كم)

است ولى براى مستحاضه مكروه نيست.

6- طلاق حائض و نفسأ باطل است به‏خلاف مستحاضه.

7- امكانِ ديدن خون استحاضه در طول عمر براى زن وجود دارد؛ ولى نفاس فقط هنگام

زايمان و خون حيض بعد از بلوغ تا يائسه شدن است.


246

راهكارهاى اسلام براى نشر و گسترش علم و دانش‏

دين مقدس اسلام براى سوق دادنِ مسلمانان و جامعه اسلامى به سوى علم و دانش و نشر و

گسترش آن و جلوگيرى از انحرافات علمى گام‏هايى را برداشته است كه در زير بخشى از آن

را بيان مى‏داريم:


247

الف) از جهل و جاهل مذمّت فراوان شده است‏

قالَ عَلِىّ‏ٌ(ع): اَلْجَهْلُ اَصْلُ كُلّ شَرٍّ.(1)

حضرت على (ع) فرمود: جهل ريشه همه بدى‏هاست.

قالَ عَلِىّ‏ٌ (ع): اَلْجاهِلُ مَيّتٌ وَ اِنْ كانَ حَيّاً.(2)

حضرت على (ع) فرمود: جاهل مرده است اگرچه به صورت ظاهر زندگى مى‏كند.


248

ب) دانش و دانشجو مورد تمجيد فراوان قرار گرفته است‏

قالَ عَلِىّ‏ٌ (ع): اَلْعِلْمُ اَصْلُ كُلّ خَيْرٍ.(3)

حضرت على (ع) فرمود: علم و دانش ريشه همه خوبى‏هاست.

عَنْ اَبى‏ جَعْفَرٍ(ع) قالَ: كانَ عَلِىّ بْنُ الْحُسَيْنِ 8 اِذا جأَهُ طالِبُ

عِلْمٍ فَقالَ: مَرْحَباً بِوَصِيّه رَسُولِ اللّهِ.(4)

از حضرت باقر (ع) نقل شده است كه هرگاه دانشجويى نزد امام سجاد(ع) مى‏آمد، حضرت

(براى تشويقِ او) مى‏فرمود: آفرين بر كسى كه به وصيّت و سفارش رسول‏خدا (ص) عمل

مى‏كند.


249

ج) طلب علم را بر همگان واجب نموده است‏

قالَ اَبُو عَبْدِاللّهِ (ع): طَلَبُ الْعِلْمِ فَريضَه مِنْ فَرائِضِ اللّهِ.(5)

حضرت صادق (ع) فرمود: يكى از واجباتِ الهى طلب علم و دانش است.


250

د) براى رشد و گسترشِ علم، بسيج علمى و فرهنگى نموده است‏

قالَ اَبُو جَعْفَرٍ (ع): اِنّ الّذى‏ تَعَلّمَ الْعِلْمَ مِنْكُمْ لَهُ مِثْلُ

اَجْرِ الّذى‏ يُعَلّمُهُ، وَ لَهُ الْفَضْلُ عَلَيْهِ، تَعَلّمُوا الْعِلْمَ مِنْ

حَمَلَه الْعِلْمِ، وَ عَلّمُوهُ اِخْوانَكُمْ كَما عَلّمَكُمُ الْعُلَمأُ.(6)

امام باقر (ع) فرمود: به تحقيق كسى كه از شما دانش مى‏آموزد، مانند معلّم اجر

مى‏برد؛ ولى اجر معلّم بيشتر است، (پس سعى كنيد) از هر كس علمى دارد، دانشش را

فراگيريد، و آنچه مى‏دانيد به مسلمانان بياموزيد همچنان‏كه دانشمندان به شما

آموختند.


251

ه') در راه تحصيل علم، بيشترِ محدوديت‏ها را برداشته است‏

.1 محدوديّت سنّى‏

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص): اُطْلُبُوا الْعِلْمَ مِنَ الْمَهْدِ اِلَى اللّحْدِ.(7)

پيامبراكرم (ص) فرمود: (در همه عمر) از گهواره تا گور در جستجوى علم و دانش باشيد.

.2 محدوديّت جنسى‏

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص): طَلَبُ الْعِلْمِ فَريضَه عَلى‏ كُلّ مُسْلِمٍ وَ

مُسْلِمَه.(8)

پيامبر اكرم (ص) فرمود: بر هر مسلمان، چه مرد و چه زن، لازم است كه دانشجو باشند.

.3 محدوديّت مكانى‏

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص): اُطْلُبُوا الْعِلْمَ وَ لَوْ بِالْصّينِ.(9)

پيامبر اكرم (ص) فرمود: علم و دانش را به‏دست آوريد اگرچه در چين باشد (ظاهراً دليل

اين‏كه نام چين برده شده، اين است كه چين مكان دورى بوده و يا اين كه چين در آن

زمان مهد علم و صنعت بوده است.)(10)

.4 محدوديّت زمانى‏

قالَ اَبُو عَبْدِاللّهِ (ع): طَلَبُ الْعِلْمِ فَريضَه عَلى‏ كُلّ حالٍ.(11)

حضرت صادق (ع) فرمود: تحصيل علم و دانش در تمام حالات و زمان‏ها لازم است.

. 5 محدوديّت اخلاقى‏

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص): لَيْسَ مِ-نْ اَخْ-لاقِ الْمُ-ؤْمِنِ الْمَلَ-قُ اِلاّ

فى‏ طَلَبِ الْعِلْمِ.(12)

پيامبر اكرم (ص) فرمود: از اخلاق مؤمن اين نيست كه در مقابل كسى خودش را كوچك كند

(كه گوييا عبد اوست؛ زيرا اين عمل منافات با عزّت نفسِ او دارد) به‏جز در طلب علم و

دانش (كه حاضر است در مقابل معلّمش مانند عبد او باشد).


252

و) علم را از معيارهاى برترى و ارزش بيشتر انسان‏ها قرار داده است‏

قالَ رَسُولُ اللّهِ (ص): اَكْثَرُ الْناسِ قيمَه اَكْثَرُهُمْ عِلْماً وَ اَقَلّ

الْناسِ قيمَه اَقَلّهُمْ عِلْماً.(13)

پيامبر اكرم (ص) فرمود: بيشترين ارزش را كسانى دارند كه داراى علم و دانش بيشترى

هستند و كمترين ارزش از آنِ كسانى است كه از علم و دانشِ كمترى بهره‏مندند.

قالَ عَلِىّ (ع): لَيْتَ شِعْرى‏ اَىّ شَىْ‏ٍ اَدْرَكَ مَنْ فاتَهُ الْعِلْمُ بَلْ

اَىّ شَىْ‏ٍ فاتَ مَنْ اَدْرَكَ الْعِلْمَ.(14)

حضرت على(ع) (درباره ارزش علم و تفاوت افراد عالم و غير عالم) فرموده است: كاش

مى‏دانستم كسى كه از علم بى‏نصيب مانده چه چيز به‏دست آورده است. و آن‏كس كه از علم ^^خطا در اين صفحه^^

بهره‏مند شده چه چيز به‏دست نياورده است.

1- ميزان الحكمه، ج 2، ص 153.

2- همان، ص 154.

3- الحياه، ج 1، ص 35.

4- بحارالانوار، ج 46، ص 62.

5- همان، ج 1، ص 172.

6- همان، ص 174.

7- نهج الفصاحه، 327.

8- بحارالانوار، ج 1، ص 177.

9- بحارالانوار، ج 1، ص 177.

10- ده گفتار شهيد مطهرى، ص 134.

11- بحارالانوار، ج 1، ص 172.

12- همان، ج 2، ص 45.

13- همان، ص 164.

14- بزرگسالان و جوانان فلسفى، ج‏2، ص‏26.


254

علومى كه تحصيل آن واجب است

در كتاب محجه البيضأ مرحوم فيض(ره) نقل مى‏كند كه علما در بيان مراد از «العلم» در

رواياتى كه فرموده‏اند: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَريضَه» حدود بيست قول نقل كرده‏اند كه

هر كدام با توجه به رشته تخصصى خودشان و آنچه در نظرشان مهم مى‏آمده روايت را معنا

كرده‏اند كه بعضى از آن اقوال را در زير بيان مى‏داريم:

.1 علمايى كه با علم كلام يعنى علم اصول عقايد سروكار دارند فرموده‏اند: مراد، علم

كلام است؛ زيرا به‏وسيله اين علم انسان مى‏تواند مباحث اصول دين را درك كند.

.2 علماى اخلاق فرموده‏اند: مراد، علمِ اخلاق است كه انسان به وسيله آن مى‏تواند

بفهمد منجيات و مهلكات كدام است.

.3 فقها و علماى فقه فرموده‏اند: مراد، علمِ احكام است كه لازم است هر كس يا مجتهد

باشد يا از مجتهدى براى دانستن احكام تقليد نمايد كه علم به حلال و حرام خداوند

پيدا كند.

.4 مفسرين گفته‏اند: مراد، علمِ تفسير است؛ زيرا به‏واسطه علم تفسير، انسان به كتاب

خداوند علم پيدا مى‏كند.

.5 محدّثين گفته‏اند: مراد، علمِ حديث است؛ زيرا همه چيز حتّى قرآن هم با روايات

تبيين مى‏گردد.

.6 علماى عرفان گفته‏اند: مراد، علمِ سير و سلوك و مقامات نفس است.

... .7.(1)

روشن است كه مقصود پيامبر اكرم(ص) و اولياى دين(ع) هيچ‏كدام از اين علوم به صورت

انحصار نيست و حتى به بيست مورد هم محدود نمودن وجهى ندارد و اگر مراد انحصار بود

مى‏بايست در روايات بيان گردد و بعضى از رواياتى كه در تبيين آن وارد شده مصاديق

متعدّدى را بيان نموده‏است به طور مثال:

قالَ عَلِىّ(ع): اُطْلُبُوالْعِلْمِ وَلَوْ بِالصّينِ، وَ هُوَ عِلْمُ مَعْرِفَه

النّفْسِ، وَ فيهِ مَعْرِفَه الرّبّ عَزّوَجَلّ.(2)

حضرت على(ع) فرمود: دنبال فراگيرى علم و دانش باشيد اگرچه (ناچار شويد) به كشور چين

برويد و آن علم (علمِ) خودشناسى است كه در آن، علمِ خداشناسى وجود دارد.

قالَ النّبِىّ(ص): مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ ثُمّ عَلَيْكَ مِنَ

الْعِلْمِ بِما لا يَصِحُ الْعَمَلُ اِلاّ بِهِ وَ هُوَ الاًِّخْلاصُ.(3)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: هر كس خودش را بشناسد پس به تحقيق خدا را شناخته است سپس بر


255

تو لازم است كه چيزى را فراگيرى كه اگر آن را نداشته باشى اعمالت صحيح نخواهد بود و

آن اخلاص است.

قالَ النّبِىّ(ص): طَلَبُ الْعِلْمِ فِريضِه عَلى‏ كُلّ مُسْلِمٍ وَ مُسْلِمَه اَىْ

عِلْمُ التّقْوى‏ وَ الْيَقينِ.(4)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: تحصيل علم و دانش بر هر مرد و زنِ مسلمان واجب است (سپس علم

را معنا كرده و فرمود:) علم تقوا و يقين مراد است.


256

يك نكته‏

علومى كه به عنوان فريضه و واجب بيان شده است بعضى از آنها واجب عينى است كه بر

تمامى مكلّفين واجب است و بعضى واجب كفايى است كه ابتدا برهمه واجب است ولى اگر

عدّه‏اى به اندازه كفايت اقدام كردند، از بقيّه ساقط مى‏شود، و آنها مأجورند. واگر

هيچ‏كس اقدام نكرد، همه افرادِ مكلّف مسؤول خواهند بود؛ مانند تخصّص در امر دين

(فقيه شدن) و تمامى علومى كه جامعه اسلامى نيازمند به آن است (مانند طب،

رياضيات،شغل‏هاى اجتماعى و...) و بعضى از علما فرموده‏اند: واجب كفايى برتر از واجب

عينى است؛ زيرا شخص با انجام واجب عينى خودش را از آتش نجات مى‏دهد، ولى با انجام

واجب كفايى هم خودش و هم ديگران را نجات مى‏دهد.(5)

سؤال: آيا تحصيل علم، واجب عينى است يا واجب كفايى يا مستحب؟

جواب: نسبت به معارف و احكام مورد ابتلاى دينى، واجب عينى و نسبت به ساير احكام و

همچنين علومى كه بقاى نظام جامعه اسلامى نياز به آن دارد واجب كفايى است و در غير

اين موارد اگر علوم مفيدى است مستحب است.(6)

1- محجّه البيضأ، ج 1، ص 43؛ ده گفتار شهيد مطهرى، ص 141.

2- بحار الانوار، ج‏2، ص‏32.

3- بحار الانوار، ج‏2، ص‏32.

4- بحار الانوار، ج‏2، ص‏32.

5- منيه المريد، شهيد ثانى، فى مراتب احكام العلم، ص‏381.

6- استفائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج 1، ص 527، سؤال 1735.


257

زن و تحصيل علم‏

در اين قسمت، بحث را از شهيد بزرگوار آيه‏الله مطهرى(ره) نقل مى‏كنيم كه ايشان

فرموده‏اند: فريضه علم اختصاص به مردان ندارد؛ زيرا:

اولاً: در بعضى از نقل‏ها كه در كتب شيعه نيز موجود است كلمه «مُسْلِمَه» نيز آمده

است.

ثانياً: اگر هم كلمه «مُسْلِمَه» در روايات نبود از اين گونه روايات اختصاص به

مردان فهميده نمى‏شد؛ زيرا «مُسْلِم» در اين روايات يعنى «مسلمان» چه مرد باشد و چه

زن، بنابراين در تمامِ مواردى كه شبيه اين تعبير هست همين طور عموميّت دارد. به طور

مثال: در حديث آمده است «اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسانِهِ وَ

يَدِهِ» يعنى مسلمان كسى است كه ساير مسلمانان از زبان و دستِ او در امان باشند.

بديهى است كه مقصود اين نيست كه فقط مردِ مسلمان بايد اين طور باشد و شامل زن نيست،

حتّى اگر به جاى كلمه «مُسْلِم» كلمه «رجل» هم در روايات آمده بود به اصطلاح فقها

الغاى خصوصيّت مى‏شد به طور مثال: از امام(ع) سؤال شده اگر مردى چنين معامله‏اى

كرده و چنان شده حالا چه بكند؟ و امام(ع) جواب دادند، فقها مى‏فرمايند: هر چند در

متن حديث صريحاً كلمه «مرد» آمده؛ اما در اين گونه موارد خصوصيت جنسى الغا مى‏شود؛

زيرا معلوم است كه جنسيّت دخالت ندارد.

ثالثاً: فقها سخنى دارند كه مى‏فرمايند: بعضى از عمومات و كليّات امتناع از تخصيص

دارند؛ يعنى لحن و بيان طورى است كه قابل تخصيص نيست؛ مطلب طورى است كه از نظر عقلى

قابل تبعيض نيست؛ مانند آنچه درباره تقوا آمده است كه «اِنّ اَكْرَمَكُمْ

عِنْدَالله اَتْقيكُمْ» آيا چون صيغه «اكرمكم» و «اتقيكم» مذكر آمده و «اكرمكنّ» و

«اتقيكنّ» نيست مى‏شود كسى ادعا كند كه آنچه درباره تقوا گفته شده اختصاص به مردان

دارد. (در مورد طلب علم هم چنين است).

البته يك مطلب هست كه حتماً بايد مورد توجّه باشد وآن اين‏كه وقتى بنا باشد

رشته‏هاى تخصّصى علمى تقسيم شود، زنان بايد، به طور حتم رشته‏هايى را بخوانند كه با

ذوق و استعداد خودِ آنها و احتياجات جامعه وفق مى‏دهد. آيا مى‏توان گفت: جامعه به


258

پزشك، جرّاح و قابله زن احتياج ندارد؟! براى كدام خانواده است كه حتّى در

بيمارى‏هاى مخصوص زنانگى احتياج پيدا نشده باشد. بسيار باعث تعجّب است كه يك عدّه

اشخاص آن‏جا كه پاى تعليمات بانوان به ميان مى‏آيد سخت مخالفت مى‏كنند و امّا همين

كه پاى احتياج به ميان مى‏آيد زنان و دختران خود را براى معالجه در اختيار مردان و

حتّى در اختيار مردان كافر قرار مى‏دهند.(1)


259

دو نكته مهم در تحصيل بانوان‏

الف: تحصيل آنان بايد با رعايت كامل حدود شرعى باشد

سؤال: زنى كه مى‏خواهد به تحصيل خود ادامه دهد كه بعدها شغلى انتخاب كند (البته شغل

حلال) ولى فعلاً ادامه تحصيل ملازم با اين است كه با مرد نامحرم روبه‏رو شود؛ مثلاً

در دانشگاه نزد مدرّس مرد درس بخواند و يا اين‏كه با مردها در يك كلاس باشد، همچو

تحصيل جايز است يا خير؟

جواب: ادامه تحصيل در رشته‏هاى حلال اشكال ندارد و لكن تستّر از اجانب و خوددارى از

اختلاط با آنها لازم است و اگر ادامه تحصيل مستلزم اختلاط با اجانب باشد و مفاسد

دينى و اخلاقى در بر داشته باشد ترك كند!(2)

ب: چاره انديشى براى مشكلاتِ تحصيلى بانوان‏

در اين‏جا بسيار به‏جاست كه ناله‏اى از ناله‏هاى شهيد بزرگوار آيه‏الله مطهرى(ره)

را نقل نماييم:

بايد گفت اگر در مدارس و فرهنگ عيب هست باز تقصير مردم است كه به اصلاحِ آن همّت

نكرده‏اند، اسلامى كه علم را فريضه و واجب كرده است، مقدّماتِ اصلاحِ كار را هم

لازم شمرده است نه اين‏كه ما در خانه بنشينيم و هر وقت فرهنگى درست شد و آن فرهنگ،

مدارسِ صد در صد صالحى براى پسران و دختران ما به‏وجود آورد، آن وقت ما بچه‏هاى خود

را بفرستيم، و اگر فرهنگ در اين كار كوتاهى كرد آن وقت ما حنجره‏هاى خود را پر كنيم

و زبان انتقاد بازكنيم و هى بگوييم، فرهنگ چنين است، فرهنگ چنان است. ما وظيفه

داريم مدارسِ خوب و فرهنگِ خوب ايجاد كنيم؛ بنابراين كسى كه در همه عمر كوچك‏ترين

گامى براى فرهنگ بر نداشته و در تأسيس هيچ مؤسّسه فرهنگى شركت نداشته و كوچك‏ترين

قدمى براى انجام اين فريضه دينى به نام فريضه علم و جهاد مقدّس بر نداشته حق ندارد

بنشيند و انتقاد كند. عيب‏هاى فرهنگ از آن‏جاپيدا شده كه همين انتقاد كنندگانِ ^^خطا در اين صفحه^^

محترم، فريضه مذهبىِ خود را در مورد آن انجام نداده‏اند.(3)

1- ده گفتار، استاد شهيد مرتضى مطهرى، ص 147.

2- توضيح المسائل امام، چاپ و انتشارات جامعه مدرسين، بعد از مسأله 2449.


261

3- ده گفتار، استاد شهيد مرتضى مطهرى، ص 150.


262

كار مشروع براى زن يك وظيفه دينى است‏

كار مشروع براى زن يك وظيفه‏اى دينى است‏

1- مرحوم حرّ عاملى، در كتاب شريف وسائل الشّيعه فرموده‏اند: «مستحب است زن به كار

بافندگى و ريسندگى مشغول باشد» و براى اين مسأله بابى را قرار داده‏اند.(1)

2- قالَ اَميرُ الْمُؤْمِنينَ(ع): قالَ رَسُولُ‏الله(ص) فى‏ كَلامٍ كَثيرٍ: وَ

نِعْمَ الّلْهوُ الْمِغْزَلُ لِلْمَرأَه الصّالِحَه.(2)

حضرت اميرالمؤمنين(ع) فرمود: پيامبر اكرم(ص) بارها مى‏فرمود: بافندگى و ريسندگى

براى زنِ صالح و شايسته سرگرمى خوبى است. (يعنى هم كار توليدى است، و هم در اختيار،

و هم سبك و هم مناسب با ذوق و سليقه خانم‏هاست، كه مى‏تواند به خوبى ساعات فراغت

آنها را به طور سالم پر نموده و در آمدزا نيز باشد.)

3- العياشى (فى تفسيره) عن محمد بن خالد قال: مَرّ ابراهيم النخعى على امراه و هى

جالسه على باب دارها بكره، و كان يقال لها: ام بكر و فى يدها مغزل تغزل به، فقال

لها: يا ام بكر أما كبرت أماانَ لك ان تضعى هذا المغزل؟ فقالت: و كيف اَضعه وَ قَد

سَمِعْتُ عَلِىّ بْنِ اَبى‏ طالِبٍ(ع) يَقُولُ: هُوَ مِنْ طَيّباتِ الْكَسْبِ.(3)

در كتاب تفسير شريف عياشى نقل شده است كه شخصى به نام ابراهيم نخعى، پيرزنى را

مشاهده كرد كه مشغول بافندگى و ريسندگى بود. با تعجّب به او گفت: آيا زمان آن

نرسيده است كه كار را كنار بگذارى؟! او در جواب گفت: چگونه اين كار را بكنم و حال

آن كه از على بن ابى‏طالب(ع) شنيدم كه فرمود: اين عمل از شغل‏هاى پاك (و پسنديده)

است.

قالَ رَسُولُ الله (ص): ثَلثٌ تَخْرُقُ الْحُجُبَ وَ تَنْتَهى‏ اِلى‏ ما بَيْنَ

يَدَىِ الله: صَريرُ اَقْلامِ الْعُلَمأِ، وَ وَطْىُ اَقْدامِ الْمُجاهِدينَ، وَ

صَوْتُ مَغازِلِ الْمُحْصِناتِ.(4)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: سه چيز است كه حجاب‏ها را پاره مى‏كند و به پيشگاه عظمت خدا

مى‏رسد: صداى گردش قلم‏هاى دانشمندان به هنگام نوشتن؛ و صداى قدم‏هاى مجاهدان در

ميدان جهاد؛ و صداى چرخ نخ‏ريسى زنانِ پاكدامن (يعنى جامعه‏اى درحال پيشرفت است كه

هميشه علما و دانشمندانشان در حال نوشتن و رشد دادن علم باشند، و رزمندگان آن هميشه


263

در حال تمرين و يا پيشروى باشند و حتّى زنان داخل منزل هم كار توليدى داشته باشند).

چند نكته درمشروع بودن كار و شغل بانوان‏

الف) اصل شغل خلاف شرع نباشد

خوانندگى كردن زن اگر غنا باشد حرام است و درآمد آن هم حرام مى‏باشد.(5)

ب) رعايت حقوق دگران بشود

سؤال: دخترى هستم كه علاقه دارم به خاطر خدمت به انقلاب در سپاه پاسداران وارد شوم

ولى پدرم موافقت نمى‏كند، خواهشمندم حكم شرعى را بيان فرماييد؟

جواب: پاسدار شدن خواهران هم با مراعات وظايف شرعيه مانع ندارد، ولى شما مراعات

رضايت پدرتان را بكنيد.(6)

سؤال: رفتن دختران امدادگر كه وجودشان در جبهه جنگ مفيد است اگر پدر و مادر راضى

نباشند چه حكمى دارد؟

جواب: اگر موجب اذيّت پدر و مادر است رضايت ايشان را تحصيل كنند.(7)

سؤال: زنى با تحصيلات عاليه و تخصّص در امور مختلف، مى‏خواهد در ادارات يا

كارخانه‏ها مشغول به كار شود و از تخصّص خود استفاده كند؛ امّا شوهرِ او مخالفت

مى‏كند. آيا منع شوهر جايز است؟ آيا زن مديون هزينه‏هايى كه از بيت المال، خرج

تحصيل او شده نيست؟

جواب: چون اشتغال نوعاً ملازم با خروج از منزل و صرف ساعاتى از وقت مى‏باشد، لذا

شوهر مى‏تواند منع كند، دراين صورت زن مديون نيست؛ زيرا تعهّدى نسبت به اشتغال

ندارد.(8)

سؤال: مردى كارمند با زنِ كارمندى ازدواج مى‏كند؛ پس از ازدواج، شوهر رضايت به

ادامه كارمندى همسرش نمى‏دهد، با توجّه به اين كه زن در زمان ازدواج كارمند بوده،

آيا شوهر حقّى دارد يا نه؟

جواب: در فرض سؤال چنان‏چه زوج مى‏دانسته كه زوجه اجير است و با اين حال اقدام به

ازدواج كرده، حقّ ممانعت از ادامه كارِ او را ندارد.(9)

سؤال: زنى در يكى از ادارات شغلى دارد، به شرط ادامه شغل، با مردى ازدواج كرده و

زوج هم اين شرط را پذيرفته است، آيا بعد از ازدواج، زوج مى‏تواند از ادامه شغلِ

زوجه ممانعت كند يا نه؟ و اگر قبل از ازدواج، شاغل نباشد، ولى بعد از ازدواج، شغلى

اختيار كند و زوج هم مانع نشود، آيا بعد از مدّتى مى‏تواند مانع از ادامه شغل زوجه

شود يا نه؟


264

جواب: در فرض سؤال اوّل، زوج نمى‏تواند مانعِ ادامه شغل زوجه خود شود و همچنين در

فرض دوم كه زوج متوجّه بوده و مانع نشده، تا مدّت قرار داد تمام نشود، زوج

نمى‏تواند مانع از ادامه شغل او بشود.(10)

سؤال: در صورتى كه مرد با رفتن زنش به دانشگاه، اداره و هر محيط ديگرى مخالف باشد

زن شرعاً چه وظيفه‏اى دارد؟

جواب: بايد رضايت شوهر را جلب كند؛ مگر اين كه در عقد ازدواج شرط كرده باشد.(11)

سؤال: اگر شوهر اجازه اتخاذ شغلى را به همسر خود دهد آيا بعد از طى مراحل خاص و

اشتغال، شوهر مى‏تواند بگويد: «اجازه ادامه كار را نمى‏دهم» و يا اجازه اوّل التزام

به تمام لوازم آن مى‏باشد؟ در اين مورد آيا تفاوتى بين كار موقت و دايم هست؟

جواب: هرگاه زن قراردادى با اجازه شوهر نسبت به مدتى با اداره يا مؤسسه‏اى بسته است

آن قرارداد لازم الاجراست و شوهر حق ممانعت ندارد و اين در صورتى است كه هنگام عقد،

اجازه كار بيرون زن شرط نشده باشد و الا احتياجى به اجازه شوهر در عقد قرارداد

نيست؛ ولى در هر حال بايد شؤون شوهر و خانواده را رعايت كند.(12)

1- وسائل الشيعه، ج 12، ص 174.

2- همان.

3- همان، ص 174.

4- يكصد و پنجاه درس زندگى، آيه الله مكارم شيرازى، ص 20، درس دهم.

5- تحريرالوسيله، ج‏1، مكاسب محرّمه.

6- استفتاآت امام، ج 1، ص 503، سؤال 37.

7- همان، ص 499، سؤال 26.

8- جامع المسائل حضرت آيه الله فاضل، ج 1، ص 262، سؤال 1627.

9- جامع المسائل حضرت آيه الله فاضل، ج 1، ص 463، سؤال 1629.

10- همان، سؤال 1631.

11- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج 2، ص 335، سؤال 966.

12- همان، ص‏336، سؤال 968.


265

زن و استقلال اقتصادى و مالى(1)

لِلرّجالِ نَصيبٌ مِمّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنّسأِ نَصيبٌ مِمّا اكْتَسَبْنَ.(2)

مردان نصيبى از آنچه به‏دست مى‏آورند دارند و زنان نصيبى. (و نبايد حقوق هيچ‏يك

پايمال گردد.)

در تفسير شريفِ اطيب البيان(3) در توضيحِ كلمه «نصيب» مى‏فرمايد: چه از منافِع

دنيوى به تجارت و كسب و زراعت و غير اينها و چه از منافع اخروى از مثوبات به‏واسطه

ايمان و تقوا.

مسأله: (نفقه زن بر مرد با شرايطش واجب است و) در استحقاق نفقه شرط نيست كه زن نياز

داشته باشد؛ بنابراين نفقه زن بر شوهرش واجب است گرچه زن از ثروتمندترين و

بى‏نيازترين افراد باشد.(4)

سؤال: زنى چند سال قبل در خانه شوهر، علاوه بر انجام امور خانه‏دارى، فرش هم

مى‏بافته و قيمت آن صرف در معاش و خريد لوازم خانه و تعميرات خانه مى‏شده است.

ضمناً جهيزيه‏اى با پول شيربها كه قبلاً از شوهر گرفته، به خانه شوهر برده است، كه

بعضى از آنها فروخته شده و بعضى مستهلك شده و از بين رفته، فعلاً شوهرش مى‏خواهد او

را طلاق دهد. آيا زنِ مزبور حقّى دارد يا نه؟

جواب: در فرض سؤال، اموالى كه ملكِ زن بوده، اگر شوهر بدون اذن او فروخته و صرف در

تعمير خانه يا لوازم ديگر كرده، ضامن است و فرقى در اين نيست كه از جهيزيه فروخته

باشد يا از اموالِ ديگرِ زن، اما اگر زن به شوهر اذن داده كه از اموال او بفروشد، و

مجّاناً چيزى را براى خود بخرد، يا مال او در اثر استعمال از بين رفته باشد شوهر

ضامن نيست و اما فرشى كه براى شوهر بافته، اگر به قصد مجّانى بوده، حقِ مطالبه اجرت

ندارد. و اگر به امر شوهر و به عنوان اخذ اجرت بافته است، استحقاق اجرت دارد.(5)

سؤال: زيد زوجه خودش را مطلّقه كرده است. قبل از اين كه جريان طلاق پيش بيايد، زوجه

را مطابق عرف محلّى كارگرىِ شاليزار، به كار واداشته است، بفرماييد آيا دستمزد

زوجه، به زوج تعلّق مى‏گيرد يا به زوجه؟

جواب: مزد كارِ زوجه متعلّق به خود زوجه است و به زوج مربوط نيست، مگر اين كه به او


266

بخشيده باشد.(6)

سؤال: زنى كه با اجازه شوهر جهت مردم به‏طور مزدى قالى بافته، آيا اين مزد قالى به

شوهر مى‏رسد يا مال خودِ زن است؟

جواب: اجرت قالى بافى، ملك خودِ قالى باف است، مگر آن كه قراردادى در بين باشد.(7)

سؤال: مردى همسرش را طلاق داده است، زن مى‏گويد خدمات من در خانه تبرّعى نبوده، لذا

مطالبه اجرت المثل مى‏كند، آيا ادّعاى زن مسموع است يا خير؟

جواب: از قضيّه مورد سؤال اطلاع ندارم، ولى به‏طور كلّى اگر زن به تقاضا و دستور

شوهر كار كرده، و قصد تبرّع و مجّانى نداشته است، حق اجرت المثل دارد، و ادّعاى زن

مسموع است، مگر اين‏كه بيّنه بر خلاف اقامه شود.(8)

سؤال: زن كارمندى است كه با اجازه شوهر كار مى‏كند و حقوق مى‏گيرد، آيا مى‏تواند

حقوق خود را بدونِ اجازه شوهر مصرف كند، يا صدقه دهد، يا هديه به كسى بدهد، يا در

تمام اين موارد، اجازه شوهر لازم است؟

جواب: تصرّفاتِ زن در اموالِ خودش جايز و صحيح است. حتّى اگر شوهر نهى كند. بلى در

نذر اگر مزاحم حقوقِ شوهر باشد، نذرِ زن باطل است و لازم است با اجازه شوهر

باشد.(9)

سؤال: آيا زنِ شوهر دار مى‏تواند از مال شخصى خود در موارد تبرّع بدون اجازه شوهر

استفاده كند؟ ^^خطا در اين صفحه^^

جواب: اشكالى ندارد.(10)

1- تفسير نمونه، ج 17، ص 314.

2- نسأ، 32.

3- اطيب البيان، ج 4، ص 68.

4- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب النكاح، فصل فى النفقات، مسأله 19 ؛ منهاج الصالحين

حضرت آيه‏الله خوئى‏1؛ حضرت آيه‏الله سيستانى ، كتاب النفقات.

5- مجمع المسائل حضرت آيه‏الله گلپايگانى‏1، ج 2، ص 250، سؤال 664؛ جامع المسائل

حضرت آيه‏الله فاضل، ج 1، ص 465، سؤال 1639.

6- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 1، ص 466، سؤال 1461؛ مجمع المسائل حضرت

آيه‏الله گلپايگانى‏1، ج 2، ص 250، سؤال 666.

7- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 1، ص 466، سؤال 1641؛ مجمع المسائل، ج 2، ص

250، سؤال 666.

8- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 1، ص 466، سؤال 1644.

9- همان، سؤال 1043.


268

10- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج‏1، ص 236، سؤال 840.


269

تصرف مرد در اموال زن

تصرف مرد در اموال زن بايد با رضايت او باشد.(1)

وَ اتُوا النّسأَ صَدُقاتِهِنّ نِحْلَه فَاًِّنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَىْ‏ٍ مِنْهُ

نَفْساً فَكُلُوهُ هَنيئاً مَريئاً.(2)

و مهريه زنان را (به‏طور كامل با شيرينى) به عنوان يك بدهى (يا يك عطيّه) به آنها

بپردازيد، و اگر آنها با رضايت خاطر چيزى از آن را به شما بخشيدند آن را حلال و

گوارا مصرف كنيد.

عَنْ سَماعَه بْنِ مِهْران عَنْ اَبى‏ عَبْدِالله(ع) قالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِ

الله عَزّوَجلّ: «فَاًِّنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَىْ‏ٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ

هَنيئاً مريئاً» قالَ: يَعْنى‏ بِذلِكَ اَمْوالَهُنّ الّتى‏ فى‏ اَيْديهِنّ مِمّا

مَلَكْنَ.(3)

شخصى به نام سماعه مى‏گويد: از امام صادق(ع) از معناى فرموده خداوند (در قرآن كريم

كه فرموده است:) «پس اگر آنها (زنانتان) چيزى از آن را با رضايت خاطر به شما ببخشند

آن را حلال و گوارا مصرف كنيد» سؤال كردم؟ امام(ع) فرمود: منظورِ خداوند اموالى است

كه زن‏ها مالك آن هستند.

سؤال: آيا شوهر مى‏تواند ملك پدرى همسر خودش را بدون اجازه‏اش بفروشد يا اجاره دهد؟

جواب: خير. شوهر نمى‏تواند ملك زنِ خود را بدونِ اجازه او بفروشد يا اجاره دهد.(4)

سؤال: با توجه به اين كه زن و مرد شريك زندگى يكديگرند آيا مرد مى‏تواند بدون اذن

زن خود وجهى به ديگران بذل و يا كمك كند، همچنين آيا زن مى‏توان بدون اذن مرد از

درآمد شوهر، ولو به صورت صدقه، به كسى بذل و بخشش كند؟

جواب: مرد و زن هر كدام اختيار دار مال خويش هستند و بدون رضايت ديگرى حق تصرف در

مال او ندارند.(5)

1- وسائل الشيعه، ج 12، ص 199.

2- نسأ 4.

3- وسائل الشيعه، ج 12، ص 12 ؛ تفسير نور الثقلين، ج 1، ص 441.

4- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 2، ص 400، سؤال 1057.

5- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج‏2، ص 376، سؤال 1100.


270

حقوقى كه بر اموال زن تعلّق مى‏گيرد

اوّل: حج‏

سؤال: زنى مقدارى طلا دارد و از آن استفاده مى‏كند و مال ديگرى غير آن ندارد و اگر

آنها را بفروشد توانايى رفتن به حج را خواهد داشت، آيا زيور آلاتِ زن مستثنا از

استطاعت است يا اين كه به وسيله آنها زن مستطيع شده و بايد آنها را بفروشد و به حج

برود و چنان‏چه مرده باشد بايد براى او نايب بگيرد؟

جواب: اگر داشتنِ زيور آلات براى او لازم نيست و نداشتن آن عيب نيست، مستطيع است و

بايد به حج برود.(1)

مسأله: زنى كه مهريه‏اش وافى براى مخارج سفر حج هست و آن را از شوهر خود طلبكار

است، اگر شوهرش تمكّن از اداى آن را ندارد، زن حقّ مطالبه ندارد و مستطيع نيست و

اگر تمكّن دارد و مطالبه آن براى زن مفسده‏اى ندارد با فرض اين‏كه شوهر نفقه و

مخارج زندگى زن را مى‏دهد، لازم است زن مهريه را مطالبه كند و به حج برود و چنان‏چه

مفسده‏اى دارد مستطيع نيست و اختلاف فقها در مقدار مفسده است؛ بعضى از فقها مانند

حضرت امام(ره) فرموده‏اند: مثل اين‏كه ممكن است مطالبه به نزاع و طلاق منجر شود؛ و

بعضى مانند حضرت آيه‏الله مكارم فرموده‏اند: حتى اگر منجر به طلاق نشود؛ ولى مشكلات

مهمّى در زندگى او حاصل گردد، و بعضى مانند حضرت آيه‏الله گلپايگانى(ره)

فرموده‏اند: مجرّد طلاق باعث عدم وجوب حج نيست. بلى اگر صرف مهريه در حج موجب شود

كه زندگى او مختل شود، حج بر او واجب نيست و بعضى مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره)

فرموده‏اند: در صورتى كه مطالبه براى او حرجى يا در آن خوف ضرر باشد حج بر او واجب

نيست.(2)

مسأله: هرگاه زنى با كسب مى‏تواند مخارج خويش را متكفل شود و مخارج حجّش را نيز

دارد و در صورت رفتنِ او به حج، شوهرش براى مخارج به زحمت مى‏افتد اگر به زحمت

افتادنِ شوهر موجبِ حرج براى زن نباشد مستطيع است و بايد به حج برود و به زحمت

افتادن شوهر، مانعِ استطاعتِ زن نمى‏شود.(3)


271

سؤال: زنى براى حج ثبت نام كرده‏است؛ ولى شوهرش كه او هم استطاعت داشته به عللى ثبت

نام ننموده‏است، آيا زن مى‏تواند شرعاً نوبت خود را به شوهرش بدهد به اين اميد كه

در آينده هر دو باهم ثبت نام نمايند يا نه؟

جواب: اگر زن مستطيعه است نمى‏تواند نوبت خود را به شوهرش بدهد؛ ولى اگر نوبت را به

او داد، حجّ‏ِ شوهر صحيح است (ولى زن گناه كرده است).(4)

سؤال: خانمِ خانه‏دارى كه حج بر او واجب شده است و شوهرش اجازه مسافرت به تنهايى را

نمى‏دهد و مى‏گويد چون براى حج اسم مرا ننوشته‏اى من اجازه نمى‏دهم، وظيفه‏اش چيست؟

و آيا بدون اجازه شوهر مى‏تواند به حج برود يا نه؟

جواب: در سفر حجّ‏ِ واجب، براى زن اجازه شوهر شرط نيست و زن بايد حجّ واجب خود را

به جا آورد ولو اين‏كه شوهر او راضى به مسافرتِ او براى حج نباشد.(5)

دوم: نفقه پدر و مادر

سؤال: شخصى چند فرزند پسر و دختر دارد، آيا نفقه او بر خصوص پسر بزرگ واجب است، يا

فرقى ندارد و بر همه است؟

جواب: در باب نفقه و تأمين مخارج، فرقى بين پسر و دختر و بزرگ و كوچك نيست؛ بلكه بر

همه فرزندان واجب است كه مشتركاً و به طور مساوى نفقه پدر و مادر را تأمين و آنها

را اداره كنند. بلى چنان‏چه بعضى از فرزندان قدرت مالى ندارند تكليفى ندارند و در

اين صورت فقط بر آنان‏كه توان دارند واجب است.(6)

سوّم: بدهى‏ها و جريمه‏هاى شرعى‏

سؤال: بدهى‏هاى شرعى زن، مانند كفّاره روزه يا كفّاراتى كه احياناً در حج و عمره

واجب مى‏شود؛ آيا بر شوهر است؟

جواب: خير. اين قبيل بدهى‏ها بر شوهر نيست و اگرزن مال دارد، بر خودش واجب است و

الاّ تكليفى ندارد.(7)

سؤال: زنى به واسطه مريض بودن درماه رمضان روزه نگرفته و تا ماه رمضان بعدى قضاى

روزه‏ها را هم نگرفته يا آن كه عصياناً روزه خود را خورده است و تمكّن به كفّاره هم

ندارد غير از مهريّه‏اى كه از شوهر طلبكار است آيا واجب است از مهريّه به اندازه

كفّاره از شوهرِ خود گرفته و اداى كفّاره نمايد يا خير؟


272

جواب: كفّاره واجب است ولو اين‏كه از مهريّه بگيرد و بپردازد.(8)

چهارم: خمس‏

سؤال: من دخترى هستم كارمند آموزش و پرورش، خرج مادر و خواهرم به عهده‏ام مى‏باشد،

تا به حال خمسى پرداخت ننموده، و سالى براى خود تعيين نكرده‏ام در اين باره از

كسانى پرسش نموده‏ام كه گفته‏اند چون سال نداشته‏ام به كليّه وسايل زندگى خمس تعلّق

مى‏گيرد؛ بدين جهت صورت وسايل زندگى ام را كه قبلاً خريدارى كرده‏ايم به شرح زير به

اطّلاع مى‏رسانم: دو تخته فرش، مقدارى وسايل آشپزخانه، وسايل ديگر زندگى،...،

خانه‏اى هم جهت سكونتِ خودم و برادرم با خانواده‏اش از طريق گرفتن وام با هم

خريدارى نموده‏ايم كه در حال حاضر هر ماهه من و برادرم مبلغى بابت قسط اين وام‏ها

مى‏پردازيم ضمناً سال گذشته هم به مقدار بيست هزار تومان ديگر جهت تعمير خانه از

بانك وام گرفته‏ايم؛ خواهشمند است با اين اطّلاعات كه در اختيار شما گذاشتم، براى

من روشن بفرماييد چه مبلغى بايد خمس بپردازم، در ضمن در اين زمينه سؤالاتى نيز دارم

كه اميدوارم جواب آنها را عنايت بفرماييد:

.1 آيا مى‏توانم ماهيانه به طور قسط خمس را بپردازم، چون مى‏دانم برايم امكان اين

كه يك‏جا بپردازم نيست؟

.2 آيا سالى را كه تعيين مى‏كنم، مى‏شود هر وقت باشد، يا اين كه بايد ماه مشخصّى از

سال باشد؟

.3 اگر كسى را بشناسيم كه سيّد باشد و احتياج داشته باشد، مى‏توانيم خودمان خمس را

به او بدهيم يا اين كه بايد به حاكمِ شرع داد كه پرداخت كند؟

.4 اگر حاكم شرع، خودش مقلّد امام نباشد، مى‏توان خمس را به او داد؟

.5 كفّاره روزه را به كسى كه مقلّد امام نيست داده‏ام كه از طرف من وكالت داشته

باشد به مستحق بپردازد، آيا قبول است؟

.6 وسايلى كه نامشان برده شده،قبلاً خريدارى شده، آيا خمس را بايد به قيمت قبلى

بدهم يا قيمتِ فعلى؟

.7 آيا به وسايلى كه جهت جهيزيه خريدارى شده چون نمى‏توانستم يك‏جا خريدارى كنم، كم

كم خريدارى كرده و نگه داشته‏ام براى خواهرم، خمس تعلق مى‏گيرد؟

جواب: اگر اجناس مذكوره را از حقوق در وسط سال تهيه كرده‏ايد و به قدر شأن و نياز


273

باشد، خمس واجب نيست و همچنين آنچه به واسطه وام تهيه شده و از مايحتاج زندگى باشد،

از قبيل خانه و تعمير آن، خمس ندارد.

پاسخ 1: به يكى از نمايندگان اين‏جانب مراجعه(كنيد) و با دست‏گردان كردنِ خمس با

او، تدريجاً بپردازيد.

پاسخ 2: سال از وقتى شروع مى‏شود كه اوّل حقوق، به شما رسيده و پايان سال، گذشت يك

سال كامل از آن وقت مى‏باشد.

پاسخ 3: سهم سادات (نصف خمس) خود را مجازيد به سيد فقير بدهيد.(9)

پاسخ 4: خمس بايد به مرجع تقليد و يا نمايندگان او برسد، كه از طرفِ او اجازه در

وجوهِ شرعيه دارند.

پاسخ 5: اگر اطمينان داريد كه به طورى كه در شرع مقرّر است به مصرف رسانده، كافى

است.

پاسخ 6: هر چه متعلّق خمس است بايد به قيمت فعلى حساب شود.

پاسخ 7: خمس واجب نيست، مگر بدانيد كه از پولى كه سال بر آن گذشته تهيه شده.(10)

سؤال: خانمى با دو فرزند خود زندگى مى‏كند و خرج معاش خود را از راه سرمايه‏اى كه

دارد به دست مى‏آورد، اگر اين سرمايه را به كسى كه خمس مالش را نمى‏دهد، داده باشد

تابراى او كار كند، وضع پولى كه از اين راه به دست مى‏آيد چيست؟

جواب: اگر با پول غير مخمّس مخلوط نشده باشد مانع ندارد و الاّ بايد از حاكمِ شرع

اجازه بگيرد.(11)

سؤال: تا كنون مدتى تمام حقوق خود را پس انداز مى‏كرده‏ام تا در موقع لزوم (ازدواج)

از آن استفاده كنم و مقدارى از آن را نيز به برادرم قرض داده‏ام تا در موقع مناسب

آن را پس بگيرم، وظيفه‏ام نسبت به خمس حقوقم چيست؟

جواب: هر مقدار از حقوق كه پس انداز كرده‏ايد و سال بر آن گذشته خمس دارد، هر چند

بعد از سال آن را قرض داده باشيد بلى اگربين سال قرض داده باشيد، هر وقت وصول شد

بايد خمس بدهيد.(12)

سؤال: آيا به جهيزيه زنى كه به خانه شوهر آمده، و پدرش خمس مالش را نپرداخته خمس

تعلق مى‏گيرد يا خير؟

جواب: اگر يقين نداشته باشد كه در جهيزيه خمس است، لازم نيست خمس بدهد و اگر يقين

دارد بايد به حاكم شرع مراجعه كند و در صورت پرداخت خمس يا اجازه، مى‏تواند در


274
^^خطا در اين صفحه^^

جهيزيه تصرف نمايد.(13)

1- استفتاآت امام، ج 1، ص 438، سؤال 14.

2- مناسك حج محشّى، چاپ حج و زيارت سال 1377، ص‏40، مسأله 47.

3- همان، مسأله 53.

4- همان، ص‏52، مسأله 73.

5- همان، مسأله 87.

6- جامع المسائل آيه‏الله فاضل، ص 396، سؤال 1048؛ استفتائات جديد حضرت آيه‏الله

مكارم، ج‏1، ص‏237، سؤال 845.

7- جامع المسائل آيه‏الله فاضل، ص 399، سؤال 1053؛ منهاج‏الصالحين حضرت آيه‏الله

خوئى‏1؛ حضرت آيه‏الله سيستانى، كتاب النفقه.

8- استفتاآت امام، ج 2، ص‏490، سؤال 18.

9- اين اجازه خصوصى است و ديگران بايد هر كدام براى مصرف سهم سادات كسب اجازه كنند

و در غير اين صورت نمى‏توانند شخصاً آن را به كسى بپردازند.

10- استفتاآت امام، ج‏1، ص 390، سؤال 138.

11- همان، ص 418، سؤال 221.

12- همان، ص 351، سؤال 20.

13- همان، ص 353، سؤال 26.


276

مفهوم صله رحم

معناى لغوى و عرفى رحم‏

رحم درلغت و عرف به معناى مطلق نزديكان و بستگان است و به اين نام (رحم)، ناميده

شده‏اند براى توجه دادن به اين‏كه همه آنها از يك جا هستند و اصلِ رحم از ماده رحمت

است و اين بدان روست كه آنها نوعاً به يكديگر رحمت و دلسوزى دارند.

معناى اصطلاحى رحم‏

رحم در اصطلاح فقه برگرفته از همان معناى لغوى است؛ يعنى مطلق نزديكان و بستگان، چه

مذكّرباشند و چه مؤنث، جز ورثه باشند يا نه، محرم باشند يا غير محرم، مسلمان باشند

يا كافر، از طرف پدر باشند يا مادر، يا هردو. البته لازم است كه از نظر نسبى بسيار

دور نباشند و گرنه بايد گفت همه انسان‏ها از اقربا و بستگان همند؛ زيرا همه آنها

فرزندان حضرت آدم و حوّا8 هستند و مرجع و معيار در تمامى اين موارد عرف است. و همين

قول مشهور فقهاست اگرچه اقوال ديگرى هم در مسأله وجود دارد.(2)

سؤال: آيا خويشاوندان زن از ارحام شوهر محسوب مى‏شوند كه صله با آنان واجب باشد يا

خير؟ همين طور خويشاوندان شوهر از ارحام زن محسوب مى‏شوند يا خير؟

جواب: خير، خويشاوندان زن يا شوهر جز ارحامِ ديگرى نمى‏باشند.(2)

معناى صله و قطع و حد آن‏

صله در مقابل دورى كردن و قطع است؛ بنابراين صله، رسيدگى، احسان، خبرگيرى و مانند

آن مى‏باشد كه در مقابلِ آن قطع رحم است. و مرجع و معيارِ در آن عرف است؛ زيرا به

حسب عادات و رسومِ افراد و نزديك و دور بودنِ آنها فرق مى‏كند(3) و واضح است كه صله

و رسيدگى كردن به بستگان مختلف است، ممكن است بعضى نياز مادّى داشته باشند و بعضى

نياز مادى نداشته ولى به كمك ديگرى نيازمند باشند. مانند پيرمرد و پيرزن افتاده‏اى

كه بايد آنان را جمع آورى نمود، و بعضى ممكن است كمكِ فكرى بخواهند، و بعضى هيچ

نياز ندارند بايد از آنان احوال‏پرسى كرد كه اولياى دين فرموده‏اند: صِلُوا

اَرْحامَكُمْ وَلَوْ بِالسّلامِ.

سؤال: به نظر جناب‏عالى حداقل صله رحم و قطع رحم چه مقدار است؟


277

جواب: حداقل صله رحم آن است كه در عرف گفته شود: «فلان كس با خويشاوندانش ارتباط

دارد» و اگر طورى رفتار كند كه بگويند: «قطع رابطه كرده» قطع رحم محسوب مى‏شود و

بستگان در اين رابطه متفاوتند.(4)

1- اطائب الكلم فى بيان صله الرحم، مرحوم كركى، ص 25؛ بحارالانوار، ج‏74، ص‏108.

2- جامع المسائل آيه‏الله فاضل، ج‏1، ص‏494، سؤال 1773.

3- اطائب الكلم فى بيان صله‏الرحم، مرحوم كركى، ص 30.

4- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج 1، ص 547، سؤال 1787.


278

قصاص و انواع آن‏

279

معناى قصاص‏

قصاص از ماده «قصّ» به معناى جستجو و پى‏گيرى از آثار چيزى است و هر امرى كه پشت سر

هم آيد عرب آن را «قصّه» مى‏گويد و از آن‏جا كه «قصاص» قتلى است كه پشت سر قتلِ

ديگرى قرار مى‏گيرد اين واژه در مورد آن به كار رفته است.(1)


280

انواع قصاص‏

قصاص بر دو نوع است: .1 قصاص نفس .2 قصاص عضو. كه مباحثى از هر كدام در زير بيان

مى‏شود:

الف) قصاص نفس‏

قتل نفس بر سه نوع است:

.1 قتل عمد: و آن بر دو قسم است: اوّل آن كه شخصى به قصد كشتنِ انسانى، كارى را

نسبت به او انجام دهد كه منجر به مرگش شود، دوم: آن‏كه با توجّه، كارى را كه

معمولاً كشنده است نسبت به انسانى انجام دهد، واو بميرد، هرچند قصد قتل او را هم

نداشته باشد.

.2 قتل شبه عمد: و آن در صورتى است كه قصد كشتن را نداشته، ولى با توجّه كارى را كه

معمولاً كشنده نيست نسبت به شخصى انجام دهد و بر حسب اتّفاق و تصادف منجر به مرگ وى

شود؛ مثل اين‏كه كودك را به قصد ادب كردن بزند، و بر حسب تصادف، زدنِ او سبب مرگ وى

شود.

.3 قتل خطايى: و آن در صورتى است كه نه قصدِ كشتنِ مقتول را داشته است و نخواسته

كارى را نسبت به او انجام دهد؛ بلكه مثلاً به قصد شكار، تيرى رها كرده و يا سنگى را

پرتاب نموده‏است و بر حسب تصادف به شخصى خورده و او را كشته است.(2)

مسأله: قصاصِ نفس فقط در قتل عمد است كه اولياى دم با اذن ولىّ امر با رعايت شرايط

مى‏توانند قاتل را قصاص نمايند و يا وكيل بگيرند.(3)

مسأله: هرگاه مردِ مسلمانى عمداً زن مسلمانى را بكشد محكوم به قصاص است لكن بايد

ولىّ زن قبل از قصاصِ قاتل، نصف ديه مرد را به او بپردازد.(4)

مسأله: هرگاه بالغ، نابالغى را به عمد بكشد بعضى از فقها مانند حضرت امام(ره)

فرموده‏اند قصاص مى‏شود و بعضى از فقها مانند حضرت آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند

قصاص نمى‏شود.(5)

مسأله: زن حامله كه محكوم به قصاص است نبايد قبل از وضعِ حمل قصاص شود، و پس از وضع

حمل چنان‏چه قصاص موجب هلاكت طفل باشد بايد به تأخير افتد تا خطر مرگ از طفل برطرف

گردد.(6)


281

مسأله: (قتل عمد موجب قصاص است؛ لكن) با رضايت ولىّ دم و قاتل به مقدارِ ديه كامله

يا به كمتر يا زيادتر از آن تبديل مى‏شود.(7)

ب) قصاص عضو

قطع عضوِ ديگرى و يا مجروح نمودنِ آن اگر عمدى باشد موجب قصاص است و كسى كه عضوش

قطع شده و يا مجروح گرديده‏است با اذنِ ولىّ امر با شرايطش مى‏تواند قصاص كند.(8)

مسأله: در قصاص عضو، زن و مرد برابرند و مردِ مجرم به سبب نقص عضو يا جُرحى كه به

زن وارد نمايد به قصاصِ عضوِ مانند آن محكوم مى‏گردد. مگراين‏كه ديه عضوى كه ناقص

شده، ثلث يا بيش از ثلثِ ديه كامل باشد كه درآن صورت، زن هنگامى مى‏تواند قصاص كند

كه نصفِ ديه آن عضو را به مرد بپردازد.(9) ^^خطا در اين صفحه^^

1- تفسير نمونه، ج‏1، ص 604.

2- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الديات، القول فى اقسام القتل؛ جامع المسائل حضرت

آيه‏الله فاضل، ج‏1، ص 534، سؤال 1905؛ مبانى تكمله منهاج الصالحين حضرت آيه‏الله

خوئى؛ ج‏2، كتاب القصاص، الفصل الاول، مسأله 1 و 5.

3- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، القول فى الموجب و القول فى كيفيه الاًّستيفأ،

مسأله 1 و 22؛ مبانى تكمله منهاج الصالحين حضرت آيه‏الله خوئى؛ ج 2، كتاب القصاص.

4- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، القول فى الشرائط المعتبره فى القصاص ؛ مبانى

تكمله حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج 2، كتاب القصاص و مسأله 162.

5- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، الشرط الخامس، مسأله 5 ؛ مبانى تكمله حضرت

آيه‏الله خوئى‏1، ج‏2، كتاب القصاص، شروط القصاص، مسأله 80.

6- تحرير الوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، القول فى كيفيه الاًّستيفأ، مسأله 23؛ مبانى

تكمله حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج 2، كتاب القصاص، مسأله 148.

7- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، القول فى كيفيه الاًّستيفأ، مسأله 2؛ مبانى

تكمله حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج 2، كتاب القصاص، مسأله 130.

8- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، القسم الثانى فى قصاص مادون النفس؛ مبانى تكمله

حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج 2، كتاب القصاص، مسأله 156 و 168.

9- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب القصاص، القسم الثانى فى قصاص مادون النفس، مسأله 3؛

كتاب الديات، القول فى مقادير الديات، ص 27؛ مبانى تكمله حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج

2، كتاب القصاص، مسأله 162.


283


284

ديه و مقدار و مسايل آن

ديه مالى است كه به سبب جنايتِ بر نفس يا عضو به مجنى عليه يا به ولىّ يا اولياىِ

دمِ او داده مى‏شود.(1)

مسأله: ديه قتل مردِ مسلمان يكى از امور شش‏گانه زير مى‏باشد كه قاتل در انتخاب هر

يك از آنها مخيّر مى‏باشد و تلفيق آنها جايز نيست:

.1 يك‏صد شتر سالم و بدون عيب كه خيلى لاغر نباشند و سنّ آنها از پنج سال گذشته و

داخل درسالِ ششم شده باشد.

.2 دويست گاو سالم و بدون عيب كه خيلى لاغر نباشند.

.3 يك هزار گوسفند سالم و بدون عيب كه خيلى لاغر نباشند.

.4 دويست دست لباس سالم و بعضى از فقها فرموده‏اند بايد از حلّه‏هاى يمن باشد.

.5 يك هزار دينار مسكوك سالم و غير مغشوش (كه هر دينار يك مثقال شرعى طلا به وزن 18

نخود است).

.6 ده هزار درهم مسكوكِ سالم و غير مغشوش (كه هر درهم به وزنِ 12/6 نخود نقره

مى‏باشد).(2)

مسأله: ديه قتل در صورتى كه صدمه و فوت هردو در يكى از چهارماه حرام (رجب، ذى‏قعده،

ذى‏حجّه، محرّم) واقع شود علاوه بر يكى از موارد شش‏گانه به عنوان تشديد مجازات

بايد يك سومِ هر نوعى كه انتخاب كرده اضافه شود.(3)

مسأله: ديه قتل زن مسلمان نصف ديه مرد مسلمان است و اما در ديه عضو زن و مرد تا به

مقدار ثلثِ ديه كامل نرسيده مساوى هستند و وقتى به ثلث رسيد، ديه زن نصف مرد

مى‏گردد.(4)

سؤال: چرا در اسلام ديه و ارثيه زن‏ها نصف مردها مى‏باشد؟

جواب: خون زن و مرد مؤمن هر دو محترم است؛ ولى با توجه به اين كه ديه جبران خسارت

مادى است و پرواضح است كه خسارت حاصله از فقدان مردان در خانواده غالباً بيشتر از

خسارت حاصله از فقدان زنان است شارع مقدس ديه مردان را دوبرابر قرار داده است و نظر

به اين كه هزينه‏هاى زندگى غالباً بر دوش مردان است نه زنان، ارثيه مردان را

دوبرابر قرار داده است؛ شرح بيشتر در اين زمينه را در تفسير نمونه ذيل آيه دوازدهم

سوره نسأ مطالعه فرماييد.(5)


285

سؤال: در مورد قصاص، تساوى حقوق زن و مرد در چيست با توجه به اين كه در حال حاضر در

برخى از خانواده‏ها نان‏آور خانه زن است؛ مثل خانواده‏هايى كه مرد آن معتاد يا فوت

كرده است و سرپرستى بچه‏ها و تأمين معاش آن‏ها با مادر است يا زن و مردهايى كه هر

دو شاغلند و در برخى از موارد حقوق ماهيانه زن بيش از مرد است، اگر مردى، اين زن يا

اين مادر را چه به عمد يا غير عمد، به قتل برساند، باز حكم او قصاص نيست؟ و حتماً

بايد براى قصاص نيمى از ديه پرداخته شود؟

جواب: كراراً گفته‏ايم احكام و قوانين الهى تابع افراد و اشخاص نيست ؛ بلكه تابع

نوع است؛ اين معنا كه اگر مجموع مردان جامعه را با مجموع زنان مقايسه كنيم بازدهى

اقتصادى مردان به مراتب بيش از زنان است؛ بنابراين مصلحت شخص معيار نيست، بلكه

مصلحت نوعى بايد در نظر گرفته شود.(6)

مسأله: ديه سقط جنين به ترتيب زير است:

.1 ديه نطفه كه در رحم مستقر شده بيست دينار است.

.2 ديه عَلَقه كه خون بسته است چهل دينار مى‏باشد.

.3 ديه مُضغه كه به صورت گوشت درآمده است شصت دينار است.

.4 ديه جنين در مرحله‏اى كه به صورتِ استخوان درآمده و هنوز گوشت نروييده است هشتاد

دينار مى‏باشد.

.5 ديه جنين كه گوشت و استخوان بندىِ‏آن تمام شده و هنوز روح در آن دميده نشده

يك‏صد دينار است.

(البته در مراحل فوق فرقى ميان دختر و پسر نمى‏باشد.)

.6 ديه جنين كه روح در آن پيدا شده است اگر پسر باشد هزار دينار (ديه كامل) و اگر

دختر باشد پانصد دينار (نصفِ ديه كامل) است.(7)

مسأله: هرگاه زنى جنين خود را سقط كند ديه آن را در هر مرحله‏اى كه باشد بايد

بپردازد و خود او از آن ديه سهمى نمى‏برد.(8)

مسأله: اگر به صورت كسى سيلى يا چيزى ديگر بزند به طورى كه صورتِ او سرخ شود، بايد

يك مثقال و نيم شرعى طلاى سكّه دار كه هر مثقال آن 18 نخود است بدهد، و اگر كبود

شود، سه مثقال، و اگر سياه شود، بايد شش مثقال شرعى طلاى سكّه دار بدهد، ولى اگر


286

جاى ديگرِ بدن كسى را به واسطه زدن سرخ يا كبود يا سياه كند، بايد نصف آنچه را گفته

شد بدهد. و فرقى بين زن و مرد و كوچك و بزرگ نيست.(9)

سؤال: بر معلّمى كه مى‏خواهد شاگردانش پيشرفت كنند اگر صلاح بداند و كتك بزند ديه

واجب مى‏شود يا نه و همچنين درباره پدر و مادر؟

جواب: پدر در صورتى كه صلاح بداند جايز است فرزند را تأديب نمايد و لكن نه به

مقدارى كه موجب ديه شود و اگر تأديبِ او باعث ديه شود واجب است ديه را به اولاد

بدهد و همچنين است حكم مادر و معلم در تأديب با اذن پدر، اما بدون اذن پدر تأديبِ

آنها جايز نيست.(10)

سؤال: آيا پدر يا مادر مى‏توانند فرزند خود را براى تأديب بزنند؟

جواب: در صورت انحصار طريق تأديب به زدن، مانعى ندارد ولى بايد سعى كنند موجب ديه

نشود.(11)

سؤال: معلّمين در رابطه با تنبيه كودكانِ محصّل اظهار مى‏دارند كه معلّم دلسوز اگر

بچه‏ها را كتك نزند كار تعليم پيشرفتى ندارد، با توجه به اين امر مستدعى است جواب

سؤالات زير را مرقوم فرماييد؟

.1 آيا معلّم مى‏تواند بدون اجازه ولىّ طفل، جهت آموزش او را بزند يا خير؟

.2 اگر زرد و كبود و سرخ شد آيا ولىّ طفل مى‏تواند ديه را ببخشد يا خير؟

.3 اگر نتواند ديه‏ها را ادا نمايد وظيفه‏اش چيست؟

.4 اگر در اثر كتك، دستِ بچّه خون بيايد ديه‏اش چه مقدار است؟

جواب: .1 جواز كتك زدنِ شاگرد جهت تأديبِ شرعى با اجازه ولى شرعى اگر موجب ديه نشود

و به طور آرام بعيد نيست و اگر جاى ضرب، به سرخى يا كبودى يا سياهى تغييرِ رنگ بدهد

جايز نيست و معلم ضامن ديه است.

.2 نمى‏تواند.

.3 مديون است و بعد احتياط كند و نزند.

.4 در فرض سؤال، ديه، يك شتر است.(12)

سؤال: اگر شخصى پسر بچه‏اى را كه در سنين (چهارده - دوازده) سالگى است كتك زده باشد

و آن بچه هنوز بالغ نشده است، آيا بايد خود مضروب را راضى كند يا پدر و مادر او را؟

جواب: بايد از پدر و مادر او حليت بطلبد و احتياطاً هنگامى كه بالغ شد از خود او

نيز حليت بخواهد.(13)


287

سؤال: در موضوع ديه كه فقها مى‏فرمايند مثلاً ديه سيلى زدن به صورت كه سرخ شود فلان

مقدار طلا است اگر قيمت آن را بپردازد كافى است يا اختيار با آن كسى است كه ديه

مى‏گيرد و به هر كدام راضى شد بايد ادا كند؟

جواب: لازم است آنچه شرعاً تعيين شده ادا نمايد مگر آن‏كه مستحقّ ديه راضى به قيمت

شود.(14)


288

قصاص در قرآن‏

.1 وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فيها اَنّ النّفْسَ بِالْنّفْسِ وَ الْعَيْنَ

بِالْعَيْنِ وَ الْأَنْفَ بِالْأَنْفِ وَ الْأُذُنَ بِالْأُذُنِ وَ الْسّنّ

بِالْسّنّ وَ الْجُرُوحَ قِصاصٌ فَمَنْ تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفّارَه لَهُ.(15)

و بر آنها (بنى اسرائيل) در آن (تورات) مقرّر داشتيم كه جان در مقابل جان و چشم در

مقابل چشم، و بينى در مقابل بينى و گوش در مقابل گوش، و دندان در برابر دندان

مى‏باشد و هر زخمى قصاص دارد واگر كسى آن را ببخشد (و از قصاص صرف نظر كند) كفّاره

(گناهان) او محسوب مى‏شود.

اين آيه به تبعيض‏هاى ناروايى كه درآن عصر وجود داشت پايان مى‏دهد وبه طورى كه از

بعضى از تفاسير استفاده مى‏شود، در ميان دو طايفه يهودِ مدينه و در آن عصر،

نابرابرى عجيبى وجود داشت؛ اگرفردى از طايفه «بنى النّضير» فردى از طايفه «بنى

قريظه» را مى‏كشت قصاص نمى‏شد؛ ولى به عكس اگر كسى از طايفه «بنى قريظه» فردى از

طايفه «بنى النضير» را به قتل مى‏رساند، كشته مى‏شد. هنگامى كه اسلام به مدينه آمد،

بنى قريظه دراين باره از پيامبر اكرم(ص) سؤال كردند، پيامبر(ص) فرمود: خون‏ها با هم

فرق ندارد. طايفه بنى النّضير زبان به اعتراض گشودند كه مقام ما را پايين آوردى.

آيه فوق نازل شد و به آنها اعلام كرد كه نه تنها در اسلام، در آيين يهود نيز اين

قانون به طور مساوى وجود داشته است.

ولى براى آن‏كه اين توهم پيش نيايد كه خداوند قصاص كردن را الزامى شمرده و دعوت به

مقابله به مثل نموده است، به دنبال اين حكم مى‏فرمايد: اگركسى از حقّ خود بگذرد و

عفو و بخشش كند، كفّاره‏اى براى گناهان او محسوب مى‏شود و به همان نسبت كه گذشت به

خرج داده، خداوند از او گذشت مى‏كند.

اين جمله درحقيقت پاسخِ دندان شكنى است به كسانى كه قانون قصاص را قانونى غير

عادلانه شمرده‏اند كه مشوّق روح آدم‏كشى و مثله‏كردن است؛ زيرا از مجموعِ آيه

استفاده مى‏شود كه اجازه قصاص براى ايجاد ترس و وحشتِ جانيان و در نتيجه تأمين


289

امنيّت جانى براى مردمِ بى گناه‏است و در عين حال راه عفو و بازگشت نيز در آن گشوده

شده است، با ايجاد اين حالت ترس و اميد،اسلام مى‏خواهد، هم جلو جنايت را بگيرد و هم

تا آن‏جا كه ممكن است و شايستگى دارد جلوِ شستن خون با خون گرفته شود.(16)

.2 يا اَيّهَاالّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِى الْقَتْلى‏ اَلْحُرّ

بِالْحُرّ وَ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَ الأُنْثى‏ بِالأُنْثى‏ فَمَنْ عُفِىَ لَهُ

مِنْ اَخيهِ شَىْ‏ٌ فَاتّباعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ اَدأٌ اِلَيْهِ بِاًِّحْسانٍ ذلِكَ

تَخْفيفٌ مِنْ رَبّكُمْ وَ رَحْمَه فَمَنِ اعْتَدى‏ بَعْدَ ذلِكَ فَلَهُ عَذابٌ

اَليمٌ. وَ لَكُمْ فِى الْقِصاصِ حَيوه يا اُولِى الأَلْبابِ لَعَلّكُمْ

تَتّقُونَ.(17)

اى افرادى كه ايمان آورده‏ايد! حكمِ قصاص در مورد كشتگان بر شما نوشته شده است،

آزاد در برابر آزاد، و برده در برابر برده، و زن در برابرِ زن، پس اگر كسى از ناحيه

برادر (دينى) خود مورد عفو قرار گيرد (و حكم قصاصِ او تبديل به خونبها گردد) بايد

از راه پسنديده پيروى كند (و در طرز پرداخت ديه، حال پرداخت كننده را در نظر بگيرد)

و قاتل نيز به نيكى ديه را به ولىّ مقتول بپردازد (و در آن مسامحه نكند) اين تخفيف

و رحمتى است ازناحيه پروردگار شما و كسى كه بعد از آن تجاوز كند عذاب دردناكى خواهد

داشت. و براى شما در قصاص حيات و زندگى است اى صاحبان خرد، تاشما تقوا پيشه كنيد.

1- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الديات؛ قانون مجازات اسلامى، ماده 294؛ مبانى تكمله

المنهاج حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج‏2، كتاب الديات.

2- تحريرالوسيله، ج‏2، القول فى مقادير الديات، مسأله 1 تا 7؛ مبانى تكمله منهاج

الصالحين حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج‏2، كتاب الديات، مسأله 201.

3- تحريرالوسيله، ج‏2، القول فى مقادير الديات، مسأله 23؛ مبانى تكمله منهاج

الصالحين حضرت آيه‏الله خوئى‏1 ،ج‏2، كتاب الديات، مسأله 209.

4- تحريرالوسيله، ج‏2، القول فى مقادير الديات، مسأله 26 و 27؛ مبانى تكمله منهاج

الصالحين حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج‏2، كتاب الديات، مسأله 210.

5- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج 2، ص 583، سؤال 1677.

6- همان، ص 540، سؤال 1561.

7- تحريرالوسيله، ج‏2، القول فى اللواحق، الأول، فى الجنين؛ مبانى تكمله منهاج


290

الصالحين حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج‏2، كتاب الديات، مسأله 379؛ استفتائات جديد حضرت

آيه‏الله مكارم، ج 1، ص 403، سؤال 1344؛ جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج‏1، ص

547، سؤال 1946.

8- تحريرالوسيله، ج‏2، القول فى مقادير الديات، مسأله 5؛ مبانى تكمله منهاج

الصالحين حضرت آيه‏الله خوئى‏1، ج‏2، كتاب الديات، مسأله 386.

9- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الديات، المقصد الثالث، فى الشجاع و الجراح، مسأله 4؛

توضيح المسائل مراجع، احكام ديه، مسأله 22.

10- مجمع المسائل، ج‏3، ص 286، سؤال 213؛ استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج‏1،

ص 486، سؤال 1584.

11- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج‏1، ص 551، سؤال 1957.

12- مجمع المسائل، ج‏3، ص‏267، سؤال 140.

13- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج‏1، ص 522، سؤال 1715.

14- مجمع المسائل، ج‏3، ص‏281، سؤال 194.

15- مائده، 44.

16- تفسير نمونه، ج‏4، ص 393.

17- بقره، 178 و 179.


291

كيفيّت اجراى حدّ زنا

.1 سزاوار است حاكم در وقتى كه مى‏خواهد اجراى حد نمايد به مردم اعلام كند تا در

حضورِ او اجتماع نمايند؛ بلكه سزاوار است كه به آنها امر كند تا براى حضورِ حد خارج

شوند.(1)

.2اگر چند حد بر شخصى جمع شود، بايد ابتدا شود به آنچه با آن ديگرى فوت نمى‏شود،

به‏طور مثال: اگر تازيانه و سنگسار شدن بر او جمع شده باشد بايد اوّل تازيانه زده

شود و سپس سنگسار گردد.(2)

.3 مردِ زانى در هنگام تازيانه خوردن بايد ايستاده باشد و پوشاكى جز ساتر عورت

نداشته باشد (برهنه باشد) و تازيانه به تمام بدنِ وى به‏جز سر و صورت و عورت به

شدّت زده شود. و زن را در حالى تازيانه مى‏زنند كه نشسته و لباس‏هاى او به بدنش

بسته باشد. و اگر حد، مرد يا زن را به قتل برساند، ضمانى ندارد.(3)

.4 هرگاه بخواهند كسى را قصاص يا رجم (سنگسار) نمايند، امام(ع) يا حاكم، به او

دستور مى‏دهد كه با آب سدر، سپس با آب كافور و سپس با آب خالص، غسل ميّت كند، و پس

از آن مانند كفنِ شدن ميّت، كفن مى‏شود؛ يعنى به تمام قطعات كفن پوشانده مى‏شود، و

پيش از كشتنش مانند حنوطِ ميّت، حنوط مى‏شود، سپس سنگسار شده و بعد از آن بر او

نماز خوانده مى‏شود و بدون غسل دادن در قبرستان مسلمانان دفن مى‏گردد و شستنِ خون

از كفنش نيز لازم نيست.(4)

.5 مرد براى رَجْم تا بالاى كفل - نه بيشتر - و زن تا وسطش يعنى كمر و زير سينه،

دفن مى‏شود.(5)

.6 اگر زناى محصنه با اقرار ثابت شده باشد، اوّل كسى كه سنگ مى‏زند امام(ع) است،

سپس مردم او را رجم مى‏كنند. و اگر زنا به گواهى افراد ثابت شده باشد بعضى از فقها

مانند حضرت امام(ره) فرموده‏اند: اوّل كسى كه رجم مى‏كند گواهان هستند و سپس

امام(ع) و پس از او مردم او را رجم مى‏نمايند و بعضى ديگر مانند حضرت آيه‏الله

خوئى(ره) فرموده‏اند: مطلقاً بايد اول امام رجم نمايد.(6)


292

.7 سزاوار است كه سنگ‏ها كوچك باشند؛ بلكه به احتياط نزديك‏تر است. و با چيزى كه

صدق سنگ نكند جايز نيست؛ مانند سنگ ريزه و همچنين با سنگ‏هاى بزرگ كه به يكى يا دو

تا كشته مى‏شود جايز نيست. و احتياط آن است كه كسى كه حد بر عهده اوست، اقامه حد

ننمايد به خصوص اگر گناهش مانند گناه او باشد؛ ولى اگر بين خود و خدايش توبه كرده

باشد اقامه حد جايز است اگرچه اقوا كراهت آن است مطلقاً، ولى بعضى از فقها مانند

حضرت آيه‏الله خوئى(ره) فرموده‏اند: اگر حدى به گردن اوست، رجم نكند.(7)


293

تعجيل يا تأخير دراجراى حدّ زنا

تأخير در اجراى حد جايز نيست(8) به‏جز مواردى كه در فقه استثنا شده كه بعضى از آنها

در زير بيان مى‏گردد:

.1 بر زن حامله تا وضع حمل نكرده و از نفاس خارج نشده، حد جارى نمى‏شود چه حدّش

تازيانه و چه سنگسار باشد.(9)

.2 پس از وضع حمل در صورتى كه نوزاد كفيل نداشته باشد و بيم تلف شدن نوزاد برود، حد

جارى نمى‏شود؛ ولى اگر براى نوزاد كفيل پيدا شود حد جارى مى‏گردد.(10)

.3 هرگاه مريض يا مستحاضه محكوم به قتل يا رجم (سنگسار) شده باشند، حد بر آنها جارى

مى‏شود؛ ولى اگر محكوم به تازيانه باشند اجراى حد تا رفع بيمارى و استحاضه به تأخير

مى‏افتد، و همچنين زنى كه نفسأ است حدّش تأخير مى‏افتد و اما زن حائض حدّش تأخير

نمى‏افتد.(11)

.4 اگر حد، تازيانه باشد در گرما و سرماى شديد اقامه نمى‏شود؛ بنابراين مناسب است

در زمستان وسط روز كه هوا گرم مى‏شود و در تابستان زمانى كه هوا خنك مى‏شود حد را ^^خطا در اين صفحه^^

جارى نمايند؛ زيرا ممكن است او بيشتر از آنچه لازمه حد است ضرر ببيند.(12)

1- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، مسأله 5؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج‏1، حد الزانى، مسأله 174.

2- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، مسأله 1؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج 1، حد الزانى، مسأله 171.

3- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، مسأله 4؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج 1، حد الزانى، مسأله 176.

4- العروه‏الوثقى، ج 1، فى احكام الغسل الميت.

5- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، مسأله 2؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج 1، حد الزانى، مسأله 172.

6- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، مسأله 3؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج 1، حد الزانى، مسأله 172.

7- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، مسأله 5؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج 1، حد الزانى، مسأله 175و 172.

8- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى كيفيه ايقاعه، فى اللواحق، مسأله


295

7؛ مبانى تكمله منهاج الصالحين، ج‏1، كتاب الحدود، مسأله 147.

9- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى اقسامه، مسأله 8 ؛ مبانى تكمله

منهاج الصالحين، ج‏1، حد الزانى، مسأله 167.

10- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى اقسامه، مسأله‏8 ؛ مبانى تكمله

منهاج الصالحين، ج‏1، حد الزانى، مسأله 167 ؛ جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج

2، ص 448، سؤال 1177.

11- حريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، فى اقسامه، مسأله 9؛ مبانى تكمله

منهاج الصالحين، ج 1، حد الزانى، مسأله 163 و 164.

12- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، ج 2، فى اقسامه، مسأله 11؛ استفتائات جديد

حضرت آيه‏الله مكارم، ج 2، ص 492، سؤال 1410.


296

راه هاى اثبات زنا

زنا به يكى از راه‏هاى زير اثبات مى‏شود:

اوّل: اقرار

زنا به وسيله اقرار ثابت مى‏شود. و در آن بلوغ، عقل، اختيار و با قصد بودنِ اقرار

كننده شرط است؛ بنابراين اقرار بچّه اگر نزديك بلوغش باشد، و اقرار ديوانه و شخصى

كه اجبار به اقرار شده و اقرارِ شخصِ مست و غافل و خواب و كسى كه شوخى مى‏كند و

مانند اينها اعتبار ندارد.(1)

مسأله: اقرار بايد صريح و يا به صورتى ظاهر باشد كه احتمال عقلايى خلاف در آن نرود

و بايد چهار مرتبه تكرار شود. و آيا اين چهار مرتبه، معتبر است كه در چهار جلسه

باشد يا چهار مرتبه كفايت مى‏كند گرچه در يك جلسه باشد؟ در آن اختلاف است.(2)

دوم: شهادت و گواهى‏

زنا به وسيله بيّنه ثابت مى‏شود، و معتبر است كه كمتر از چهار مرد يا سه مرد و دو

زن نباشد و اگر كمتر از آن عدد باشند و شهادت دهند حد ثابت نمى‏شود، چه تازيانه و

چه سنگسار باشد، بلكه آن شاهدها به خاطر افترأ، حد زده مى‏شوند.(3)

مسأله: در شهادتِ شهود بر زنا، تصريح يا مانند آن بر مشاهده دخول در عورت زن، مانند

ميلى كه در سرمه دان است يا مشاهده بيرون آوردن از عورت زن، بدون عقد و بدون ملك و

بدون شبهه و بدون اكراه لازم است.(4)

مسأله: اگر چهار نفر شهادت به زنا دهند و همه يا بعضى از آنها مَرْضىّ (پسنديده)

نباشند؛ مانند فاسق‏ها به‏خاطر تهمت زدن حد مى‏خورند.(5)


297

يك نكته بسيار مهّم‏

زنى كه شوهر ندارد، اگر حامله شود حدّ زده نمى‏شود، مگر اين‏كه چهار مرتبه اقرارِ

به زنا نمايد يا بر آن اقامه شاهد و گواه بشود، و هيچ‏كس حقّ سؤال از او و تفتيش از

قضيه را ندارد.(6)

سؤال: دخترى حمل برداشته، خانم دكترِ متخصّص معاينه كرده و تشخيص داده بكارت سالم

است و فعلاً زنِ مذكور وضع حمل نموده و منكر است كه با كسى همبستر شده باشد،

بفرماييد تكليف شرعى اين زن چيست؟ و حضانت آن بچه به عهده كيست؟ و مردم پدر دختر را

تهديد مى‏كنند كه بايد حتماً از دخترت اقرار بگيرى كه بگويد اين بچّه از كيست و

الاّ ما خودمان اقدام مى‏كنيم لطفاً حكم شرعى را در اين خصوص بيان فرماييد؟

جواب: از خصوص مورد اطّلاعى ندارم. به‏طور كلّى تا وقتى كه زنا شرعاً ثابت نشده

نمى‏توانند اجراى حد نمايند و در فرض سؤال، محتمل است كه نطفه با ملاعبه با شخصى

بدون دخول منتقل شده باشد يا نطفه در حمام يا جاى ديگر جذب به رحم شده و حمل

برداشته است و با اين احتمال، حكم زنا ثابت نمى‏شود و حضانت طفل با مادر است و

چنان‏چه كسى بخواهد حضانت طفل را با رضايت مادر به عهده بگيرد مانع ندارد.(7)

1- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، القول فى ما يثبت به، مسأله 1؛ مبانى تكمله

منهاج الصالحين، ج 1، كتاب الحدود، مسأله 137.

2- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، ج 2، القول فى ما يثبت به ، مسأله 2؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج‏1، كتاب الحدود، مسأله 138.

3- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، ج 2، القول فى ما يثبت به ، مسأله 9؛ مبانى

تكمله منهاج الصالحين، ج‏1، كتاب الحدود، مسأله 142 و 149.

4- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، القول فى ما يثبت به ، مسأله 10؛

مبانى تكمله منهاج الصالحين، ج‏1، كتاب الحدود، مسأله 143.

5- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، القول فى ما يثبت به، مسأله 13؛

مبانى تكمله منهاج الصالحين، ج 1، كتاب الحدود.

6- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى الزنا، القول فى ما يثبت به ، مسأله 7؛


298

مبانى تكمله منهاج الصالحين، ج 1، كتاب الحدود، مسأله 141.

7- جمع المسائل، ج‏3، ص 204، سؤال 59.


299

قذف و حدّ آن

قذف نسبت دادنِ زنا يا لواط است به شخصِ ديگر و اما نسبت دادنِ چيزهاى ديگر حكم قذف

ندارد اگر چه امام(ع) او را تعزير و مجازات خواهد نمود و حدّ قذف براى قذف كننده -

مرد باشد يا زن - هشتاد تازيانه است.(1)

سؤال: شخصى به خانمى نسبتِ زنا داده است، حكم آن چيست؟

جواب: به طور كلّى اگر كسى‏كه بالغ و عاقل است به مرد يا زن مسلمانى كه بالغ و عاقل

و آزاد و عفيف است نسبتِ زنا يا لواط دهد حدّش هشتاد تازيانه است كه از روى لباس به

او بزنند؛ ولى اگر فحش‏هاى ديگر بدهد و يا به او اهانت واذيت كند با تقاضاى آن شخص

از طرف حاكم شرع تعزير مى‏شود؛ يعنى براى تأديب، هر قدر صلاح بداند، به او تازيانه

مى‏زند.(2)

سؤال: زنى نسبتِ زنا به شوهرش داده است، آيا حد بر او جارى مى‏شود؟

جواب: بلى چنان‏چه ثابت شود و شوهر مطالبه كند حاكم شرع حدّ قذف را جارى مى‏كند و

شوهر هم اگر نسبت زنا به همسرش بدهد، همين حكم را دارد.(3)

سؤال: اگر مسلمانى به برادر مسلمانِ خود اتهاماتى وارد كند چه حكمى دارد؟

جواب: اگر قذف باشد حدّ قذف دارد كه با اثبات آن در دادگاه، قاضى اقدام مى‏كند واگر

قذف نباشد حدّ خاصى ندارد. بلى تعزير دارد كه تعيين مقدار آن به عهده قاضىِ دادگاه

و حاكم شرع است.(4)

سؤال: اگر كسى نسبت به مرده‏اى افترا ببندد آيا حد قذف درباره او جارى مى‏شود؟

جواب: از اين نظر فرقى ميان حىّ و ميت نيست، هر دو حد قذف دارد.(5)

مسأله: هر فحشى كه موجبات ناراحتى مخاطب را فراهم آورد؛ ولى قذف هم به حساب نيايد

تعزير دارد مثل اين‏كه به كسى بگويد: «تو حرام زاده‏اى!» يا «اى حرام زاده!» يا «اى

فرزند حيض!» يا به كسى بگويد: «اى فاسق!» يا «اى فاجر!» و يا به همسرش بگويد: «تو

را عذرا نيافتم» و... كه در تمام اين موارد اگر طرفِ مقابل مستحقّ آن نباشد بايستى

گوينده تعزير گردد.(6)

قالَ اَبُوعَبْدِالله(ع) اِذْا اِتّهَمَ الْمُؤْمِنُ اَخْاهُ اِنْماثَ الاًّيمانُ


300

فى‏ قَلْبِهِ كَما يَنْماثُ الْمِلْحُ فِى الْمأِ.(7)

حضرت صادق(ع) فرمود: هر مؤمنى كه برادرش را متّهم نمايد (به او تهمت بزند) ايمان در

دلش آب مى‏شود همچنان‏كه نمك در آب حل مى‏گردد.

قالَ رَسُولُ الله(ص): مَنْ بَهَتَ مُؤْمِناً اَوْ مُؤْمِنَه اَوْ قالَ فيهِ ما

لَيْسَ فيهِ اَقامَهُ الله يَوْمَ الْقِيمَه عَلى‏ تَل مِنْ نارِ حَتىّ‏ يَخْرُجَ

مِمّا قالَ فيهِ.(8)

پيامبر اكرم(ص) فرمود: هر كس به مرد يا زن مؤمنى تهمت بزند يا چيزى را نسبت دهد كه

ندارد خداوندمتعال در روز قيامت او را در ميان آتشى فراوان نگه مى‏دارد تا آن‏كه

خود را رها سازد. (يعنى آن طرف را از خود راضى نمايد.)

دو خاطره جالبِ توجّه و عبرت انگيز

.1 يكى از اساتيد و علماى بزرگوار مى‏فرمود: در زمان طاغوت يكى از علما را مى‏ديدم

كه زياد گريه مى‏كرد، يك وقتى از ايشان سؤال كردم چرا اين‏قدر شما را گريان

مى‏بينم؟ فرمود: گناهى را در زندگى‏ام گرفتار شده‏ام كه هر وقت به ياد آن مى‏افتم

مرا بى تاب مى‏كند. سپس در مقام توضيح فرمودند: در زمان طاغوتِ قبل (زمان رضا خان)

كه اجبار كردند همه بايد كلاه پهلوى بر سر داشته باشند من هم ناچار يكى از آنها را

خريدم. مدّتى گذشت اين كلاه در ميان خانه ديده نشد و هرچه گشتيم، پيدا نكرديم در

ضمن پيرزنى منزل ما مى‏آمد و به خانواده در كارها كمك مى‏كرد و ما هم به او كمكى

مى‏كرديم چند روز گذشت، كلاه را بر سر شوهر آن پيرزن ديديم بدين جهت به آن پيرزن

مشكوك شده و عذر او را خواستيم كه ديگر ما نياز نداريم. يك ماهى گذشت يكى از علما

از بنده سؤال كرد، شنيدم پيرزنى منزل شما كار مى‏كرده و حالا شما نياز نداريد اگر

او را مى‏شناسيد ما نياز داريم؟ گفتم: كارش خوب است؛ ولى متأسفانه دستش مقدارى كج

است (يعنى دزدى مى‏كند!!). ايشان هم منصرف شدند. پس از چند ماهى پيرزن و شوهرش هر

دو از دنيا رفتند، وقتى زمستان فرا رسيد و رختخواب‏هاى زمستانى را بازكرديم كه


301

استفاده كنيم ناگهان ديديم آن كلاه داخل رختخواب‏هاست. گويا آسمان بر سرم خراب شد،

بر سرم زدم كه، خدايا! چه كنم آنها هم كه زنده نيستند كه رضايت طلب كنم و حالا... .

.2 يكى از عزيزان اهل علم در درس اخلاقى كه داشتند فرمودند: آنچه درباره دگران

شنيديد تحقيق نكرده به آنان نسبت ندهيد؛ زيرا ممكن است آنها درست نگفته باشند، و يا

شما درست نشنيده باشيد، و يا آن طرف دليل قانع كننده‏اى بر كارش داشته باشد. سپس

فرمودند: بعضى مى‏گويند: هر وقت چيزى را به چشم خودتان ديديد باور كنيد بنده

مى‏خواهم بگويم حتّى آنچه را هم به چشم خودتان ديديد مسلّم نگيريد و بدون تحقيق به

افراد نسبت ندهيد؛ زيرا ممكن است چشم شما درست نديده باشد و يا آن طرف عذرى داشته

باشد كه وقتى بيان كند شما را قانع نمايد و براى تأييد گفتارشان قضيه زير را نقل

فرمودند:

بنده پس از پيروزى انقلاب اسلامى و زمان جنگ به يكى از روستاهاى شمال، كه قبل از

انقلاب هم گاهى آن‏جامى‏رفتم براى منبر، دعوت شدم. اوّلين شبى كه به حسينيّه براى

منبر رفتم با كمال تعجّب ديدم عكس شاه، بالاى سر منبر روى ديوار نصب شده است! وسط

منبر وصحبت‏هايم عصبانى شدم و مردم آن‏جارا به صورت كلّى توبيخ كردم كه شماها

طاغوتى هستيد و هنوز آثار طاغوت در مجالس ومحافل شما به چشم مى‏خورد، مردم اين همه

شهيد داده‏اند گويا از انقلاب اسلامى اين‏جاخبرى نيست و... مى‏ديدم مردم مرتّب به

هم نگاه مى‏كنند مثل اين كه حرف‏هاى عجيبى را از من مى‏شنوند. خلاصه پس از تمام شدن

منبر وقتى به منزل ميزبان برگشتيم، ايشان گفتند: حاج آقا در حسينيّه روى سخن شما با

چه افرادى بود؟!گفتم: با مردم اين‏جا، گفت: حاج آقا اتّفاقاً اينها خيلى با انقلاب

خوب هستند و حتّى تعداد شهداى اين‏جا از بقيه روستاهاى اطراف بيشتر است و... گفتم:

پس چرا عكس شاه را بالاى سر منبر زده‏اند!؟ خيلى خنديد! گفتم: چرا مى‏خنديد؟ گفت:

حاج آقا كدام شاه؟! آن عكس، عكسِ بانى حسينيّه است؛ عكس كسى است كه حسينيّه را


302

ساخته است، و مردم براى يادبود او عكسش را آن‏جا زده‏اند؛ ولى ممكن است شما آن را

شبيه شاه ديده‏ايد.

خيلى متأثّر شدم و فردا شب عذر خواهى كردم و خدا را شكر كردم كه متوجه شدم وگرنه

ممكن بود اگر به كسى هم نمى‏گفتم حدّاقل در دلم نسبت به آن مردم شريف سؤ ظن داشتم و

آنان را متّهم به شاه دوستى مى‏كردم.

آرى عزيزان آنچه چشمتان هم ديد فورى ترتيب اثر ندهيد... .

1- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، فى حد القذف، القول فى الموجب، مسأله 1، و

القول فى الأحكام، مسأله 2؛ مبانى تكمله منهاج الصالحين، ج 1، كتاب الحدود،

«الثامن» و مسأله 211.

2- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج‏2، ص 440، سؤال 1157.

3- همان، سؤال 1158.

4- همان، سؤال 1160.

5- استفتائات جديد حضرت آيه‏الله مكارم، ج‏2، ص 497، سؤال 1421.

6- تحريرالوسيله، ج‏2، كتاب الحدود، القول فى القذف،القول فى الموجب ،مسأله 8.

7- وسائل الشيعه، ج‏8 ، ص 613.

8- همان، ص‏603.


304

چند نكته درباره حدود

305

الف: اهميّت اجراى حدود

عَنْ اَبى‏ عَبدِالله(ع) قالَ: قالَ رَسُولُ الله(ص): اِقامَه حَد خَيْرٌمِنْ

مَطَرِ اَرْبَعينَ صَباحاً.(1)

حضرت صادق(ع) فرمود: رسول خدا(ص) فرموده‏است: اجراى يكى از حدود الهى (براى اهل

زمين)بهتر است از اين كه چهل روز باران رحمتِ الهى بر آنها ببارد.


306

ب: رحم و دلسوزى در حدود نيست‏

اَلزّانِيَه وَ الزّانى‏ فَاجْلِدُوا كُلّ واحِدٍ مِنْهُما مِأَه جَلْدَه وَ لا

تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَه فى‏ دينِ الله اِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِالله وَ

الْيَومِ الْآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَه مِنَ الْمُؤْمِنينَ.(2)

زن و مرد زناكار را هر يك، صد تازيانه بزنيد، و هرگز در دين خدا رأفت (و محبّت

كاذب) شما را نگيرد اگر به خدا و روز جزا ايمان داريد، و بايد گروهى ازمؤمنان

مجازات آنهارا مشاهده كنند.


307

يادسپارى‏

.1 در آيه شريفه چرا زانيه مقدّم ذكر شده‏است؟

بدون شك اين عملِ منافى عفّت از همه كس، قبيح است؛ ولى از زنان زشت‏تر و قبيح‏تر

است؛ چرا كه آنها از حُجب وحياى بيشترى برخوردارند و شكستن آن، دليل بر تمرّد

شديدترى است.

از اين گذشته عواقب شوم اين امر گرچه دامنگير هر دو مى‏شود؛ اما در مورد زنان عواقب

شومش بيشتر است.

اين احتمال نيز وجود دارد كه سرچشمه وسوسه اين كار بيشتر از ناحيه آنها صورت

مى‏گيرد و در بسيارى از موارد عامل اصلى محسوب مى‏شوند.(3)

.2 مجازات در حضور جمع چرا؟

اوّلاً: هدف از اجراى حدود اين نيست كه گنه‏كار عبرت گيرد؛ بلكه هدف آن است كه

مجازات او سبب عبرت ديگران هم بشود و به تعبير ديگر: با توجه به بافت زندگى اجتماعى

بشر، آلودگى‏هاى اخلاقى در يك فرد ثابت نمى‏ماند، و به جامعه سرايت مى‏كند، براى

پاك‏سازى بايد همان‏گونه كه گناه آشكار شده مجازات نيز آشكار شود. و به اين ترتيب

اساس پاسخ اين سؤال كه چرا اسلام اجازه مى‏دهد آبروى انسانى در جمع بريزد روشن

مى‏شود؛ زيرا تا زمانى كه گناه آشكار نگرديده و به دادگاه اسلامى كشيده نشده است

«خداوندِ ستار العيوب» راضى به پرده درى نيست؛ اما بعد از ثبوت جرم و بيرون افتادن

راز از پرده استتار و آلوده شدن جامعه وكم شدن اهميّت گناه، بايد به گونه‏اى مجازات

صورت گيرد كه آثار منفى گناه خنثى شود و عظمت گناه به حال نخستين برگردد.

اصولاً در جامعه سالم بايد «تخلّف از قانون» با اهميّت تلقّى شود. مسلّماً اگر

تخلّف تكرار گردد، آن اهميّت شكسته مى‏شود، و تجديد آن تنها با علنى شدن كيفر

متخلّفان است.

اين واقعيت را نيز از نظر نبايد دور داشت كه بسيارى از مردم براى حيثيت و آبروى خود

بيش از مسأله تنبيهات بدنى اهميّت قائلند، و همين علنى بودن كيفر، ترمزِ نيرومندى

بر روى هوس‏هاى سركش آنهاست.

ثانياً: شرمسارى مجرم، مانع از ارتكاب جرم در آينده خواهد شد.

ثالثاً: هر گاه اجراى حد در حضور جمع انجام شود قاضى و مجريان حد، متهم به سازش يا


308

اخذ رشوه يا تبعيض و يا شكنجه دادنِ و مانند آن نخواهند شد.

رابعاً: حضور جمعيت مانع از خودكامگى و افراط و زياده‏روى در اجراى حد مى‏گردد.

خامساً: ممكن است مجرم بعد از اجراى حد به ساختن شايعات و اتّهاماتى در موردِ قاضى

و مجرى حد بپردازد كه حضور جمعيت موضع او را روشن ساخته و جلو فعّاليّت‏هاى تخريبى

او را در آينده مى‏گيرد و... .(4)


309

ج: حدود، شفاعت و وساطت بردار نيست‏

عَن‏ عائِشَه قالَتْ: كانَتْ اِمْرَأَه مَخْزُومِيّه تَسْتَعيرُ الْمَتاعَ وَ

تَجْحَدُهُ، فَأَمَرَ النّبِىّ(ص) بِقَطْعِ يَدِها، فَأَتى‏ اَهلُها اُسامَه

فَكَلّمُوهُ، فَكَلّمَ اُسامَه النَبِىّ‏َ فيها، فَقالَ: يا اُسامَه! لا اَراكَ

تُكَلّمُ فى‏ حَد مِنْ حُدُودِ الله! ثُمّ قامَ خَطيباً فَقالَ: اِنّما اُهْلِكَ

الّذينَ مِمّنْ كانَ قَبْلَكُمْ اِنّه اِذا سَرَقَ فيهِمُ الشّريفُ تَرَكُوهُ، وَ

اِذا سَرَقَ فيهِمُ الضّعيفُ قَطَعُوهُ، وَالّذى‏ نَفْسى‏ بِيَدِهِ لَوْ كانَتْ

فاطِمَه بِنْتُ مُحَمّدٍ لَقَطَعْتُ يَدَها فَقَطَعَ يَدَ الْمَخْزُومِيّه.(5)

عايشه نقل مى‏كندكه: زنى از طايفه مخزوميه اشيايى را از مسلمانان عاريه مى‏گرفت و

سپس انكار مى‏كرد. پيامبر اكرم(ص) دستور دادند كه (انگشتان) دستش را قطع كنند،

بستگانش نزد اسامه( كه مورد توجّه پيامبر(ص) بود) آمدند و از او خواستند كه نزد

پيامبر وساطت نمايد. اسامه وساطت كرد، پيامبر اكرم(ص) فرمود: اى اسامه! نبينم تو را

كه درباره حدّى از حدود خداوند (نسبت به كسى) وساطت نمايى! سپس پيامبر(ص) خطبه

خوانده و فرمودند: همانا گذشتگان به هلاكت رسيدند؛ چون وقتى افراد موقعيت دار دچار

لغزش مى‏شدند حد بر آنها جارى نمى‏شد و زمانى كه افراد ضعيف دچار لغزش مى‏شدند بر

آنها حد جارى مى‏كردند. قسم به آن كس كه جانم به دست اوست اگر دخترم فاطمه باشد

دستش را قطع خواهم كرد! آن گاه دست آن زن را قطع فرمود.


310

د: افراط و تفريط در اجراى حد ممنوع است‏

بدون شك، مسايل انسانى و عاطفى ايجاب مى‏كند كه حداكثر كوشش به عمل آيد كه هيچ فرد

بى‏گناهى گرفتار كيفر نگردد ونيز تا آن‏جا كه احكامِ الهى اجازه عفو و گذشت مى‏دهد،

عفو و گذشت شود؛ ولى بعد از ثبوت جرم و مسلّم شدنِ حد بايد قاطعيت به خرج داد و از

احساسات كاذب و عواطف دروغين كه براى نظام جامعه زيان بخش است بپرهيزند. مخصوصاً در

آيه شريفه سوره نور تعبير به «وَ لا تَأْخُذُكُمْ بِهِما رَأْفَه فى‏ دينِ الله»(6)

شده است؛ يعنى هنگامى كه حكم، حكم خداست كسى نمى‏تواند بر خداوند رحمان و رحيم پيشى

گيرد.

در اين‏جا از غلبه احساسات محبت‏آميز نهى شده؛ زيرا اكثريّت مردم داراى چنين حالتى

هستند و احتمال غلبه احساسات محبّت‏آميز بر آنها بيشتر است، ولى نمى‏توان انكار كرد

كه اقليّتى وجود دارد كه طرفدار خشونت بيشترى مى‏باشند. اين گروه نيز از مسير حكم

الهى منحرفند و بايد احساسات خود را كنترل كنند، و بر خداوند پيشى نگيرند كه آن نيز

مجازات شديد دارد.(7)

قالَ رَسُولُ الله(ص): يُؤْتى‏ بِوالٍ نَقَصَ مِنَ الْحَدّ سَوْطاً. فَيُقالُ لَهُ

لِمَ فَعَلْتَ ذلِكَ؟ فَيَقُولُ: رَحْمَه لِعِبادِكَ. فَيُقالُ لَهُ: اَنْتَ

اَرْحَمَ بِهِمْ مِنّى‏؟! فَيُؤمَرُ بِهِ اِلَى النّارِ وَ يُؤتى‏ بِمَنْ زادَ

سَوْطاً. فَيُقالُ لَهُ: لِمَ فَعَلْتَ ذلِكَ؟ فَيَقُولُ لِيَنْتَهُوا عَنْ

مَعاصيكَ! فَيَقُولُ: اَنْتَ اَحْكَمُ بِهِ مِنّى‏؟ فَيُؤْمَرُ بِهِ اِلَى

النّارِ(8).

پيامبر اكرم(ص) فرمود: روز قيامت بعضى از زمامداران را كه يك تازيانه از حدّ الهى

كم كرده‏اند، در صحنه محشر مى‏آورند و به او گفته مى‏شود: چرا چنين كردى؟ مى‏گويد:

براى رحمت به بندگان تو! پروردگار به او مى‏گويد: آيا تو نسبت به آنها از من

مهربان‏تر بودى؟ و دستور داده مى‏شود: او را به آتش بيفكنند! ديگرى را مى‏آوردند كه

يك تازيانه بر حدّ الهى افزوده به او گفته مى‏شود: چرا چنين كردى؟ در پاسخ مى‏گويد:

تا بندگانت از معصيت تو خوددارى كنند! خداوند مى‏فرمايد: تو از من آگاه‏تر و

حكيم‏تر بودى؟! سپس دستور داده مى‏شود او را هم به آتش دوزخ ببرند.


311

ه: حدّ شرعى، پاك كننده مجرم است‏

اِنّ عَلِيّاً(ع) اَقامَ عَلى رَجُلٍ حَدّاً فَجَعَلَ النّاسُ يَسُّبُونَهُ وَ

يَلْعَنُونَهُ فَقالَ عَلِىّ: اَمّا عَنْ ذَنْبِهِ هذا فَلا يُسْأَلُ.(9)

حضرت على(ع) بر مردى حد جارى كردند پس مردم به او ناسزا گفته و لعن مى‏كردند. حضرت

فرمودند: از اين گناهش سؤال نخواهد شد.

اَمَرَ رَسُولُ‏الله(ص) بِرَجْمِ رَجُلٍ فَقالُوا: اِنّهُ الْخَبيثُ. فَقالَ: لا

تَقُولُوا: اَلْخَبيثَ. فَوَالله لَهُوَ اَطْيَبُ عِنْدَ الله مِنْ ريحِ

الْمِسْكِ(10).

پيامبر اكرم(ص) دستور دادند مردى را رجم (سنگسار) كنند، پس از رجم عده‏اى گفتند: او

خبيث است. پيامبر(ص) فرمود: نگوييد: او خبيث است. به خدا قسم او در نزد خداوند (پس

از اجراى حد) از بوى مشك برتر است.


312

و: توبه پنهانى از اجراى حد نزد خداوند محبوب‏تر است‏

عَنْ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ(ع) فى‏ حدَيثِ الزّانى‏ اَلَّذى‏ اَقَرّ اَرْبَعَ

مَرّاتٍ اِنّهُ قالَ لِقَنْبَرٍ: اِحْتَفِظْ بِهِ ثُمّ غَضِبَ وَ قالَ: ما اَقْبَحَ

بِالرّجُلِ مِنْكُمْ اَنْ يَأْتِىَ بَعْضَ هذِهِ الفَواحِشِ فَيَفْضَحُ نَفْسَهُ

عَلى‏ رُؤُسِ الْمَلأِ، اَفَلا تابَ فى‏ بَيْتِهِ فَوَالله لَتَوْبَتُهُ فيما

بَيْنَهُ وَ بَينَ الله اَفْضَلُ مِن‏ اِقامَتى‏ عَلَيْهِ الْحَدّ.(11)

حضرت امير المؤمنين(ع) كسى را كه زنا كرده بود و چهار مرتبه نزد حضرتش اقرار كرد،

به قنبر فرمودند: او را نگه دار. سپس با حالت عصبانيّت فرمود: چقدر زشت است كسى

بعضى از كارهاى زشت را انجام داده باشد و خودش را اين‏گونه در ميان مردم رسوا كند.

چرا او در خانه‏اش توبه نكرده است! به خدا قسم هر آينه توبه او بين خود و خدايش

بهتر از جارى نمودن حدّ شرعى توسّط من است.

1- وسايل الشيعه، ج‏18، ص‏308.

2- نور، 2.

3- تفسير نمونه، ج‏14، ص 364.

4- همان، ص‏360 و 364.

5- ميزان الحكمه، ج‏2، ص 308.

6- نور ، 2.

7- تفسير نمونه، ج‏14، ص 365.

8- همان، ص 359؛ ميزان الحكمه، ج‏2، 311.

9- ميزان الحكمه، ج‏2، ص 312.

10- همان.

11- وسائل الشيعه، ج‏18، ص‏327.


313

وظايف دشوار بعضى از بانوان‏

بعضى از بانوان، گرفتارى‏هايى دارند كه عموم بانوان ندارند، كه در زير نمونه‏اى از

سؤالاتِ آنان را از مراجع تقليد نقل مى‏كنيم، تا هم كسانى كه گرفتارند با وظايفشان

آشنا شوند و هم كسانى كه گرفتار نيستند براى رفع گرفتارى آنان دعا كنند و خداوند را

بر اين نعمت سپاسگزار باشند.

سؤال: زنى است كه خودش به آداب و احكام دين و حجاب اسلامى مقيّد است؛ ولى همسرى

دارد كه او را از داشتن حجاب جلوگيرى مى‏كند تا جايى كه مى‏گويد يا بايد اين عمل را

انجام دهى و يا طلاقت مى‏دهم؟

جواب: اگر شوهر يكى از دو كار را واقعاً دنبال مى‏كند زن بايد طلاق گرفتن را انتخاب

كند مگر طلاق مفاسد و مشكلاتى غير قابل تحمّل داشته باشد كه بايد به مقدار ضرورت

اكتفا نمايد.(1)

سؤال: آيا مرد مى‏تواند و اختيار دارد كه همسر خود را مجبور به برداشتن چادر و رفع

حجاب نمايد يا نه لطفاً حكم خدا را بيان فرماييد؟

جواب: چون بر زن حجاب واجب است بر مرد جايز نيست او را اجبار به بى‏حجابى و خلاف

شرع بنمايد و بر زن هم واجب نيست اطاعتِ شوهر در معصيت خدا كند (لاطاعَه

لِمَخْلُوقٍ فى‏ مَعْصِيَه الْخالِقِ).(2)

سؤال: زنى در خانه شوهر آزادى كافى در انجام واجبات ندارد، فقط شوهرش چند روزى از

ماه مبارك را روزه مى‏گيرد و نماز مى‏خواند و بقيّه سال را بدون عذر نماز

نمى‏خواند. وظيفه همسرش بعد از مراحل امر بمعروف و نهى از منكر و عدم تأثير چيست؟

آيا حقِ جدايى دارد؟

جواب: اگر جدايى اثرى در وى نداشته باشد، وجهى براى آن نيست. مگر اين كه عدم آن،

تأثير سؤ تربيتى روى بچّه‏ها داشته باشد.(3)

سؤال: منزل مسكونى من غصبى است و شوهرم اجازه بيرون رفتن براى اداى نماز نمى‏دهد

تكليف من چيست؟

جواب: در اين مورد تحصيلِ اذن از شوهر لازم نيست و بايد هر چند شوهر نهى كند در

مكان مباح نماز بخواند و ماندن و تصرّف در مكان غصبى به‏هر نحو حرام است و شوهر


314

نمى‏تواند زن را الزام به توقّف در خانه غصبى بنمايد.(4)

سؤال: وظيفه شرعى فرزندِ تحت تكفّلِ پدرى كه رعايت موازين شرعيّه را درباره كسب و

درآمد حلال نمى‏كند چيست؟ با فرض اين‏كه امر و نهى تأثير ندارد؟

جواب: اگر خمس نمى‏دهد، بايد فرزند خمس آنچه را استفاده مى‏كند بپردازد. و اگر كسب

او حرام است، فرزند نمى‏تواند در آن خانه و زندگى بماند.(5)

سؤال: از آن‏جا كه در خانواده‏اى زندگى مى‏كنم كه از مال حلال مخلوط به حرام

زندگى‏مان مى‏چرخد و سرپرست خانواده هم، نمى‏خواهد مال حلال مخلوط به حرام را جدا

كند و خمس هم نمى‏دهد ومن هم هيچ‏كارى نمى‏توانم بكنم؛ تكليف پولى كه مى‏گيرم و

لباس‏هاى مورد استفاده و اشيا و غذاهايى كه مى‏خورم و مكان نمازم چيست؟

جواب: اگر يقين داريد اموالى كه تحت تصرّف شما قرار مى‏گيرد از مال حرام است يا با

مال حرام تهيّه شده، تصرّف جايز نيست مگر آن كه با اجازه حاكم شرع، مال حرام يا

مقدار خمسِ مال را جدا كنيد.(6)

سؤال: شخصى با اطّلاع به اين‏كه پدرش خمسِ مال خود را نمى‏پردازد و تا به حال

نپرداخته است، آيا با وجود اين‏كه داراى ثروت و درآمد كافى است مى‏تواند از آن پول

جهت تأمين مايحتاج خود بگيرد؟ مثلاً خريد خانه، ازدواج، خرج روزمرّه، خرج تحصيلى؟

حكم كسى كه تا به حال از اين پول استفاده مى‏كرده و نمى‏داند چه مقدار استفاده كرده

چيست؟ و در صورتى كه خودش هيچ درآمدى نداشته باشد چطور؟

جواب: اگر يقين دارد كه در آنچه تصرّف كرده يا مى‏كند خمس هست بايد به حاكم شرع

مراجعه و استجازه كند.(7)

سؤال: اين‏جانب همسر شهيد بوده و با دختر چهار ساله‏ام تنها زندگى مى‏كنم ولى كسب و

كار پدرم از راه حرام است و از طرف ديگر دختر من علاقه شديدى هم نسبت به مادرم دارد

بفرماييد آيا ما به منزل آنها برويم و پاى سفره آنها بنشينيم يا نه؟ و آيا آن غذا

براى ما حرام است يا فقط براى شخصى كه از راه حرام پول در مى‏آورد حرام مى‏باشد؟

جواب: اگر يقين داريد غذا و چيزهاى ديگرى كه مورد تصرّف و استفاده شما واقع مى‏شود


315

با پول حرام تهيّه شده تصرّف جايز نيست، ولى اگر يقين نداريد تصرّفات مانع ندارد

ان‏شأالله موفق باشيد.(8)

1- صراط النجاه، ج 1، ص 322، سؤال 875 و ج 2، ص 371، سؤال 1136، مطابق با فتواى

حضرت آيه الله خوئى‏1 و آيه الله تبريزى.

2- مجمع المسائل حضرت آيه الله گلپايگانى‏1، ج 2، ص 203، سؤال 534.

3- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 1، ص 488، سؤال 1744.

4- مجمع المسائل، ج 2، ص 205، سؤال 535 مطابق با فتواى حضرت آيه الله گلپايگانى‏1.

5- جامع المسائل حضرت آيه‏الله فاضل، ج 1، ص 639، سؤال 2240 مطابق با فتواى حضرت

آيه الله فاضل لنكرانى.

6- استفتاآت امام، ج 1، ص 414، سؤال 209.

7- همان، سؤال 210.

8- استفتاآت امام، ج 2، ص 512، سؤال 24.