فهرست عناوين فهرست روايات فهرست اشعار
مردان علم در ميدان عمل جلد ششم

نگارش : سيد نعمت الله حسيني

فهرست عناوين
     در كتابى كه پيش رو دارى 1
     چند مطلب قابل توجه 2
      بخش اول : فضيلت و شان علم و عالم 4
     علومى كه دانستن آنها بر هر مسلمانى فريضه است 6
     علمى كه جاودانى و ماندنى است 7
     تاكيد قرآن بر تعليم و تعلم 9
     بيش از هفتاد رشته علم به ابتكار مسلمانان قرن اول 10
     تعمق علماى آخر الزمان در علوم 12
     رشد علم و آگاهى در آخرالزمان 14
     سخنان امام خمينى در پاره كشف اسرار توحيد براى علماى آخر الزمان و فارس 15
     پيشنهاد تخصصى كردن فقه اسلامى 18
     تكامل هزار ساله فقه 19
     اجتهاد در اسلام 21
     علم و هنر بهتر از هر دولت و گنج زر 22
     شعرى كه وصيت كرد بر روى قبرش بنويسند 24
     آيا تشكيل حوزه هاى علميه لازم است ؟ 25
     تاءسيس نخستين حوزه علميه در اسلام 27
     آغاز تاءسيس حوزه علميه نجف اشرف به همت شيخ طوسى عليه الرحمه 29
     ملا على نورى و حوزه علميه اصفهان 31
     داستان تاءسيس حوزه علميه قم به روايت آيت الله العظمى اراكى رحمة الله 32
     مشكلات حوزه به نقل آية الله اراكى 35
     قضيه مسجد گوهرشاد 37
     مسئله نماز استسقاء 39
     حوزه علميه قم به روايت آئينه دانشوران 42
     از بركت حوزه علميه قم حوزه هاى علميه در شهرستان هاتشكيل شد 44
     اداى قرض آيت الله گلپايگانى بوسيله غيب على 46
     آيت الله حاج سيد احمد زنجانى و استخاره او درباره حوزه قم 47
     شعرى از مؤ لف قدرت اسلام را از نو بپا بايد نمود 49
     آيت الله حائرى و تاءسيس حوزه علميه قم به روايت شيخ آقا بزرگ تهرانى 51
     تاءسيس حوزه علميه به روايت آيت الله غروى 55
     دشمن مى رود و شما مى مانيد 57
     اثر محبت اهل بيت (ع ) 59
     بزرگوارى امام 61
     آيت الله حائرى و جلوگيرى از سيل بنيان كن شهر قم 63
     طرح هجرت 65
     نقش مرحوم كوشانپور و امثال او در حفظ حوزه هاى علميه 67
     اين را نيز بخوانيد 69
     اصلاح حوزه هاى علوم دينى 70
     افراط و تفريط در علم اصول 71
     ضرورت پيراستن كتابهاى درسى 75
     فقدان طرح و برنامه در حوزه 78
     نبود درس اخلاق در حوزه ها 80
     اخبار امام صادق (ع ) از تاءسيس حوزه علميه قم 82
      بخش دوم : استقامت و پايدارى در تعليم و تعلم 83
     در پى تحصيل عمل بايد هر گونه سختى راتحمل كرد 85
     چند حديث 86
     بالهاى ملك فرش طلبان علم 88
     نتيجه استهزاء به حديث پيغمبر (ص ) درباره طالب علم 89
     درس اخلاق همراه درس فقه و اصول و غيره 92
     راهنمائيهاى مهم آيت الله خامنه اى مدظله راجع به حوزه 94
     علما پر كارند يا مفتخوار؟ 109
     آيت الله بروجردى غرق در مطالعه 111
     آيت الله بروجردى در بستر مرگ به فكر چه بود؟ 112
     فخر المحققين به پدرش گفت : در عدالت شما شك دارم 114
     تاءليف كتاب عبقات واجب تر است 115
     تاءليف كتاب در كنار نعش جوان خود 116
     شعرى از مؤ لف 117
     علامه سيد محسن امين و مبارزه با سختى معاش در ايام تحصيل 119
     علامه امين و گرفتارى معاش و بيمارى و با درجبل عامل 121
     كوشش و پشتكار حجة الاسلام آخوند ملا قربانعلى زنجانى درتحصيل علم 123
      بخش سوم : زهد، تقوا، اخلاص و ساده زيستى 125
     درك ابعاد معنوى بزرگان نياز به بلوغ دارد 126
     بزرگانى كه نفس خود را تنبيه و تاءديب كرده و گوشمالى نموده اند 128
     عبدالله بن مسعود خزانه دار بيت المال در پاسخ خليفه چه گفت ؟ 130
     پرهيز از حيف ميل بيت المال مسلمين 132
     پاسخ پيامبر اسلام در برابر توقعات همسران 133
     ساده زيستى امامان عليهم السلام 135
     مرحوم ملا جعفر بواسطه مسامحه در حقوق مردم در عذاب بود 137
     عالم بزرگوارى به واسطه مديونى پس از مرگ در عذاب بود 139
     علت مسدود شدن باب مكاشفات براى متاخرين را پيامبر (ص ) براى ملا صالح ...141
     پاسخ تو را امام عليه السلام فرموده است 142
     حالات معنوى و عرفانى مرحوم آخوند كاشى 144
     آرى خودم فرشته ها را به اين صفات ديده ام 145
     برگ درختان و سنگ ريزه ها در مناجات با او هم صدا بودند 147
     پرده از جلو چشم برداشته شد 148
     مقام عرفانى آخوند كاشى به گواهى چند نفر از بزرگان 150
     فرازهائى از سخنان دانشمندان درباره اخلاق 152
     موعظه را ترك كرد چون خود را ناقض ديد 154
     زهد و تقواى مرحوم آيت الله العظمى سيد محمود شاهرودى 156
     آخوند ملا على نورى از ميرزاى قمى تقليد مى كند. 157
     اعتراف كسروى به فضائل مرحوم ملاقربانعلى زنجانى و ملاعلى اكبر اردبيلى 159
     ملا على اكبر اردبيلى همانند ملا قربانعلى زنجانى در دفاع از اسلام 160
     برنامه غذاى مرحوم آخوند 162
     اعتراف مخالفين به فضيلت مرحوم آخوند 163
     من قبول كردم و به ايشان بخشيدم 165
     مرحوم آخوند و فرستادگان ناصر الدين شاه و استغناى مطلق او 167
     مرحوم آخوند و مستمرى بگير معتاد به ترياك 168
     برنامه كار شبانه مرحوم آخوند 170
     به احترام آخوند ملاقربانعلى زنجانى خانه اش زيارتگاه شد 171
     امام جمعه زنجان در تعظيم خانه آخوند چه فرمودند؟ 173
     احترام مرحوم آخوند به علما و دانشمندان 175
     به احترام فرزند استاد در منبر بلند مى شد 176
     آخوند ملاقربانعلى و دقت در حفظ حدود عناوين و القاب 177
     از سخنان ارشادى آن مرحوم 179
     برد تير آه مظلوم 180
     آيت الله حاج شيخ يحيى طارمى و كار در بازار و كشتزار 182
     عنوان حجة الاسلام به چه كسانى اطلاق مى شد... 183
     تعظيم و تكريم آيت الله حائرى به مرحوم آيت الله حاجى ميرزا يوسف ...185
     آيت الله اراكى و ارادت به اهلبيت عليهم السلام 187
     به آيت الله مشكينى در عوض پنج ريال قرض دادن پنج تومان و در عوض پنج ...188
     خاطره جالبى از مرحوم آيت الله سيد جمال گلپايگانى 190
     پدر مرحوم مدرس و سفارشهاى او به فرزندانش 192
     درسى از اخلاق مرحوم شيخ محمد بهارى 193
     حاجت تو غير اين نبود 195
     ديگر آقا جانت را اذيت نكن 196
     علما و صالحان از گرفتاريهاى دنيا خوشخالند 198
     اشاره كوتاه به زندگانى حكيم وارسته مرحوم جلوه عالم ، عارف ، شاعر 199
     مرحوم جلوه و عشق به كتاب و تهذيب نفس او 200
     ميرزا و بى اعتنائى به شاه 202
     شاه خدمت به جلوه را افتخار خود مى داند 204
     حكيم جلوه در بستر مرگ و رحلت 205
     مقبره و ماده تاريخ وفات مرحوم جلوه 207
     نمونه هائى از ساده زيستى و قناعت مرحوم جلوه 209
     نمونه هائى از ساده زيستى و قناعت مرحوم جلوه 211
     جلوه و داستان ازدواج ناموفق او 213
     داستان مرحوم حكيم سبزوارى و درويش غيبگو 214
     مرحوم آقا ميرزا جواد آقا كفش در جلوى پاى مخالفينش جفت مى كند 216
     جنازه پسر مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى در كنار حوض 218
     ملا عبدالله شوشترى حاضر نشد شيخ بهاء به او اقتدا كند 219
     اخلاص مرحوم سيد عبدالهادى شيرازى 221
     من خواهر زنم را هنوز نديده ام 222
     موعظه عمرو بن عبيد به منصور دوانيقى و مناعت او 224
     براى اصالت فتوا چاه خانه اش را پر كرد 226
     آيت الله بروجردى تسليم عادات و رسوم مردم نمى شود 227
     آيت الله بروجردى با عصا پيرمرد را كتك زد و آقا زاده اش را نيز زد 229
     دانشمند مصرى با يك ملاقات با آيت الله بروجردى حقيقت را دريافت 231
     تا قيامت قيام بايد كرد 232
      بخش چهارم : مجاهده و مبارزه عليه ظلم و فساد 234
     روحانيت چراغى كه هرگز نمى ميرد 235
     بيان امام حسين عليه السلام در اقسام جهاد 237
     نقش روحانيت شيعه در نهضتها 239
     ميرزاى شيرازى با فتواى نيم سطرى شاه و كشور را از اسارت انگليس نجاتداد 240
     استيلاى اجانب به كشور ايران 242
     شرايط معامله امتياز تنباكو 243
     توبيخ شاه و بيان زيان اين معامله 245
     قيام علماى شيراز بر عليه دشمن 247
     قيام مردم آذربايجان بر عليه استعمار گران 248
     آغاز قيام ميرزاى شيرازى بر عليه معامله تنباكو 250
     نامه ناصر الدين شاه به ميرزاى شيرازى و پاسخ ميرزا به شاه 251
     فشار دشمن به كشاورزان ايران 253
     اجتماع علما در سامرا و فتواى تحريم تنباكو از طرف مرحوم ميرزا 254
     تاثير فتواى ميرزا و انعكاس عجيب آن در جامعه 256
     انعكاس تحريم تنباكو در خارج از كشور 258
     صاحبان امتياز از شاه استمداد كرده و شاه وعده علاج مى دهد 259
     خارجيها پا به فرار مى گذارند 261
     تلاش شاه براى حفظ آرامش 263
     سخنرانى قنسول روس راجع به خطرات معامله 264
     آرسن در جستجوى عالم بيدين است 266
     شورش ملت به جهت مسافرت ميرزاى آشتيانى 268
     فتواى جواز تنباكو از سوى امام شيرازى 270
     اعتراف بيگانگان به قدرت و نفوذ رهبر دينى امام شيرازى 271
     گر سايه خدا سر ايرانيان نبود... 273
     مجاهدات و مبارزات شيخ الشريعه اصفهانى در انقلاب عراق 274
     سلطنت علم و دولت فقر در وجود آخوند ملاقربانعلى زنجانى 278
     با يك دستور آخوند تمام روستائيان در زنجان اجتماع كردند 280
     قيام و شورش مردم بر عليه مدير روزنامه اى كه به آخوند توهين كرده بود 281
     حرمت خانه اى كه آخوند در سفر خود در آن توقف كرد 283
     سكه دو ريالى آخوند در يك خانواده 284
     ترس در قاموس وجود آخوند ملاقربانعلى زنجانى بود 286
     جهان شاه خان بى جقه نوكر آخوند قربانعلى 287
     حاكم مغرور گيلان به سزاى اعمالش رسيد 290
     همكارى علما با سلاطين و حكومتهاى جابر به عنوان دفع افسد به فاسد است 292
     بهتر بود اول خودت مسلمان مى شدى 294
     مدرس گفت : اگر هشت نفر سراغ داشتم 295
     آيت الله سيد محمود امام جمعه زنجان و استخاره او براى شهيد نواب صفوى 296
     مرحوم آيت الله امام جمعه زنجان به سلطنت رضاخانى راى نداد 298
     مقاومت شجاعانه امام جمعه زنجان در برابر دستور كشف حجاب 300
     مبارزات امام جمعه زنجان با دموكراتهاى تجزيه طلب 302
     سيد تقى سلطانيه اى و اهانت او به حاكم زنجان 303
     يك نفر در ده نمانده بود 305
     آيت الله ميرزا عباس طارمى در مجلس موسسان رضاخانى شجاعت نشان داد 306
     اولين اعلاميه سياسى امام خمينى توسط جوانان مبارز براى افشاى جنايات ...308
     براى نجات دين از دست مشتى شهوتران قيام كنيد 310
     حجت الاسلام حاج حسن آقا در جبهه جنگ 312
     اشعار امام در پاسخ آقاى رى شهرى در خصوص حفظ جان امام 314
     دقت در حفظ جان امام خمينى و خيانت كشميرى منافق 315
     امام خمينى و هنر مبارزه با منحجرين و روحانى نمايان 317
     و چه جالب است كلام امام خمينى 320
     اشاره اى كوتاه به زندگى پربركت امام خمينى قدس سره 322
     شعرى از مولف در ميلاد امام خمينى قدس سره 324
     استخاره اى كه به حاج احمد آقا نيروى تازه بخشيد 325
     پيشگوئيهائى در مورد آمدن امام امام خمينى 327
     در اشعار شاه نعمت الله ولى 332
     شعرى از مولف در استقبال از اشعار شاه نعمت الله ولى 334
     پيشگوئيهائى درباره دودمان پهلوى 336
     زندگانى رضا شاه : 339
     زندگينامه محمد رضا پهلوى : 341
     محمد رضا گفت : خمينى چطور مى تواند مرا بيرون كند 342
     نامه مرحوم حاج سيد احمد خمينى (ره ) به آيت الله پسنديده در باره ملى ...344
     نقش آيت الله كاشانى در انقلاب اسلامى 1920 عراق 348
     نامه مرحوم شيخ الشريعه 351
     اعتراف خبرنگار روزنامه لوموند درباره آيت الله كاشانى 352
     اعتراف مورخ روسى به شكست انگليس و پيروزى انقلاب عراق و آثار آن 354
     ملاقات آيت الله كاشانى با احمد شاه در حرم كاظمين 355
     آيت الله سيد محسن حكيم و مبارزات او 357
     پاسخ دندان شكن و تهديدآميز حكيم به وزير كشاورزى بغداد 360
     آيت الله حكيم و استقبال از ملك فيصل 362
      بخش پنجم : شهادت و رحلت با عزت 365
     آفرين بر مرگ در راه خدا 366
     شهادت سپاه تبليغ اعزامى پيامبر اسلام 369
     پيام علامه طباطبائى به كنفرانس بزرگداشت تسترى 370
     ايثارگرى چهارده معصوم براى حفظ دين 373
     لذت قبض روح علما با دست خداون متعال 376
     لذت جان دادن با حضور پنج تن 377
     حالات عجيب اواخر عمر علامه طباطبائى اعلى الله مقامه 379
     سال رحلت امام سجاد سنة الفقهاء 381
     سليمان اعمش و حديث فضيلت در هنگام رحلت 383
     فوت چهار تن از بزرگان مجتهدين در مدت 75 روز 384
     داستان رحلت عالم جليل احمد بن اسحاق قمى در سرپل ذهاب 386
     رحلت حاج ميرزا محسن مجتهد اردبيلى 387
     رحلت آخوند ملا على قارپوز آبادى 389
     آخوند ملا جعفر شيرازى در حال احتضار به امام زمان سلام كرد 390
     ميرزا محمد صالح عرب مشهور به داماد نوه دخترى صاحب رياض 391
     رحلت مرحوم حاج ملا على كنى (ره ) 393
     اسب سفيدى كه امام زمان براى مرحوم قمشه اى فرستاد 394
     افتادن دو مناره امام حسين به فوت مرحوم اردكانى و بهبهانى تعبير شد 395
     مكاشفه علامه حلى و جريان مردن يك طلبه اى را كه خود شرح مى دهد 397
     قتل ناجوانمردانه و شهادت امير كبير 399
     شهادت علما در حمله مسيحيان به اروميه در جنگ جهانى دوم 401
     رحلت خطيب بغدادى و داستان دفن او 402
     سخنان مرحوم آيت الله العظمى سيد محمد كاظم يزدى (قدس سره ) در هنگام ...404
     داستان دفن مولانا سيد حسين واعظ در صحن امام حسين (ع ) 406
     رحلت آيت الله شهيدى تبريزى 407
     رحلت با كرامت شيخ جعفر شوشترى 409
     رحلت با عزت آيت الله فقيه سبزوارى (قدس سره ) 411
     من آرزو مى كنم مانند آقاى حجت بميرم 412
     تاريخ وفات مرحوم آيت الله ملا على كنى اعلى الله مقامه 414
     عنايت حضرت رسول به آيت الله كاشانى عليه الرحمه 416
     ناگهان پيكر حاج آخوند غرق در نور شد 418
     امام خمينى در انتظار لحظه وصال 420
     ساده زيستى و صورت دارائى ناچيز امام خمينى (قدس سره ) 423
     شعرى از مؤ لف به مناسبت جاى خالى امام عليه الرحمه 425
     عارف فرزانه كو 427
     حاج احمد آقا امام را در خواب ديد 428
     حاج احمد آقا مرگ خود را پيش بينى مى كرد 430
     حاج احمد آقاى خمينى حاضر شد خود را فداى آقاى رفسنجانى كند 431
     حاج احمد آقا دست خدمتگزارش را مى بوسد 432
     بعدا مى گوئيد خودش هم مى گفت : من مى ميرم 433
     تشييع بى سابقه اى در دو روز از پيكر مطهر آيت الله العظمى اراكى (قدس ...435
     تشييع ديگرى در شهر قم 438
     پاسخ مرحوم دكتر آيتى به مرحوم شهيد مطهرى درباره مرگ 439
     شهادت ايت الله سيد اسد الله مدنى تبريزى 441
      بخش ششم : مقامات و كرامات 443
     بيان امام خمينى عليه الرحمه درباره مقامات و كرامات اولياء 444
     مولوى درباره صاحبان مقامات گويد 446
     فلانى ديشب وظيفه ما نرسيد 447
     يكى از روياهاى صادقه عجيب 449
     كرامتى از مرحوم سيد ابراهيم قزوينى صاحب ضوابط كه به امر فاطمه زهرا ...450
     رساله فارسى صاحب ضوابط از شكم ماهى پيدا شد 451
     حضرت امير(ع ) در خواب و حضرت ميرزاى شيرازى در بيدارى به شيخ ...453
     داستان شيخ محمد تقى تنكابنى و ميرزاى شيرازى 455
     امام زمان خرجى زائر قطيقى را به ميرزاى شيرازى حواله كرد 456
     امام زمان حواله به آقاى بافقى داد 458
     چاپ تفسير تبيان به امر اميرمومنان به همراهى حاج ميرزا على آقا شيرازى 460
     ياعلى 462
     دشمنان امام حسين بصورت مورچه 463
     سيل به احترام تربت امام حسين مسير خود را تغيير داد 465
     مجازات بى حرمتى به مهر تربت قبر امام حسين (ع ) 466
     كرامتى از مرحوم ميرزا موسى پدر مرحوم فقيه سبزوارى 468
     داستان مرد مجاهد و دستگيرى مرحوم آخوند ملا قربانعلى زنجانى از وى عبرت ...470
     آخوند ملا قربانعلى زنجانى به امام جمعه زنجان فرمود ديگر سرتان درد ...473
     حاج سيد ابوالفضل موسوى با يكدانه خرماى آخوند شفا يافت 475
     كيفر كسانى كه به مرحوم آخوند جسارت كردند 476
     مردى كه مانند سگ عوعو مى كرد 477
     كيفر سردار اسعد بختيارى 479
     خواب امام جمعه زنجان و سيدى كه به آخوند توهين كرده بود 481
     نه چيزى نيست تو خر نيستى 482
     پيش بينى هاى مرحوم آخوند راجع به مفاسد مشروطه 484
     پاسخ نامه شهيد نورى از طرف مرحوم آخوند 486
     مرحوم شهيد نورى در محضر رسول الله (ص ) 488
     على عليه السلام به مخالف شيخ فضل الله نورى آب نداد 489
     كرامتى از مرحوم آخوند در سفر تبعيد به عراق 491
     داستان مرحوم آخوند و درويش 492
     كشف جنازه تازه مرحوم قار پوز آبادى پس از 60سال 493
     امام حسين عليه السلام نوكر با اخلاصش نظام رشتى را از مهلكه نجات داد 495
     چگونگى حال آقاى سيد جواد سه دهى پس از مرگ 497
     امام حسين (ع ) ميرزا جعفر شيرازى را به نوكرى خود مى پذيرد و نوكرديگرش ...498
     شعرى از مولف 500
     ملا حبيب الله سمامى و توسل به موسى بن جعفر 501
     آيت الله شاهرودى و جنازه شيخ حسن همدانى در راه زيارت كربلا ودادرسى ...503
     آيت الله شاهرودى و نجات از مرگ به دادرسى امام زمان عليه السلام 506
     چند كرامات ديگر از آيت الله شاهرودى 508
     توسل آقا سيد على به قبر والد بزرگوارش آيت الله شاهرودى وحل مشكل او 510
     حاج سيد على شاهرودى و آب نباتى كه مرده را زنده كرد 512
     انتظار فرج و ظهور حضرت مهدى (ع ) 514
     داستان ازدواج حضرت امام خمينى (قدس سره ) 517
     دخترى كه به وسيله راهنمائيهاى امام در خواب از نگرانى ازدواج با همسرش ...519
      بخش هفتم : تيز هوشى و لطيفه گوئى 521
     اسلام دين تحقيق هم براى پيروان و هم براى رهبران 522
     امام صادق (ع ) علت قوه و ضعف عقل و هوش را بيان فرمود 523
     نعمت عقل و على (ع ) جانشين عقل كل است نه ... 525
     كلام امام حسن مجتبى در معنى سياست 527
     معنى عقل و عاقل در فرهنگ اسلام 529
     كلام امام حسين (ع ) در مقام و معنى رهبرى حق وباطل 531
     على (ع ) شرط رهبرى را بيان فرمود 532
     شرايط رهبرى جامعه 534
     شرائط حاكم و رهبرى و آئين سرورى 536
     داستان مرحوم فرهاد ميرزا و تدبير او در رهائى دختر تاجر از دست ...539
     رهبرى را با قصابى عوض كردند 545
     من بودم تو نبودى 546
     گاندى و درس رهبرى و پارسائى 547
     گاندى را با شاه ايران مقايسه كنيد 550
     ميرزا آقاسى وزير بى كفايت وطن فروش 551
     تيز هوشى و دور انديشى اسماعيل بن احمد درباره افسران خائن 552
     پاسخ جالب سفير ليبى به آقاى مروى 555
     جنايات سياسى هارون رهبر نادان 556
     از پرورش يافتگان غرب غير از اين توقعى نيست 558
     تسلط آخوند ملاقربانعلى زنجانى (حجة الاسلام ) در احكام 561
     دليل بر نبوغ علمى حجة الاسلام زنجانى 563
     خود نيز نزديك است به تقليد او در آيم 565
     نرخ تملق گوئى 567
     سخنانى از على عليه السلام 569
     پاسخ دندان شكن حضرت على عليه السلام 570
     يم نطفه بيش از اين نمى شد 571
     نظر حضرت صادق (ع ) درباره شوخى و لطيفه گوئى 573
     بلكه همسايه ام را فروختم 574
     بلكه كور حقيقى من هستم 575
     لطيفه گوئى مرحوم شيخ محمد تقى ارباب در مجلس ناصر الدين شاه 577
     شوخى دو ارباب ادب 578
     چند لطيفه از مرحوم شيخ جعفر كاشف الغطاء 580
     داستانى جالب از بخارى پس از تاليف كتاب صحيح بخارى 582
     چند لطيفه حكيمانه از حكيم جلوه (قدس سره ) 584
     من ديوانه شده ام ! 586
     شوخى حكيم و فيلسوف با شاه 587
     داستان آقا جمال خوانسارى و نمى دانم او 589
     عالمى كه شيطان را گول زد 590
     چند لطيفه از حاج آخوند تربتى بقول مرحوم راشد 591
     عياشها از نماز و از نماز خوانها ترسيدند و شبانه فرار كردند 593

1
در كتابى كه پيش رو دارى

ز آدمى آنچه بهترين اثر است
علم و تقوا و صنعت و هنر است

اينكه آدم به تاج كرمنا(1)
از خداى كريم مفتخر است

چون ميان تمام زينت ها
دانش و علم زينت بشر است

ورنه انسان جاهل و بى دين
مثل انعام بلكه پست تر است (2)

پس برو كسب دين و دانش كن
گر هواى ملك ترا بسر است

بلكه بالاتر از ملك زيرا
زير پاى تو از فرشته پر است (3)

شاهد گفته هاى اين ناچيز
در كتاب و حديث معتبر است

در كتابى كه پيش رو دارى
داستان ها در اين زمينه پر است

داستانهاى جالب و شيرين
هر يكى بهتر از يكى دگر است

من نگويم تو خود بخوان و بگو
هر كسى را سليقه و نظر است

سخن از زندگانى علماء
بهترين رهنماى خير و شر است

عيب او را برادرانه بگو
كه چنين هديه به ز سيم و زر است (4)


2

چند مطلب قابل توجه

1 - كتاب ((مردان علم در ميدان عمل )) چنانچه از اسمش پيداست شامل نكته ها و خاطره ها و داستانهاى اخلاقى و عملى از رفتار و كردار شايسته و آموزنده و سازنده و سودمند علماى ربانى مى باشد كه ذكرش ‍ براى خواننده و گوينده و شنونده مفيد و ارزنده است .

2 - داستانهاى بيشتر بزرگان از دانشمندان در مجلدات متعدد و شايد در همه مجلدات و بعضيها در همه بخشهاى هفتگانه اين كتاب آمده است .

3 - چون زندگانى علماى الهى داراى ابعاد و مراحل گوناگونى است بنابراين هر داستانى در بخش مخصوص خود از بخشهاى هفتگانه ذيل آمده است كه عبارت است از:

بخش اول - در فضيلت و ارزش علم و عالم

بخش دوم - پايدارى و استقامت علما در تعليم و تعلم


3

بخش سوم - زهد و تقوا و ساده زيستى و اخلاص علما

بخش چهارم - مجاهده و مبارزه علما عليه ظلم و فساد

بخش پنجم - شهادت و رحلت با عزت علما

بخش ششم - مقامات و كرامات علما

بخش هفتم - تيز هوشى و لطيفه گوئى علما

4 - مطلب ديگر اينكه سعى شده است از اطاله كلام خوددارى شود كه هم در هزينه چاپ و هم در وقت خوانندگان عزيز صرفه جوئى شود و به همين جهت بهره بردارى و نتيجه گيرى و توضيح فوائد هر مطلبى و داستانى به عهده و به ذوق خواننده گرامى نهاده شده است و نويسنده هيچگونه اظهار نظرى نكرده است ، و اى چه بسا خواننده و گوينده محترم خود بهتر از اين نويسنده قاصر بتواند مطلب را پرورش داده و بهره بردارى نمايد.

5 - مطلب ديگر اينكه اعلام و اسامى صاحبان داستان و ناقلان داستان به ترتيب حروف تهجى در آخرين جلد اين كتاب ذكر خواهد شد، انشاء الله تعالى .

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمدلله رب العالمين و به نستعين انه خير معين و صلى الله على خير خلقه خاتم النبيين محمد صلى الله عليه و آله اجمعين

صنما به مدح و ثناى تو
نرسيده غير خداى تو

همه عالمى به فداى تو
چه نكو سروده براى تو

بلغ العلى بكماله

همه را رسول خدا توئى
همه خاك تيره طلا توئى

همه ذره شمس ضحى توئى
همه تار و بدر دجى توئى

كشف الدجى بجماله

همه سرخوشند ز بوى تو
همه عالم عاشق روى تو

همه چشمهاست بسوى تو
چه نكوست خلقت و خوى تو

حسنت جميع خصاله

همه جا رسيده پيام تو
سخن خداست كلام تو

ز شه و گداست غلام تو
چو خداى گفته به نام تو

صلوا عليه و آله

تو حبيب حضرت داورى
به جهان يگانه پيمبرى

به تمام خلق تو رهبرى
ز هر آنچه هست توبرترى

جز حق كه جل جلاله

از مؤ لف


4

بخش اول : فضيلت و شان علم و عالم

5

6

علومى كه دانستن آنها بر هر مسلمانى فريضه است

طلب العلم فريضة على كل مسلم در شرح اين حديث اقوال و گفتگوى زيادى شده است و تحقيق اين است كه علوم شرعيه را سه مرتبه است مرتبه اول آن اين است كه بدون تحصيل آن انجام دادن واجبى ممكن نباشد مانند دانستن مسائل اعتقادى چون ياد گرفتن كلمه شهادتين و اعتقاد به خدا و رسول و ائمه معصومين و به آنچه پيامبر خدا از جانب خدا آورده با دليل و برهان به حدى كه براى خود مكلف اطمينان حاصل شود.

و همچنين دانستن مسائل نماز و روزه و غير آنها كه مربوط به جوارح و اعضاء مكلف است يا دانستن مسائل خمس و زكات و كفارات كه مربوط به امور ماليه است .

و اما دانستن آنها از روى ادله تفصيليه كه متكلمين و حكماء در مسائل اعتقادى و فقها و مجتهدين در مسائل فقهى و فرعى بيان كرده اند، در مرتبه دوم و واجب كفائى مى باشد و دانستن علوم ديگر از قبيل علم تفسير و حديث و رجال و تاريخ و غيره در مرتبه سوم و سنت است ، و حديث مذكور ناظر به مرتبه اول است (5).


7

علمى كه جاودانى و ماندنى است

علمى كه ره آورد انبياء است جاودانى است و براى هميشه با انسان همراه است ولى دانشهائى كه محصول فكر بشر است زوال پذير است و پس از مرگ بدون علم مى ماند چرا كه انسان پس از مرگ فنا نمى شود و مرگ تداوم هستى انسان بعد از رهائى از تن است و معاد نيز انتقال همين روح به تن است ، انسان به ارتقاء روح باقى است و روح در مراحل بعد از مرگ نيز زنده است و به علم و معرفت نياز دارد، علم و معرفتى كه مانند خود روح ابدى است و از دسترس مرگ دور است و چنين علم و معرفتى همان ره آورد انبياء است .

خداشناسى ، معرفت اوصاف الهى ، عدل الهى ، شناخت وحى و رسالت و ولايت و عصمت و شناخت قيامت حساب و بهشت و جهنم و...


8

اين علوم هميشه هستند و جاودانى مى باشند. ولى دانشهاى بشرى بعد از مرگ فنا مى شوند و ديگر نقشى براى سعادت انسان ندارند، هيچ طبيبى بعد از مرگ طبيب نيست و هيچ مهندسى با مسائل راه سازى و ساختمان مواجه نيست و... چرا كه در آن عالم موضوع چنين مسائلى منتفى است ...

علومى كه از وحى الهى سرچشمه مى گيرد براى احياء بشريت است و علم سعادت بخش علمى است كه به عمل منتهى مى شود و علم به تنهائى موجب كمال نيست ، قرآن كريم و روايات اسلامى روى عقل تكيه فرموده است نه روى علم ، در روايات باب عقل و جهل ، جهل در مقابل عقل است و اين بدان معنى است كه اگر انسان نداند يا بداند و به علم خود عمل نكند. در هر دو صورت جاهل است ، و در كتاب اصول كافى در اول كتاب عقل و جهل را آورده . آن گاه كتاب علم را، چرا كه عقل مهمتر از علم است .

اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده است : ((رب عالم قد قتله جهله )) چه بسا دانشمندى كه كشته جهل خويش است . عقل با جهل جمع نشود ولى علم با جهل جمع شود. (چون عالم بى عقل ) (6).


9

تاكيد قرآن بر تعليم و تعلم

اگر افكار محمد (ص ) خرافى بود و اگر قرآن وحى الهى نبود جرات نمى كرد بشر را به علم دعوت كند هيچ انسانى و هيچ طرز فكرى به اندازه قرآن دعوت به دانش نكرده است تا جائى كه در قرآن نهصد و پنجاه بار از علم و فكر و عقل سخن به ميان آورده است . بزرگترين حركتى كه قرآن در اين مورد پديد آورد جهشهاى فكرى و عقلى بود (7).


10

بيش از هفتاد رشته علم به ابتكار مسلمانان قرن اول

قرآن مجيد آخرين كتابى است كه نازل شده است و اين برترى را دارد كه كاملا بصورت اصل محفوظ و دست نخورده باقى مانده است ، اين افتخار مخصوص ما مسلمانان است كه محققين خارجى گفته اند: از روزى كه خط و كتابت ابداع شده است تاكنون اصالت هيچ كتابى را جز قرآن نمى توان تضمين كرد.

جرجى زيدان در كتاب ادبيات عرب مى گويد قرن اول هجرى به پايان نرسيده بود كه به امر قرآن مسلمانان بيشتر از هفتاد رشته علم ابتكار و ابداع كردند.(8)

اميرمومنان عليه السلام مى فرمايد: ((انما الشرف بالعقل و الادب الابالمال و الحسب )).


11

يعنى بزرگى و شرافت انسانى به خرد و ادب است نه به ثروت و فاميل و نژاد (9).

على عليه السلام فرموده است : سزاوار است انسان عاقل راى خردمندان را به راى خود بيفزايد و دانش علماء را بر دانش خويش اضافه نمايد (10).

((راى الرسول صلى الله عليه و آله ان اتساع الفتوح يقضى بان يتعلم بعض اصحابه صنعة الدبابات و المجانيق و الضبوده فارسل الى خرش ‍ اليمن الثنين من اصحابه بتعلمانها))(11).

رسول اكرم - صلى الله عليه و آله - مشاهده كرد كه گسترش فتوحات اسلامى و گسترش امور نظامى حكم مى كند كه بعضى از اصحاب با سلاحهاى جديد آشنا شوند و طرز استفاده از آنها را بياموزند به همين جهت دو نفر از اصحاب خود را به ((خرش )) كه يكى از روستاهاى يمن بود فرستاد تا از آنجا وسايل يادگيرى و تعلم خود را فراهم آورند.

كشورهاى شرق به جبر زمان ناچارند علوم تجربى دانشمندان غرب را بياموزند(12).


12

تعمق علماى آخر الزمان در علوم

((سئل على بن الحسين عليهما السلام عن التوحيد فقال : الله عزوجل علم انه يكون فى آخر الزمان اقوام متعمقون فانزل الله قل هو الله احد والايات من سورة الحديد الى و هو عليم بذات الصدور))(13).

امام سجاد عليه السلام در زمينه سؤ ال از توحيد به آيات اول سوره حديد و سوره توحيد اشاره كرده و از مردم نكته سنج و عميق آخر زمان نام برده است . اين آيات حاوى نكات بزرگ كتاب آفرينش است ، در اين آيات از خلقت كيهان از موجودات ارضى و سماوى از زندگى و مرگ از آغاز و انجام از ظاهر و باطن و از واردات و صادرات زمين ، خلاصه از مطالبى سخن گفته كه هر يك از آنها در دنياى كنونى به عناوين كيهان شناسى ، زمين شناسى گياه شناسى ، حيوان شناسى ، بيوشيمى ، بيوفيزيك يك موضوع اساس ‍ علمى و دانشگاهى است كه بسيارى از دانشمندان الهى امروز با مطالعه و تحقيق در يكى از اين مسائل به وجود آفريدگار جهان ايمان آورده اند(14).


13

حضرت رضا عليه السلام فرموده است : ((من لم يعرف الهيئة و التشريح فهو عنين فى معرفة الله )) هر كس از علم هيئت و فلك شناسى و تشريح (فيزيولوژى ) بى اطلاع باشد در خداشناسى لنگ است (15).


14

رشد علم و آگاهى در آخرالزمان

((سنريهم آياتنا فى الافاق و فى انفسهم حتى يتبين لهم انه الحق ))(16).

اين آيه با سين استقبال شروع شده و خداوند مى فرمايد: در آينده آيات و نشانه هائى را كه از خود در آفاق و همچنين در وجود بشر قرار داده ايم ارائه خواهيم كرد تا اين حقيقت بر همه واضح و آشكار گردد كه خدا بر حق است و خدا پرستى تنها راه سعادت بشر است در پرتو بسط اطلاعات علمى و آگاهى از نظام دقيق آفرينش . عقل مردم تدريجا رشد مى كند و براى پذيرش ‍ حكومت جهانى اسلام آماده مى گردند و با ظهور حضرت مهدى عليه السلام استعدادها پرورش يافته و شكوفا مى شود، عقلها فروغ بيشترى پيدا مى كند و نيروى خرد به كمال لايق خود مى رسد (17).

در مورد زنان آخرالزمان در روايات ما آمده است كه : چنان به قرآن و روايات اسلامى آگاهى مى يابند كه مى توانند در مسائل دينى و علمى و مسائل ديگر با آيات و روايات استدلال كنند و سطح بينش و دانش دينى آنها فوق العاده توسعه مى يابد.

((توتون الحكمة فى زمانه حتى ان المراة لتقضى فى بيتها بكتاب الله تعالى و سنة رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم .

يعنى : در زمان حكومت حضرت مهدى - عجل الله تعالى فرجه الشريف آنقدر حكمت و دانش به مردم ارزانى مى شود كه زن در خانه خودش طبق كتاب خداى بزرگ و دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله حكم و قضاوت مى كند(18).


15

سخنان امام خمينى در پاره كشف اسرار توحيد براى علماى آخر الزمان و فارس

16

مرحوم امام خمينى عليه الرحمه در كتاب آداب الصلوة فرموده است : بدان كه اين شريفه (توحيد) چون نسب حق تعالى است . چنانچه در كافى شريف سند به حضرت صادق سلام الله عليه رساند كه فرمود: يهود سؤ ال كردند از حضرت رسول خدا صلى الله عليه و آله و گفتند: بيان كن براى ما نسب پروردگار خود را پس آن حضرت سه روز درنگ فرمود و جواب آنها را نداد پس از آن نازل شد: قل هو الله احد تا آخر(19).

از اين جهت عقول بشر عاجز است از فهم دقايق و حقايق و اسرار آن ولى با اين وصف ، آنچه اهل معرفت را از آن نصيب است و آنچه قلوب اهل الله را از آن بهره است در ميزان عقل مجرد نگنجد و لعمرو الجيب اين سوره شريفه از اماناتى است كه لايق حمل آن جز انسان كامل نيست ولى باز مژده و بشارتى در كار است كه چشم آخر الزمانى ها را روشن كند و دل اهل معرفت را اطمينان بخشد، و آن حديثى است كه در كافى شريف است ، و آن اين است كه سؤ ال شد از على بن الحسين سلام الله عليهما از توحيد آن حضرت فرمود: همانا خداى عزوجل دانا بود كه در آخر الزمان اقوامى هستند كه نظرهاى عميق دارند، پس نازل فرمود: قل هو الله احد و آياتى از سوره حديد را تا قول او: عليم بذات الصدور. پس كسى كه غير از آن را قصد كند هلاك شود (20).

از اين حديث شريف معلوم شود كه فهم اين آيات شريفه و سوره مباركه حق متعمقان و صاحبان انظار دقيقه است و لطايف علوم الهى را حق تعالى براى اهلش فرو فرستاده و كسانى كه حظى از سراير توحيد و معارف الهيه ندارند و حق نظر در اين آيات ندارند و حق ندارند اين آيات را به معانى عاميه سوقيه كه خود مى فهمند حمل و قصر نمايند.


17

و در آيات شريفه اول سوره مباركه حديد دقايقى است از توحيد و معارف جليله اى است از اسرار الهيه و تجريد كه در هيچيك از مسفورات الهيه و صحف اهل معرفت و اصحاب قلوب نظير ندارد و اگر براى صدق نبوت و كمال شريعت ختمى مرتبت جز آن آيات نبود براى اهل نظر و معرفت هم آنها كفايت مى كرد و بالاترين شاهد بر اينكه اين معارف از حوصله بشر خارج است آن است كه تا قبل از نزول اين آيات شريفه و امثال آن از معارفى كه قرآن شامل است در بشر سابقه اى از اين قسم معارف نبوده . اكنون كتب و صحف اعاظم فلاسفه عالم با آنكه علومشان نيز از سرچشمه وحى الهى است موجود است كه شايد بالاترين و لطيف ترين آنها كتاب شريف ((اثولوجيا)) تصنيف گرانمايه فيلسوف عظيم الشان و حكيم بزرگوار ارسطاطاليس است . كه او را معلم او گويند. با آنكه آن كتاب را براى معرفة الربوبيه تاءسيس فرموده ببينيد از اول تا آخر آن كتاب شريف براى معرفى مقام ربوبيت مثل اين آيه شريفه اول سوره حديد، يا نزديك به مفاد آن يا چيزى كه بوئى از اين سر بزرگ توحيد داشته باشد وجود دارد؟ و آن قول خداى تعالى است ((هو الاول والاخر و الظاهر و الباطن )) و يا آنكه شبيه اين قول در تمام اقوال آنها هست . (و هو معكم اينما كنتم ) او با شماست هر جا باشيد اكنون اقوام متعمقون و اصحاب نظر و معرفت مى دانند اسرارى در اين آيات است و خداى تعالى به چه كلام شريفى و سر بزرگى آخر زمانيها را تشريف داده و به آنها منت نهاده ، هر كس رجوع كند به معارفى كه در اديان عالم و نزد فلاسفه بزرگ هر دين رايج است و مقايسه كند در معارف مبدا و معاد با معارفى در دين حنيف اسلام و نزد حكماى بزرگ اسلامى درست تصديق مى كند كه اين معارف از نور معارف قرآن شريف و احاديث نبى ختمى مرتبت و اهل بيت او عليهم السلام است كه از سرچشمه نور قرن استفاده نموده اند آن وقت مى فهمد كه حكمت و عرفان اسلامى از يونان و يونانيين نيست . بلكه اصلا شباهت به آن ندارد.

بلى بعضى از حكماى اسلام به منوال حكمت يونانى مشى نموده مثل شيخ الرئيس و حكمت شيخ در بازار اهل معرفت در باب معرفة الربوبيه و مبدا و معد رونقى ندارد. بالجمله فلسفه امروز حكماى اسلام را به حكمت يونان نسبت دادن از بى اطلاعى بر كتب قوم است مثل كتب فيلسوف عظيم الشان محقق داماد قدس سره و تلميذ بزرگوارش فيض كاشانى قدس سره و نيز از بى اطلاعى به معارف صحيفة الهيه و احاديث نبويه و معصومين عليهم السلام است (21).

رسول خدا فرموده است : ((لوكان العلم معلقا بالثريا لتناول قوم من ابناء فارس ))

اگر علم و دانش به ثريا آويخته باشد گروهى از فرزندان فارس بدان دست خواهند يافت .

و در جاى ديگر فرموده است : ((لوكان الايمان بالثريا لتناوله رجال من ابناء فارس )).

اگر ايمان در ثريا بود مردانى از فارس بدان مى رسند(22).


18

پيشنهاد تخصصى كردن فقه اسلامى

علامه شهيد مطهرى مى گويد: من پيشنهادى دارم كه براى پيشرفت و ترقى فقه ما بسيار مهم است ، اين را قبلا مرحوم آيت الله حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى اعلى الله مقامه فرموده اند و من پيشنهاد ايشان را عرض ‍ مى كنم (23).

ايشان گفته بودند: چه لزومى دارد كه مردم در همه مسائل از يك نفر تقليد كنند بهتر اين است كه قسمتهاى تخصصى در فقه قرار دهند، يعنى هر دسته اى پس از آنكه يكدوره فقه عمومى را ديدند و اطلاع پيدا كردند تخصص از آنها تقليد كنند، مثلا بعضى رشته تخصصى خود را عبادات و بعضى معاملات و بعضى سياست و بعضى احكام قرار بدهند. همانطورى كه در طب اين كار شده و رشته هاى تخصصى پيش آمده است .


19

تكامل هزار ساله فقه

زمانى بود كه فقه بسيار محدود بود وقتى به كتب فقهيه قبل از شيخ طوسى مراجعه مى كنيم ، مى بينيم چقدر كوچك و محدود بوده است .


20

شيخ طوسى با نوشتن كتاب (مبسوط) فقه را وارد مرحله جديدى كرد و توسعه داد و همچنين دوره بدوره در اثر مساعى علما و فقها و وارد شدن مسائل جديد و تحقيقات جديد بر حجم افزوده شد تا آنجا كه در حدود صد سال پيش كه صاحب جواهر موفق شد يك دوره فقه بنويسد به زحمت توانست اين كار را انجام دهد مى گويند در حدود بيست سالگى به اين كار شروع كرد و با استعداد فوق العاده و كار مداوم و عمر طويل در آخر عمر توانست دوره فقه را به آخر برساند. تمام كتاب ((مبسوط)) شيخ طوسى كه در عصر خود نمونه فقه مشروح و مفصلى بوده شايد از نصف يك جلد از شش جلد جواهر كوچكتر باشد، بعد از صاحب جواهر مبانى فقهى جديدى به وسيله شيخ مرتضى انصارى اعلى الله مقامه پى ريزى شد كه نمونه اش كتاب مكاسب و كتاب طهارت آن مرحوم است .

در اين وضع حاضر و بعد از اين پيشرفت و تكامل كه در فقه ما مانند ساير علوم دنيا پيدا شده و اين پيشرفت معلول مساعى علما و فقهاى گذشته بوده ، يا بايد علما و فقهاى اين زمان جلوى رشد و تكامل فقه را بگيرند و مانع ترقى آن گردند و يا بايد آن پيشنهاد متين و مترقى را عملى كنند، رشته هاى تخصصى بوجود بياورند و مردم هم در تقليد تبعيض ‍ كنند.


21

اجتهاد در اسلام

ابن سينا فيلسوف بزرگ اسلامى با روشن بينى خاصى اين مسئله (اجتهاد را) طرح مى كند و مى گويد: كليات اسلامى ثابت ولايتغير و محدود است و اما حوادث و مسائل نامحدود و متغير است و هر زمانى مقتضيات مخصوص خود و مسائل مخصوص خود دارد. به همين جهت ضرورت دارد كه در هر عصر و زمانى گروهى متخصص و عالم به كليات اسلامى و عارف به مسائل و پيشامدهاى زمان عهده دار اجتهاد و استنباط حكم مسائل جديد از كليات اسلامى باشند.

علماى اسلام در دوره هاى درخشان تمدن اسلامى كه جامعه اى بسيط و بدوى به سرعت رو به گسترش و توسعه گذاشت ، آسيا و قسمتهائى از اروپا و آفريقا را در بر گرفت و بر ملتها و نژادهاى گوناگون كه هر كدام سابقه و فرهنگ و حكومت خاصى داشتند حكومت كرد و هزارها مسئله نو و جديد بوجود آورد، و بخوبى از عهده وظيفه اى كه به آنها محول شده برآمدند و اعجاب جهانيان را بر انگيختند، علماى اسلام ثابت كردند كه منابع اسلامى اگر مقرون به حسن تشخيص و حسن استنباط باشد قادر است با يك اجتماع متحول و متكامل پيش برود و آن را راهنمائى كند، ثابت كردند كه حقوق اسلامى زنده است و قابليت دارد با مقتضيات ناشى از پيشرفت زمان هماهنگى كند و به احتياجات هر عصرى پاسخ بگويد(24).


22

علم و هنر بهتر از هر دولت و گنج زر

23

حكيمى پسران خود را پند داد كه جانان پدر، هنر آموزيد كه ملك و دولت دنيا را اعتماد نيست و سيم و زر در سفر و حضر محل خطر است . يا دزد به يكبار ببرد و يا خواجه به تفاريق خورد، اما دانش و هنر چشمه زاينده است و دولت پاينده و اگر دانشمند و هنرمند از دولت بيفتد غم نباشد كه علم و هنر در نفس خود دولت است هنرمند هر جا كه رود قدر بيند و در صدر نشيند و بى هنر لقمه چيند و سختى بيند:

وقتى افتاد فتنه اى در شام
هر كس از گوشه اى فرارفتند

روستا زادگان دانشمند
به وزيرى پادشاه رفتند

پسران وزير ناقص عقل
به گدائى به روستا رفتند

ميراث پدر خواهى ؟ علم پدر آموز
كاين مال پدر خرج توان كرد به يكروز


24

شعرى كه وصيت كرد بر روى قبرش بنويسند

رب ميت قد صار بالعلم حيا
و مبقى قد مات جبهلا و غيا

فاقتنوا العلم كى تنالوا خلودا
لا تعد والبقاء فى الجهل شيا

اين دو بيت را ابى القاسم بن وزير كه مردى حكيم و فيلسوف بود گفته است وصيت نموده كه آن را بر روى قبرش بنويسند (25).

علم بال است مرغ جانت را
بر سپهر او برد روانت را

مدد روح كن به دانش و دين
تا شوى هم نشين روح امين

جهل خواب است و علم بيدارى
زان نهانى و زين پديدارى

جهل و كوريت سر بچاه كشد
علم و بينندگى به ماه كشد

حل شود گر به علم بيننده
راه جويد به آفريننده

آنچه در علم بيش مى بايد
دانش ذات خويش مى بايد(26)


25

آيا تشكيل حوزه هاى علميه لازم است ؟

((فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا فى الدين ولينذروا فومهم اذا رجعوا اليهم ))(27).


26

چرا از هر دسته اى يك گروه كوچ نمى كنند تا در دين فقيه شوند و مسائل دين را ياد گيرند و سپس به سوى قوم خود باز گردند و آنان را از عذاب الهى بترسانند. پس اگر در زمان حضرت رسول - صلى الله عليه و آله - كوچ كردن به مدينه و فراگيرى علوم و احكام اسلام از آن حضرت واجب و لازم بوده بى گمان در زمان حضرت امير عليه السلام و نيز در زمان هر كدام از ائمه معصومين عليهم السلام همان وجوب به حال خود باقى است تا برسد به زمان امام زمان در حال غيبت كه واجب است گروهى براى تفقه در دين به كانون علم و مركز دين مهاجرت نمايند و دروس دينى خود را ياد گيرند و به سوى اقوام و ملتهاى خويش باز گردند و آنان را انذار و آگاه نموده و به سوى حق رهنمون سازند.

بنابراين آيه اى كه ذكر شد، در زمان غيبت كه دسترسى به امام نيست بايد برخى به سوى حوزه هاى علميه و مراكز علوم اهل بيت عليهم السلام مهاجرت كنند پس از فراگيرى علوم بسوى مسلمانان بازگشته و به آنان ابلاغ نمايند. (نه اينكه در همان مركز علم بمانند و مقيم باشند) و اين هجرت تا قيام قيامت براى حفظ احكام اسلام و ترويج دين مبين واجب است . چه در حال تقيه و چه آشكارا و بدون تقيه ...


27

تاءسيس نخستين حوزه علميه در اسلام

جوشش و جنبش علمى مسلمين از مدينه آغاز شد. اولين كتابى كه انديشه مسلمين را به خود جلب كرد و مسلمين در پى درس و تحصيل آن بودند قرآن و پس از قرآن احاديث بود، اين بود كه اولين حوزه علمى در مدينه با مسئله استادى و شاگردى و نشستن در حلقه درس و حفظ و ضبط آن چه از استاد مى شنود آشنا شد. مسلمين با حرص و ولع فراوانى آيات قرآن را كه تدريجا نازل مى گشت فرا مى گرفتند و به حافظه مى سپردند و آنچه را نمى توانستند از افرادى كه رسول خدا آنها را ماءمور كتابت آيات قرآن كرده بود و به كتاب وحى معروف بودند مى پرسيدند، بعلاوه بنا به توصيه هاى مكرر رسول خدا سخنان آن حضرت را كه به سنت رسول معروف بود از يكديگر فرا مى گرفتند و در مسجد پيغمبر رسما حلقه هاى درس تشكيل مى شد و درباره مسائل اسلامى و تعليم و تعلم پرداخته مى شد.

و پس از مدينه عراق محيط جنب و جوش گشت و در عراق ابتدا دو شهر بصره و كوفه مركز علم بودند، اما پس از بناى بغداد آن شهر مركز علمى شد و در آن شهر بود كه علوم ملتهاى ديگر به جهان اسلام منتقل گشت ، بعدها رى و خراسان و ماوراء النهر و مصر و شام و آندلس و غيره هر كدام به صورت يك مهد علمى در آمدند.


28

جرجى زيدان پس از آنكه همت و تشويق امرا و حكام مسلمان را به عنوان يك عامل بسيار مؤ ثر ياد مى كند مى گويد: دانش پرورى در قلمرو اسلام فزونى يابد و دائره تحقيق وسعت پيدا كند، و علم دوستى بزرگان اسلام سبب شد كه روز به روز مؤ لف كتاب پادشاه و وزير و امير و دارا و ندار و عرب و ايرانى و رومى و هندى و... در تمام شبانه روز به تاءليف مشغول شدند و هر جا اسلام حكومت مى كرد علم و ادب پيشرفت نمود.(28)


29

آغاز تاءسيس حوزه علميه نجف اشرف به همت شيخ طوسى عليه الرحمه

در تاريخ 448 آتش نزاعى كه ريشه هاى ديرينه اى داشت در بغداد شعله ور شد و شراره آن به محله كرخ كه آن روز مركز شيعيان بود كشيده شد، اين آتش در دوران خلافت ((القائم بامرالله )) به حمله طغرل بيگ روشن گرديد، در اين هجوم جهان علم و دانش خسارت فوق العاده اى ديد، كتابخانه بزرگ و مجللى كه وزير فاضل ((بهاء الدوله )) به نقشه كتابخانه بيت الحكمه ساخته بود طعمه حريق گشت ، جرم كتابخانه مزبور اين بود كه پايه گذار آن يك وزير شيعى بود و دانشمندان شيعه شب و روز پروانه وار گرد آن مى گرديدند و از آن مركز دانش بنا به نوشته ((ياقوت )) كه يكى از كتابخانه هاى معظم دنيا بود، بهره ها مى بردند.

مهاجمين به اين اكتفا نكردند و كتابخانه رئيس مذهب شيعه ((محمد بن الحسن طوسى )) را نيز آتش زدند، شيخ بزرگوار در چنين هنگام تصميم گرفت كه بغداد را ترك گويد و براى دانشمندان و فضلاء و طلاب شيعه در يك نقطه دور از غوغا و نزاع مركز علمى تاءسيس كند و قلوب عموم دانشمندان شيعه را بدانجا متوجه سازد تصميم گرفت كه اين مركز را در كنار قبر مولى الموالى امير مؤ منان عليه السلام عملى سازد لذا در همان سال بغداد را به عزم اقامت در نجف اشرف ترك گفت .

شيخ با گروهى از شاگردانش وارد اين سرزمين مقدس گرديد چيزى نگذشت كه از تمام نقاط شيعه نشين گروهى متوجه آنجا شدند و براى تحكيم اساس اين حوزه و استفاده از معارف و علوم شيخ ، در آنجا رحل اقامت افكندند و در مدت كوتاهى به صورت يك دانشگاه بزرگ در آمد كه در آنجا علوم مختلف اسلامى تدريس مى گشت و در هر عصرى صدها مجتهد و مفسر و محدث و مورخ و نويسنده و گوينده تحويل جامعه اسلامى داده مى شد كه هر كدام از آنها در آسمان علم و ادب آفتابى درخشان و ستاره اى فروزان بودند.


30

اين مركز دينى و علمى در تمام قرون اسلامى عظمت فوق العاده اى داشت ، و اكنون كه 934 سال از بدون تاءسيس آن مى گذرد هنوز عظمت خود را از دست نداده بلكه در اين عصر حاضر گامهائى به سوى تكامل برداشته و تحولات عميقى در خود بوجود آورده و توانسته است كه خود را به عنوان يك پايگاه بزرگ علمى شيعه معرفى كند (29)


31

ملا على نورى و حوزه علميه اصفهان

ملا على نورى مازندرانى اصفهانى ، از بزرگترين حكماى الهى اسلامى و از افراد معدود انگشت شمار سه چهار قرن اخير است كه تا عمق فلسفه صدرائى نفوذ كرده اند.

ايشان ابتداى تحصيلش در مازندران و قزوين بوده سپس به اصفهان آمده و از محضر درس آقا محمد بيد آبادى و سيد ابوالقاسم مدرس اصفهانى استفاده كرده و خود بزرگترين حوزه حكمت را در اصفهان دائر كرده است .

ملا على نورى از نظر تدريس و تشكيل حوزه درسى و تربيت شاگردان و طولانى بودن مدت كار تدريس و تربيت شاگرد (گفته شده قريب هفتاد سال ) و ترويج علوم عقلى ، كم نظير و شايد بى نظير است . هنگامى كه مرحوم محمد حسين خان مروى مدرسه مروى را در تهران ساخت از فتحعلى شاه تقاضا كرد ملا على نورى را از اصفهان براى تدريس معقول در اين مدرسه دعوت كند، شاه از او دعوت كرد ملاعلى در جواب نوشت : در اصفهان دو هزار محصل مشغول تحصيلند كه چهار صد نفر آنها - بلكه متجاوز - كه شايسته حضور درس اين دعاگو در حوزه درس هستند چنانچه به تهران بيايد اين حوزه از هم مى پاشد. شاه مجدد از او خواست يكى از بهترين شاگردهاى خود را براى تدريس از او خواست يكى از بهترين شاگردهاى خود را براى تدريس در اين مدرسه انتخاب كند و او ملاعبدالله زنوزى را انتخاب كرد و فرستاد. ايشان در سال 1246 وفات يافت (30).


32

داستان تاءسيس حوزه علميه قم به روايت آيت الله العظمى اراكى رحمة الله

33

حضرت آيت الله العظمى شيخ محمد على اراكى (قدس سره ) فرموده اند: مرحوم آيت الله ((حاج شيخ عبدالكريم حائرى عليه الرحمة ))ساكن كربلا بود و بهيچوجه در ذهن و خاطر او خواست او نمى گذشت وارد ايران بشود تا اينكه مطلب مهمى پيش آمد و زيارت حضرت رضا عليه السلام را نذر كرد و بدنبال وسيله اى بود تا به نذر خود عمل نمايد، حاج آقا اسماعيل فرزند حاج آقا محسن اراكى باعث شد و ايشان را تا اراك آورد و چون بسيار مايل بود كه حاج شيخ در اراك بماند مسافرت مشهد را به تاءخير مى انداحت بالاخره در اين مدت تاءخير، در اطراف و اكناف همدان ، كاشان ، يزد و شهرهاى ديگر مطلع شدند و براى ديدار آقا به اراك آمدند و ايشان مجبور به اقامت در اراك شدند و در مدرسه مرحوم آقا ضياء مشغول تدريس و در مسجدى جنب همان مدرسه اقامه جماعت كردند و پس از نماز طلاب دور ايشان حلقه زده و تقاضاى صحبت علمى كردند وقتى شروع به درس كردند جمعيت زيادى در درسشان حاضر مى شدند تا اينكه يك روز فرمودند: من حوزه اراك را كمتر از حوزه نجف نمى بينم .

حاج آقا اسماعيل كه از اقامت حاج شيخ در اراك مطمئن شد به ايشان عرض كرد: آقا تشريف بياوريد كه برويم مشهد، پس به مشهد مشرف شدند و پس از بازگشت در اراك ماندگار شدند تا اينكه در شب عيد نوروزى كه مصادف با نيمه شعبان بود جمعيتى از قم از جمله سيد حسن برقعى ، سيد محمد صدر العلماء، سيد محمود روحانى به سوى اراك حركت كردند و شب عيد از آقاى حاج شيخ براى زيارت نيمه شعبان به شهر قم دعوت كردند و ايشان را به قم آوردند و از آقاى شيخ محمد سلطان الواءعظين خواستند كه در ميان جمعيت فراوانى كه از شهرهاى مختلف آمده بودند سخنرانى كند و بگويد: ايها الناس اين آقا را ميرزاى شيرازى گواهى به اجتهاد و عدالتش را داده است قدرتش را بدانيد. و نگهدارى كنيد و نگذاريد به اراك بر گردد.


34

مردم بويژه تجار و بازاريان ايشان را در قم نگهداشتند و هر چه از اراك نامه و عريضه و تلگراف رسيد مرحوم حاج شيخ مى فرمود: عود قبل از عيد فطر ممتنع و محال است ، و بالاخره در قم ماندند و درس را شروع كردند، آقايان قم هم كه كه دنبال فرصت بودند به ايشان عرض كردند: آقا، اراك براى شما مناسب نيست قم زيارتگاه است چهار سوق ايرانست و موقعيت شما ايجاب مى كند كه در اين شهر مذهبى كه حرم اهلبيت است بمانيد. ايشان هم پذيرفتند و حوزه اراك را به قم منتقل نمودند، آن موقع مدرسه فيضيه حجره هايش بسته بود، تنها يكى دو حجره در آخر مدرسه استفاده مى شد كه در يكى شيخ حسن نامى زندگى ميكرد و بقيه حجره ها بوسيله كسبه اطراف به صورت انبارى در آمده بود تا اينكه خداوند لطف كرد و از اين وضعيت بيرون آمد (و علما و محصلين از اطراف و شهرها به قم رو آوردند و حوزه علميه در قم تشكيل شد) و اين در موقعى بود كه شخصيتهاى بزرگى مانند مرحوم آيت الله ارباب ، مرحوم آيت الله فيض و مرحوم آيت الله حاج شيخ ابوالقاسم قمى كه در آن زمان مقيم شهر قم بودند و خود حوزه درس و بحث داشتند ولى مع ذلك از ايشان حمايت كردند و اين حكايت از شخصيت علمى حاج شيخ مى كند.

مرحوم حاج ميرزا محمد ارباب زير بار هيچكس نمى رفت و خودش را خيلى مجتهد مسلم مى دانست و همينطور هم بود، وقتى به او مى گويند كه از حاج شيخ دعوت كن كه در قم بماند، مى گويد: بايد اول او را امتحان كنم تا ببينم مى توانم زير بارش بروم يا نه ؟ به منزل حاج شيخ مى آيند و فرعى (مسئله اى )) را مطرح مى كنند و حاج شيخ در اطراف آن فرع و مسئله صحبت مى كند، وقتى كه از مجلس بيرون مى آيند (مرحوم ارباب به فرزندش آقا ميرزا محمد تقى اشراقى ) مى گويد: خود ايشان تهمتن علم است و آن سيد هم كه گاهى حرف مى زد (يعنى سيد محمد تقى خوانسارى ) خيلى خوش فهم است و به همين جهت پذيرفت و زيربار حاج شيخ گرفت ...

مصاحبه اى كه با آيت الله العظمى اراكى به مناسبت هفتادمين سالگرد تاءسيس حوزه علميه به وسيله مرحوم آيت الله العظمى حائرى انجام گرفته بود و در ايام رحلت جانگداز مرحوم آيت الله اراكى در روزنامه جمهورى اسلامى سه شنبه 15 آذر 1373 درج شده بود كه با مختصر تلخيصى نقل شد.


35

مشكلات حوزه به نقل آية الله اراكى

حضرت آيت الله از مشكلاتى كه در ايام تحصيل در قم داشتيد و يا چنانچه خاطراتى از سختيها و مشقتهاى دوران رژيم رضاخانى براى روحانيون فراهم مى شده است در خاطرتان مى باشد مطالبى را بيان بفرمائيد.


36

ج : مشكلات بسيار بوده است ، يكى از مشكلات اينكه آن زمان كه رضاخان نظام اجبارى سربازگيرى و بى حجابى را حكم كرده بود آقايان علماى اصفهان به قم آمده و چندين ماه در قم ماندند. يك حاج آقا نور اللهى بود كه اساس اين نهضت و جريان بود كه تمامى مخارج اين برنامه به عهده ايشان بود، او اول متمول ايران شايد بود. علماى عصر ما در يك گوشه صحن اجتماع مى كردند و سخنرانى مى شد و توسلاتى داشتند و آن مرد كه (رضاخان ) تمام اينها را مى شنيد و در دل نگه مى داشت و از اين مى ترسيد كه نكندئ اين علما پيش ببرند. و مرتب تلفنى با قم در تماس بود و ماجرا را دنبال مى كرد تا اينكه قضيه حاج شيخ محمد تقى بافقى پيش آمد كه شخصا آمد قم و توى پله هاى مدرسه فيضيه كه از درب صحن كهنه باز مى شود ايستاد و يك نعره اى زد كه تا آخر مدرسه نعره اش رفت . مى گفت ذرياتتان را به آب مى اندازم و بر مى اندازم ، خيلى نعره كشيد و رفت ، (پس از آن ) شيخ محمد تقى را گرفتند و آن ملعون با دست خودش جلوى ايوان آئينه (ايشان را) خواباند و شلاق زد و او هم مرتب مى گفت يا صاحب الزمان . البته ابتدا حاج شيخ محمد تقى به ضريح حضرت معصومه (س ) پناهنده شده بود كه سيد ناظم رئيس امنيه قم با رفقايش با چكمه وارد حرم حضرت معصومه (س ) شدند و هيچ احترامى و اعتنائى هم نكردند و حاج شيخ محمد تقى را گرفتند و بردند امنيه . و پس از شلاق زدند در جلوى ايوان آئينه به حبس ‍ انفرادى نمور و تنگ و تاريك بردند. براى شام شبش كه چيزى نياورده بودند دست در كيسه پولش كرده و يك ريال پول داشته بيرون مى آورد و به زندانبان مى گويد اين را براى من نخودچى و كشمش بخر و بياور. نخودچى و كشمش را دو سه شب تناول مى نمود و با آنها تحمل مى كرد و پس از آن كه ديگر هيچ نداشته است رو به آسمان كرده و به خدا مى گويد خدايا: ((آخوندت حركت دارد و مى جنبد)) اشاره به اينكه تو خود در قرآن روزى هر جبنده و موجود زنده اى را تضمين فرموده اى پس حالا كه من گرسنه ام روزى مرا برسان .

شب بعدش يك سينى غذا و اطعمه اى كه تا آن موقع حاج شيخ نخورده و حتى نديده بود برايش مى آوردند. اين را آقاى حاج شيخ محمد رازى در كتاب تقوى (التقوى و ما التقوى و ما ادريك ما التقوى در اقوال حاج شيخ محمد تقى بافقى ) مفصلا نوشته است .

اين يك خاطره از آن دوره مشكل بود و يك مشكل ديگرمان در دوران تحصيل بود كه بعضى وقتها شهريه قطع مى شد، مى گفتند شهريه نرسيده ، حالا بايد چكار كرد؟ اين ماه را به نصف شهريه قرض مى كردند، از تجار قم نصف اين شهريه را قرض مى كردند تا بتوانند تمام ماه را بگذرانند، شهريه اى كه فوق فوقش 12 تومان بود و خيلى خيلى كه بالا مى رفت 15 تومان بود و خيلى خيلى كه بالاتر مى رفت 20 تومان مى شد و هرگز شهريه اى به 21 تومان نمى رسيد، و مى شد زمانى كه تنگى و قحطى پيش ‍ مى آمد و در خيابان و دكان نانوائى جمعيت پشت سر هم جمع بودند تا چقدر معطل مى شدى تا نانى به اندازه يك آجر كه فقط اسم نان را داشت ولى معلوم نبود كه چه هست ، همه اش چلغز و گلگز گندم بود.


37

قضيه مسجد گوهرشاد

س : قضيه مسجد گوهرشاد چه بوده ؟

ج : بعد از جريانات قم كه نشست علما بود بر اينكه رضاخان بايد برود، او هم سخت گرفت به اينكه بايد آخوندها جواز داشته باشند و همچنين اينكه زنها نبايد حجاب داشته باشند و كشف حجاب را مطرح كرد.

حاج آقا حسين قمى (اعلى الله مقامه ) كه در مشهد بودند تلگرافى زدند كه : من آمدم ، پرسيده بودند كه چه نيتى دارى ؟ فرموده بود كه من مى خواهم بروم و شفاها با خودش (رضا خان ) صحبت كنم كه اين كار چه كارى است كه مى خواهى بكنى ، چرا مى خواهى شب كلاه سر مردم بگذرى و زنها را بى حجاب كنى ، اگر حرفم را شنيد كه شنيد و اگر نشنيد گلويش را اينطور مى گيرم و خفه اش مى كنم !


38

وقتى آقاى قمى قبل از آمدن به تهران به مسجد مى رود و بهلول هم به منبر مى رود و بنا مى كند تهييج كردن مردم و مردم بسيارى اجتماع مى كنند و پس ‍ از سخنرانى دور آقاى قمى را مى گيرند كه به تهران نرويد و همينجا باشيد و به دنبال اين جريان بود كه آن ملعون قاتل هم دستور مى دهد بهلول را بگيرند و به حبس ببرند و اجتماع مردم را در گوهرشاد به گلوله ببندند و حتى اشخاصى كه دستشان به ضريح بند بوده را به گلوله مى بندند بطورى كه دور حرم حضرت امام رضا(ع ) جدول خون راه افتاده بود. بعد مرده و زنده را در ماشين مى ريزند و چاله اى بزرگ مى كنند و آنها را پرت مى كنند توى چاله و خاك مى ريزند روى آنها، نه غسلى و نه كفنى ، خلاصه قضيه فجيعى بود.

آن موقع مرحوم حاج شيخ عبدالكريم مى گفت ببينيد آخر به من مى گويند چرا تو قيام نمى كنى ، با اين وضع (قتل عام مردم ) من چگونه قيام كنم ، من نمى توانم قيام كنم . پس از اين جريان بود كه بكلى از مجالس و محافل مذهبى جلوگيرى مى كردند. توى سردابها، بيرون باغات و مسجد جمكران يا كوچه هاى كج و معوج و پرت كه كسى از آنجاها سر در نمى آورد مخفيانه روضه خوانى مى كردند و از ترس ، كسى جرات علنى گريه كردن بر اباعبدالله را نداشت .

البته ابتداى كار مرحوم آقاى بروجردى ، آن مرد كه با پسرش محمد رضا آمدند منزل آقاى بروجردى و در اتاق ايشان نشستند، خيلى هم گرم گرفتند و چاى خوردند و بسيار مى گفت من مطيع شما هستم و خلاصه در باغ سبزى نشان دادند اما بعدش ديديم چگونه رفتار كردند، تا وقتى آقاى بروجردى حيات داشتند از ايشان مى ترسيد.

محمد رضا همان اول كارش آمد و گفت حاج آقا تقسيم اراضى را اينطور مى خواهم بكنم و آقا خيلى سخت به او گفتند تو نمى توانى اين كار را بكنى ، بدون اجازه حكام شرع حق دخل و تصرف در املاك را ندارى ، كار را سخت نكن كه مردم به جنبش در آيند و شاهى ات را از بين ببرند، شايد به جمهورى مبدل شود، دست بردار. پس از آقاى بروجردى آنچه را كه در خيال داشت كرد، خيلى هم خراب كرد، اينكه خداوند اين مرد (حضرت امام خمينى ) را مبعوث فرمودند و رضاخان كه در مدرسه فيضيه فرياد زده بود ذرياتتان را به باد فنا خواهيم كرد، ذريه خودش به باد فنا رفت !


39

مسئله نماز استسقاء

س : حضرت آيت الله لطفا جريان نماز استسقاء را شرح بيشترى دهيد.


40

ج : در همان اوقاتى كه اين متفقين اطراف قم را گرفته بودند، از اين طرف تا خاك فرج و از آن طرف تا شاه جمال تمام اطراف مملو از چادرهاى متفقين بود و هر چادر پر بودند از متفقين ، آن موقع اكثر مردم قم كشاورز بودند و به حسب كارشان محتاج و باران بودند اما علاوه بر بليه جنگ همزمان مدتى بود كه مرتب توده هاى ابرى جمع مى شدند و آسمان را پر مى كردند، آسمان مى غريد و رعد و برق مى شد اما حتى يك قطره هم باران نمى باريد، مردم چشم انتظار يك بارش بودند...

نه يكدفعه نه دو دفعه بلكه چندين بار همينطور شده بود و بالاخره مردم ماءيوس شدند و جمعيتى آمدند درب منزل اين سه آقا (آيات ثلاث ) آقاى خوانسارى ، آقاى حجت و آقاى صدر (پس از ارتحال مرحوم حاج شيخ عبدالكريم 10 سال با اين سه آقا بوديم كه بعد از اين ده سال آيت الله بروجردى آمدند، قضيه استسقاء بين اين ده سال و در زمان اين سه آقا اتفاق افتاد) آمدند درب منزل اين آقايان ايشان گفتند برويد و حقوق واجبه را ادا كنيد تا آسمان و زمين هم فتح بركات كنند در اثر منع كردن حقوق خدايى از مالتان ، باران سد شده و باب بركات از زمين و آسمان بسته شده ، برويد و اينها را ادا كنيد. مردم آمدند پيش آقاى خوانسارى و گفتند آقا شما بيائيد و نماز استسقاء را بر پا كنيد ايشان جواب نداده بود و موكول به بعد فرموده بودند. مردم هم بدون اطلاع ايشان به در و ديوار اعلاميه كردند كه : آقاى خوانسارى روز جمعه جهت نماز استسقاء تشريف مى برند. صبح آمدند و به ايشان خبر دادند كه قاب در و ديوار شهر پر شده است از اين اطلاعيه ، آقا فرمودند چه كسى يك چنين كارى كرده من اطلاع نداشتم و براى استسقاء رفتن شرايطى هست و همينطور نمى شود مثلا بايد سه روز متوالى تا روز جمعه روزه دار بود و شرايطى ديگر، آن روز كه به آقاى خوانسارى گفتند روز پنجشنبه بود و فردا هم روز جمعه ، بعضى منافقين مى گفتند اگر آقا برود و نماز بخواند همگى در آب غرق مى شويد!! اگر ديديد ابر شد زود بر گرديد كه در آب باران غرق مى شويد!


41

تمسخر زياد مى كردند. يك نااهل و ناجنسى هم رفته بود و به رئيس متفقين گفته بود كه فردا روز جمعه ، يك جمعيتى مجهز شده اند كه بيايند و چاه آب شما را از روى حسادت پر كننده ، چاه آب آنها هم سر راه خاك فرج بود. و اتفاقا قرار بود نماز هم در همان خاك فرج برگزار شود. اينها هم سر غيظ و غضب بودند اينقدر كه كسى نمى توانست بگويد بالاى چشمتان ابروست . مگر كسى مى توانست با آنها حرف بزند، حتى شاه هم جرات نمى كرد كه به اينها بگويد چرا. خلاصه آمده بودند سر راه توپ سوار كرده بودند لوله توپ را درست مطابق كرده بودند با پل كه به محض مشاهده ابتداى جمعيت شليك كنند. روز جمعه بسيارى حركت مى كنند تا به پل مى رسند كه از آنجا به خاك فرج بروند، مسئول متفقين به توپچى ها دستور آماده باش مى دهد اما خدا در دلش مى اندازد كه صبر كنيم ببينيم چكار مى خواهند بكنند و با دوربين نگاه مى كند مى بيند همه علما در ابتداى جمعيت در حركتند و عمامه هايشان را از سر برداشته و با پاى برهنه مى آيند نه بيلى و نه كلنگى همراه دارند، آخر اينهائى كه مى خواهند چاه را پر كنند بيل و كلنگ لازم دارند، پس چرا ذكر مى گويند و گريه مى كنند؟ خلاصه مى بيند اين جمعيت به اين گستردگى آمدند و از جلوى اينها رد شدند. اين هم يكى از نعمات خدايى بود كه اگر توپى شليك مى شده بسيارى را از بين مى برد.

روز شنبه هم باران نيامد ولى شب يكشنبه حدود 4 ساعت باران آمد، با قطراتى بسيار درشت و سنگين مثل اينكه آسمان غيظ و غضب داشته باشد ابرها مرتب مى غريد و رعد و برقهاى متوالى آسمان را روشن و زمين را مى لرزاند، مگر كسى جرات داشت زير باران برود، هم در مدرسه جمع شده بودند زير كتابخانه كه نكند باران آنها را بگيرد. بعد آقاى اشراقى (ره ) بالاى منبر رفتند و دعا نمودند و دو كلمه گفتند: يكى اينكه گفتند هر قطره اين باران به منزله تير هزار شعبه است به قلب و سينه منحرفين و يك كلمه ديگر گفتند كه :

گر نماز آن است كه اين مظلوم كرد
ديگران را زين عمل محروم كرد

بله به ايشان بسيار گفتند آقا صحيح نيست اين نماز را بخوانيد، حتى خود بنده هم توسط يك كسى اين پيغام را به ايشان دادم و اصلا و ابدا ايشان اعتنائى نفرمودند. بعدا فرمودند من به خودم مغرور نبودم ولى به حقيقت قرآن وثوق داشتم چون مى دانستم كه اين اطراف از متفقين پر است و امروز بمانند آن روز كه اسلام و كفر و ايمان و كفر با هم مقابله داشته اند مى باشد و اين نماز همان حكم مقابله اسلام و كفر را دارد، اگر باران نيايد اسباب و هن شديدى است براى قرآن ، من وثوقم به اين بود، به خودم وثوق نداشتم . بعد هم كه اين عمل اتفاق افتاد از رئيس متفقين پيغام آمد كه حضرت آقا معلوم مى شود شما با خداى آسمان زمين ارتباط مستقيم داريد، شما را به خدا قسم يك دعا هم براى ما كنيد، ما خسته شديم از بسكه از خانه ، اهل و عيال خود دور افتاده ايم ، يك دعايى در حق ما ضعفا بكنيد(31).


42

حوزه علميه قم به روايت آئينه دانشوران

43

مرحوم سيد عليرضا ريحان الله يزدى در كتاب آئينه دانشوران نوشته است : از روزگاران باستان شهرستان قم به دار العلم شهرت داشته و مهد علم و فضل و ادب بوده و ستارگان درخشنده آسمان علم و فضيلت بويژه روات عالى مقدار و حاملين اخبار آل محمد صلوات الله عليهم اجمعين ، از آن سرزمين طلوع كرده و در همان سامان به خاك سپرده شده اند چنانكه به شهرت پيوسته است راستگويان پايان بين گفته اند كه در آخر الزمان حوزه علميه نجف اشرف به قم منتقل و متمركز خواهد شد و در اين هنگام انتظار ظهور حضرت مهدى عليه السلام را بايد داشت ولى آنچه را كه در صفحات تاريخ گذشته مى خوانيم در هر چند قرنى سرزمين قم به علت نزول و توطن يكى و يا چند تن از دانشمندان بزرگ ، مورد توجه طالبان علم و دانش شده و ديرى نگذشته كه مجمع فضلا و دانشمندان و دانشجويان دينى شده و حوزه علميه قم رونق بسزائى به خود گرفته است چنانكه در روزگار ما آية الله الكبرى مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى باعث بر آن شد كه علما و طلاب از اطراف جهان و كشورهاى مسلمان به قم هجرت كنند و پس از رحلت آن جناب كه در شب دهم بهمن 1315 شمسى و هفدهم ذيقعده 1355 واقع شد، بسيارى از فضلا از آن سرزمين رفتند و مدرسين و شاگردان پراكنده شدند ولى باز به همت و كوشش سه تن از مجتهدين بزرگ كه سالها مقيم قم و از معاريف دانشمندان پرهيز كار بشمار بودند، چون علامه شهير مرحوم آقا سيد محمد تقى خوانسارى و آيت الله مرحوم سيد صدر الدين (صدر) اصفهانى از نو حوزه علميه جانى به خود گرفت و مجددا حوزه هاى درس شروع به افاضه و استفاضه كرده روز به روز به عظمت آن مى افزود تا آنكه در سال 1364 قمرى آيت الله آقاى حاج آقا حسين بروجردى طباطبائى بدان سامان نزول اجلال فرمودند و رياست حوزه علميه به آن جناب تفويض شد و ديرى نگذشت كه بر اثر رحلت آيت الله آقا سيد ابوالحسن اصفهانى حوزه علميه نجف نيز متوجه حوزه علميه قم شد و امر بدانگونه صورت گرفت كه در دامان اين آينه مشاهده مى كنيد:

هر چه رفت از عمر نام آن به نيكى مى برند
چهره امروز در آئينه فردا خوش است (32)

مؤ لف مى گويد: جاى مرحوم نويسنده آئينه دانشوران خاليست كه در آئينه فرداى آن روز را امروز تماشا كند و ببيند.


44

از بركت حوزه علميه قم حوزه هاى علميه در شهرستان هاتشكيل شد

مرحوم سيد عليرضا ريحان الله يزدى در كتاب آئينه دانشوران نوشته است : در تاريخ 1314 در تهران بودم آن روز بر اثر تحولاتى كه جهت حوزه علميه قم روى داده بود (به واسطه خفقان و ظلم رضاخانى ) من سخت افسرده و نگران بودم و از آينده خود و ديگر محصلين مى انديشيدم ، روز جمعه رود كه به اتفاق آقاى سيد حسين بدلاء و بردار ايشان براى نخستين بار به زيارت حضرت عبدالعظيم عليه السلام مشرف شدم و از روح پاك آن بزرگوار استمداد كردم ، شبى در عالم خواب شنيدم كه كسى از قول آقاى سيد فضل الله خواهر زاده آيت الله حاج سيد احمد خوانسارى مى گفت : حوزه علميه قم از هم متفرق خواهد شد ولى خرمنى را مى ماند كه به واسطه وزيدن بادهاى تند دانه هايش در اطراف پراكنده گردد و به هر كجا افتد سبز شود و سنبل آورد.

من از اين رؤ يا مطمئن شدم كه هنوز فضل الهى شامل حال ما دانشجويان حوزه علميه قم است و از پس اين شام تيره و تاريك بامداد روشنى در پيش ‍ است ، هر چند كه ما در خور نيستى و نابودى هستيم ولى باز فضل خدا ما را از دست بادهاى مخالف گرفته و چون دانه اى زير پرده هاى خاك فراموشى پوشيده خواهد داشت تا به هنگام خويش بر اثر فشار طبيعت سبز شويم و بار آوريم .

فضل خداست اين همه الطاف و مكرمت
ورنه جزاى كار من و تو نه اين بود

راستى چنين شد كه ديديم و مى بينيم كه شاگردان آيت الله حائرى در اطراف كشور هر كدام در يك شهرى حوزه علميه تشكيل دادند.

- حوزه علميه

- امام زمان (عج )

- عنايت

- رؤ ياى صادقه


45

توجه امام زمان به حوزه علميه قم

از مرحوم آيت الله گلپايگانى نقل شده است كه فرموده اند:

در زمان مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى عليه الرحمه چند ماهى شهريه نرسيد به گونه اى كه طلاب ماءيوس بودند و پراكنده مى شدند هنگام ظهر ماه رمضان در مدرسه فيضيه خوابيده بودم ديدم منادى ندا مى كند: آقا سيد محمد رضا، به حاج ميرزا مهدى بگوئيد كه به آقا شيخ عبدالكريم بگويند: كه از كريه امام زمان وجوه متوجه قم شد.

وقتى قضيه را به حاج ميرزا مهدى گفتم فرداى آن روز حاج شيخ را ملاقات كردم فرمودند: خواب شما رؤ ياى صادقه بوده است و يك نفر مشهدى تقبل كرده كه هر ماهه تمام شهريه را بدهد، وقتى از مرحوم حاج شيخ پرسيدم شما كه به مكه مشرف شده ايد، چرا گفتند شيخ عبدالكريم و نگفتند حاج شيخ عبدالكريم فرمودند سرش اين است كه من مكه نيابتى رفته ام نه اصالتى (33).


46

اداى قرض آيت الله گلپايگانى بوسيله غيب على

بعد از رحلت مرحوم آيت الله العظمى بروجردى كه خرج حوزه به دوش ‍ حضرت آيت الله العظمى آقاى گلپايگانى و ديگر مراجع افتاد و سهم ايشان براى اداره حوزه سى هزار تومان (در ماه ) بود معظم له پول شهريه را نداشتند، چند ماه (سه ماه ) را قرض كردند تا آنكه فرمودند: روزى از مسجد حسين آباد كه بر مى گشتم شخصى را ديدم دنبال من بيرون آمد و مقدارى پول به من داد، اسم او را پرسيدم فرمود: غيب على ، بعد آن پول را شمردم ديدم درست به اندازه چند ماهى است كه قرض كرده ام بعد از آن هم ديگر در امر شهريه وا نماندم .


47

آيت الله حاج سيد احمد زنجانى و استخاره او درباره حوزه قم

48

مرحوم آيت الله حاج سيد احمد زنجانى مى گويد: حقير در اول تشرفم به قم كه در سنه 1346 بود قصد اقامت دائمى را نداشتم و مخصوصا قيام حوزه قم را بسته به وجود مرحوم آيت الله حائرى ، خيال مى كردم كه بعد از وى بقا و استقرارى به نظرم نمى آمد مخصوصا در آن زمان كه باد مخالفت نيز وزيدن گرفته بود و گلهاى اين گلشن را از شاخه ها كنده و پراكنده مى نمود (اشاره به اختناق و فشار رضاخان و دشمنى او با حوزه علميه ) اين بود كه بنائى بر اقامت دائمى در قم نداشتم ولى به حكم استخاره كه آيه شريفه ((اقيموا الدين و لا تتفرقوا)) حقير اطمينان پيدا كردم بر استقرار اين حوزه شريفه و قصد اقامت موقتى خود را مبدل به مجاورت دائمى كردم (34)


49

شعرى از مؤ لف قدرت اسلام را از نو بپا بايد نمود

تكيه بر يك قدرت بى انتها بايد نمود
غير او را هر چه مى باشد رها بايد نمود

دوستى با هر كه حق دستور داده دشمنى
با تمام دشمنان اوليا بايد نمود

در ره تكميل نفس و كسب علم و معرفت
طبق فرمان خود ترك هو بايد نمود

در شريعت در طريقت در اصول دين حق
دست بر دامان ختم الانبيا بايد نمود

از براى حفظ ايمان از گزند ديو و دد
سر به فرمان على مرتضى بايد نمود

خواهى ار باشى به نزد حضرت حق رو سفيد
رو بسوى خانه خير النسا بايد نمود

در مقام حلم و صبر و خوردن خون جگر
پيروى از خلق نيك مجتبى بايد نمود

پرچم اسلام اگر خواهى شود در اهتزاز
اقتدا بر آن امام سر جدا بايد نمود

بهر حفظ عزت اسلام و قرآن پيروى
از حسين هر زمان در هر كجا بايد نمود

درس عشق از مكتب سالار مظلومان بگير
يارى مظلوم و بر ظالم جفا بايد نمود

مرقدش چون كعبه اندر روبروى عاشقان
تربتش بر ديده ها چون طوطيا بايد نمود

پاسدارى از شريعت هر زمانى واجب است
هر كه هر چه ميتواند دست و پا بايد نمود

علم آموز و عمل اندرز چون با اين دو بال
سير سوى بارگاه كبريا بايد نمود

خلق را سوى سعادت رهبرى بنماى چون
بر گلوى تشنگان آب بقا بايد نمود

همچو سالار شهيدان در ميان خاك و خون
خويشتن را بر قضاى حق رضا بايد نمود

بهر حفظ دين و كشور از گزند دشمنان
جان جوان مال و مقام خود فدا بايد نمود

اى مسلمانان بپا خيزيد وقت غيرت است
قدرت اسلام را از نو بپا بايد نمود

جنگ اسرائيل و لبنان جنگ حق و باطل است
همتى مردانه چون شير خدا بايد نمود


50
دست غيبى تا شود همراه حزب اللهيان
دست بر دامان اصحاب كسى بايد نمود

در سحرگاهان به تاريكى شب با چشم تو
بهر پيروزى حق از دل دعا بايد نمود

دوستان هنگام رفع تشنگى با آب ياد
از لب عطشان شاه كربلا بايد نمود

اى حسينى گر ترا چشم طمع بر سوى اوست
چشم پوشى از هم شاه و گدا بايد نمود


51

آيت الله حائرى و تاءسيس حوزه علميه قم به روايت شيخ آقا بزرگ تهرانى

52

مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى فرزند مرحوم ملا محمد جعفر يكى از بزرگان قريه مهرجرد يزد در سنه 1276 ه‍ متولد شد، پدرش او را پس از تعليم مبادى علوم روانه شهر يزد كرد كه علوم عربية و سطوح فقه و اصول را در نزد سيد يحيى كبير و غيره ياد گرفت و براى تكميل به عتبات مقدسه مهاجرت كرد و در نزد شيخ فضل الله نورى و ميرزا ابراهيم محلاتى شيروانى و ميرزاى بزرگ شيرازى و سيد محمد فشاركى و ميرزا محمد تقى شيرازى (ميرزاى كوچك ) و غير هم و شيخ محمد كاظم خراسانى در فقه و اصول و ساير علوم دينيه كامل شد و فضلاى حوزه نجف و كربلا به پاى درس او مايل شدند و ميرزا محمد تقى شيرازى از او تجليل مى كرد و احتياطات خود را به او ارجاع داد و به همين جهت انتظار بسوى او متوجه شد و موقعيت او در ميان جامعه بالا رفت و در سنه 1333 به قصد زيارت حضرت رضا عليه السلام به ايران مسافرت كرد و در اراك از وى خواهش توقف نمودند. در سلطان آباد كه مركز اراك بود حوزه علميه تشكيل داد كه سيصد طالب علم جمع شدند و در اين ايام كه مراجع يكى پس از ديگرى وفات يافتند، مانند سيد محمد كاظم يزدى و ميرزا محمد تقى شيرازى و شيخ الشريعه اصفهانى ، مقلدين بسوى او متوجه شدند و در سنه 1340 به دارالايمان قم به زيارت حضرت معصومه عليها السلام مشرف شد، علماى قم از وى خواستند كه حوزه علميه را در شهر قم و در جوار حرم حضرت معصومه كه حرم اهلبيت است قرار دهد و شيخ نيز اين مسئوليت را بعهده گرفت ، از اطراف و اكناف علما و طلاب به قم رو آوردند و عدد طلاب و فضلا در اوائل هجرت او به قم به بيش از هزار نفر رسيد او با كمال هوش و درايت و سياست به تنظيم و ترتيب امور طلاب پرداخت و براى آنان شهريه قرار داد و خود نيز مانند يكى از طلاب فقير با كمال قناعت و سادگى زندگى مى كرد و از حقوق شرعيه هر چه بدست آورد خرج حوزه و طلاب كرد و براى خود هيچ پس اندازى نكرد.

و در آغاز تشكيل حوزه بود كه حاكم عراق مرحوم شيخ مهدى خالصى را در 12 ذيقعده سنه 1314 از عراق تبعيد كرد و بوسيله دعوت ايرانيان وى به ايران آمده و در قم به منزل شيخ وارد شد و به دنبال مرحوم خالصى مرحوم سيد ابوالحسن اصفهانى و ميرزا محمد حسين نائينى و سيد على شهرستانى و ساير علماء بزرگ به عنوان اعتراض به حكومت عراق نجف را ترك گفته و از عراق هجرت كردند.

مرحوم خالصى پس از زيارت از قم به خراسان مشرف شده و ساكن آنجا شد تا اينكه وفات يافت اما اصفهانى و نائينى و شهرستانى در قم ماندند و مهمان حائرى شدند و چون سيد اصفهانى و نائينى در آن ايام بزرگترين علما و مراجع تقليد عصر بودند، مرحوم حائرى از آنان تجليل بسيار و پذيرائى شايسته كرد و همچنين اهالى ايران از ايشان احترام و تعظيم فراوان كردند و در راس همه احمد شاه كه سلطان آن زمان بود با هيئت دولت به زيارت و دست بوسى آنان آمدند، اينجا بود كه منزل مرحوم حائرى محل ورود رجال مملكت امرا و وزرا و اعيان و تجار و رؤ ساى لشكرى و كشورى شد و همين باعث ترقى و و شهرت مرحوم حائرى شد و به دعوت آن بزرگوار اين دو مرجع بزرگ كه از بهترين اساتيد و مدرسين حوزه نجف بودند در مدت اقامتشان در قم به تدريس طلاب مشغول شدند و اين نيز كمك خوبى شد كه آن مرحوم با خيال راحت در فكر تهيه و تنظيم ساير امور گردد.


53

و انصافا آن مرحوم فطانت و تيز هوشى و شجاعت و برازندگى و صبر و بردبارى و مديريت و هوشيارى و كفايت و درايت خود را ثابت كرد چون زعامت و مرجعيت او مصادف شد و با اول سلطنت پهلوى كه مخالف با اساس دين و ماءمور از بين بردن تمامى شعائر مذهبى و برانداختن روحانيت بود (چنانچه جلسات مذهبى و مجالس سوگوارى سيدالشهداء و حجاب زنان را منع كرد) و حوزه علميه را در شهرهاى ديگر تعطيل و علماى بزرگ را حبس نموده و بعضى را به شهادت رسانيد (مانند مرحوم مدرس ) و بطور كلى هر كس صدايش را بلند مى كرد فورى او را خفه مى كرد.

در چنين موقعيتى خطر ناك مرحوم حائرى با تلاش تمام به توسعه و استحكام حوزه علميه قم پرداخت و هيچگونه بهانه اى به دست رضا خان پهلوى نيفتاد كه آن را از بين ببرد و در آن روزگار سياه با ديكتاتور زمان مقاومت كرد و كوچكترين ضعف و ياس و نااميدى را به خود راه نداد و نتيجه آن همه صبر و تحمل مشقات اين شد كه اين بذر شايسته در آن تربت طيبه رشد كرد(35).

و پس از آن مرحوم به دست آيات ثلاثه سيد صدر الدين صدر و سيد محمد تقى خوانسارى و سيد محمد حجت تبريزى كوه كمرى نگهدارى و آبيارى و در زمان زعامت آيت الله العظمى بروجردى قدس الله ارواحهم به كمال عظمت و قدرت و شكوه رسيد چنان قدرتى كه فرزند پهلوى محمد رضا شاه يك مرتبه به مدرسه فيضيه اين حوزه حمله كرد از همان روز سلطنت دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهى به رهبرى يكى از شاگردان همين حوزه حضرت آيت الله العظيم امام خمينى قدس سره رو به سقوط گذاشت و آن شاه نگون بخت نيز مانند پدر بدبختش از وطن آواره و عاقبت به سزاى اعمالش رسيد ((والعاقبة للمتقين )) و هم اكنون تحت رهبرى و زعامت شاگرد شايسته و رشيد آن امام فقيد حضرت آيت الله سيد على خامنه اى مد ظله العالى على رئوس المسلمين به جائى رسيده است كه مركز علوم و فنون و پرورش رجال علمى و سياسى و تصميم گيرى گرديده و از اطراف و اكناف عالم و از كشورهاى اسلامى براى تحصيل علوم دينيه به اين حوزه پربار، بار سفر مى بندند و تمامى حوزه هاى علميه از كشورهاى مختلف حتى حوزه علميه نجف و هر مسلمانى كه در هر كشور بيگانه است چشم اميدشان به سوى حوزه علميه قم مى باشد چنانچه پيشوايان معصومين ما وعده داده اند: ((منه تفيض العلم الى سائر البلدان )). اكنون تحقق يافته است ، اميد است كه تا ظهور حضرت صاحب الامر ارواحنا فداه متصل گردد انشاء الله تعالى . (از مولف )


54

مرحوم حائرى از خفاياى امور آگاه بود و مى دانست كه پهلوى نوكر و دست نشانده بيگانگان است و عاقبت رفتنى است چنانچه در بيست شهريور سنه 1361 در يك لحظه از بين رفت لذا براى حفظ حوزه علميه با او مدارا و مماشات كرد و خدمات خود را به اسلام و مسلمين به وجه احسن انجام داد و آن همه آثار و بركات از خود باقى گذاشت و خود در شب شنبه 17 ذيقعده سنه 1355 ه‍ وفات يافت .(36)

مؤ لف مكرر از علماى آن زمان كه خود ناظر بودند شنيده است كه نقل كردند در روز وفات آن مرحوم بعد از ظهر در مسجد امام حسن عسكرى مجلس ترحيمى تشكيل شد، از طرف فرماندارى ماءمور آمد سماور را خاموش كرده و مردم را از مسجد بيرون كردند و مانع از مجلس ختم شدند.

آرى اين را از شاهدان عينى شنيدم و اين را نيز با چشم خود ديدم كه وقتى جنازه رضا شاه پهلوى را از جزيره موريس به ايران آوردند اول وارد قم كردند به طمع اينكه او را رنگ مسلمانى داده و حوزه علميه و مردم مسلمان قم جنازه او را تشييع نموده و نماز بخوانند ولى هر چه سعى كردند كسى به تشييع نرفت و حتى يك نفر از علما حاضر نشد بر او نماز بخواند و يك مجلس ترحيمى در همان مسجد امام از طرف همان فرماندارى آن رژيم تشكيل شد ولى از اين حوزه علميه يك نفر حاضر نشد به هر قيمتى در مجلس ترحيم او منبر رود عاقبت ناچار شدند يك طلبه اى از مدرسه خان گير آورده با هزار خواهش و تمنا و تطميع و وعده گولش زده بودند تا منبر رفت شنيدم در منبر گفته بود: دو نفر رضا در غربت جان دادند يكى امام رضا، دومى هم رضاشاه خلاصه طلاب از منبر رفتن او خشمناك شدند شبانه به مدرسه خان ريخته در مدرسه را بستند و او را چنان كتك زدند كه صداى داد و فرياد به خيابان رفته به گوش پاسبانان رسيد آنها از ديوار مدرسه بالا رفته به مدرسه آمدند و او را خلاص كرده بودند و از آن تاريخ ديگر در قم پيدا نشد. ((فاعتبروا يا اولى الابصار فسيعلموا الذين ظلموا اى منقلب ينقلبون )).

ديدى كه آه و ناله پروانه شمع را
چندتن امان نداد كه شب را سحر كند


55

تاءسيس حوزه علميه به روايت آيت الله غروى

56

آيت الله شيخ عبدالحسين غروى فرمودند: مرحوم حاج شيخ با مسئله امتحان كه از طرف رژيم مطرح شده بود مخالفت نكرد ولى هيئت ممتحنه اش را تعيين كرد و بزرگانى چون آسيد احمد زنجانى را جزء ممتحنين قرار داد تا با طلاب مدارا كنند و امتحان در اختيار رژيم نباشد. آقاى صدر هم هنگام برگزارى امتحان در بين طلبه ها گردش مى كرد و آهسته به آنها كمك مى نمود. در امتحانات شفاهى هم شب قبل مبحث مورد نظر را به نظر را به رفقا مى گفتيم كه مثلا از مشتق و حجيت و ظن و... سؤ ال خواهد شد لذا نظر اين بود كه حوزه را حفظ كنيم . چون آنها مى خواستند به بهانه امتحان ، حوزه را از بين ببرند مثلا به عنوان مشمول به خدمت سربازى مى بردند. اما به شما مژده بدهم كه والله يك طلبه هم به دولت نداديم .

و وقتى ماءموران به مدرسه فيضيه مى آمدند و مى گفتند مثلا عبدالحسين غروى كيست و همه مى گفتند: نمى شناسيم ، عصبانى مى شدند و مى گفتند: چطور شما نمى شناسيد؟ خيلى اتحاد عجيبى بود، محبت ، صفا و صميمت فوق العاده بين رفقا بود.


57

دشمن مى رود و شما مى مانيد

در آن روزهايى كه ما تحت فشار حكومت پهلوى بوديم ، روزى رئيس ‍ شهربانى وقت به مدرسه فيضيه آمد، طلبه ها دورش جمع شدند، گفت : ((از تهران دستور آمده كه فقط هفت نفر بايد معمم باشند، لذا هم خودتان را راحت كنيد و هم مرا)) از شدت ناراحتى پيام اين خبيث به كنار رودخانه رفتيم . صبح همان روز كه هنوز صبحانه نخورده بوديم يكى از رفقا تشريف آورده و فرمودند: ما شب قبل جلسه اى داشتيم و بنا شد كه اين جريان را به اطلاع حاج شيخ برسانيم . ايشان در آن زمان مريض بودند و در باغى در سالاريه سكونت داشتند. بنده و آقاى طالقانى و آقاى دانش و يكى ديگر از رفقا را انتخاب كردند كه جريان را به اطلاع حاج شيخ برسانيم ، چون ايشان رئيس حوزه بودند.

قبل از طلوع آفتاب به خيابان ارم آمديم (چون بعد از طلوع آفتاب امكان خروج از مدرسه نبود) در بين راه با مرحوم حاج ميرزا مهدى بروجردى كه در بيت حاج شيخ بودند، برخورد كرديم ، آقاى طالقانى كمى عصبانى بودند طورى كه تا ايشان را ديد، حمله كرد و گفت : ((شما اينجا كيف مى كنيد واز هواى خوب استفاده مى كنيد و سورتان براه است و ما را درگير با ماءمورين حكومت كرده ايد)).


58

حاج ميرزا مهدى ، آهسته به من گفت : ((اگر ايشان با اين حال با آقاى حاج شيخ صحبت كند او سكته مى كند، شما او را اصلاح كنيد)). من به آقاى طالقانى گفتم آقا! اينجا كه حمام زنانه نيست ، بايد يك نفر آرام صحبت كند. قرعه انداختيم و قرعه به نام بنده اصابت كرد. مرحوم حاج شيخ (از آنجا كه خيلى زيرك بودند) بعد از صرف صبحانه فرمودند: ((چه عجب كه شما از پدر پيرتان يادى كرديد تعجب از اينكه به عيادت من آمديد!)) البته اشكال ايشان وارد بود، ما جوان بوديم و مى توانستيم شبها پياده به ديدار ايشان بيائيم .

اما در حقيقت گرفتار شده بوديم ما همگى از خجالت ، سرمان را پائين انداختيم چون محكوم بوديم . بعد از چند لحظه عرض كردم : تابستان است و هوا كم كم گرم مى شود آيا اجازه مى فرمائيد كه بعضى از رفقا به وطنشان بروند؟ ايشان فرمودند نه ، من اجازه نمى دهم ، الان يگانه حوزه اسلامى اينجاست ، مى خواهيد از اينجا هم پراكنده شويد؟ عرض كردم : پس لااقل بفرمائيد شهريه را بدهند. به آقاى ميرزا مهدى فرمودند: چون هنوز اول تابستان است ، فعلا يك فوق العاده اى به آقايان بدهيد، سپس مرحوم حاج شيخ فرمودند: ((من از اوضاع شما و اوضاع ايران كاملا مطلعم ، اما خدا مى داند كه كارى از دستم بر نمى آيد، ولى اگر براى نماز شب بيدار شوم همه شما را دعا مى كنم . الان سرپرست شما و ما، حضرت ولى عصر (عج ) است ، شما ارتباطتان را با ايشان محكمتر كنيد، و بدانيد كه دشمن شما مى رود و شما مى مانيد)).

ما اين تحفه را به قم آورديم و گفتيم : آقا اينطور فرمودند.

والله اين كلمه معجزه آسا بود و سبب شد كه ما با همه فشارهاى پهلوى در قم مانديم و روزى را هم ديديم كه پهلوى با كمال ذلت از قم روانه شد. چند شبى اوضاع شلوغ شده بود، جلوى مغازه نانوايى ايستاده بوديم كه اين خبيث - در حالى كه با دستمال جلوى دهانش را گرفته بود - تنها عبور كرد و رفت .

اميرالمؤ منين - عليه السلام - در يكى از خطبه هاى نهج البلاغه مى فرمايد: گروهى از مردم در ميان شما هستند اما روحشان با ملا اعلى اتصال دارد: اينان انبياء و رسل و در مرحله بعد علماى ربانى هستند. واقعا حاج شيخ ، از اينگونه افراد بود. چه كسى به ايشان گفته بود كه حوزه قم مى ماند و پهلوى مى رود، الحمدلله ما مانديم . والان هم حوزه قم روز به روز نورانى تر مى شود، و امروز قم قبة الاسلام است .(37)


59

اثر محبت اهل بيت (ع )

و نيز آيت الله غروى فرمودند:


60

حضرت فاطمه معصومه (س )، خيلى مهمان نواز است ، ما بايد خود را لايق مهمانى ايشان كنيم . والله با اينكه تعداد ما در زمان طاغوت 530 نفر بود و تحت فشار پهلوى بوديم . اما دلخوش بوديم كه الحمدلله در جوار حضرت معصومه هستيم . قم ، معنويت عجيبى دارد.

- در يكى از سالها كه پهلوى ملعون مى خواست به خوزستان برود، ماءمورين همه جا را قرق كرده بودند ما هم محبوس بوديم روزها از ترس ماءمورين نمى توانستيم بيرون بيائيم ، چون خيلى اذيت مى كردند حتى نسبت به سادات هم بى احترامى داشتند، حتى نان ما را هم خادم مدرسه تهيه مى كرد. آن خبيث به قم آمد ولى به حرم مشرف نشد و اين بى اعتنايى براى ما و مردم متدين قم خيلى ناگوار بود كه او بقدرى طغيان كرده كه حرم حضرت معصومه هم نمى رود. فقط خدامها او را جلوى ايوان آوردند و چيزهايى به عنوان زيارتنامه خواندند كه فقط خودشان فهميدند كه چه مى گويند. پهلوى هم ايستاده بود و نمى خواند. در اين واقعه براى ما خيلى سخت گذشت . من و عده اى از بزرگان همچون مرحوم امام (ره )، آقاى صدر، آقاى حاج سيد احمد زنجانى و ديگران حضور داشتيم . آقاى زنجانى تسليتى به ما گفت كه الان هم از آن لذت مى برم . فرمودند: ((شما كه حرم را پر مى بينيد، مردم مى روند و مى آيند، يكى در را مى بوسد، ديگرى آستانه را مى بوسد، توجه داشته باشيد كه در اينجا نمايندگان مخفى الهى هستند. هر كس دلش با اين خاندان باشد، اجازه ورود به حرم مى دهند و هر كسى مسلمان نباشد و دلش با آنها نباشد دست رد به سينه اش مى زنند. گرچه ، شما مى بينيد كه خودش به حرم نرفت ، در حالى كه اجازه ندادند تا وارد شود)). اين مطلب يك فرمايش عرفانى است كه ما فوق العاده لذت برديم . من به همه آقايانى كه در قم تشريف دارند تبريك عرض مى كنم كه در ((عش آل محمد (ص ) هستند.


61

بزرگوارى امام

و نيز فرمودند:

امام به قدرى بزرگوار بود كه در يك جمله عرض كنم : ((من در حدود ده سالى كه با ايشان معاصر بودم و حتى دوستان نمى توانستيم كه ايشان شعر مى گويد)).


62

عصرهاى پنج شنبه در مدرسه فيضيه درس اخلاق مى گفتند و به احترام مرحوم حاج شيخ روى منبر نمى نشستند. حتى بازاريان قم هم در درس ‍ اخلاق ايشان ، شركت مى كردند. اما با آن عظمتشان خيلى هم ظريف بودند و در عين اينكه باوقار بودند، موقع مناسبش شوخى هم مى كردند.

واقعا وفات ايشان ضايعه بود و زود از دستمان گرفته شد.

اكثر مراجع ما بيش از 90 سال عمر مى كردند، اما پيشامدهاى دلخراش ‍ ايران ، ايشان را از بين برد، حق ايشان نبود به اين زودى وفات كند (38).

- حوزه علميه

- شيخ عبدالكريم حائرى

- اخلاص

آيت الله حائرى : من نوكر ايشان هستم

آيت الله سيد موسى شبيرى زنجانى در پايان درس خارج فقه خود را آستانه ماه مبارك رمضان سال 1415 فرمودند: حوزه مباركه قم بر اساس اخلاص ‍ پايه گذارى شده است هم مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى (بنيانگذار حوزه ) اخلاص داشت و هم بزرگانى كه اين حوزه را تا به امروز استمرار بخشيده اند... حاج شيخ مرد بسيار وارسته و مخلصى بود وقتى براى ايشان وجوهات مى آوردند نمى پذيرفت و مى فرمود با همان كسانى كه قبلا حساب داشتيد الان هم وجوهات را به آنان بدهيد. نقل كرده اند كه وقتى مرحوم آقا سيد ابوالحسن اصفهانى از نجف به قم آمده بودند شخصى نزد حاج شيخ آمد تا ايشان اجازه بگيرد كه وجوهات را به سيد اصفهانى بدهد حاج شيخ ناراحت شده فرمودند: اين چه حرفى است ؟ استجازه لازم ندارد، ما نوكر ايشان هستيم . و اين سخن را در حالى مى گفت كه مرجع اول ايران بود، و اين حوزه با بركت با چنين اخلاصى پايه گذارى شده است .(39)


63

آيت الله حائرى و جلوگيرى از سيل بنيان كن شهر قم

64

خطيب محترم آقاى آقا سعيد اشراقى فرمود: در سال هزار و سيصد و پنجاه و دو قمرى شبى در قم سيل عظيمى آمد كه شايد نصف يا ثلث شهر قم را خراب كرد، نصف شب صداى غرش سيل بنيان كن به محلات دور دست شهر قم مى رسيد صبح آن شب من همراه برادرم مرحوم حجت الاسلام و المسلمين شيخ محمد تقى اشراقى به منزل مرحوم آيت الله العظمى حائرى رفتيم ايشان به مناسبت مراجعيت آيت الله امام خمينى از مكه به ديدن ايشان رفته بود ما نيز رفتيم و در آنجا ديديم مرحوم آيت الله حائرى با يكى از علماى قم گرم مباحثه علمى هستند. مرحوم برادرم گفت : ثلث شهر قم را ديشب سيل خراب كرده و احتمال دارد بقيه را هم امشب خراب كند شما نشسته ايد مباحثه مى كنيد و هيچ فكرى براى نجات اهالى شهر نمى كنيد؟ مرحوم حائرى فرمود: چه كارى از من ساخته است بگو تا انجام بدهم . برادرم گفت : شما وقت عصر به بيمارستان فاطمى تشريف بياوريد ديگر كارتان نباشد.

آيت الله حائرى قبول كرده هنگام عصر به بيمارستان فاطمى تشريف آوردند، مردم با شنيدن اين تشريف فرمائى همگى به بيمارستان آمدند و به همراه آيت الله حائرى از بيمارستان به كنار رودخانه و به تماشاى سيل آمدند، در آنجا آقا رو به جمعيت كرده فرمودند: اكنون بر شما جمعيت لازم است كه به جهت جلوگيرى از اين سيل بنيان كن و براى محافظت از خرابى شهر و تلف شدن اهالى آن اقدام كنيد و در مقابل اين سيل مخرب سدى ببنديد كه در نزد خالق و مخلوق رو سفيد شويد وگرنه ... مردم امر مرجع تقليد شان را اطاعت كرده در همان ساعت همگى دست بكار شدند، كارى را كه بايد در مدتهاى مديد انجام مى گرفت در همان چند ساعت انجام دادند در جلوى سيل در سرتاسر رودخانه با وسايل آن روز مانعى ايجاد كردند و بدين وسيله شهر قم و اهالى را از خطر سيل حفظ كردند و به دستور آيت الله حائرى خانه هائى كه خراب شده بود بازسازى شده به ساكنانش ‍ تحويل شد و محله مبارك آباد خاكفرج و خانه هاى بسيارى در قسمت شاهزاده مسعود از آن جمله است .


65

طرح هجرت

((مرحوم آيت الله شيخ عبدالكريم حائرى يزدى (مؤ سس حوزه ) از حوزه عظيم نجف به ايران آمد و در اراك ساكن شد و در مسجد بزرگ آقا ضياء به اقامه جماعت و بيان احكام و ارشاد جوانان پرداخت و... سالها دور از هياهو، به پرتو افشانى مشغول بود.))

و اينگونه ، نور حوزه ها با حضور حوزويان در بلاد، جلوه گر شده است .

حيات دين نيز، در گرو اين بذر افشانيهاست .

ولى ... بعضى چون خود بى نيازند، كارى به نياز خلايق ندارند.

در ((بهار تبليغ )) هم از لاك زمستانى ((خود)) خارج نمى شوند و در نوروز ((نوروز ارشاد)) هم ، عنكبوتهاى نفسانيت را از لانه دلشان پاك نمى كنند!


66

جوانان در گوشه در كنار بلاد، دسته دسته با ((و باى منكرات )) و ((طاعون بى دينى )) هلاك مى شوند، اما جوع و عطش امت نسبت به ((مائده احكام )) و ((كوثر مواعظ))، آنان را به تكفل ايتام آل محمد صلى الله عليه و آله وا نمى دارد و حاضر نيستند از زاويه عافيت به محيط ارشاد و مساحت خدمت ، كوچ كنند!...

((طبيب دوار)) و پزشك سيار، مى تواند پادزهر براى سمومى باشد كه افعيان ، در لفافه منتشر مى كنند. بايد لف و نشر درد و درمان ، مرتب باشد.

غصه حفظ حوزه را نبايد خورد... حوزه ، صاحب دارد و تحت عنايت او محفوظ است .

سنگربانى و ((مرابطه )) در مرزهاى بيرونى ، مركزيت را بيمه مى كند و اگر اطراف و اكناف آن از دست رفت ، مركزى نمى ماند!

حوزه ، پيش از سنگهاى ثابتش ، مديون پرستوهاى مهاجر خويش ‍ است .

البته آب و هواى حوزه ، بهتر از قرا و قصبات است ، ولى خداوند در روز تسويه حساب ، ((حق بدى آب و هوا)) را به مهاجران خواهد داد.

ولايخفى كه بالاتر از هجرت آفاقى ، ((هجرت انفسى ))است .

به فرموده امام باقر عليه السلام : ((المهاجر من هجر السيئات و ترك ما حرم الله ))!(40)


67

نقش مرحوم كوشانپور و امثال او در حفظ حوزه هاى علميه

عالم ربانى سيد محمد باقر موسوى همدانى فرموده است :

روزى مرحوم استادم آية الله حاج شيخ محمد تقى آملى بعد از درس به من فرمودند: اين آقاى حاج عبدالحسين كوشانپور را مى بينى كه نزد من آمد و شد دارد، مرد عجيبى است زيرا روزى چهارصد تومان يا چهار هزار تومان (ترديد از من است ) عوائد مستقلات او است . و در عين حال روزى دو تومان خرج خانه مى كند و بيش از آن به خانواده نمى دهد - البته اين مطلب مربوط به سال 1323 مى باشد - پرسيدم بقيه را چه مى كند؟ فرمود: خرج حوزه هاى علميه مى كند. چند سال از اين ماجرا گذشت مطلع شدم كه ورثه آن مرحوم با اموال او بنيادى تاءسيس كرده اند كه در آن كتابهاى دينى كه نسخه خطى كميابى دارند چاپ مى كنند و از بين رفتن آنها جلوگيرى مى كنند و هم آنها را در اختيار علما و دانشمندان (بطور مجانى ) قرار مى دهند، اين وضع كسى است كه رو به خدا مى رود و وقتى از دنيا مى رود همه اموالش را نيز با خود مى برد.(41)


68

آرى مرحوم كوشانپور و امثال آن مرحوم هستند كه حوزه هاى علميه را بنيانگذارى و نگهدارى مى نمايند و كتب و آثار علماى اسلام را از خطر نابودى حفظ مى كنند و در احياى دين مبين و حراست از شريعت سيد المرسلين با علماى اسلام همكارى مى كنند، رحمت خدا بر آنها باد.


69

اين را نيز بخوانيد

احمد انصارى از درباريان آريامهر در خاطرات خود نوشته : وقتى ملكه مادر مرد ماءمور قبرستان آمريكا آمد تا مخارج دفن او از بازماندگان بگيرد و گفت : بايد فلان مقدار دلار بدهيد تا جنازه را ببرم تمامى افراد خانواده پهلوى به يكديگر نگاه كردند و هيچيك از آنها حاضر نشد آن مبلغ مختصر را بدهد براى دفن بزرگ خانواده خود، من ناگزير شدم كه آن مبلغ را بپردازم .(42)


70

اصلاح حوزه هاى علوم دينى

شرافت علم

شرافت علم در گروى شرافت معلوم و اهداف و فوايد مترتب بر آن است ، از اين رو برترين دانشها ((معرفة الله )) يعنى علم توحيد است ، زيرا معلوم آن برترين معلومات و مقصد آن بالاترين مقاصد است . پس از آن علم فقه است كه وسيله شناخت احكام و تمايز حلال از حرام و معرفت احاديث نبى اكرم صلى الله عليه و آله و اهل بيت گرامى اوست كه مدار تفقه در دين همين روايات است . روايات بسيارى در شرافت و علو مرتبه فقه رسيده است كه در بعضى از آنها يك حديث كه مبين حلال و حرام باشد بر دنيا و آنچه در آن است برترى داده شده است .

همانطور كه علم فقه را علو مرتبه اى و فضيلت رتبه اى است ، مقدمات آن ، مانند اصول ، در آيه ، رجال ، تفسير، نحو، صرف ، لغت و جز آن نيز به تبع علم فقه داراى رتبه و منزلتى است . پس بر طلبه لازم است كه به قدر نياز برگيرد و از زياده روى كه لغو و بيهوده است بپرهيزد. چه بسا موجب از دست دادن برخى علوم واجب شود و در نتيجه حرام خواهد بود، همچنان كه كوتاهى در فرا گرفتن مقدار نياز، مايه نرسيدن به مقصود خواهد شد.


71

افراط و تفريط در علم اصول

72

از مواردى كه آگاهى از آن ضرورى است مطلبى است كه در عصر ما و اعصار پيش از آن رخ داده ، و آن افراط يا تفريط طلاب علوم دينى در علم ((اصول فقه )) است . بعضى دچار افراط شده تمام عمر خويش را در اين علم مى گذرانند و از ساير علوم مورد نياز فقيه مانند فقه ، درايه ، رجال ، تفسير، حديث و شرح آن و علومى مانند اينها باز مى مانند، و ماهها و سالهاى عمر خويش را صرف بحثهاى كم فايده يا بى فايده مانند تعاريف و تحرير محل نزاع مى كنند، مثلا ((بيع را به مبادله مال به مال معنى مى كنند سپس در جامعيت يا مانعيت اين تعريف به بحث مى پردازند كه آيا شامل اجاره و غير خواهد شد يا نه ؟ و برخى قيدى بر آن مى افزايند و در نتيجه اشكالى از ناحيه ديگر بر آن تعريف وارد خواهد شد و هكذا... يا در مساءله ((ضد)) بحثى دارند كه آيا نزاع در ضدعام است يا ضد خاص ؟ و بر هر يك از دو طرف قضيه شواهدى اقامه كرده و هر يك بر ديگرى ايراداتى مى گيرند يا ماهها درباره ((دليل انسداد)) بحث مى كنند. در صورتى كه همه معتقدند نيازى به اين دليل نيست .

الهت بنى تغلب عن كل مكرمة
قصيدة قالها عمرو بن كلثوم

- قصيده اى كه عمر و بن كلثوم گفته است بنى تغلب را مشغول و از هر كار خيرى باز داشته است .

تا آنجا كه مى دانيم نخستين كسى كه در عصر ما بر اين مشكل انگشت نهاد، استاد ما مرحوم آخوند خراسانى (قده ) بود كه در باب تعاريف گفته است : همه آنها تعاريف لفظى است : مانند ((سعدانة نبت )) و در تحرير محل نزاع دو طرف قضيه را سنجيده و فرموده است : اگر نزاع در اين است پس حق اين است و اگر نزاع در فلان مطلب است پس حق چنان است . و خلاصه ، قول حق را طبق دو طرف بيان داشته است . آخوند با اين شيوه بحث كردن موجب صرفه جويى در وقت طلاب شد و در نتيجه ظرف دو سال علم اصول را تدريس كرد، در حالى كه علماى ديگر در چندين برابر مدت موفق به تدريس اصول نمى شدند.

بعضى ديگر، در اين علم ، دچار تفريط شده و به درستى آن را نمى آموزند، با اينكه از علوم عمده در استنباط است . گروهى از كوته فكران بر اين پندارند كه چون عرب هستند و زبان كتاب و سنت هم عربى است به راحتى آيات و روايات را مى فهمند و نيازى به علم اصول نخواهند داشت ! منشاء اين پندار غلط جز ناتوانى چيز ديگرى نيست . كسى كه از درك فضيلت عاجز است چون نمى پسندد كه به او نسبت نقص دهند گاهى فضيلتها را منكر مى شود و آنها را فضيلت نمى داند.

يكى ديگر از تفريطهاى حوزويان كوتاهى در آموختن ژرف و عميق ادبيات عرب به معناى عام آن است ، بخصوص آنان كه عرب نيستند، با اينكه زبان عربى مدخليت تام در استنباط احكام از كتاب و سنت دارد بديهى است درك واقعى احكام براى فقيه بدون تبحر در ادبيات عرب و اطلاع بر نحوه با كارگيرى الفاظ و استعمالات گونه گون عرب در محاورات و كنايات و مجازات آنها ميسر نيست .


73

بسيارى از عجمها، آنگونه كه بايد از عهده تكلم عربى بر نمى آيند و لذا به تحريف و تصحيف و حمل بى مورد كلام مبتلا مى شوند. كوتاهى عرب در اين امر كمتر از عجم نيست گر چه نياز عجم به اين جهت بيشتر است . پس ‍ قبل از هر چيز، مهمترين نياز براى موزويان فراگيرى عميق زبان عربى و ادبيات عرب و ممارست در استعمالات عرب است تا آنها را براى فهم شايسته كتاب و سنت آماده كند.

گروهى از بزرگان عجم قرائت نمازشان را بخوبى نمى دانند! و از عهده اداى صحيح حروف از مخارج اصلى بر نمى آيند. البته اين ضعف اخيرا حاصل شده نه پيشتر؛ و چون مى نگريم كه بيشتر عالمان محقق سنى و شيعه در گذشته عجم بوده اند و آنان علوم عربى را عميقا مى آموخته اند چنانكه آثار و تاءليفاتشان شاهد اين سخن است در مى يابيم كه اين كوتاهى در دوران اخير روى داده است .

اينك نمونه هايى از آنچه گفتيم ، كه مشتى است از خروار:

1 - درباره شيخ مرتضى انصارى قدس سره كه پيشتاز علما وفاتح باب تحقيق براى نسل پس از خود و مبتكر تحقيقات فراوان و فوايد بسيار در علم اصول است ، گفته مى شود كه شديدا بر شناخت ادبيات تكيه مى كرد به گونه اى كه بر خواندن الفيه ابن مالك مداومت داشت تا آنجا كه به عنوان مبالغه گفته اند: وى الفيه را در تعقيبات نماز مى خواند! مع ذلك چون بهره كافى از نحوه استعمالات عرب نداشت در تفسير حديث ((الناس فى سعة ما لايعلمون )) فرموده است : از جمله احتمالات آن است كه ((ما)) مصدريه ظرفيه باشد و ((سعة )) با تنوين و غير مضاف ؛ يعنى ((الناس فس سعة ماداموا لايعلمون )) با اينكه آشناى به قواعد عرب شكى در اشتباه بودن اين استعمال ندارد. زيرا اگر مقصود چنين بود بايد گفته شود: ((الناس فى سعة مالم يعلموا))

2 - نيز گويند شخصى در اين عبارت : ((ويستحب الحج فى كل عام لاهل الجدة )) گمان كرده ((جده )) همان شهر معروف حجاز در ساحل درياى سرخ است و متحير مانده كه اين حكم چه اختصاصى به اهالى اين شهر دارد؟ سپس يكى از حاضران اشتباه وى را اين گونه تذكر داده است : جده به كسر جيم و فتح دال به معناى ثروتمندى است . منشاء اشتباه او عدم شناخت كافى از ادبيات عرب بوده و نمى دانسته كه الف و لام بر اعلام مرتجل داخل نمى شود.


74

3 - نقل شده يكى از طلاب در اين عبارت ((ان فى المسالة اقوالا اسدها كذا)) گمان كرده ((اسدها)) به تخفيف دال و به معناى شير درنده است ! و ديگرى به عنوان توجيه حرف وى گفته : اين كلام چون قولى قوى است گويا به منزله شير اقوال است ! با اينكه ((اسد)) به تشديد دال و از ريشه ((سداد)) است .

4 - برخى براى فهم معناى كلمه اى به كتابهاى لغت مراجعه مى كنند ولى باز به اشتباه مى افتند، مثلا در يكى از كتابهاى فقهى در باب ((اطعمه و اشربه )) آمده است : فلان نوشيدنى ((يتخذ من الذره )) شخصى در حاشيه ، از قاموس نقل كرده كه ((الذرة : النملة الصغيرة )) و ذرت را ذره پنداشته است !.

5 - ديگرى پس از برخورد با اين عبارت شهيد ثانى در منية المريد در آداب شاگرد با استاد كه : ((ان لايستند بحضره الشيخ الى ((حائط اءم مخدة مخدة اءو در ابزين ، و نحوذلك )) معناى ((در ابزين )) را نفهميده و در حاشيه نوشته است به كتب لغت و غيره مراجعه كردم و اثرى از آن نيافتم .


75

ضرورت پيراستن كتابهاى درسى

از امور زيانبار در حوزه ها عدم تهذيب و تنقيح كتب درسى و پيچيدگى عبارتهاى آنهاست ، عبارتهايى كه بسيارى از استادان هم در فهم آنها در مى مانند؛ نيز عدم حذف زوايد و حذف مطالبى كه مربوط به علوم ديگرى است كه هنوز طلبه نياموخته يا اصلا نمى آموزد. مثلا شرح قطر الندى يكى از بهترين و روانترين كتابهاى نحوى و جامع فوايد بسيار است ، و مى بينيم كه مؤ لف در ابتداى آن مى گويد: ((لفظ جنس بعيد است و قول جنس قريب ؛ و استعمال اجناس بعيد در تعاريف نزد اهل نظر روا نيست )).

بديهى است كه اين مساءله از مسائل علم منطق است و چه بسا براى استاد نيز ناماءنوس باشد و نبايد در كتابى كه براى مبتدى در نحو تدوين شده درج گردد.

كتابهاى صرفى معمول در حوزه ها شرح تصريف تفتازانى بر متن عزى (منظور كتاب تصريف تاءليف عز الدين زنجانى است كه به تصريف عزى معروف است ). و شرح جابردى يا نظام - معروف به شرح نظام - بر شافيه است ؛ كتاب اولى مفصل و دوتاى ديگر نيز مفصل و نيز داراى عبارتهاى پيچيده اند كه مبتدى نمى تواند از آنها علم صرف را فرا گيرد.


76

كتاب مطول با اينكه كتابى نفيس و مؤ لف آن را عالمان محقق است داراى عبارتهايى مغلق و مختلط با مسائلى از علوم ديگر است ؛ مثلا مى گويد: ((ملكه از مقوله كيف است ، و كيف عرضى است كه به اقتضاى اولى اقتضاى قسمت و لاقسمت ندارد)) فهم اين مطلب ، مبتنى بر شناخت مقولات عشر و بحث جواهر و اعراض در فلسفه است .

نقص ديگر اينكه عبارتهايى از صدر الافاضل و ديگران نقل كرده سپس ‍ مفصلا در تحليل و تفسير و نقض و ابرام آنها سخن گفته است . طلبه مبتدى را چه نيازى به تفسير عبارتهاى امثال صدر الافاضل ؟ كلام صدر الافاضل و امثال او آيات وحى نيست كه ارزش داشته باشد و فرصتهاى ارزشمند طلاب صرف آن گردد؛ فرصتهايى كه مى توان در زمينه هاى مهمتر و بهتر به كار گرفت و از آن در كسب مهارت بيشتر در مسائل مربوط به فصاحت و بلاغت - كه موضوع كتاب مطول است - بهره برد، از اين روست كه طلبه حدود دو سال وقت خود را صرف خواندن اين كتاب مى كند ولى از نوشتن حتى جملات كوتاه فصيح و بليغ عاجز است .

كتابهاى اصول متداول در حوزه ها مانند معالم ، قوانين ، رسائل و كفايه نيز محتاج به تهذيب است مثلا معالم با اينكه مؤ لف آن خطيب اصوليان بوده و ستاره اقبال آن درخشيده ، حاوى مطالبى است كه اكنون به كهنه گى گراييده و متاءخران به مطالب جديدى در دانش اصول دست يافته اند كه متقدمان از آنها بى بهره بوده اند. لذا بايد مطالب غير لازم آن حذف و افكار پخته اين علم جايگزين آنها گردد. قوانين نيز چون عبارتهايى پيچيده دارد، صلاحيت درسى بودن ندارد و نيازمند تهذيب است . و رسائل با اينكه فضيلت بزرگى براى مؤ لف آن به حساب مى آيد به خاطر اينكه در آن نوآورى داشته و مسائل اصولى مهم را تحقيق كرده است باز در موضوعاتى چون دليل انسداد و مانند آن نيازمند تهذيب و حذف و تلخيص است و بخشهاى مختصر آن نيز محتاج شرح است .

كفايه نيز گر چه مؤ لفش تبحر كافى داشته و حذف بسيارى از زوايد و تحقيق و تنقيح مسائل اصولى فضيلت مهمى برايش به حساب مى آيد، باز عبارتهايى پيچيده اى دارد و نيازمند به تهذيب است .


77

به هر حال ، اين مؤ لفان - كه سعيشان مشكور باد - نهايت تلاش را در تحقيق و تعميق مطالب به كار گرفته ، خالى از هر تقصيرى محصول تلاش خود را به آيندگان عرضه كرده اند ولى دانشمند، هر چند بلند مرتبه باشد باز محصول انديشه اش قابل استدراك و بازنگرى است . از طرفى ديگر محدوديت عمر اجازه نمى دهد هر مؤ لفى همه آنچه را كه مى خواهد، بيان كند، ممكن است او تنها به استخوانبندى مطالب و شكل گيرى مسائل و تسهيل مشكلات بپردازد و ديگران به تكميل انديشه او بپردازند، نقيصه ها را جبران و با حذف و تغيير عبارتها، عنوان گذارى و فصل بندى و... نوشته اى نو را عرضه كنند.

امروزه اگر محققين چنين كارى را بر عهده بگيرند بهتر از اين است كه وقت خود را صرف تدوين شروح و تحشيه كتابها كنند كه جز افزودن پيچ و خمها و افكندن طلاب در مشكلات و بازداشتن آنها از مقصود ثمره ديگرى نخواهد داشت .

بنابراين ، به نظر اينجانب - و هر آشناى منصفى - تبديل اين كتابها به كتب مفيدتر براى تدريس ضرورى است ؛ به اين صورت كه گروهى از خبرگان ، كه در بين آنان متبحرين در ادبيات عرب نيز وجود داشته باشد، گروهى تشكيل دهند و كار تدوين كتابهاى درسى حوزه را به عهده بگيرند و در هر علمى سه نوع كتاب : مختصر، متوسط و مطول نگارش شود و محتواى اين كتابها را از همان كتابهاى مشهور قبلى استخراج كنند، و پس از عرضه بر بزرگان از علما و تصويب آنها، محور تدريس در حوزه بزرگ نجف و سپس حوزه هاى ديگر گردد. البته كتابهاى قبلى نيز از دور خارج نمى شود و مى توان به عنوان كتابهاى مرجع نه آموزشى از آنها استفاده كرد.


78

فقدان طرح و برنامه در حوزه

يادآورى اين نكته ضرورى است كه بر حوزه نجف هرج و مرج شكننده و زيانبارى سايه افكنده است : طلبه در آنجا هر وقت كه خواست در درس ‍ شركت مى كند، هر كتابى خواست مى خواند، پاى هر درسى كه خواست مى نشيند و به دلخواه خود، هر استادى را انتخاب مى كند. براى تدريس ‍ طلاب ضابطه اى نيست و به اصطلاح ((پروگرام )) و طرح و برنامه اى كه اساس مشى آنان قرار بگيرد وجود ندارد، جز همان روش آزاد كه عادت گذشتگان بوده است . مى دانيم كه همه آنان انبياى مرسل و انسانهاى كامل نبوده اند كه به همه منافع و مضار خويش آشنا باشند و گرنه نيازى به طلب علم نداشتند؛ لذا براى بسيارى از آنان بهره ها اندك بوده است آنهم پس از تحمل مشقتهاى بسيار و صرف اوقات گرانبها.

پس بر علماى مسؤ ول وذى نفوذ فرض است كه :


79

1 - در صدد تدوين ضوابطى براى تدريس باشند، ضوابطى كه هيچ طلبه اى نتواند از آنها تخطى كند و اگر احيانا زير بار نرفت ، طرد و از درس محروم شود تا ضررش بيشتر از نفعش نباشد و مايه زيان رسانى به دين و مردم نشود.

2 - براى گزينش طلاب و سنجش ميزان معلومات آنان جهت شركت در درسها آزمونى ورودى ترتيب دهند.

3 - هر سه ماه يك بار و آخر هر سال امتحانى بگيرند و بر اساس آن انتقال از كتابى به كتاب بالاتر و از علمى به علم ديگر يا ابقا در درس قبلى تنظيم شود، آن گونه كه مرحوم آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى قدس سره در حوزه قم چنين مى كند. اما اگر وضع به همين منوال باشد جز نابودى علوم اسلامى چيزى به دنبال نخواهد داشت فان دام هذا الوجد لم تبق عبرة يعنى اگر اين اندوه دوام يابد ديگر اشكى نخواهد ماند).


80

نبود درس اخلاق در حوزه ها

از مسائل زيانبار ديگر، نبود تدريس علم اخلاق و آداب تعليم و تعلم در حوزه هاست ؛ علمى كه از حساسيت ويژه برخوردار است و بدون آن هيچ علمى از علوم دين نافع نيست ، هر چند انسان به مراتب بالاى علمى دست يابد. لازم است تدريس چنين دانشى در حوزه ها الزامى شود و هر طلبه و مدرسى موظف به خواندن كتابى همچون ((منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد)) تاءليف شهيد ثانى قدس سره باشد و كتابهاى سودمندى در علم اخلاق و آداب تعليم و تعلم تدوين و تدريس آنها اجبارى شود تا طلاب با محتواى آنها خود گرفته متخلق به اخلاق فاضله گردند و ميزان بهره دهى علمى و اخلاقى آنان به مردم بيشتر شود.

اين سخنى بود بين الهلالين ، برگرديم به اصل بحث ؛ گفتيم كه اشرف علوم ، پس از دانش توحيد، علم فقه است علمى كه در سايه آن ، احكام الهى از طريق اجتهاد شناخته مى شود. ظاهر رواياتى كه در باره فقيه و تفقه در دين آمده همين است ، گر چه ممكن است تفقه در دين شامل شناخت احكام از راه تقليد نيز بشود و بلاشك آن هم مايه شرافت و فضيلت است . ولى تقليد به شرافت و برترى اجتهاد نمى رسد؛ چون هم مشقت اجتهاد بيشتر است و هم نفعش زيادتر.


81

اجتهاد شرع را حفظ و ستون دين را استوار مى سازد، اجتهاد اصل و تقليد فرع آن است . لذا بالاترين دانشها اجتهاد است و شرافت ساير علوم مانند حساب ، هندسه ، طب ، هيئت ، جغرافيا، تاريخ ، فن شعر و عروض و جز آن ، به اعتبار اهداف و فوايد مترتب بر آنهاست . بخشى از اين علوم بر شناخت علوم فاضله كمك مى كند و موجب قوت و افزايش مهارت در آنها مى گردد، گر چه نياز چندانى به آن احساس نشود؛ مانند فنون شهر و شناخت كلام عرب كه بر فهم كتاب و سنت كمك مى كند، بلكه سزاوار نيست فقيه از آن غافل گردد و بايد، مخصوصا در اوقات فراغت و ملال روحى و خستگى و كندى طبع ، به آن بپردازد نه آنچنان كه از مسائل اصلى و مهمتر باز ماند و نبايد فريب بى رغبتى عده اى يا مضر دانستن عده اى ديگر را بخورد كه يا از باب عجز و جهل است ، و ((الناس اعداء ما جهلوا)) يا از باب حسد (43).


82

اخبار امام صادق (ع ) از تاءسيس حوزه علميه قم

قال الصادق عليه السلام : ((ستخلوا الكوفة من المومنين و ياءزر عنها العلم كما تاءزر الحية فى حجزها ثم يظهر العلم ببلدة يقال لها القم و تصير معدة للعلم و الفضل حتى لايبقى فى الارض مستضعف فى الدين حتى المخدرات فى الحجال و ذلك عند ظهور قائمنا فيجعل الله قم و اهلها قائمين مقام الحجة و لو لا ذلك لساحت الارض باهلها فيفيض العلم منها الى سائر البلاد فى المشرق و المغرب فيقم حجة على الخلق حتى لا يبقى احد على الارض لم يبلغ عليه الدين و العلم ثم يظهر القائم و يصير سببا لنقمة الله و سخطه على العباد لان الله لا ينتقم العباد الا بعد انكار الحجة )).(44)

حضرت امام جعفر صادق عليه السلام فرموده است : بزودى كوفه از مؤ منين خالى شده و علم و دانش از آن برچيده شده و در شهرى ظاهر شود كه نام آن را قم گويند و قم پذيراى علم و فضل گردد و مركز دانشمندان شود بحدى كه در روى زمين مستضعف در دين و دانش باقى نمى ماند حتى زنان پرده نشين و نوعروسان در حجله گاه اهل دين و دانش گردند و اين در نزديكى ايام ظهور قائم ما خواهد شد. خداوند قم و اهل قم را قائم مقام حجة خود قرار مى دهد و اگر چنين نمى شد زمين اهلش را فرو مى برد. پس ‍ از شهر قم علم و دانش به ساير بلاد مشرق و مغرب منتشر خواهد شد تا اينكه حجت خدا بر خلق تمام شود و احدى بر روى زمين باقى نماند كه احكام دين و علم و دانش به او نرسيده باشد پس در اين هنگام قائم عليه السلام ظاهر شود و همين باعث نقمت و غضب خداوند عالم گردد بر بندگان چون خداوند از بندگان انتقام نكشد مگر پس از انكار كردند آنان حجت خدا را.


83

بخش دوم : استقامت و پايدارى در تعليم و تعلم

84

همان گونه كه براى رفع تشنگى و گرسنگى تنها از آب و غذا بايد استفاده كرد، براى مبارزه با بى سوادى و جهل و نادانى ، و براى رسيدن به عظمت و استقلال فردى و اجتماعى هم بايد از راه خود وارد شد و مبارزه كرد و اين با درس خواندن و مطالعه كردن و فكر و تحقيق نمودن و پشتكار و استقامت نشان دادن ممكن خواهد شد چنان كه افرادى در اثر زحمت و مجاهدت و در سايه تحصيل و پايدارى و كوشش در آن به موفقيت هائى رسيده اند و افرادى در اثر تنبلى و سستى و ناپاكى شكست خورده و عقب مانده اند. چنانكه اين شاعر عرب گفته است :

و لم اجد الانسان الا ابن سعيه
فمن كان اسعى كان بالمجد اجدر

و لم يتقدم من اراد تاخرا
و لم يتاخر من اراد تقدما

آدمى را نديدم جز فرزند كوشش هر كس كوشش بيشترى داشت به بزرگى سزاوارتر آمد و هرگز جلو نيفتاد آنكه خواست عقب بماند و عقب نيفتاد آن كس كه خواست جلو بيفتد. و آن شاعر فارسى زبان نيز مى گويد:

تو چون اختر خويش را خود كنى بد
مدار از فلك چشم نيك اخترى را

آن نويسنده بزرگ هم در اين موضوع آنقدر مبالغه كرده كه مى گويد: ((خواستن توانستن است ))(45).


85

در پى تحصيل عمل بايد هر گونه سختى راتحمل كرد

كسانى كه مى خواهند عالم شوند و مدارج رفيع ترقى و كمال را بپيمايند بايد مشقت درس خواندن را تحمل كنند با زحمت مطالعه و مباحثه بسازند خويشتن را با سختيها و مشكلات برنامه هاى درسى تطبيق دهند از اتلاف وقت بپرهيزند و از تن آسائى و استراحت چشم پوشى نمايند.

اولياى گرامى اسلام براى آنكه ارزش علم را به مردم بفهمانند و آنان را به فرا گرفتن دانش ترغيب كنند با تعبيرهاى گوناگون سخن گفته و به پيروان خود خاطرنشان ساخته اند كه در راه تحصيل علم بكوشند و از مشكلات نهراسند و براى يافتن اين گوهر گرانبها و پر ارج به مشقتها تن در دهند.

((عن ابى عبدالله عليه السلام قال : لو علم الناس ما فى العلم لطلبوه و لو بسفك المهح و خوض اللج ))(46).

امام صادق عليه السلام فرموده : اگر مردم به فضيلت و كمالى كه در علم نهفته است آگاهى مى داشتند از پى آن مى رفتند و در طلبش هر زحمت و مشقتى را تحمل مى نمودند هر چند به ريختن خونهاى دلشان و فرو رفتن در اعماق آبهاى متراكم باشد.

به گيتى بهتر از دانشورى نيست
بجز دانش به گيتى مهترى نيست

براه دانش اى مرد خردمند
زيانى بدتر از تن پرورى نيست (47)


86

چند حديث

87

((من كلف بالادى قلت مساويه )) هر كه درباره علم و ادب رنج برد بديها و زشتيهايش كم و ناچيز است .

((من سئل فى صغره اجاب فى كبره )) هر كه در كوچكى بپرسد در بزرگى پاسخگو خواهد بود.

من اشتهر بالادب فقد زان نفسه )) هر كه شيفته و دلباخته كمال و ادب باشد خود را وزين و سنگين ساخته است .

((من اكثر مدارسته العلم لم ينس ما علم و استفاد ما لم يعلم )).

هر كه گفتگو و مباحثه علمى را ادامه دهد آنچه را كه دانسته فراموش نكند و آنچه را نمى داند بياموزد و استفاده كند.

((من اكثر الفكر فيما تعلم اتقن علمه و تفهم ما لم يكن يفهم )).

هر كه در آنچه آموخته است زياد فكر كند علمش را استوار سازد و آنچه را كه نياموخته است بياموزد.

((اكتسبوا العلم يكسبكم الحياة )) كسب دانش كنيد تا شما را به زندگى جاويد كشاند.

((اطلبوا العلم تعرفرا به تكو نوامن اهله )) دانش طلب كنيد كه به آن معروف مى گرديد و به آن عمل كنيد تا از اهل آن باشيد.

((الا لا تستحيين من لا يعلم ان يتعلم فان قيمة كل امرء ما يعلم )).

آگاه باش آنكه نادان است نبايد از آموختن و يادگرفتن شرم كند زيرا كه بهاى هر مردى به آن است كه بداند.


88

بالهاى ملك فرش طلبان علم

مروى است كه يك نفر صبحگاهان به منزل حضرت امام زين العابدين عليه السلام آمد امام عليه السلام پرسيد به چه منظور در اين موقع اينجا آمده اى ؟ گفت : آمده ام از حديث شما بهره مند شوم امام فرمود: بشارتت بدهم كه ملائكه بالهاى خودشان را زير پاى تو پهن كرده اند.

كثير بن قيش گويد: روزى در شام در منزل ابودرداء بودم عربى وارد شد ابودرداء از او پرسيد كيستى ؟ گفت : از مدينه پياده به شام آمده ام چون شنيده اى ، ابودردا بشارتش مى دهد كه گفت : خودم از رسول خدا صلى الله عليه و آله شنيدم كه فرمود: هر كس براى طلب علم حركت كند ملائكه بالهايشان را زير پاى او پهن مى كنند.


89

نتيجه استهزاء به حديث پيغمبر (ص ) درباره طالب علم

90

مرحوم شهيد ثانى اعلى الله مقامه نقل كرده است كه روزى چند نفر از طالبين علم مى خواستند بروند نزد محدثى در منزلش استماع حديث كنند، دير شده بود گفتند تند برويم كه موقع بحث دير شده است ، يك نفر آدم كم ظرفيت و جاهل گفت : آقايان تند نرويد بال ملائكه را ناراحت نكنيد، چون اين سخن را از روى مسخره گفت : در همان جا سر جايش خشك شد و نتوانست حركت كند و تا آخر عمر هر دو پايش خشك گرديد چون به حديث پيامبر اكرم مسخره كرد.

حديث ديگر نيز شنيدنى است : روزى در مجلس امام سجاد عليه السلام جمعى حاضر شدند گفتند: ما آمده ايم شما حديثى بفرمائيد حضرت مى دانست كه در مجلس از منافقين هست از آن جمله ضمرة بن ضرار از منافقين بود، حضرت فرمود: چه كنيم اگر ساكت شويم و چيزى نگوئيم ، مى گويند بخل كرد و علمش را آشكار نكرد و اگر بگوئيم مى ترسيم استهزاء كنند، ولى مى گويم آن وقت حضرت اين حديث را ذكر كرد كه فرمود: جدم رسول خدا صلى الله عليه و آله فرموده است : هر كس مى ميرد روحش ‍ بالاى نعش او روى به اهل خود مى كند و مى گويد: اى اهل من تو مثل من گول دنيا را مخور، ديدى كه من گول خوردم و از حلال و حرام جمع كردم و همه را براى ديگران گذاشته و وزر و بالش را همراه خود بردم .

((اذا مات المرء رفرف روحه فوق نعشه ثم يقول يا اهلى وولدى لاتغرنكم الحيوة الدنيا كما غرت بى جمعت من حله و غير حله فالمهناء لغيرى و الوزر على ))(48).

پس شما حرص نزنيد از حرام فرار كنيد. وقتى اين را فرمود ضمره جاهل اين سخن را استهزاء كرد و از روى سخريه گفت : اگر حرف مى زند خوبست از دوش آنهائى كه او را مى برند فرار كند.


91

حضرت ساكت شد ضمره بدبخت بلند شد و رفت ، چند روز گذشت روزى ابوحمزه ثمالى از خانه در آمد كه نزد حضرت سجاد بيايد در اثناء راه يكى از دوستانش به او خبر داد كه ضمره مرد و خودش نقل مى كند گفتم بروم ببينم چه مى شود وقتى رفتم ديدم مى خواهند جنازه اش را به خاك بسپارند، گفتم بروم نزديك ، رفتم نزديك : بگذاريد من صورتش را به خاك بگذارم ، پس به اين بهانه داخل در گور او شدم به خداى واحد قسم مى خورم كه ديدم لبهاى او مى جنبد و مى گويد: ويل لك و يل لك واى بر، راى بر تو ضمره ديدى آنچه را كه امام مى گفت و تو مسخره ميكردى . بدنم لرز گرفت نتوانستم قرار بگيرم ، زود از گورش بيرون آمده خدمت امام سجاد رسيدم و داستان او را به حضرت عرض كردم (49).


92

درس اخلاق همراه درس فقه و اصول و غيره

تحصيل علوم مقدمه تهذيب نفس است و هر كس كه در آغاز كار و در مقدمه بازماند از قافله رهروان راه كمال و امانده است . و همتى بايد تا خود را به وسيله راهبرى به رهروان برساند.

تحصيل اين علوم در واقع مقدمه تهذيب نفس و تحصيل فضائل و آداب و معارف الهيه است تا پايان عمر در مقدمه نمانيد كه نتيجه را رها سازيد (50).

فرو رفتن در اصطلاحات و توجه كردن به بعضى از فروعات و يك بعدى حركت كردن در (تفكرات ) از آفات عالمان بشمار مى رود و گاه مى شود كه (علم و انديشه ) مانع رسيدن انسان به مراتب بالاتر مى شود و علم بين از و حقيقت انسانيتش مانع ايجاد مى كند و در نتيجه بى هدف و سرگردان او را در نيمه راه رها مى سازد.

طالب علم و عالم طالب حقيقت كسى است كه همپاى مطالعه و مباحثه كتاب درس خود، توجه به (كتاب نفس ) نيز داشته باشد بدين جهت است كه دلسوزان حوزه و مربيان وارسته اينگونه توصيه كرده اند:

(علمى كه انسان ساز است علم عرفان است ، اخلاق است كه به آدم مراقبت و حضور تعليم مى دهد، كتاب وجود انسان را بر آدم مى شوراند اگر انسان كتاب وجود خودش را درست بخواند كامل است ).

مرا به هيچ كتابى مكن حواله دگر
كه من حقيقت خود در كتاب مى بينم

مگر نه اين است كه فقه حكم را نشان مى دهد و (اخلاق ) راه را مشخص ‍ مى كند و تا راه هموار نگردد راهرو به سلامتى به مقصد نخواهد رسيد بنابراين بنا به فرموده يكى از بزرگان حوزه علميه : اين فقه رائج ما كه اولش ‍ (معرفة المياه است و آخرش تفويض التركه الى الورثة) اگر در كنار آن مسائل اعتقادى ، اخلاقى نباشد انسان نورى احساس ‍ نمى كند.(51)


93

مرحوم شهيد مطهرى مى گويد: درس اخلاقى كه به وسيله شخصيت محبوبم در هر پنجشنبه و جمعه گفته مى شد و در حقيقت درس معارف و سير و سلوك بود مرا سرمست مى كرد، بدون هيچ اغراق و مبالغه اى اين درس مرا آنچنان به وجد مى آورد كه تا دوشنبه و سه شنبه هفته ديگر خودم را شديدا تحت تاءثير آن مى يافتم ، بخش مهمى از شخصيت فكرى و روحى من در آن درسها و سپس درسهاى ديگرى كه در طى 12 سال از آن استاد الهى فرا مى گرفتم انعقاد يافت و همواره خود را مديون او دانسته و مى دانم راستى كه او روح قدس الهى بود. (52)


94

راهنمائيهاى مهم آيت الله خامنه اى مدظله راجع به حوزه

بسم الله الرحمن الرحيم الحمدلله رب العالمين و الصلاة على سيدنا و نبينا محمد و آله الطاهرين و لعنة الله على اعدائهم اجمعين .

ما بر حسب آنچه كه معمول و معهود است ، در روز شروع سال تحصيلى جديد مطالبى را عرض مى كنيم و مخاطب ما در اين عرايض ، طلاب عزيز و فضلا و علماى محترم حوزه هاى علميه هستند. البته سال گذشته هم به همين گونه ، مطالبى عرض شد.

امسال تفاوتهاى زيادى را در وضع حوزه مقدسه قم ، نسبت به سال گذشته مشاهده مى كنيم ، كه انشاء الله ساير حوزه هاى علميه هم از حركت مباركى كه در آن حوزه شروع شده متاءثر بشوند.

قبل از شروع عرايضمان بايد از آقايان علماء و فضلايى كه دست اندر كار اين كارهاى جديد در حوزه قم هستند چه از لحاظ مديريت ، كارهاى تشكيلاتى و اداره حوزه و چه از لحاظ بعضى از كارهاى جزئى از قبيل بيمه و امثال آن كه براى كمك به طلاب انجام شده است ، تشكر كنم .

ميدان دادن به تحقيق و پژوهش در حوزه ها

مطلب اول كه بايد در باب حوزه هاى علميه عرض كنم ، يك امر محتوايى است و مربوط به ميدان دادن به كار تحقيق و پرورش محققين در حوزه علميه قم و ديگر حوزه هاى فقاهتى مى شود. در اينجا به عنوان برائت استهلال و ذكر يك نمونه كامل ، بايد ياد نيكى از عالم بزرگوار و مرجع عظيم الشانى كه اخيرا رحلت كردند يعنى مرحوم آيت الله العظمى آقاى خويى بكنيم . ما به ايشان نه از ديد يك مرجع ، بلكه از ديد يك محقق ، مؤ لف و مدرس موفق نگاه مى كنيم .


95

آنچه كه درباره اين بزرگوار و امثال ايشان غالبا بعد از وفات صحبت مى شود، جنبه هاى مربوط به مرجعيت اين بزرگواران است . در حالى كه آنچه در زندگى اين افراد و شخصيتهاى برجسته ، اهم است ، خصوصياتى است كه مستقيما به مرجعيت آنها مربوط نيست ، بلكه همان جنبه علمى ، تحقيقى ، تدريسى و كار موفق و پيگير آنان در اين زمينه است . اگر شما به زندگى اين بزرگوار نگاه كنيد، مى بينيد حداقل در سه رشته علمى و درسى مهم ، داراى فرآورده هاى تحقيقى هستند كه يكى فقه ، ديگرى اصول و سومى رجال است . اين همه كتابهاى فقهى و اصولى كه شاگردان ايشان نوشته اند. همه از كلمات ايشان است و شما به اينها اضافه كنيد آنچه را كه از قلم خود ايشان مستقيما صادر شده است . كتاب بزرگ كم نظير رجالى ايشان - كه ظاهرا آنرا در سالهاى اواخر عمرشان نوشته اند چون ذكر مى كنند كه من اين كتاب را با اشتغال زياد و در دوران پيرى مى نويسم - يك فرآورده علمى عظيم است . حال شما ببينيد، يك عالمى كه اين مقدار فرآورده علمى دارد، چقدر مى تواند تاءثير در حوزه هاى علمى نه فقط در زمان خود، بلكه حتى بعد از زمان خود، بگذارد، اصلا آنچه كه مربوط به بعد از زمان او مى شود، همين جنبه است والا مرجعيت تقليد ايشان - يا هر كس ديگرى مثل ايشان - پس از گذشت مدت كمى از وفاتشان ، از بين خواهد رفت .

چقدر مراجع بزرگى در نجف بوده اند كه دايره مرجعيت شان از ايشان هم ، اوسع بوده ولى امروز از آنها حتى اسمى هم باقى نمانده است ، ممكن است كسى آنها را بشناسد اما در حوزه ها و اوساط علميه از آنها نامى نيست . شما اگر مثلا در طبقه اساتيد آيت الله العظمى خويى ملاحظه كنيد، مى بينيد كسانى مثل مرحوم آقا شيخ محمد حسين اصفهانى و مرحوم آقا ضياء عراق مرجع نبودند و به مرجعيت نرسيدند اما بطور وسيع در حوزه هاى علميه وفقاهت حضور دارند. كدام حوزه علميه است كه در آن ، شخصيتهاى برجسته فقه و اصول باشند ولى از مرحوم آقا شيخ محمد حسين اصفهانى و آقا ضياء عراقى ، اين دو ملاى بزرگ ، نامى و بحثى و سخنى و كتابى و رد و ايرادى نسبت به مبانى آنها وجود نداشته باشد. در حالى كه در عصر همان بزرگوارها و اندكى پيش از آنها هم ، مراجعى بودند كه اكنون از آنها در حوزه ها حتى اسمى هم نيست و تاءثيرى در پيشرفت فقه و اصول ندارند در حالى كه مراجع بزرگى هم بوده اند. آنچه كه در نهاد حوزه ها باقى مى ماند و به عنوان يم صدقه جاريه مطرح است ، همين تحقيقات و تاءليفات و بعد از آن هم ، پرورش و تربيت شاگرد است .

اين مطلب به ما و حوزه ها و مسئولين و مديران آنها و بخصوص به خود طلاب مى فهماند كه كار اول طلاب و فضلا، تحقيق ، تعلم و تدريس است كه همه بايد در اين جهت ، اهتمام ورزيده و نيروى خود را بكار بندند. مسئله تحقيق در همه رشته هاى مربوط به فقاهت لازم است كه عمده آنها همين سه رشته اى است كه عرض شد - فقه ، اصول و رجال - و غير از آنها هم البته مطالبى هست .

تلاش براى پيشرفت فقاهت


96

نكته دوم براى حوزه هاى كنونى اين است كه مدرسين ، فضلا و طلاب بايد در كار پيشرفت فقاهت تلاش كنند. بزرگترين حوزه فقهى شيعه يعنى حوزه علميه قم ، از نيم قرن پيش تا امروز، در دو مقطع گسستگى پيدا كرده و كار فقاهت در آن ، با وقفه روبرو شده است . يكى از اين دو مقطع ، مقطع نا مبارك دوران رضاخانى است كه حوزه قم را تعطيل كردند.

امام بزرگوار (ره ) مى فرمودند: ((ما و همان عده كمى كه آن روزها در قم بوديم ، جرات نمى كرديم روزها در شهر قم و همين مدرسه فيضيه ظاهر شويم . روز را در باغات اطراف قم مى گذرانديم و آنجا مباحثه و درس و بحث مى كرديم .)) اين يك مقطع بود كه البته تاءثير زيادى هم گذاشت و حدود هشت - نه سال حوزه علميه قم را تقريبا متوقف كرد. براى يك حوزه البته 8، 9و 10 سال توقف درسى ، يك ضايعه بزرگ است .

مقطع دوم كه مقطع مباركى است ، مقطع مبارزات اسلامى بود.

در چند سال اول دوران مبارزات كه شدت عمل دستگاه بخصوص در قم خيلى زياد بود، فضلا و طلاب جوان دنبال كارهاى مربوط به مبارزات بودند. البته همانطور كه عرض كرديم اين يك مقطع مبارك است و به خاطر اين مقطع ، بركاتى به حوزه هاى علميه و عالم فقاهت و تشيع و به كل جامعه اسلامى رسيد كه از آنچه كه با درس و بحث بدست مى آمد، به مراتب بزرگتر و مهمتر است .

به هر حال در اين مقطع هم يك گسيختگى و انفصالى پيدا شد. در اين چند سال فضلا و طلاب مستعد زيادى بودند كه مى توانستند كار عملى و تحقيقى بكنند، درس بخوانند و پيشرفت كنند و با ابتكارها و قوت ذهن و استعداد خود، فكر علمى و فقهى را پيش ببرند ولى به كارهاى ديگر مشغول شدند و نتوانستند اين كار را انجام بدهند. بنابراين حوزه قم حداقل در نيم قرن اخير، دو مقطع انفصال و گسست دارد كه بايد آنها را جبران بكند.

جبران اين عقب ماندگى ها به اين است كه امروز طلاب و فضلايى كه در حوزه علميه قم هستند، درس و بحث و تحقيق را جدى تر بگيرند و بيش از آنچه كه طبيعت حوزه اقتضاء مى كند، درس بخوانند و كار كنند. طلاب بايد به درس و بحث بيشتر اهتمام ورزيده ، تعطيلى ها را كم و حجم كار را زياد كنند و از هر فرصتى براى تحقيق و تعلم استفاده كند.


97

سنت بحث هاى فقهى را كه در اوقات شور و اشتغال حوزه ها به چشم مى خورد، زنده بكنند. طلاب نبايد از درس خواندن خسته بشوند. بايد بطور دائم درس بخوانند و آنچه را كه لازمه و آداب درس خواندن است رعايت كنند. مثلا همه درس را بنويسند و به دقت نظر و نشان دادن نوشته ها به اساتيد، اهتمام كنند. فرض بفرماييد در يك حوزه درسى كه ممكن است 200 تا 500 نفر و حتى بيشتر باشند - الان شنيده ام در بعضى از درسهاى قم نزديك به 1000 نفر طلبه شركت مى كنند - اگر نيمى از اينها هم درس را بنويسند - البته ما عرض مى كنيم همه درس را بنويسند و به كمتر اكتفا نمى كنيم - و نوشته هاى آنها، مهذب منقح و خوب باشد و با نظرات اساتيد اصلاح و تكميل بشود و به بازار علم بيايد، شما ببينيد چه حادثه اى اتفاق مى افتد.

يكى از عواملى كه مرحوم آيت الله العظمى آقاى خويى را در كار گسترش ‍ علم فقه و اصول موفق كرد، اين بود كه درسهاى ايشان به شكل منظمى نوشته مى شد. سبك درس ايشان خيلى منظم و مرتب بود. ما در سال 1336 كه حوزه درس ايشان را درك كرديم ، ديديم كه كسى در درس ايشان اصلا اشكال نمى كرد. ايشان درس را مى گفتند و كسانى آن را مى نوشتند و بحث مى كردند و بعد هم منتشر مى شد، پس اينكه طلاب درس را بنويسند و فضلا آنها را تنقيح كنند و احيانا به نظر استاد برسانند، خيلى مهم است .

احياء سنت اجازه اجتهاد

در اينجا پيشنهاد مى كنم كه سنت اجازه اجتهاد را كه سالهاست در حوزه ها منسوخ شده ، آقايان دوباره زنده كنند. اجازه اجتهاد در گذشته چيز خوبى بود. در سابق طلاب بعد از آنكه مقدارى درس مى خواندند براى اينكه مى خواستند به مراكز و شهرها بروند و مشغول تبليغ و خدمت علمى بشوند، احتياج به گواهينامه اى داشتند كه معلوم كند اين آقا اهل علم و فضل است لذا مى رفتند پيش علماى بزرگ ، يك مسئله فقهى را مطرح و بحث مى كردند و آن عالم تشخيص مى داد كه ايشان مجتهد است و براى او اجازه اجتهاد مى نوشت و به او مى داد.


98

در دوره قبل از ما، علما و بزرگان زيادى از علماى قبل از خودشان ، اجازه اجتهاد داشتند. الان سالهاست كه اين كار منسوخ شده است . اينكه چرا منسوخ شد، شايد عللى داشت ، مثلا بعضى از بزرگان مراجع عادت نداشتند اجازه اجتهاد بدهند. جهاتى را رعايت مى كردند. الان اجازه افراد فقط براى امور حسبيه است . اين كافى نيست چقدر خوب است كه اجازه اجتهاد در حوزه ها زنده بشود منتهى پيشنهاد من براى ترتيب آن اين است كه طلبه فاضل بعد از آنكه مقدارى درس خواند و در خود قوت و نيروى اجتهاد را احساس كرد، نزد استاد برود و استاد يك موضوع و مسئله مهم را - كه سعى كنند از مسائل جديد و بحث نشده انتخاب شود - براى طلبه تعيين كندو او برود روى اين موضوع كار كند و مثل جزوه هاى تزى كه در دانشگاهها معمول است نتيجه بررسى هاى خود را ارائه بدهد. ما البته به آقايانى كه انشاء الله قرار است تشكيلات مديريت حوزه را راه بياندازند، قبلا اين پيشنهاد را كرده بوديم كه در يك دوره اى از تحصيل ، به طلاب موضوع بدهند و از آنها بخواهند كه تز بنويسند، حالا عرض مى كنم كه طلاب اين تز را براى اجتهاد بنويسند.

اگر به طلاب موضوع داده شود و آنها هم آنرا تنقيح كنند، گاهى دو سه نفرى پيرامون آن بحث كنند و استاد راهنما هم داشته باشند، شما خواهيد ديد ظرف چند سال ، هزاران تز فقهى جالب و مسائل بحث نشده بدست خواهد آمد. اين ، راه تحقيق را باز خواهد كرد. البته عرض نمى كنيم طلبه جوان تازه مجتهدى كه در باره مسئله اى تحقيق كرده ، حرف آخر را در آن مورد خواهد زد. شما بگذاريد حرف اول را بزند و اولين گام را بردارد. بنابراين اين كار را ما حوزه قم و به تبع آن در ديگر حوزه ها بايد شروع كنيم . اجازه اجتهاد را هم ممكن است نخواهيم مراجع بزرگ بدهند، يك يا دو نفر از همين فضلا و مدرسينى كه در حوزه به فضل وقوت علمى و تحقيقى شناخته شده اند، اگر اجازه اجتهاد بدهند، كافى است . در اين صورت اگر طلبه بخواهد به يك شهر يا دستگاهى برود و يك شغل تبليغى انتخاب بكند، ورقه اجتهادى كه نزد اوست مراتب فضل او را نشان مى دهد. اين عمل راه را باز و طلاب را به تلاش بيشتر در تبليغ و ترويج اسلام تشويق خواهد كرد.

اجتهاد بايد مطابق نيازهاى روز باشد

تكيه من در اينجا اين است كه اجتهاد و فقاهتى كه طلبه ها به سمت آن مى روند، زنده و مطابق نيازهاى روز باشد. اينجور نباشد كه ما بخواهيم بحثهاى گذشته و گفته شده را دوباره تكرار كنيم .

امروز مباحث زيادى در بسيارى از مسائل و ابواب فقهى وجود دارد كه محتاج بحث و بررسى است . آنچه كه امروز به آن حقوق مدنى و احوال شخصيه مى گويند و نيز بعضى از مسائل معاملات ، موضوعاتى است كه حقيقتا به تنقيح ، بحث و پى گيرى علمى نياز دارد و چقدر خوب است كه اين كار به وسيله تلاش متقابل اساتيد و فضلاى جوان انجام بگيرد.

اهميت تبليغ و رسالت حوزه ها


99

مسئله سوم كه در برنامه هاى حوزه بايد منظور بشود مسئله تبليغ است . برنامه هاى تبليغى حوزه علميه قم در راس و به تبع آن بقيه حوزه هاى علميه ، در شرايط فعلى كه ميدان براى تبليغ اسلام باز است و دست و صداى ما به اقصى نقاط عالم مى رسد. بايد با گذشته فرق داشته باشد. آنوقت كه حوزه كار تبليغى ما، جلسه اى يا 50، 100 و يا حداكثر 500 نفر در يك مسجد و مجلس بود و يك عالمى هم در كسوت امام جماعت و يا منبرى ، حرفى براى آنها مى زد با امروز كه در كل اقطار عالم و در كشور و جامعه خود ما، كسانى منتظر كار تبليغى هستند، فرق مى كند. چقدر جوانها هستند كه مشتاق فهم دين مى باشند. چقدر افراد فهميده و تحصيل كرده هستند كه تا ديروز، آنها را از دين و معرفت دينى جدا نگه مى داشتند ولى امروز دستگاه حكومتى آنها را به فهم دين و گرايش به آن تشويق مى كند. اينها مى خواهند از دين چيز بفهمند.

اگر امروز كسى به شما بگويد من مى خواهم يك دوره معارف اسلامى را به صورت خلاصه ، موجز و علمى - نه به معنى فنى و استدلالى بلكه به معناى اينكه عوامانه نباشد - بدانم و شما به من كتاب معرفى كنيد، شما چه كتابى را به او ارائه خواهيد كرد؟ اگر فرض كنيم كتابهاى جامعى هم وجود داشته باشد كه ما بتوانيم آنها را براى معرفى حقيقت اسلام ارائه بدهيم ، خيلى كم هستند. از طرف ديگر بين افراد، اختلاف سطح و سليقه وجود دارد. شما با يك دانشجور يك جور، و يا يك استاد دانشمند كه مى خواهد از دين چيزى بفهمد، جور ديگرى حرف مى زنيد. با يك استاد علوم انسانى يك جور، و يا يك استاد علوم طبيعى و رياضى ، جور ديگرى سخن مى گوئيد. با يك آدمى كه مسائل و فرهنگ خارج را نديده يك جور، و يا آنكه ديده است ، جور ديگرى برخورد مى كنيد، همچنين يا طبقات متوسط يك جور و يا طبقات عامى كه براى فكر كردن ، وقت و حوصله ندارد به نحو ديگرى عمل مى كنيد. براى همه افراد، من در سطوح مختلف كتاب لازم است .


100

من الان اگر از شما كه با كتاب و معارف اسلامى آشنا هستيد بخواهم چند كتاب مناسب معرفى كنيد، شايد به تعداد انگشتان هم افرادى پيدا نشوند كه بتواند اينهمه كتاب معرفى كند. اصلا شايد اين مقدار كتاب لازم و خوب ، وجود نداشته باشد. علاوه بر اينها، ما احتياج به بحثهاى موضوعى داريم . مثلا فرض كنيد كسى تنها راجع به حجاب ، حقوق زوجين يا حقوق بشر - كه در دنيا اينقدر مورد جنجال است - يا سياست خارجى اسلام و حقوق كارگر مى خواهد بينيد نظر اسلام بطور ساده و خلاصه چيست ؟ آيا ما براى همه اينها كتاب داريم معرفى كنيم ؟ حالا ممكن است يك نفر از يك نويسنده اى كتابى را ترجمه كرده باشد ولى ترجمه كافى نيست و درباره اين مسائل بايد كتاب نوشت و تاءليف و تحقيق كرد. يكى از فضلاى بزرگوار و شايسته امروز قم كه از چهره هاى برجسته است ، چند سال قبل به من مى گفت : من رفتم به يكى از كتابخانه هاى انگليس - حالا ترديد دارم كه انگليس يا كشور ديگرى بود - بخشى از اين كتابخانه درباره اخلاق بود. تعداد كتابهايى كه ظاهرا در ده بيست سال اخير، درباره اخلاق نوشته شده و بخش عظيمى از اين كتابخانه را پر كرده حدود ده هزار جلد بود - شايد هم بيشتر از اين كه حالا من احتياط مى كنم و كمتر مى گويم - شما ببينيد همه كتابهاى كه ما در باب اخلاق از اول اسلام تا حال به زبان فارسى و عربى نوشته ايم ، چقدر است ؟ آيا كتابهاى اخلاق كه شناخته شده و در دسترس مردم يا فضلا باشد - غير از كتب خطى كه ممكن است در يك كتابخانه اى موجود باشد - از صد تا بيشتر است ؟ آنها در چند سال اخير، در باب اخلاق ، اين همه كتاب نوشته اند كه حالا من عرض نمى كنم همه آنچه نوشته شده ، خوب و درست است ، من عرض مى كنم يك تلاش علمى و فكرى در كشورهاى پيشرفته وجود دارد با اينكه آنها مادى هستند و غالبا گرايشات مادى دارند و خيلى از معنويات دور هستند. ما انصافا تاءليف و نوشته در باره اخلاق و همينطور موضوعات ديگر در سطوح مختلف و براى مخاطبين مختلف ، كم داريم ، مردمى كه تازه با اسلام آشنا شده اند نياز به اين كتابها دارند. در همين كشورهائى كه وقتى سال گذشته ما با هم صحبت مى كرديم ، جزو شوروى بودند. امروز ميليونها انسان مسلمان وجود دارند كه تا ديروز در زير سيطره كمونيسم بودند و امروز از ما معارف دين را طلب مى كنند.

در سال گذشته چنين كشورهايى وجود نداشت ولى امروز وجود دارد. و اين سرعت تحولات جهانى را نشان مى دهد، اينها مى گويند: ((ما 60 - 70 سال زير سيطره كمونيسم بوديم و كمونيسئم براى ما در تمام مباحث ، كتاب ، جزوه ، نوشته ، بروشور، فيلم ، نمايشنامه و چيزهاى ديگر در باره مسائل اقتصاد، تاريخ ، فلسفه و انواع و اقسام مفاهيمى كه در كمونيسم مطرح است ، فراهم كرده بود، حالا اسلامى و مسلمان هستيم و به اسلام برگشته ايم ، شما كه به قول خودتان ام القراى اسلام هستيد بياييد به ما كتابهاى اسلامى بدهيد.)) شما به آنها چه پاسخى خواهيد داد؟ شما چه چيزى را ترجمه كرده يا نوشته ايد كه به آنها بدهيد؟ باز هم مجبوريم بگوئيم : آثار شهيد مطهرى (ره ) را مى دهيم ! البته حقيقتا آثار اين بزرگوار، بهترين آثار است . گويا، منطقى ، داراى اول و آخر، قوى و خوب است ولى آخر تا كى ؟ ما بايد بر حسب مناسبات و شرايط مختلف كتاب توليد بكنيم . باب تبليغ شامل اينهاست . البته مسائل هنرى ، فيلم و چيزهاى ديگر هم بجاى خود، ولى ما براى تبليغ بايد باب جديدى را در اداره حوزه بوجود بياوريم .


101

درست است كه ما بر روى فقاهت تكيه مى كنيم و آن را اصل مى دانيم ، اما اينجور نيست كه رشته تبليغ را در حوزه علميه قم ، كم اهميت بدانيم . يك مبلغ كارى مى كند كه صد فقيه نمى توانند بكنند. مرحوم حاج آقا رضا همدانى واعظ - غير از حاج آقا رضا همدانى صاحب مصباح الفقيه - كه هم ملا بود و هم واعظ و اهل تبليغ ، در زمانى كه يكى از مسالك باطله رواج پيدا كرده و در راس آن ملايى وجود داشت كه واقعا هم ملا، تحصيل كرده و درس خوانده نجف بود - كرمى بود كه از داخل درخت بوجود آمده و رشد كرده بود - و به تدريج داشت در حوزه هم نفوذ مى كرد، به در خواست مرحوم ميرزاى شيرازى منبر رفت و عليه اين مسلك سخنرانى كرد همان منبر كتابى شد بنام ((هدية النملة الى رئيس الملة )) كه الان هم اين كتاب وجود دارد.

گاهى يك مبلغ چنين كار عظيمى را انجام مى دهد كه خود ميرزاى شيرازى يا امثال ايشان اگر مى خواستند چنين كارى بكنند، تسلط نداشتند و ممكن بود با زحمات زياد اين كار را بكنند ولى اين آقا داراى فن تبليغ بود. قبل از پيروزى انقلاب و اوايل آن هم وعاظ و شخصيتهاى تبليغى بودند - امروز هم بحمدالله بعضى از آنها در جامعه ما حى و موجود هستند و جامعه از بركات وجود آنها بهره بردارى و استفاده مى كند - كه گاهى يك منبر در تهران يا قم مى رفتند و يك دنيا روشنگرى مى كردند.

اينكه در روايات متعدد مطرح شده ((بعالم ناطق مستعمل علمه )) بخاطر قوت نطق است . نوشتن هم مثل نطق است لذا باب تبليغ را در حوزه علميه نبايد كم گرفت . اينجور نباشد كه طلاب خيال كنند حالا كه ما اينقدر روى فقاهت تكيه مى كنيم پس رشته تبليغ مهم نيست . البته يك مرحله اى از فقاهت مثل علوم مادر و پايه را همه بايد بخوانند و استفاده كنند تا حتى براى تبليغ هم ، شايستگى لازم را پيدا كنند و كار آمد باشند ولى بعد كه دروس به شعب مختلف تقسيم مى شود، بعضى از طلاب بايد به كار تبليغ مشغول بشوند. هدف از تبليغ هم عبارت است از: رشد معرفت دينى مردم و آماده كردن مطلب ، كتاب ، گفتار و وسايل تبليغ ، براى هدايت افراد.

اهميت تبليغات در خارج كشور


102

مطلب چهارم كه باز در باب تبليغ تست ، تربيت مبلغ براى خارج از كشور و سطح عالم است . تبليغ دو طبيعت دارد: تبليغ در داخل و تبليغ در خارج . طبيعت تبليغ در داخل ، با طبيعت تبليغ در خارج متفاوت است . كسانى كه براى تبليغ به خارج از كشور رفته باشند، متوجه هستند كه عرض من چيست . ما الان در بسيارى از نقاط عالم دچار كمبود مبلغ هستيم . ما كسانى را كه بتوانيم براى تبليغ به خارج از كشور بفرستيم ، متاءسفانه كم داريم . اين همه امروز در دنيا عليه اسلام در يك سطح ، و عليه شيعه در سطحى ديگر، و عليه مبنا و روش انقلاب در يك سطح ديگر كار تبليغى مى شود. طبيعى است كه جوانان ، دانشگاهيان ، روشنفكران و آحاد مردم خارج از كشور داراى سؤ ال هستند و از ما مى خواهند كسى را بفرستيم تا عقده هاى اينها را باز، دل اينها را آرام كند و به سؤ الهاى آنها پاسخ بدهد و آنها را خوشحال كند، ولى ما كسى را نداريم بفرستيم . ما الان براى فرستادن مبلغين كه بروند در خارج اقامت كنند، مشكل داريم . بعضى از كشورهاى خارجى هستند كه اگر ما بتوانيم ده نفر عالم فاضل مبلغ كار آمد را به آنجا بفرستيم كه بطور دائم آنجا باشند، آثار زيادى خواهد داشت ولى متاءسفانه ما حتى يك نفر هم نداريم . گاهى با زحمت زياد موفق مى شويم يك نفر را پيدا كنيم كه برود به يك كشور، شش ماه ، سه ماه يا يك سال بماند. آيا اين واقعا كمبود نيست ؟ شما ببينيد مبلغين مسيحى از دو سه قرن پيش حداقل از - صد سال پيش - رفتند مناطق دور دست آفريقا يا آمريكا، در اعماق جنگلها، جايى كه حتى آدمهاى معمولى و تجار هم نمى رفتند و مشغول تبليغ شدند. انسان گاهى از اينكه اينها به جاهايى رفتند كه اميد مسيحى شدن مردم آنجا اصلا وجود نداشت (مثل ايران ) متعجب مى شود. يك وقت در صحبتى عرض كردم كه مبلغين مسيحى مكرر به ايران آمدند كه شرح حالشان موجود است . اينها از زمان نادرشاه - بلكه قبل از نادر شاه - براى تبليغ مسيحيت ، خانه و زندگى و اهل وطن ماءلوف خود را رها مى كردند و با وسايل سفر آن موقع ، به كشورى مثل ايران مى آمدند و سالهاى دراز مى ماندند كه مسيحيت را تبليغ كنند! شما امروز سوار هواپيما مى شويد و در ظرف سه يا چهار يا پنج ساعت به هر نقطه دنيا كه بخواهيد مى رويد آنهم با امكانات وسيع مثل تلفن و ديگر وسايل ارتباطى ، اما در عين حال باز هم كمبود داريم . الان ما از فضلاى بر جسته و شخصيتهاى آماده خواهش مى كنيم كه براى مدتى بروند به خارج و تبليغ كنند، در حالى كه بايد براى اين كار، اشخاص مهيا و آماده اى باشند، كسانى كه اصولا درس و دوره اين كار را ديده باشند، روانشناسى كشورهاى خارجى را بدانند، ملتها و زبان آنها را بشناسند و بتوانند با آنها حرف بزنند و تفاهم بكنند ولى ما متاءسفانه چنين افرادى را نداريم . اين خلاء بايد توسط چه كسى بر طرف بشود؟ آيا درست است كه ما منتظر بمانيم تا يك دانشكده اى كه مفاهيم اسلامى در آنجا در سطح نازلى نسبت به حوزه هاى علميه ، تدريس مى شود براى ما مبلغ تربيت كنند؟ جاى تربيت مبلغ ، قم و حوزه هاى علميه است . كجا غير از حوزه قم و در درجه بعد، ديگر حوزه هاى علميه ، مى توانند اين كار را انجام بدهند؟

آگاهى طلاب و روحانيون از تحولات و مسائل جهانى

موضوع پنجم اين است كه حوزه ها نبايد از تحولات عالم بر كنار بمانند. كسانى كه تدبير امور حوزه را به دست دارند بايد ترتيبى بدهند كه طلاب در جريان مسائل عالم قرار بگيرند. اينجور نباشد كه طلاب از پيشرفتها، حوادث ، موضوعات علمى و نظريات و اكتشافات جديد در زمينه علوم طبيعى و بخصوص علوم انسانى بر كنار و دور باشند.

يك ركن مهم براى صدور حكم و فتوا، اطلاع از موضوع است . اگر چنانچه فقيه ، موضوع را نشناسد نخواهد توانست كما هو حقه ، از دليل شرعى ، حكم الهى را استنباط كند. شما فرض كنيد كسى كه مثلا مى خواهد در باب آب كر فتوا بدهد، اگر نداند آب كر چيست ، چطور مى تواند فتوا بدهد؟ فرض كنيد كسى كه در يك گوشه اى بوده و با ليوان به او آب داده باشند و آب كر نديده باشد - كه البته فرض بسيار مستبعدى است ولى مى توان آن را تصور كرد، چطور مى تواند در مورد ميزان و نحوه تطهير آب كر يا آب جارى فتوا بدهد؟ چطور مى تواند حكم موضوعى را كه نمى داند، استنباط كند؟ اگر فقيه موضوع را نداند بسيار مشكل است بتواند حكم صحيح را استنباط كند.

بسيارى از اوقات انسان فتاوى را ملاحظه مى كند كه رسا و كامل نيست . وقتى بررسى مى كند مى فهمد موضوع براى فقيه درست روشن نشده است . ما در بسيارى از مباحث فقهى ، به چنين مسئله اى بر مى خوريم . مثلا مى بينيم اغلب فقها در يك مسئله ، فتوايى داده اند، وقتى واقعيات زندگى را ملاحظه مى كنيم مى بينيم حكم شرعى در اين قضيه ، نمى تواند اين باشد. بعد كه تاءمل مى كنيم مى بينيم شقوق موضوع درست روشن نبوده است . شقوقى بوده كه آن عالم و فقيه از آن مطلع نبودند يا اصلا در زمان آنها وجود نداشته و بعدا بوجود آمده است .


103

پس اگر طلبه و جوان فاضل ما از مسائل عالم مطلع شد و در جريان امور قرار گرفت ، اين در فهم احكام الهى و شرعى و استنباط فتواى صحيح و نزديك به واقع ، به او كمك خواهد كرد. طلاب نبايد از حوادث و مسائل بر كنار بمانند، حوزه قم و ديگر حوزه ها بايد روشهايى را انتخاب كنند تا طلاب از مسائل آگاه شوند. براى اين جهت مى توان كمك كرد تا معلومات آنها گسترده تر شود، يا مجلات اختصاصى در حوزه منتشر كرد كه بعضى از مسائل روز در آنها مطرح شود، يا از كسانى كه مطالعات روز دارند استفاده كرد.

لزوم حفظ استقلال حوزه

موضوع ششم در باب تنظيم حوزه ها اين است كه بايد كوشش شود حوزه ها حتى در دوران جمهورى اسلامى مستقل بمانند. الان بحمدالله اين معنا حاصل است ، منتها چون گاهى انسان از گوشه و كنار حرفها يا شبهه هايى را مى شنود، بايد بر اين مساءله تاكيد شود. مثلا برخى مى گويند: ((جدا بودن حوزه علميه قم و نظامات روحانى از تشكيلات مملكتى و دولتى مربوط به دوران حكومتهاى غير اسلامى و ضد اسلامى بود، حالا كه بحمدالله حكومت ، دينى و اسلامى است و بعضى از علماى دين و روحانيون ، در مراكز حساس و مصادر امور هستند، ديگر نبايد حوزه ها از حكومت جدا باشند)).


104

براى اينكه اين شبهه از ذهنها خارج شود عرض مى كنم : حوزه ، يك نهاد هزار ساله و متكى به ريشه هاى مستحكم است . اين نهاد، مستحكم و بالنده را با اين سابقه عظيم هزار ساله و با اين تاءثير عميق ، نمى توان به چيزى غير از خودش متكى كرد. وابستگى حوزه چيز خطرناكى است و مى تواند آينده حوزه را تهديد كند. حوزه بايد با تكيه بر درون خود، اداره بشود و بايد، هم از لحاظ مالى و هم از لحاظ مديريتى ، استقلال داشته باشد. استقلال حوزه منافاتى با كمك و همكارى حوزه با دستگاههاى مسئول كشور ندارد. حوزه البته بايد از نظام و هر دستگاه ديگرى كه محتاج كمك و همكارى است ، حمايت و پشتيبانى كند. همكارى و كمك لازم است . استقلال حوزه به معناى انعزال حوزه از دستگاههاى جارى كشور، يا عدم برقرارى ارتباط عناصر حوزه با كارهاى خارج از حوزه نيست . مستقل بودن حوزه به اين نيست كه حوزويان در قبال نظام و دستگاههاى حكومت اسلامى احساس ‍ مسئوليت نكنند و در امور حكومتى شركت نداشته باشند. معناى استقلال حوزه اين است كه همچنان كه روحانيت شيعه تاكنون مستقل و به خود متكى بوده است و مديريت آن از درون حوزه ها جوشيده و به طور طبيعى انجام شده نه بصورت تحميلى و خارج از حوزه ، از اين به بعد هم بايد همين استقلال ادامه پيدا بكند. همه كسانى كه در داخل حوزه هستند بايد خود را آماده كنند تا در حال يا آينده ، در اداره حوزه شركت داشته باشند. لازمه اين امر اينست كه فضلا و بزرگان حوزه از كارهاى مربوط به اداره حوزه ، شانه خالى نكنند. اين جور نباشد كه ما، هم بخواهيم حوزه ها بطور مستقل اداره بشود و هم وقتى پاى عمل به ميدان آمد، هر كس بگويد: به من ارتباطى ندارد! چنين چيزى امكان ندارد. معلوم است كه اگر اينطور باشد، كارها زمين خواهد ماند. نتيجه اينكه نه از خارج حوزه ، افراد بر جسته و صالح وارد بشوند، چيست ؟ نتيجه ، زمين ماندن كارهاست .

اين چه عادت و فكرى است كه وقتى مسائل مهم و اداره تشكيلات حوزه به كسانى پيشنهاد مى شود. خود را كنار بكشند يا كارهاى شخصى را بر اين كار مهم و عمومى ، ترجيح بدهند؟ ما اعتقاد به چنين روشى نداريم و مى گوئيم : فضلاى طراز اول حوزه ، اولى هستند كه مديريت و تنظيمات امور حوزه را بر عهده بگيرند. روشى كه براى اداره حوزه علميه قم پيشنهاد شد و بحمدالله امروز در جريان است ، اين است كه مجموعه اى از فضلاى طراز اول قم ، كليه امور سياست گذارى را در امور حوزه به عهده بگيرند و يك مدير اجرائى كه داراى اختيار كافى و قدرت تصرف باشد هم كارهاى اجرائى را انجام بدهد. آنها سياست گذارى كنند و يك مدير اجرا كند. اينجور نباشد كه در اجرا هم ، شركت بوجود بيايد كه ((لو كان فيهما الهة الا الله لغسدتا)). در امر اجرا اگر چند نفر با سلايق مختلف بخواهند دخالت كنند و حتى بخواهند با هم مشورت كنند و آراء شان را روى هم بريزند و كار بكنند، غير ممكن است . كار دسته جمعى قبلا تجربه شد و ما در امور كشور دارى و دولت و امثال ذلك هم ديديم كه عملى نيست ، لذا در اواخر حيات مبارك امام (رضوان الله تعالى عليه ) ديديد كه هر جا كه اشتراك و توازى و تداخل بود، ايشان قاطعانه يك طرف را معين كردند و همه به اينجا رسيديم كه بايد مديريت واحده بر كار مسلط باشد، چه رسد به حوزه كه كار دسته جمعى در آن ، خيلى تجربه نشده است .

بنابراين كار مشترك و دسته جمعى عملى نيست . كار مشترك بايد در مشاوره و سياستگذارى باشد اما در اجراى برنامه ها - حتى برنامه ريزيهاى عملى - بايد يك نفر مسئوليت كار را به عهده بگيرد و ديگران كمك كنند.

بايد عده اى برنامه ريزى ، مقدمه چينى ، مشورت و هماهنگى كنند و تصميم را يك نفر بگيرد و خود او هم اجرا كند، منتها براساس خط مشى سياستها و كلياتى كه آن جمع معين كرده اند.


105

بحمدالله اين كار دارد انجام مى گيرد. بايد فضلاى بنام و شخصيتهاى بر جسته حوزه و كسانى كه از نظر همه مورد قبول و احترام هستند، پيشقدم بشوند و از مسئوليتها استقبال كنند. مسئوليت ، سنگين است . مسئوليت پذيرى كه آنقدر ما مطرح مى كنيم يعنى پذيرش همين مشكلات .

در زمان حضرت امام (رضوان الله تعالى عليه ) گاهى ما و ديگران خدمت ايشان مى رسيديم و مى گفتيم : ((آقا ما خسته شديم و اگر اجازه بدهيد كنار برويم )) ايشان مى فرمودند: ((من از همه شما اولى به خسته شدن هستم )) و راست هم مى گفتند. ايشان پيرمردى بودند كه تقريبا از هشتاد سالگى بار انقلاب با اين عظمت را بر دوش گرفتند، سينه سپر كردند و به ميدان آمدند. ايشان نگفتند: ((من اين كار را نمى كنم يا بايد استراحت كنم و باز نشسته بشوم )). ايشان وارد ميدان شد و در اين راه هم . به ملكوت اعلى پيوست و روح مطهرش به اعلى عليين پرواز كرد.

مسائل مالى و معيشتى طلاب

مطلب هفتم مسائل مالى و معيشتى طلاب است . وضع معيشتى طلاب انصافا بسيار بد است شايد مردم ما ندانند كه بالاترين حقوق ها در حوزه علميه قم - كه بزرگترين و بالاترين حوزه هاست - از پائين ترين حقوقهاى دولتى هم پائين تر است . يعنى الان يك نفر طلبه و فاضل كه سالها در حوزه درس خوانده ، مقدار حقوقى كه از حوزه مى گيرد، از حقوق يك مستخدم معمولى در دستگاههاى ديگر كمتر است . ممكن است يك طلبه اى منبر برود و كارهاى جنبى ديگر داشته باشد، اين بحث ديگرى است ولى آن مقدار كه حوزه علميه به او حقوق مى دهد - بطورى كه اگر بخواهد خود را از ديگر راهها فارغ كند، غير از آن هيچ در آمدى ندارد - از حقوق يك مستخدم معمولى كمتر است . وضع معيشتى طلاب فاضل واقعا بد است چه برسد به طلابى كه در طبقات پائين تر هستند.


106

الان بحمدالله آقايانى زحمت كشيده اند و كارهايى كرده اند و مختصر بنيان هاى عمومى براى وضع زندگى طلاب انجام شده لكن اينها خيلى كم است . صندوق قرض الحسنه تاءسيس كرده اند و بيمه درمانى طلاب بوجود آمده است . اينها اقداماتى است كه در همين يكسال اخير انجام شده است . برادرانى در فكر تشكيل يك تعاونى براى طلاب هستند و همچنين تلاش ‍ مى كنند بلكه بتوانند خانه هاى سازمانى درست كنند كه طلابى كه در حوزه مشغول تحصيل هستند مجبور نشوند براى پيدا كردن يك اتاق با زن و بچه و اثاث سرگردان شوند و دست آخر هم نتوانند يك خانه اى كه با حقوق و در آمد آنها تطبيق بكند، پيدا كنند.

بعضى از اين كارها (مثل خانه سازمانى ) تا رسيدن به نتيجه ، سالها طول خواهد كشيد منتهى بحمدالله در فكر آن هستند معيشت طلاب مسئله مهمى است كه بايد واقعا براى آن حساب خاصى باز بشود و هر چه مى توانند در حوزه هاى علميه بر آن تكيه كنند. البته كسانى كه در خارج از حوزه هستند هم در اين مورد مسئوليت دارند و اينجور نيست كه بگوئيم كسانى كه خارج از حوزه ها هستند، نسبت به اين قضيه مسئوليتى ندارند، انشاء الله آنها هم به مسئوليتشان عمل بكنند تا وضع معيشتى طلاب عزيز كه واقعا قشر زحمت كشى و محرومى هستند، شكل مناسبترى پيدا كند.

حق امام و انقلاب بر حوزه هاى علميه

مسئله هشتم اين است كه نبايد در حوزه علميه قم و حوزه هاى ديگر، حق انقلاب و امام (ره ) بر حوزه ها فراموش شود. حقيقتا انقلاب و امام (رضوان الله تعالى عليه ) بر حوزه هاى علميه ما حق حيات دارند. اگر چنانچه اين انقلاب و اين حركت عظيم نبود، دستگاههاى ضد دينى حوزه ها را پوك مى كردند و از بين مى بردند و حتى بعد از آنكه محتواى حوزه را از بين بردند، به تدريج عين حوزه ها را هم زائل مى كردند.


107

در دوران گذشته واقعا حركت دستگاه به اين سمت پيش مى رفت . گرايش ‍ به طلبه شدن كم بود و در ارزش گذاريهاى جامعه ، ارزش حوزه نزديك به صفر بود. آنها اين جور حركت و عمل مى كردند. انقلاب و امام بزرگوار (ره )، حوزه را احياء كردند، به آن آبرو بخشيدند و در دنيا و جامعه ، به آن شخصيت دادند و ناصيه آن را بلند و منور كردند. حق انقلاب بايد در حوزه ها محفوظ باشد. طلاب و فضلا و تشكيلات حوزه نبايد به افرادى كه به واسطه سيطره و هيبت انقلاب جرات نمى كردند نفس بكشند، در گوشه و كنار پيدا شوند و بخواهند مانند موريانه ، پايه ايمان افراد را نسبت به انقلاب و اسلام انقلابى و مبانى انقلاب ، ضعيف و سست كنند. چهره هاى انقلابى در حوزه ها بايد محترم باشند. طلبه هاى جبهه رفته و كسانى كه سوابق جبهه دارند يا جانباز هستند و آنها كه در حال خدمت به انقلابند و بارى از انقلاب را بر دوش دارند، ارزشمند هستند. اينجور نباشد كه در داخل حوزه ها اگر كسى چند سالى مشغول خدمت به انقلاب بوده يا الان هست ، اين نقطه ضعف او به حساب بيايد، نه اين نقطه قوت است . خدمت به انقلاب نقطه ضعف نيست . همچنين بايد براى كسانى كه در ميدان جنگ بودند، هم در اعتبار و هم در عمل ، ارزش قائل بشوند. بايد براى اينها حساب خاصى را باز كنند.

ميدان دادن به افكار جديد در حوزه ها

موضوع نهم اين است كه حوزه بايد به افكار جديد در همه زمينه ها ميدان داده شود. البته منظور ما، افكار انحرافى و التقاطى و خروج از اصول نيست ، بلكه مقصود افكار نو براساس پايه ها و مبانى فقاهت است . اگر چنانچه حرف و فكر جديدى مطرح شد، به آن اعتنا و احترام كنند. بنده يك وقت پيشنهاد كردم يك مجله تخصصى فقه در حوزه علميه قم بوجود بيايد تا فضلاى نام آور يا فضلاى جوان و نورس فرصت پيدا كنند افكار نور و برداشتهاى جديد فقهى خود را در اين مجلات مطرح كنند.اينجور افراد بايد شناخته بشوند. اگر كسى چيز جديدى را فهميد، روى يك كاغذ بنويسد و در حوزه پخش كند تا همه بدانند چنين برداشت جديدى در حوزه وجود دارد. خلاصه به جوانها، نوآوريها، ابتكاريها و افكار جديد بايد اهميت داده شود.

معنويت و اخلاق در حوزه ها

مطلب دهم كه مطلب آخر ماست همان چيزى است كه ما هميشه بر روى آن تكيه كرده ايم و آن ، مايه معنوى حوزه هاى علميه يعنى تقوى ، اخلاق اسلامى ، زى طلبگى ، فريفته نشدن به ظواهر و زرق و برق دنيا، تقليد نكردن از اهل دنيا و قدر سمند قناعت را دانستن و به آن ارزش دادن است . اينها چيزهايى است كه مايه هاى حقيقى و معنوى حوزه است . اگر چنانچه ما هم در حوزه قم ، خداى نكرده به دام مسابقات ماديات ، زندگى رنگين و ماشين و وسائل خانه و زندگيهاى آنچنانى بيفتيم - مثل مسابقه اى كه بين اهل دنيا هست - اين با طبيعت كار و وضع ما سازگار نيست . بايد در حوزه قم به اين معنا توجه بشود و كسانى كه اهل معنويت و تقوى هستند، جوانها را نصيحت بكنند. جوانها حرف پذيرى و نصيحت پذيرى بيشترى دارند.

اميدواريم خداى متعال انشاء الله كمك كند و همه بتوانيم به وظايفمان در قبال حوزه عمل كنيم .

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته (53)


108

109

علما پر كارند يا مفتخوار؟

اگر در صفحات كتب تراجم و تاريخ احوالات اهل علم و معرفت مى بينيم كسانى چون شهيد اول ، مرحوم مقدس اردبيلى ، سيد بن طاوس و... در كنار فراگيرى معارف اسلامى به كارهاى بدى مى پردازند و حتى درباره شخصيتى چون شهيد ثانى نوشته اند: شبانه هيزم بر پشت الاغ گذارده و به خانه خود مى برد و صبحگاهان نماز مى خواند و به تدريس ‍ مى پرداخت (54).

اين امر اختصاص به فرهنگ تشيع ندارد. بلكه چون چترى گسترده همه فرق مختلفه اسلامى را در بر مى گيرد. 1 - ابو سعيد سيرافى (متوفى 368) در هر روز ده ورقه مى نوشت و به ده در هم مى فروخت ، و از اين طريق امرار معاش مى كرد. 2 - ابوبكر صبغى (متوفى 344) كه از فقهاى شافعى مذهب بوده است ، او در دكانش واقع در نيشابور، رنگ مى ساخت و مى فروخت و بدين وسيله مايحتاج اوليه زندگى خود را تهيه مى كرد: 3 - ابوالعباس ‍ ديبلى ، از فقهاى آن عصر بوده است كه از طريق كار خياطى در هر روز جمعه پيراهنى مى دوخته و به يك سوم درهم مى فروخته است ، ارتزاق مى كرده است (55).

4 - ابوحنيفه يكى از ائمه اهل سنت و جماعت داراى شغل خرازى بوده است 5 - احمد بن مهران بن عمير مولف كتاب ((خراج )) و جصاص به ترتيب ((كفاش )) و ((گچكار)) بوده اند(56).

پس با اين مسئله عدم امكان جمع بين كار عملى صرف و فراگيرى تخصصى مكتب ، تمامى فرق گوناگون اسلامى درگير بوده و هستند...


110

نظام علمى اسلام به ما مى آموزد كه براى نشر و تربيت عالمانى متعهد با نهايت شوق و فروتنى نيازهاى اوليه مادى آنان را فراهم سازيم تا اين طلايه دران كاروان علم و ايمان بدون هيچ دغدغه و اضطرابى به تعليم و تربيت عامه ادامه دهند. ذكر اين مطلب نيز لازم است كه : اساسا كسانى كه مدعيند ((چرا روحانيون كار نمى كنند؟)) و آن را همراه با انواع الفاظ زننده و اهانتهاى بيشرمانه بر زبانهاى شيطانى خويش مى رانند، مفهوم كار را درك نكرده و نمى كنند، گمان مى كنند مفهون و لفظ كار منحصرا به نوع فعاليتهاى بدنى و كارهاى دستى اطلاق مى شود، حال آنكه همگى مى دانيد كه كارها بطور كلى بر سه قسم عمده تقسيم مى شوند:

الف - كارهاى توليدى مانند، كشاورزى ، دامدارى و...

ب - كارهاى خدماتى مانند پزشكى ، پرستارى ، رانندگى و...

ج - كارهاى فرهنگى و ايدئولوژيكى مانند شغل اساتيد دانشگاهيان ، فرهنگيان ، نويسندگان ، شعرا و...

نوع سوم آن كارها كه كار عقيدتى است مهمترين و حساسترين آنها است كه به اتفاق جميع اصحاب نظر و ارباب معرفت حيات انسانى يك ملت بدان وابسته است زيرا كه روح فرهنگ و تمدن اقوام مختلف بشرى در پرتو كارهاى تربيتى و فرهنگى شكل و قيام مى گيرد و كار روحانيون از اين قسم است .

حضرت امام خمينى (قدس سره ) در كشف الاسرار عباراتى بدين مضمون دارند كه : چند در صد افرادى را كه با روحانيت سر و كار دارند مى توانيد در گوشه هاى زندان با پرونده هاى جنائى بيابيد. پاسبانان نگهبانى شهرها را بعهده دارند ولى علما و روحانيون نگهبانى قلوب و جهت تمايلات را بعهده گرفته اند، و آنان مردم را طورى پرورش مى دهند كه مال پيدا شده اى را تا يكسال اعلان مى كنند تا به صاحبانشان برسانند.(57)


111

آيت الله بروجردى غرق در مطالعه

آيت الله بروجردى (قدس سره ) گفت : يك شب درباره يكى از مسائل علم اصول (ترتب ) فكر مى كردم و مى نوشتم چنان سرگرم مطالعه و فكر نوشتن بودم كه رنج بى خوابى را ملتفت نبودم يك مرتبه صداى مؤ ذن به گوشم رسيد، متوجه شوم كه هوا روشن مى شود و من از آغاز تا پايان شب سرگرم كار بودم (58).

در زندگانى پاستور دانشمند بزرگ فرانسوى مى خوانيم كه شعار او در زندگى كار بود، گاهى چنان سرگرم كار مى شد كه سر و صداى بيرون آزمايشگاه را نمى شنيد، حتى هنگامى كه قواى مهاجم آلمان شهر پاريس را محاصره كردند و غريو توپها در آن كشور محشر بپا كرده بود متوجه نشد (59).


112

آيت الله بروجردى در بستر مرگ به فكر چه بود؟

مى گويند: مرحوم آيت الله بروجردى (قدس سره ) در روزهاى آخر عمر پر بركتشان سكته قلبى نمودند بطورى كه قسمتى از كار قلب مختل شد.


113

همه گريان و نالان شدند و تا رسيدن دكترى از تهران به وى آمپول مسكن تزريق كردند، ايشان بعد از مدتى بيهوشى چشمان مبارك خود را باز كرده و همه مضطربانه چشم به لبان مبارك آن بزرگوار مى دوزند، شايد كه ايشان سخنى ، پيامى يا احيانا به عنوان آخرين كلام وصيتى بفرمايند كه ناگاه رو به خدمتگزار 50 ساله خود كرده و فرمود: تو چرا نمى روى ؟ خدمتكار عرض ‍ كرد: كجا بروم ؟ فرمودند: مگر بنا نبود براى شروع مدرسه ميرزا جعفر و اتفاق آقاى لرزاده به مشهد بروى ؟(60).


114

فخر المحققين به پدرش گفت : در عدالت شما شك دارم

نوشته اند علامه حلى عليه الرحمه يك وقت به قصد استراحت چند روزى به يكى از ييلاقهاى خوش آب و هوا مسافرت كرد پس از برگشتن به وطن مدتى گذشت كه فرزند خودش فخر المحققين را در نماز جماعت نمى ديد، از علت آن جويا شد فخر المحققين به پدر گفت : من در عدالت شما شك كرده ام . پرسيد چرا؟ جواب داد شما چند روز از عمر خود را براى تفريح و استراحت گذراندى و هيچ خدمتى انجام ندادى .

علامه در پاسخ فرمود: اتفاقا من در اين چند روز كتاب تبصرة المتعلمين را نوشته ام ، آنوقت فرزند از پدر عذر خواست .

اين كتاب يكى از مهمترى متون فقهى است كه داراى هشت هزار مسئله مى باشد.(61)


115

تاءليف كتاب عبقات واجب تر است

مرحوم مير حامد حسين هندى را به تشييع جنازه فرزندش دعوت مى كنند مى فرمايد: تاءليف كتاب عبقات الانوار واجب تر از تشييع جنازه فرزند جوانم مى باشد، من فرصت اين كار را ندارم شما از طرف من برويد و وسائل كفن و دفن سوگوارى جوانم را فراهم كنيد و مرا با تاءليف كتاب خود تنها بگذاريد تا حقانيت على مرتضى - عليه السلام - را از سخنان اهل سنت ثابت كنم (62).


116

تاءليف كتاب در كنار نعش جوان خود

مرحوم صاحب جواهر در شب وفات فرزندش در كنار نعش جوانش پس ‍ از خواندن مقدارى قرآن به مطالعه و نوشتن كتاب جواهر پرداخت و نوشت ثواب اين چند صفحه كتاب را هديه روح او كردم (63).


117

شعرى از مؤ لف

اندر اين عالم ز شيطانها حذر بايد نمود
بلكه از شر بشر هم دفع شر بايد نمود

خواهى ار سالم بمانى از گناه و فتنه ها
در مجامع خويشتن را كور و كر بايد نمود

حفظ جان واجب بود اما به فرمان خدا
جان و سر در راه دين حق سپر بايد نمود


118
خواهى ار باشى عزيز و محترم در جامعه
از گناه و از طمع صرف نظر بايد نمود

گر ندارى خدمتى در جامعه چون مرده اى
قارى و غسال و ملا را خبر بايد نمود

گر نباشى بيمناك از خوردن مال حرام
بر دهانت آتش سنگ سقر بايد نمود

كفر و ايمان نيك و بد گر نزد تو يكسان بود
پشت تو بايد سوارى جاى خر بايد نمود

ترس و وحشت را به قلب پاك مومن راه نيست
نعره بر دشمن بسان شير نر بايد نمود

با زراعت با صناعت با تجارت با تلاش
خاك كشور را سراسر سيم و زر بايد نمود(64)

گر مسلمانى به زير پرچم كفر رود
اى مسلمان از خجالت گل به سر بايد نمود

حرف الاسلام يعلوا و لا يعلى عليه (65)
پرچمى بايد كه بر هر بام و در بايد نمود

اى كه اندر سر هواى رهبرى مى پرورى
اندر اين راه مقدس ترك سر بايد نمود

عاجزانه بر ابرقدرت بلى قربان مگو
با توكل بر خدا فتح و ظفر بايد نمود

با سلاح دين و با نيروى عدل و اتحاد
كاخ استكبار را زير و زبر بايد نمود

گر خدا را بنده اى چون انبيا و اولياء
بر عليه كافران محكم كمر بايد نمود

با تحمل كردن تلخى جنگ و انقلاب
بار ديگر زندگى را چون شكر بايد نمود

پيروى از رهبر آگاه و با تقوا نكوست
پس اطاعت از على جاى عمر بايد نمود

دست حاجت سوى استكبار بردن عار ماست
اتكا بر صنعت و علم و هنر بايد نمود

اى حسينى گر ندارى قدرت رزمندگى
پس دعا بر غازيان وقت سحر بايد نمود (66)


119

علامه سيد محسن امين و مبارزه با سختى معاش در ايام تحصيل

120

مرحوم علامه سيد محسن امين در زندگينامه خود نوشته است بيش از سه سال در عراق قحطى پديد آمد عائله من به هفت نفر رسيده بود، همزمان در جبل عامل نيز قحطى آمده بود از اين رو در سال فقط پنج ليره عثمانى براى ما مى آمد اين پنج ليره مشكلى را حل نمى كرد، ممر ديگرى نبود عادت نداشتيم نزد كسى حاجت ببريم سال اول بعضى اثاثيه را كه تا حدى لازم نبود فروختيم و ميانه روى را مراعات كرديم آن سال گذشت قحطى همچنان ادامه داشت ولى ما چون گذشته بى اعتنا به آنچه پيش آمده با عفت نفس ملازم درس و بحث بوديم سال بعد بعضى از كتابها را كه نياز چندانى به آن نداشتم فروختم ، سال سوم نيز زيور آلات عيال را فروختم ولى سال چهارم نه اثاثى بود و نه كتاب و نه زيور آلات و قحط و غلا هم ادامه داشت لكن براى ما هيچ چيز عوض نشده بود، بى اعتنا مشغول درس ‍ و تحصيل و مطالعه خود بودم گويا اصلا هيچ اتفاقى نيفتاده بود اما خدا مى دانست كه چه وضعى داشتيم از اين رو خدا ما را رها نكرد و مثل هميشه بر ما تفضل كرد يك روز موقع عصرى بود مشغول مطالعه بودم كسى در زد، ديدم شيخ عبداللطيف شبلى عاملى است نامه اى به من داد از شيخ محمد سلامه عاملى ، مفاد نامه اين بود كه شخصى به نام حاج حسين مقداد ده ليره عثمانى يا بيشتر به من داده كه به شما بدهم .

من شخصى را به اين نام نمى شناختم و سابقه نداشت كه شيخ محمد سلامه با اين همه رفت و آمدى كه پيش ما داشت چنين كارى انجام دهد، دانستم كه اين وسعت رزق از عنايات خداوند تبارك و تعالى است .

ايامى كه در نجف بوديم همچون اغنيا زندگى و چون فقرا خرج مى كرديم و اين نبود جز به خاطر حسن تدبيرى كه در معاش داشتيم از بازار اجناس را نسيه نمى خريديم بلكه اگر پول نداشتيم قرض مى كرديم و جنس خوب و ارزان تهيه مى كرديم و هر ميوه اى را در فصل خود مى خريديم تا ارزان باشد.(67)


121

علامه امين و گرفتارى معاش و بيمارى و با درجبل عامل

مرحوم علامه سيد محسن امين در زندگينامه خود مى گويد: جنگ جهانى اول سال 1332 ق شروع و 1336 ق خاتمه يافت در اين مدت من در جبل عامل بودم ، به ذهنم رسيد كه چون بعضى از پسرها به سن سربازى رسيده اند خوب است بچه ها و خانواده را به دمشق منتقل كنم ، ابتدا همه آنچه داشتيم به قيمت ارزان فروختم و كوچ كرديم ولى بعد ديديم گويا اگر در ((شقراء))(شقراء محل اصلى علامه است ) مى مانديم از خطر دورتر بوديم از اين رو برگشتيم .

گاهى با مشكلات روبرو مى شديم حتى كار به جائى رسيد كه هيچ چيز براى خوردن نداشتيم ، قحطى شديدى پيش آمد به فضل الهى توانستيم چند راس حيوان تهيه كرده به كشاورزى بپردازيم بدين جهت وضعمان بهتر شد.


122

در زمان بيمارى و با در جبل عامل شايع شد تا آنجا كه يك روز در روستاى كوچك ((شقراء)) دوازده نفر مردند تابستان بود و ماه مبارك رمضان مردم در غسل دادن و دفن امواتشان كوتاهى مى كردند حتى برادر از ترس سرايت بيمارى حاضر نمى شد جنازه برادر را غسل بدهد بلكه مرده ها را بدون غسل دفن مى كردند از طرف ديگر ژاندارمرى براى گرفتن سرباز، خانه ها را مى گشتند و اين موضوع وضع را بدتر كرده بود زيرا مردم از ترس آنها در خانه ها مخفى شده در را مى بستند و براى تشييع و تجهيز مردگان حاضر نمى شدند.

در اين ميان اهل علم را براى سربازى فرا خواندند و هيچكس از اين قانون جز ائمه جماعات مستثنى نبود. قانون عثمانى چنين بود كه منتخبين براى امامت بايد يا مدارك شرعى داشته باشند و يا از طريق حكومت برگه معافيت داشته باشند و شيعيان هيچيك را نداشتند. اين مسئله نيز به فضل الهى به آسانى حل شد و از استامبول تلگرافى رسيد كه ائمه جماعت شيعه و سنى از معافيت سربازى بر خوردارند.(68)


123

كوشش و پشتكار حجة الاسلام آخوند ملا قربانعلى زنجانى درتحصيل علم

از جديت و پشتكارى مرحوم ملا قربانعلى زنجانى در امر تحصيل در نجف اشرف داستانها گفته اند. داستانهاى شگفتى كه بجاست سر مشق همگان بويژه طلاب جوان كه آرزومند فتح قله ها هستند باشد.

فاضل دانشور مرحوم محمد رضا روحانى كه سالها عمر خويش را به پژوهش و تحقيق در باب زندگى حجة الاسلام گذرانده مى نويسد:

مى گويند اين عالم ربانى در تمام 24 ساعت از شبانه روز جز دو ساعت نمى خوابيده اند و خود آن فقيد سعيد مى فرمود: براى من ايام تعطيل مفهومى نداشت ... و در باره استراحتشان مى فرمودند: باديه يا ديگ منفذدارى را در حالى كه پيه سوزى زيرش قرار مى دادم و در مقابل خود قرار مى دادم ، و مدت خواب من اختصاص به دقايق يا ساعتى داشت كه آن ظرف گرم گردد و مرا از خواب بيدار سازد كه باز مطالعه ام آغاز شود. ايام تحصيل نجف روزهاى تحصيل را جائى نرفته و در مدرسه مى ماندم ، پيش ‍ از رسيدن روز تحصيل در طول هفته ضمن درس و بحثى كه داشتم مواظب طلاب بودم و دقت مى كردم كه آنان چه كتابى و كدام قسمت آن را درس ‍ مى گيرند؟ آنگاه روزهاى تعطيل همان قسمتها را بدقت مرور مى كردم تا اگر در روزهاى تحصيل اشكال يا سؤ الى از من شد در جواب عاجز نمانم .


124

و اين تلاش و كوشش در حالى بود كه به نوشته مرحوم شيخ الاسلام زنجانى وضع آخوند از حيث معاش در نهايت سختى بود و تنها به وجه اندكى كه از سوى بستگان او مى رسيد اكتفا مى كرد. و خود آن مرحوم مى فرمودند: در غربت ساليان درازى در نهايت تنگدستى تحصيل مى كردم و از خيلى چيزها محروم بودم ، شبى در ايام زمستان مشغول مطالعه بودم كه ديدم از طبقه دوم مدرسه پوست هندوانه اى توسط برخى از طلاب به صحن مدرسه پرتاب مى شود و بوى هندوانه در حجره مى پيچيد وى يك قطعه كوچك از پوست هندوانه را برداشته مى شويد و به دندان مى كشد تا به نفس خود پاسخ گفته باشد.

با اين همه رنج فقر و بى چيزى قادر نبود كمترين خللى در عزم استوار وى كه پيمودن راه دشوار اجتهاد بود بيفكند.

آن مرحوم همانگونه كه در ((تحصيل علم ))گرم و پركار بوده در ((تزكيه نفس و روح ))و ((سلوك معنوى ))نيز كوشش بسيار داشت .

اصولا دقت در زندگى حجة الاسلام نشان مى دهد كه وى در هر جبهه اى از جبهات نظرى و عملى كه وارد مى شده تلاش و پشتكارى شگرف همراه با شهامت و شجاعتى شگفت از خود نشان مى داد.

فى المثل در عصر پر آشوب مشروطه كه به تعبير شيخ شهيد، كودكان را جوان و جوانان را پير مى ساخت ، از انجام تكليف شرعى كه حكم استقبال از مرگ را داشت ، باز نايستاد و شهر زنجان و حومه شاهد مبارزات سخت آن فقيه استوار و دور انديش بود به يمن همين همت بود كه منطقه حساس ‍ زنجان را در كشاكش سخت مشروطه دست كم تا سقوط پايتخت از رخنه آنچه كه به زيان اسلام و ايران مى انگاشت حفظ كرد.

در باب لزوم جديت طلاب به تحصيل علوم تا مقام عالى اجتهاد و ضرورت يارى ديگران به آنان در رساله علميه خود فرموده اند:

بدان كه اجتهاد در اين زمان ظاهرا واجب عينى شده به جهت اينكه اينقدر مجتهد نيست در اين زمان كه كفايت مردم كند...

پس اكثر طلاب كه در خودشان صلاحيت استعداد را مى دانند لازم است كه مساجد در تحصيل ننمايند و بلكه بر ديگران از غير مشتغلين هم لازم است كه اعانت آنها نمايند در تحصيل علم كه آنها هستند حافظ دين و مروج شريعت ... (69).


125

بخش سوم : زهد، تقوا، اخلاص و ساده زيستى

126

درك ابعاد معنوى بزرگان نياز به بلوغ دارد

127

براى شناخت ابعاد ناشناخته ((بزرگان و پيشوايان و علماى دين ))بايد ابتدا از مقياسها و معيارهائى سخن گفت كه آنها نيز ناشناخته اند تقوا، اخلاص ، زهد، بى علاقه گى به دنيا و ساده زيستى عبادت ، عبادت ، مناجات و گريه هاى نيمه شب از خوف خدا يا از عشق به خدا، دلجوئى و يارى رساندن به مستمندان ، تواضع و فروتنى و همه اينها و جز اينها از ارزشهاى بى شمارى است كه در قاموس ((دين ))و ((روحى ))و ((نبوت ))و در قلمر معنويات و روحيات و در مقام شناخت انسان شناسانه و تربيتى مكاتب الهى و اديان آسمانى از آنها سخن بسيار فراوان رفته است .

راستش آن است كه مردم دنيا عموما - مگر آنها كه با روح و جان اين آموزشهاى ملكوتى والا آشنايند - در درك اين مفاهيم و ارزشها، همچون كودكان نابالغى اند كه تو بخواهى با آنها از جفت جوئى و همسر خواهى و كامجوئى سكرآور دختران و پسران بالغ و سالم و پر نشاط و پر نشاط و پر احساس سخن گوئى !... كودك از اين همه جز الفاظى گنگ و نامفهوم هيچ نمى فهمد! حقيقت اين كه درك و احساس دينى و معنوى و اخلاقى يك نوع است و اگر كسى به اين بلوغ نرسيده باشد با او سخن از اين مفاهيم گفتن آب در هارون كوبيدن است و اين است رمز ناشناخته ماندن ابعاد شخصيت مردان الهى (70).

بهلول عاقل گفته است : ((البلوغ بلوغان : بلوغ الاطفال و بلوغ الرجال . اما بلوغ الاطفال فبخروج المنى و اما بلوغ الرجال فبا لخروج و عن المنى )).

بلوغ دو نوع است : بلوع الاطفال و بلوغ رجال . اما بلوغ الاطفال با خارج شدن منى از آنها است و اما بلوغ رجال خارج شدن آنها از منى است (71).


128

بزرگانى كه نفس خود را تنبيه و تاءديب كرده و گوشمالى نموده اند

يكى از اركان سير و سلوك معاتبه و معاقبة و مجاهده است معاتبة عبارت از آنست كه سالك پس از محاسبه اگر مشاهده كرد كه گناهى در خلال روز مرتكب شده است و در اداى حق الهى تقصيرى كرده نبايد نسبت به آن بى تفاوت باشد كه اگر بى تفاوتى از خود نشان دهد براى بار ديگر ارتكاب گناه در نظر نفس آسانتر مى شود و با چند بار تكرار انس با گناه در نظر نفس ‍ آسانتر مى شود و با چند با تكرار انس با گناه پيدا مى كند كه ديگر باز گرفتنش ‍ همچون طفلى كه بر پستان مادر انس گرفته مشكل خواهد شد علاوه از ظلمتهائى كه در اثر گناه بر صفحه دل مى نشيند و آن را تاريك مى كند بنابراين بايد به مجرد مشاهده خلاف از او باز خواست كند و با رياضت نفس آن گناه را جبران نمايد.


129

مرحوم سيد احمد فهرى پس از ذكر اين مقدمه گويد: از يكى از دوستان شنيدم كه گفت : در مجلس مرحوم حاج ميرزا جواد آقاى ملكى قدس الله نفسه يكى از حضار غيبتى كرد آن بزرگوار خيلى ناراحت شده خطاب به غيبت كننده كرده فرموده بود ((چهل سال مرا به زحمت انداختى )) آرى چنين است برادر ما آثار شوم گناه را در خود احساس نمى كنيم كه اين چنين بى پروا مرتكب آن مى شويم .

و از بعضى از بزرگان نقل شده كه در محراب خود تازيانه اى گذاشته بود كه پس از مشاهده تقصير نفس خود را با تازيانه تاءديب مى كرد.

طلحه گويد: يكى از اصحاب روزى از ميان مردم بيرون رفت و جامه هاى خود را از تن بيرون كرد و در ميان سنگريزه هاى داغ صحراى عربستان مى غلطيد و مى گفت : اى نفس بچش كه آتش جهنم از اين داغتر است ، اكنون كارت به جائى رسيده كه شبها همچون مردارى مى افتى و روزها را به بطالت بسر مى آورى ؟ (جيفة بالليل و بطالة بالنهار) گويد: او در اين حال رسول خدا را كه در سايه درختى نشسته بود ديد و نزد آن حضرت آمد عرض كرد نفسم بر من چيره شده بود، حضرت فرمود: بجز اين چاره ديگر نداشتى ؟ هان كه درهاى آسمان براى تو گشوده شد و خداى عزوجل بواسطه تو بر فرشتگان خود مباهات فرمود.

سپس به اصحاب فرمود: از اين برادرتان توشه بگيريد! اصحاب هر يك به او مى گفتند فلانى مرا دعا كن ، رسول خدا فرمود: براى همه يك دعا كن . عرض كرد بارالها تقوا را توشه اينان قرار ده و كارشان بر محور هدايت گردآور...

و نيز مرحوم فهرى گويد: يكى از علماى آخرت روزى نتوانست نماز عصر را به جماعت بخواند در عوض زمينى را كه يكصد هزار در هم ارزش داشت در راه خدا صدقه داد.

و ديگرى را نقل كند: هر شب كه به نماز نمى رسيد آن شب را تا صبح احياء مى گرفت .

و از ابن ربيعه دو ركعت نماز صبح فوت شد يك بنده آزاد كرد همه اين كارها بر مبناى مجاهده و معاقبه بود كه گفته شد.(72)


130

عبدالله بن مسعود خزانه دار بيت المال در پاسخ خليفه چه گفت ؟

131

در زمان خلافت عثمان عبدالله بن مسعود خزانه دار بيت المال بود وليد بن عقبة از رئيس بيت المال مبلغ گزافى را كه كمتر از صد هزار نبود قرض ‍ گرفت زيرا پيش از وى واليان كوفه گاهى مبلغى را از رئيس بيت المال قرض ‍ مى گرفتند و بعدا مى پرداختند ولى او ((وليد)) بر خلاف اصول و مقررات در برابر فشار خزانه دار كه حتما بايد مبلغ مزبور را به صندوق بيت المال باز گرداند سماجت به خرج مى داد و خليفه وقت ((عثمان )) كه برادر وى بود مكاتبه نمود و از او خواست به متصدى بيت المال دستور دهد كه از اين مبلغ صرف نظر كند.

خليفه تحت تاءثير عاطفه غلط برادرى قرار گرفت و به عبدالله ابن مسعود نوشت : تو خزانه دار ما هستى متعرض وليد مباش خزانه دار كه دست پرورده رسول خدا - صلى الله عليه و آله - و مردى پرهيز كار بود از ريخت و پاش خليفه سخت ناراحت گرديد و به خليفه چنين نوشت : من تصور مى كردم كه خزانه دار صندوق مسلمانان هستم اكنون كه معلوم شد من خزانه دار شخص خليفه مى باشم مرا به چنين منصبى نياز نيست و از اين سمت رسما استعفا مى دهم سپس در خطابه اى آتشين مردم كوفه را از جريان آگاه ساخت .(73)


132

پرهيز از حيف ميل بيت المال مسلمين

روز حركت از سرزمين خيبر ناگهان بر غلامى كه ماءمور بستن كجاوه هاى پيامبر بود تيرى اصابت كرد و همان دم جان سپرد ماءموران به جستجو پرداختند، تحقيقات آنها بجائى نرسيد همگى گفتند: بهشت بر او گوارا باشد، ولى پيامبر فرمود: من با شما در اين جريان هم عقيده نيستم ، زيرا عبائى كه بر تن او است از غنائم است و او آن را به خيانت برده است ، و روز رستاخيز به صورت آتش او را احاطه خواهد كرد.

در اين لحظه يك نفر از ياران پيامبر گفت : من دو بند كفش بدون اجازه از غنائم برداشته ام ، پيامبر فرمود: آن را برگردان و گرنه روز رستاخيز به صورت آتش در پاى تو قرار مى گيرد.(74)


133

پاسخ پيامبر اسلام در برابر توقعات همسران

همسران رسول خدا(ص ) پس از جنگ بنى قريظه كه اسلام غنيمتى بدست آورده بود از آن حضرت در خواست خرجى بيشترى و در واقع در خواست يك زندگى تجملى كرده بودند پيغمبر اكرم - صلى الله عليه و آله - اين در خواست را نپذيرفت و فرمود: ((من رئيس اسلام و مسلمين هستم و بايد بسيار زندگى عادى داشته باشم تا فقرا و بينوايان احساس حقارت نكنند)) اما آنان حضرت را آزردند سرانجام رسول خدا از آنها اعراض و دورى كرد.


134

پيغمبر (ص ) به ((حفصه )) فرمود: آيا داورى مردى بين من و تو را مى پذيرى ؟ ((حفصه )) عرض كرد: آرى . آنگاه رسول خدا (ص ) بدنبال عمر فرستاد، چون عمر آمد پيامبر به ((حفصه )) فرمود: سخن بگو، عرض كرد شما سخن بگوئيد ولى حق را بگوئيد، با شنيدن اين سخن ، عمر به گوش ‍ حفصه سيلى زد.(75)

پيامبر ناراحت شد و آثار خشم بر چهره ايشان نمايان شد عمر را فرمود: من تو را بر زدن دخترت طلب نكردم بلكه تو را خواستم تا ما را آشتى دهى و سپس با ناراحتى مجلس را ترك گفتند و چندى بعد اين آيات بر پيامبر (ص ) نازل شد.

((يا ايها النبى قل لازواجك ان كنتن تردن الحياة الدنيا و زينتها فتعالين امتعكن و اسر حكن سراجا جميلا و ان كنتن تردن الله و رسوله والدار الاخرة فان الله اعد للمحسنات منكن اجرا عظيما يا نساء النبى لستن كاحد من النساء...))(76)

اى پيغمبر به همسران خود بگو اگر شما زندگانى و زينت و زيور دنيا را طلب هستيد بيائيد تا مهريه شما را بپردازم و همگى شما را به خوبى طلاق بدهم . و اگر طالب خدا و رسول و مشتاق آخرت هستيد خداوند هم به نيكوكاران شما اجر عظيم خواهد داد. اى زنان پيغمبر شما مانند ديگر زنان نيستيد(77)...

و در آيه ديگر مى فرمايد: لقد كان لكم فى رسول الله اسوة حسنة لمن كان رجوا الله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيرا.))(78)

چه خوب است هر مسلمانى مخصوصا پيشوايان و زمامداران و علماء اين آيه را با آيه اى كه قبلا ذكر شد و شان نزول آن را با دقت مطالعه و در اطراف آن تفكر نموده سپس به حساب زندگى خويش رسيده و مقايسه نمايد.


135

ساده زيستى امامان عليهم السلام

عجلان كه شبى ميهمان حضرت صادق - عليه السلام - بود مى گويد: مقدارى سركه و روغن زيتون و گوشت سرد بر سر سفره حاضر شد امام گوشتها را جدا و به من تعارف نمود و خود به خوردن سركه و روغن زيتون مشغول شد و فرمود ((ان هذا طعامنا و طعام الانبياء)) اين غذاى ما و غذاى پيامبران است (79).


136

امام صادق - عليه السلام - روزى وارد حمام شد صاحب حمام اجازه خواست كه حمام را به احترام حضرت چنانچه براى افراد مهم و سرشناس ‍ قرق مى نمايد براى حضرت نيز قرق كند. امام فرمود ((لا حاجة لى فى ذلك المومن اخف من ذلك )) مرا به اين كار نيازى نيست مؤ من سبكبارتر از اين تشريفات است .(80)

يكى از اصحاب وارد منزل حضرت صادق عليه السلام شد پيراهنى وصله دار در تن امام ديد كه توجهش را جلب نمود امام كتابى را كه در پيش خود داشت به او داد كه در آن كتاب نوشته شده بود:

((لا ايمان لمن لاحياء له و لا مال لمن لا تقدير له ولا جديد لمن لا خلق له )).(81)

كسى كه شرم و حيا ندارد ايمان ندارد، و آنكه برنامه ريزى و اندازه گيرى در مصرف ندارد مال و ثروت ندارد، و كسى را كه جامه كهنه نيست جامه نو هم برايش نخواهد ماند.(82)

- شعر

شعرى از مؤ لف

ماه رويانى كه عالم را منور ساختند
گلرخانى كه گلستان را معطر ساختند

آن فرشته سيرتان در صورت انسان پاك
خاك را با تربيت كبريت احمر ساختند

بهتر از هر گنج زر گنج قناعت يافته
از هوا بگذشته عالم را مسخر ساختند

با عبادت با رياضت روز شب كوشيده اند
خويش را آماده فرداى محشر ساختند

دست از دنيا كشيده علم دين آموختند
پادشاهان را براى خويش نوكر ساختند

هر گياه تلخ ‌تر از زهر را آن عارفان
بانگاه خويش شيرين تر ز شكر ساختند

آمدند از عرش تا با فرشيان آميختند
خاكيان را چون ملائك بلكه بهتر ساختند

چون مسيحا باز مى كردند زنده مرده را
هر كجا پا نهادند خاك را زر ساختند

اى خوشا بر همت مردانه مردان علم
با عمل عمامه را چون تاج بر سر ساختند

از خلايق چشم پوشيدند و در هر مشكلى
تكيه گاه خويش را الله اكبر ساختند

اى خوشا آنانكه درس عاشقى در مكتب
اهلبيت آموختند و جمله از بر ساختند

اى حسينى شكر اين نعمت نما كاندر دلت
مهر حيدر را عجين با شير مادر ساختند


137

مرحوم ملا جعفر بواسطه مسامحه در حقوق مردم در عذاب بود

138

محدث نورى (قدس سره ) در دار السلام نقل كرده از عالم فاضل حاج ملا ابوالحسن مازندارنى كه گفت من دوستى داشتم از اهل فضل و كمال و تقوى به نام ملاجعفر ابن عالم صالح ملا محمد حسين طبرستانى از اهل قريه اى كه آن را ((تيلك )) گويند، وقتى طاعون عظيم آمد كه تمام بلاد را فرا گرفت اتفاق افتاد كه جماعت بسيارى پيش از او وفات كردند در حالتى كه او را وصى خود قرار داده بودند و اموال ايشان در نزد او جمع شده بود و هنوز به مصرف نرسانده ، او نيز به مرض طاعون وفات كرد و آن مالهاى امانت ضايع گرديد و به مصارفى كه بايد برسد نرسيد و چون حق تعالى زيارت عتبات عاليات را نصيب من كرد، شبى در كربلا در خواب ديدم دو نفر زنجير آتشين به گردن رفيقم ملا جعفر گذاشته مى كشند، او چون مرا ديد خواست با من سخن بگويد آن دو نفر مانع شدند تا سه مرتبه او به من نزديك شد و خواست حرفى بزند ماءمورين زنجير را كشيدند و مانع شدند من از ديدن آن حال و منظره وحشت كرده و ترسيدم و فرياد كشيده از خواب بيدار شدم و يك نفر از علما كه نزديك من خوابيده بود از صيحه من بيدار شد، پس من خواب را بر او نقل كردم ، اتفاقا هنگام باز كردن درهاى حرم بود، من و رفيقم برخاسته به حرم مشرف شديم و پس از زيارت براى آن مرحوم طلب آمرزش كرديم و تا بيست سال ديگر از حال آن مرحوم مطلع نشدم و چنان فهميدم كه اين عذاب به واسطه كوتاهى او باشد در اموال مردم كه نزد او به امانت بود و به مصارف خود نرسيده بود، پس از بيست سال به زيارت حج مشرف شدم و چون از اعمال حج فارغ شدم در مراجعيت به مدينه منوره مشرف شدم ، در مدينه مرا بيمارى سختى عارض شد كه قادر به حركت نبودم به رفقا التماس كردم تا مرا به دوش گرفته به حرم محترم حضرت رسول - صلى الله عليه و آله بردند و چون داخل حرم شدم از هوش رفتم چون به هوش آمدم مرا به نزديك ضريح مطهر حضرت رسول بردند، پس ‍ بردند نزديك خانه فاطمه زهرا كه محل زيارت آن بانوى بزرگ اسلام است پس نشستم و زيارت كردم و طلب شفا براى خود نمودم و حضرت حسين عليه السلام را در نزد آن بى بى شفيع قرار دادم و عرض كردم بى بى جان من مجاور قبر حسينت هستم به حق آن بزرگوار شفاى مرا از خداوند متعال مسئلت نما پس به جانب حضرت رسول رو كرده آنچه حاجت داشتم عرض كردم ، از جمله طلب كردم شفاعت آن حضرت را براى بعضى از رفقا و دوستان كه وفات كرده بودند و اسمهاى آنها را يك يك ذكر مى كردم تا رسيدم به اسم ملا جعفر آنوقت يادم آمد خوابى كه از او ديده بودم حالم منقلب شد پس اصرار كردم در طلب مغفرت و سؤ ال شفاعت براى او و عرض كردم من بيست سال قبل او را در حال بدى ديدم به هر حال بسيار الحاح و تضرع و زارى كردم در حق او پس در حال خود خفتى ديدم برخاستم با پاى خود به منزل آمده و به بركت حضرت زهرا عليها السلام شفا يافتم و چون خواستيم از مدينه حركت كنيم در احد منزل كرديم و شهداى احد را زيارت كرديم تا اينكه خوابيديم من در خواب ديدم ملاجعفر رفيق خود را به هيئت خوبى و با لباسهاى فاخرى نزد من آمد و سلام كرد و گفت مرحبا به تو برادر با صداقت ، شايسته است كه رفيق با رفيق اين چنين باشد كه تو با من كردى ، من در اين مدت در شدت بلا و محنت گرفتار بودم ، پس تو از روضه منوره بيرون نيامدى مگر آنكه خلاص ‍ كردى مرا از آن گرفتارى و الان دو روز يا سه روز است كه مرا آزاد كردند و حضرت رسول صلى الله عليه و آله اين جامه ها را براى من فرستاده و حضرت صديقه صلوات الله عليها اين عبا را براى من فرستاده و كار من بحمدالله به عافيت و خير منجر شد و من آمدم براى مشايعت تو و آنكه بشارت دهم ترا پس خوشحال باش كه به سلامت سوى اهل خود بر مى گردى و آنها هم سالم هستند، پس بيدار شدم شكر گويان و شادى كنان (83).


139

عالم بزرگوارى به واسطه مديونى پس از مرگ در عذاب بود

140

محدث قمى مى فرمايد شيخ ما ثقة الاسلام نورى در دار السلام نقل فرموده كه : حديث كرد مرا سيد فاضل مويد ارشد و عالم تقى آقا مير سيد على ابن عالم جليل امير سيد حسن حسينى اصفهانى كه گفت چون علامه والدم وفات كرد من در نجف اشرف مشغول تحصيل بودم و امور آن مرحوم به دست برادرم بود و من كاملا اطلاعى نداشتم پس از هفت ماه از وفات آن بزرگوار مادرم به رحمت خدا رفت ، جنازه آن مرحومه را به نجف اشرف آوردند و دفن كردند، در يكى از روزها در خواب ديدم كه گويا در حجره خويش نشسته ام كه ناگاه مرحوم پدرم وارد شد، من برخاستم و سلام كردم پس نشست و مرا نوازش كرد و من دانستم كه او مرده است پس سؤ ال كردم كه شما در اصفهان وفات كرديد چگونه شما را اينجا مى بينم ، فرمود بلى بعد از وفات ما را در نجف اشرف مكان دادند گفتم والده هم نزد شما است ؟ فرمود او نيز در نجف است ولى در جاى ديگر است ، آنوقت متوجه شدم كه علتش اين است كه پدرم عالم است و محل علما بالاتر است از محل جاهل ، پس سؤ ال كردم از حال آن مرحوم ؟ فرمود: من در تنگى و سختى بودم ولى الان فرج و گشايشى حاصل شده است ، من از روى تعجب گفتم : آيا شما هم در سختى و تنگى قرار گرفتيد فرمود بلى حاج رضا پسر آقا بابا مشهور به نعل بند از من طلبى داشت از جهت او حال من به بدى كشيد، پس تعجب من زياد شد و از خواب بيدار شدم با حال ترس و تعجب ، صورت خواب را به برادرم نوشتم و از او خواستم كه بنويسد براى من كه آيا حاج رضاى مذكور طلب دارد از مرحوم پدرم يا نه ، برادرم در جواب نوشت كه من در دفترى كه اسامى طلب كاران بود مراجعه كردم هر چه تفحص كردم اسم اين مرد را نيافتم ، من بار ديگر نوشتم كه از آن مرد سؤ ال كند، برادرم در پاسخ نوشت : كه من سؤ ال كردم او گفت : بلى من هيجده تومان از آن مرحوم طلبكارم و غير از خدا هيچكس نمى داند، و بعد از فوت ايشان از شما پرسيدم كه اسم من در دفتر طلبكاران هست يا نه ؟ شما گفتيد: نه ، پس من با خود گفتم چون مدركى ندارم نمى توانم طلب خود را اثبات كنم و معلوم شد آن مرحوم مسامحه كرده و اسم مرا در دفتر ننوشته است : آنوقت من صورت خواب شما را به او نشان دادم و نقل كردم و خواستم آن وجه را به او بدهم قبول نكرد و گفت : من طلب خود را بر آن مرحوم حلال كرده و او را برى ء الذمه نمودم .(84)


141

علت مسدود شدن باب مكاشفات براى متاخرين را پيامبر (ص ) براى ملا صالح برغانى فرمود

مرحوم حاج ملا محمد صالح برغانى قزوينى كه برادر شهيد ثالث و از علماى بزرگ است ، پيامبر اكرم (ص ) را در خواب ديد و از آن حضرت چند سؤ ال كرد، يكى اينكه : علت چيست كه علماى سابق صاحب كرامات و مكاشفات بودند و در اين زمان باب مكاشفات مسدود شده است ؟

آن حضرت فرمود: سبب اين است كه علماى گذشته احكام را دو قسم كردند: واجب و حرام ، حرام را ترك مى كردند و واجب را انجام مى دادند، يعنى در مقام عمل مباحات و مكروهات را ترك مى كردند و مستحبات را انجام مى دادند و از واجبات مى شمردند ولى شما طبقه متاءخرين ، احكام را در مقام عمل پنج قسم كرده ايد و مستحبات را ترك كرده و مكروهات و مباحات را مرتكب مى شويد از اين رو ابواب كرامات و مكاشفات بر شما مسدود گرديده است (85).


142

پاسخ تو را امام عليه السلام فرموده است

مقاتل بن صالح گويد: نزد حماد بن سلمه بودم ديدم در خانه او چيزى نيست جز حصير و قرآن و مطهره و چند كتاب و در حالى كه من به زندگى ساده و بى آلايش او فكر مى كردم ديدم در مى زنند چون در باز شد ناگاه محمد بن سليمان يكى از خلفاء وارد شد نشست و گفت : اين چه سرى است كه هر وقت من تو را مى بينم رعب و ترس وجود مرا احاطه مى كند؟ حماد گفت :

((لانه قال عليه السلام : ان العالم اذا اراد بعلمه وجه الله تعالى هابه كل شى ء فان اراد ان يكنز به الكنوز هاب من كل شى ء)).


143

يعنى پاسخ تو را امام عليه السلام فرموده است و آن اينكه هر كس علم و دانش را براى رضاى خدا بياموزد همه چيز از او مى ترسند ولى هر كس علم و دانش را براى زراندوزى و مال و مقام بياموزد از هر چيزى مى ترسد. آن وقت خليفه چهل هزار در هم را در يك كيسه اى به او عرضه كرد، حماد گفت : اينها را به صاحبانشان رد كن كه به ظلم از آنها گرفته اى ، خليفه گفت : و الله كه اين از مال ارثى من است . حماد گفت : مرا در آن حاجتى نيست . گفت بگير به ديگران قسمت كن ، گفت : شايد در تقسيم عدالت را رعايت نتوانم بكنم آن وقت مواخذه خواهم شد و اگر عدالت كنم نيز ديگران از من ارضى نخواهند شد چون به كسانى كه نداده ام خواهند گفت : با عدل رفتار نكرد پس اين مال را از ما دور كن .(86)


144

حالات معنوى و عرفانى مرحوم آخوند كاشى

حكايات چندى در خصوص حالات عرفانى آيت الله مرحوم آخوند ملا محمد على كاشى اين عارف وارسته نقل شده كه عموما به حد تواتر رسيده است .

آيت الله حاج آقا رحيم ارباب كه صاحب اسرار و واقف به دقايق و جزئيات استادش بود يكى از اين حكايات را نقل فرموده كه خلاصه اش چنين است :

در آن هنگام كه دائم ملازم خدمت مرحوم آخوند بودم يك روز امر فرمود كه شام را ترتيب بدهم ، من در پستوى حجره مشغول فراهم كردن شام بودم كه آخوند به نماز ايستاد پيرمرد آن شب حالى پيدا كرد نمازى خواند و مناجاتى كرد، گوئى تمام درختان با هم همنوا شده و مى خوانند: ((سبوح قدوس ورب الملائكه و الروح )).

صدايش آهنگى يافته بود كه آن آهنگ آسمانى تسمه از گرده هر شنونده اى مى كشيد، غرق در عوالمى بود كه گوئى حضور مرا در آن مكان بكلى از ياد برده بود و من مات و مبهوت و متحير آن صحنه بودم كه ناگهان به خود آمد و من هم به خود آمدم در حالى كه بوى غليظى كه از غذاى سوخته بلند شده بود تمام حجره و صندوقخانه را پر كرده بود و در آن عالم حيرت من ، تمام غذا در تا به سوخته و ذغال شده بود. آخوند هم بدون اينكه چيزى از آن عوالم به روى خود بياورد فرمود: آقا رحيم بادمجانها سوخت طورى نيست اينكه ناراحتى ندارد مقدار اين بوده است كه امشب هم حاضرى بخوريم .(87)


145

آرى خودم فرشته ها را به اين صفات ديده ام

مؤ لف شرح زندگانى آيت الله العظمى بروجردى مى نويسد: حجت الاسلام و المسلمين حاج آقا محمد مقدس اصفهانى برايم نقل كردند كه روزى در جلسه درس تفسير مرحوم آخوند كاشى حاضر بودم و اين آيه را تفسير مى فرمودند.

((اولى اجنحة مثنى و ثلاث و رباع )).(88)


146

ايشان در خلال مطلب تفسير فرمودند: همين طور است خودم مكرر آنها را به همين وصف ديده ام كه با همين صفت بوده اند بعضى داراى دو بال و بعضى سه بال و بعضى ديگر چهار بال داشتند.(89)

حجت الاسلام جناب آقاى حسين انصاريان در جلد پنجم عرفان اسلامى كه شرحى است بر كتاب مصباح الشريعه مى نويسد: يكى از تربيت شدگان علمى و عملى مرحوم آخوند كاشى فيلسوف و فقيه و حكيم بزرگ مرحوم آقاى حاج آقا رحيم ارباب بود، اين فقير دوبار براى زيارت آن مرد بزرگ به اصفهان رفته و هر بار از خرمن فيض آن جناب بهره ها گرفتم ، اين مرد بزرگ از حالات معنوى و روحى استاد عاليقدرش مرحوم آخوند كاشى مسائلى بس مهم نقل مى كرد.


147

برگ درختان و سنگ ريزه ها در مناجات با او هم صدا بودند

يكى از طلبه هاى مدرسه صدر، محل سكونت آخوند كاشى كه داراى حالات معنوى و عرفانى بود مى گويد:

شبى براى عبادت و مناجات از خواب برخاسته وقتى وضو گرفتم و آماده براى برنامه حال شدم ، ناگهان ديدم تمام در و ديوار مدرسه و سنگ ريزه ها و برگ درختان در پاسخ ناله انسانى دل سوخته به نواى : ((سبوح قدوس رب الملائكهو الروح )) در ترنمند.

خداوندا اصل ناله و صدا از كيست و اين چه صدائى است كه تمام موجودات مدرسه با او هم آهنگند؟ مشغول تحقيق شدم . نزديك حجره آخوند رسيدم ديدم محاسن سفيدش را روى خاك گذاشته در حالى كه چون سيلاب از دو ديده اشك مى بارد اين ذكر شريف را مى گويد: ((سبوح قدوس رب الملائكه و الروح )) و در ديوار مدرسه و درختان و نباتات به دنبال او اين ذكر را مى گويند، از هيبت ذاكر و ذكر مذكور فريادى زدم و غش كردم چون به هوش آمدم به حجره خود رفتم ، وسط روز خدمت استاد رسيدم با حالتى پر از اعجاب و بهت و حيرت به حضرت استاد عرض كردم : داستان ديشب چه بود كه مرا سخت به تعجب انداخت آخوند كاشى در كمال سادگى به من گفت : تعجب از تو است كه به چه علت گوش ‍ تو باز شد تا چنين برنامه اى را شنيدى ، هان توجه كرده بودى كه در برابر اين نامه توفيق شنيدن يافتى .(90)


148

پرده از جلو چشم برداشته شد

149

نقل شده : روزى مرحوم آخوند به اتفاق پيشخدمت خويش به محلى رفته بود ناگهان او را مورد عتاب قرار داد و كلمات مهملى به وى گفت بعد از آنكه به مدرسه صدر برگشتند پيشخدمت اين برخورد را از مرحوم آخوند جويا شد. آخوند كه حقيقتا روح ملكوتيش سزاوار ماءوا در عالم خاك نبود پرده از روى سر قضيه برداشت و گفت : ناگاه پرده از جلو چشمم برداشته شد و هر كس را به صورت و شكل حقيقى خودش ديدم و آنچنان صحنه فوق العاده بود كه عنان سخن از دستم رفت .(91)


150

مقام عرفانى آخوند كاشى به گواهى چند نفر از بزرگان

آخوند عارف ترين افراد به ساحت مقدس ربوبى بود لذا: جابرى انصارى كه از شاگردان آن بزرگوار بود نقل مى كند: آخوند هر نيمه شب نمازى چنان با سوز و گداز مى خواند و بدنش به لرزه مى افتاد كه از بيرون حجره صداى حركت استخوانهايش احساس مى شد.(92)

(داستانهاى فوق از مجله نور علم دوره چهارم شماره دوازدهم 48 ص 56 - 54 نقل شده است ).

مرحوم آيت الله آقا نجفى قوچانى كه عارفى وارسته و از شاگردان مرحوم آخوند كاشى است مى نويسد: ملا محمد كاشى هميشه پيش از درس بقدر يك ربع موعظه و نصحيت مى نمود كه خيلى مؤ ثر واقع مى شد به طورى كه مصمم مى شديم بالكليه از دنيا و مافيها صرفنظر كرده و متوجه آخرت گرديم .(93)

و نيز مى نويسد: مرحوم آقا شيخ محمد كاشى پيرمردى بود كه در مدرسه صدر جستم ، طلاب او را تعريف مى كردند و خودش مدعى بود كه در بيست و دو علم مجتهد است و مدعى مقام شهود و فنا هم بود و در اين دعواها صادق بود(94).

شهيد آيت الله مطهرى مى نويسد: مرحوم آخوند كاشى مردى مرتاض بود و حالات عجيبه از او ظاهر مى شده است ، بسيارى از اعاظم و از آن جمله آيت الله العظمى حاج آقا حسين بروجردى ... از شاگردان اويند. در سال 1322 شمسى كه در بروجرد از محضرشان (آيت الله بروجردى ) استفاده مى كردم از خودشان ، شاگردى نزد آخوند و همچنين ظهور حالات عجيب آخوند را شنيدم .(95)

آخوند كاشى معاصر و يار صميمى حكيم جهانگير خان قشقائى بود و ارتباط قلبى خاصى با هم داشته اند، گويا هم بحث نيز بوده اند و هر دو از شاگردان آقا محمد رضا قمشه اى بودند و حكيم قشقائى امور كفن و دفن خود را به آخوند كاشى واگذار نموده بودند و او نيز به وصيت وى عمل كرد.(96)

معظم له روز شنبه 20 شعبان 1333 ق به گلشن رضوان پرواز كرد و در تخت فولاد اصفهان در جنب لسان الارض مدفون گرديد.


151

ماده تاريخ وفاتش را جابرى انصارى چنين گويد:

طايرى سر برون نموده و گفت
زد محمد علم به قصر بهشت (97)


152

فرازهائى از سخنان دانشمندان درباره اخلاق

شايد كمال دانائى انسان به اين باشد كه به نادانى خود پى برد و شايد داناى واقعى كسى است كه از نادانى خود آگاه باشد و از اين رو بايد به راستى باور داشت كه سقراط از همه فيلسوفان سده هاى نوين و مخالفين فلسفه ماوراء طبيعت پيشروتر بوده است چه او به مدعيان دانش چنين مى گفته است : من و شما نادانيم و بيهوده مرا دانا مى خوانند تنها يك فرق هم داريم و آن اين است كه من مى دانم كه نمى دانم و شما از نادانى خود ناگاهيد و اگر دانائى به اين معنا باشد البته من دانا هستم چه از نادانى خود براستى آگاهم .

بيست و چهار قرن از روزگار سقراط مى گذرد و شايد سختى خردمندانه تر از آنچه او در اين باره گفته است تاكنون زبان بشرى به بيان نياورده باشد.

مى گويند در طاق ((معبد دلف ))در يونان اين جمله نوشته شده بود: خود را بشناس . و معروف است كه سقراط از ديدن اين جمله متوجه اهميت انسان و وظائف او گرديد و به اصطلاح مشهور، فلسفه را از آسمان به زمين آورد و هسته مركزى ابحاث خود را خودشناسى و علم اخلاق قرار داد و به جهانيان اين نكته را آموخت كه شناختن وظيفه خود يعنى تقوا و فضيلت را نتيجه علم و دانش مى دانست ولى هدف علم و دانش را خودشناسى مى پنداشت .

خود را بشناس ،براستى بسى ناپسنديده است كه آدمى از بسيارى چيزها آگاه باشد و از خود ناآگاه ، زيرا بدون شناختن خويش نمى تواند از هدف هستى خود آگاه گردد و بدون اين آگاهى نمى داند چه بايد بكند با اين سرگردانى چگونه مى تواند خوشبختى را بدست آورد؟ كه بنا به گفته دانشمندان اخلاق خوشبختى دنباله شناختن آن و براى شناختن آن و براى شناختن وظيفه و تكاليف خويشتن بناچار بايد خود را شناخت .


153

عصاره و ماحصل علم اخلاق و گفته دانشمندان اين علم را مى توان در دو جمله زير خلاصه كرد:

1 - با ديگران آنگونه رفتار كن كه مى خواهى با تو رفتار كنند يا آنچه براى خود مى پسندى براى ديگران بپسند.

2 - آنچه را كه نمى خواهى بر تو روا دارند بر ديگران روا مدار يا: آنچه را براى خود نمى پسندى براى ديگران مپسند.

واقعا علم اخلاق را بهتر از آنچه از دو جمله بالا فهميده مى شود نمى توان خلاصه كرد ولى عيب كار در اين است كه خود را به اين اصل ملتزم ساختن براى افراد عادى بشر مشكل و يا مجال است زيرا لازمه ملزم بودن به اين دو اصل اخلاقى آن است كه انسان بتواند خود و ديگران را به يك چشم بنگرد (بزرگترين مشكل اين جهان خود پسندى است ).

مرحوم شيخ بهائى كه يكى از سرمايه هاى افتخار ايران و اسلام است در يكى از مثنويهاى پر معز خود گويد: اگر مردى به ما بگويد: چهل سال ديگر را كه از عمرت باقى مانده است به چند مى فروشى ؟ ديوانه اش مى پنداريم و در پاسخ مى گوئيم ده يك آنرا به ملك جهانى نمى دهيم اما اگر نيك مى گويم همواره همه عمر را به مفت مى فروشيم زيرا عمر كه از گذشتن آن سودى بدست نيايد براستى مفت بر باد رفته است .(98)


154

موعظه را ترك كرد چون خود را ناقض ديد

محدث قمى (قدس سره ) در فوائد الرضويه در شرح حال محمد حسين بن محمد باقر بن محمد تقى اصفهانى نوشته است : عالم ربانى و فاضل صمدانى وحيد بلا ثانى ... زهد ورزيد در دنيا هنگامى كه دنيا به او اقبال كرده بود، و ترك كرد رياست را در وقتى كه اتفاق كلمه شد بر او منزوى از مردم و مشغول گشت به تكميل نفس خويش و توجه كرد به عالم قدس پس ‍ گشود حق تعالى بر او خزائن رحمت خود را...


155

نقل است كه آن جناب به اصفهان رفت و مرجعيت پيدا كرد و متصدى حكومت شرعيه شد و مردم را در منبر موعظه مى فرمود. فرموده است وقتى شروع كردم در علم اخلاق و تكميل نفس ديدم . من خودم ناقصم و شايسته نيست كه ناقص تكميل ناقص ديگر كند (خفته را خفته كى كند بيدار) پس دست از جميع رياست و مناصب خود كشيده و از اصفهان بيرون شدم براى تكميل نفس خويش .(99)

(داستان بسيار جالب و تكان دهنده خواب ديدن يك روضه خوان صحراى محشر را، در جلد دوم اين كتاب صفحه 302 نقل شده به آنجا مراجعه شود).


156

زهد و تقواى مرحوم آيت الله العظمى سيد محمود شاهرودى

حضرت آيت الله العظمى حاج سيد محمود شاهرودى از هد زمان خود بودند و زهد و تقوايشان زبانزد مردم بود.

ايشان با آنكه در زمان قبل از مرجعيت و بعد از آن در خانه استيجارى زندگى مى كردند مبلغ پنج هزار دينار كويتى به خدمتشان آوردند كه خانه اى براى ايشان بخرند آيت الله شاهرودى فرمودند: اين پولها مال من است ؟ عرض ‍ كردند بلى مال شما است . در همان مجلس به فرزندشان آقا سيد على فرمودند: اين پولها را تبديل به دينار عراقى كنيد و به مصرف نان ماهيانه و مصارف ضرورى حوزه هاى علميه نجف اشرف و كربلا و سامرا برسانيد و آقا سيد على نيز بدين كار اقدام نمود.

سال بعد همان اشخاص كه سال قبل پول آورده بودند دوباره پول آورده بودند ولى به دست ايشان ندادند و به اتفاق حاج آقا سيد على فرزندشان رفتند منزلى را خريدارى كردند و سند آن را بنام آن مرحوم نوشتند و بعد ايشان را به منزل جديد منتقل نمودند و تا آخر عمر در همان منزل زندگى نمودند و در همان منزل از دنيا رفتند و اكنون آن خانه را دولت بعث عراق غصب نموده است .

وقتى براى ايشان زوارهاى ايران فرش مى آوردند ايشان در همان مجلس به خود زوارها مى فرمود: شما از طرف من وكيل هستيد كه اينها را بفروشيد و پولش را بياوريد كه حوزه علميه احتياج دارد در حالى كه فرشهاى منزلشان را همان جاجيم هاى نازك بافت مجن شاهرود و قالى بسيار مستعمل بود تشكيل مى شد.


157

آخوند ملا على نورى از ميرزاى قمى تقليد مى كند.

158

مرحوم آخوند ملا على نورى (اعلى الله مقامه كه در علم حكمت و فلسفه استاد بود) در نامه اى به مرحوم ميرزاى قمى چنين مى نويسد: من چندى در خدمت آقا سيد حسين قزوينى تحصيل نمودم او را عقيده آن بود كه در اين دوره احتياط اقرب به سبيل نجات است و ما هم طريق احتياط را دوست داشتيم تا اينكه در اصفهان خدمت آقا محمد بيد آبادى رسيديم ايشان را همين طريقه شيوه مرضيه بود، حال نمى دانيم راى مبارك شما چه اقتضا مى نمايد؟ مرحوم ميرزا در جواب نوشتند كه : چاره اى جز تقليد مجتهد حى جامع الشرايط نيست زيرا كه احتياط منجر به عسر و حرج است علاوه بسا باشد كه احتياط امكان ندارد چون بسمله در نماز اخفات بعضى جهر لازم دانسته اند و بعضى اخفات ، اكنون احتياط چون توان نمود؟ علاوه اهل و عيال چگونه احتياط مى كنند و شما هم با ايشان معاشرت داريد؟ پس ‍ جناب آخوند رساله اى از ميرزا خواست و تا او در حيات بود تقليد او را مى نمود و پس از وفات او تقليد مرحوم حجة الاسلام حاج سيد محمد باقر (شفتى ) مى كرد.(100)

آرى آخوند ملا على نورى با آن مقام علمى تقليد مى كند. تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .


159

اعتراف كسروى به فضائل مرحوم ملاقربانعلى زنجانى و ملاعلى اكبر اردبيلى

كسروى دشمن سرسخت تشيع و عالمان دين در باب حجة الاسلام ملا قربانعلى زنجانى نوشته است در اينجا (زنجان ) يك ملاى شگفتى بنام آخوند ملاقربانعلى مى بود كه لگام مردم را در دست گرفته و از گرائيدن به مشروطه باز مى داشت ، اين آخوند نيز دلداده حكومت شرعى بود و در خود زنجان و حومه آن فرمان مى راند زيرا به دعواها رسيدگى مى كرد و فتوا مى دادى و قصاص مى كردى و حد زدى و زكاه و مال امام گرفتى ، بى تاج و تخت سلطنت و پادشاهى كردى ...

اين نيز همچون ميرزا على اكبر اردبيلى (مجتهد بزرگ و متنفذ و خدوم اردبيل در آن روزگار) پول نيندوختى و خود با تهيدستى بسر بردى و از اينروى در ميان پيروان نام نيك و جايگاه بلند مى داشت و آوازه اش به بيشتر شهرها رسيده بود.(101)


160

ملا على اكبر اردبيلى همانند ملا قربانعلى زنجانى در دفاع از اسلام

161

آقاى مهدى مجتهدى تبريزى نيز در (رجال آذربايجان در عصر مشروطه ) ص 83 آورده است : مرحوم حاج ميرزا على اكبر آقا اردبيلى از حيث طرز زندگى و التزام به تطبيق رفتار خود با رفتار مسلمين صدر اسلام به آخوند ملا قربانعلى شباهت داشت اما در فضل و دانش به پايه آخوند نمى رسيد وى مانند آخوند ساده زندگى مى كرد و خود خورجينى به دوش مى گرفت به دهات و چادرهاى عشاير مى رفت و مال امام مى گرفت و با منتهى درجه صرفه جوئى و دلسوزى آن وجوه را به مصرف مى رسانيد روى اين جهت در اردبيل و اطراف مخصوصا در بين شاهسونها متنفذ بود و مردم آن سامان از اوامر او اطاعت مى كردند چنانكه پس از سقوط تزار بر اثر فتواى او اهالى اردبيل و عشاير جلوى بلشويكها را گرفتند، وى در مذهب سخت متعصب بود و با تمام مظاهر فساد تمدن جديد مخالف بود و ميل داشت مقررات اسلامى مو بمو اجرا شود و مسلمين به طهارت اوليه صدر اسلام عودت كنند.(102)

مستوفى تفرشى در ((تاريخ انقلاب ايران )) به مناسبت اغتشاش زنجان در عصر مشروطه مى نويسد: جناب آخوند مظهر تدين است و منبع تقدس از تقدسش همان بس كه اين وجود محترم چون عنقا از خلق كناره گرفته است وجود مقدسش اعلم و اورع و ازهد و اتقى است زبان من از تمجيدش قاصر است نه من بلكه تمامى اهل مملكت به حالت آخوند بصيرت تامه دارند كه در اين مدت كه قريب يكصد و بيست سال از عمر شريفش مى گذرد هيچوقت حركتى غير قانون ... از ايشان ديده و شنيده نشده .(103)


162

برنامه غذاى مرحوم آخوند

آيت الله حاج سيد عز الدين زنجانى مرقوم داشته اند كه (مرحوم ولد مى فرمودند آخوند در بيست و چهار ساعت يكبار در ظهر غذا مى خوردند و از مغز گردو زياد استفاده مى كرد و اين يكبار را خوب غذا مى خورد).

و نيز فرمودند مرحوم آخوند بدنى نيرومند و قوى داشت و هرگز نيازى به طبيب نمى يافت و اگر احيانا جزئى كسالت عارض وى مى گشت با امساك در غذا خوردن قند داغ و اينگونه چيزها معالجه مى كرد.

به نوشته مرحوم روحانى آخوند ساليان دراز با يك پوستين فرسوده زندگى فرمود و با آنكه همه ساله پوستين هاى گرانبهاى كابلى برايشان مى آوردند آنها را مى پذيرفت و فى المجلس به يكى از طلاب مى بخشيد چنانچه در يكى از روزهاى سرد زمستان خدمتكار اسعدالدوله ذوالفقارى با بقچه اى وارد مجلس درس شد و گفت : آقاى اسعد الدوله به مشهد مقدس مشرف شده و از طرف حضرت عالى نايب الزياره بوده اند اينك بازگشته و عزم شرفيابى دارند و يك پوستين كابلى هم تقديم حضور شريف كرده اند آخوند فرمود: متقابلا از جانب من به او سلام برسان و اين پوستين را نيز به دوش آقا سيد جعفر بيندار، آقا سيد جعفر گفت : آقا آخر پوستين را براى شما آورده اند، فرمود: خير من هم به شما مى دهم ، من يك پوستين كهنه دارم كافى است .(104)


163

اعتراف مخالفين به فضيلت مرحوم آخوند

164

مهدى بامداد نويسنده تاريخ ايران كه تاريخش از حملات مغرضانه به عالمان دين خالى نيست به زهد و تقواى حجة الاسلام اعتراف كرده و مى نويسد: آخوند ملا قربانعلى در مدت حيات خود... زندگانى بسيار ساده اى داشت و به اقل ما يقنع قناعت مى ورزيد و از هيچكس توقعى نداشته و همش مصروف به رسيدگى امور شرعيه بوده است ، مى گويند هنگامى كه بدرود حيات گفت دارائى ايشان فقط 50 ريال بوده است .(105)

و نيز بابا صفرى مؤ لف كتاب ((اردبيل در گذرگاه تاريخ )) با همه ضديتى كه به خاطر همدلى با مشروطه چيان ، مخالف آخوند است مى گويد: او روحانى فقيه را زاهد و با تقوا بود و به قول آيت الله سيد جلال الدين سلطان العلماى ملكى زنجانى و ثقات ديگر زنجان از مال دنيا به چند تكه زيلو و يك پوستين و يك سماور حلبى قناعت داشت . ايشان تاءهل نكرد و چهل سال آخر عمر را رختخواب نديد و بدان پوستين و زيلو كفايت نمود، غالب شبها به عبادت مشغول بود...(106)

به نظر مى رسد كه امساك آخوند در غذا، افزودن بر جهات زهد و كنترل نفس ، از وجوه طبى و بهداشتى نيز خالى نبوده است زيرا با توجه به كهولت سن و قبض مزاج طبيعى ناشى از كمى تحرك جسمى ايشان اين بهترين راه حفظ اعتدال و سلامت جسمى آن مرد بزرگ بوده است .

گوئى مرحوم آخوند عمل به اين حديث نبوى را نصب العين خويش ساخته بود كه مى فرمايد: هر كس روزانه يك وعده غذا بخورد گرسنه نيست و هر كس دو وعده بخورد عابد نيست و هر كس سه وعده بخورد بايد او را در كنار چهار پايان ببندند.(107)

چنانچه بو على سينا نيز گفته است :

واجعل غذالك كل يوم مرة
واحذر طعاما قبل هضم طعام

روزانه تنها يكبار غذا بخور و قبل از هضم غذا از خوردن غذاى مجدد بپرهيز.


165

من قبول كردم و به ايشان بخشيدم

مرحوم آخوند يك مريدى داشت به نام حاجى فرج مسگر كه به زيارت امام رضا عليه السلام رفت و در بازگشت پوستينى گران قيمت كابلى به عنوان هديه براى آخوند آورده بود در همان مجلس آخوند نگاهى به اهل مجلس انداخته به يك شيخ پيرمردى كه وضع مالى خوبى نداشت فرمود بلند شو اين را بپوش ببينم خوب هست ؟ او اطاعت كرده بعد از پوشيدن آقا فرمود: كمى راه برو ببينم چگونه است . بعد فرمود: خيلى خوب است به شما مال شما باشد ديگر در نياوريد.


166

حاج فرج گفت : آقا من براى شما آورده ام براى ايشان نيز تهيه مى كنيم ، فرمود همان مال ايشان باشد من از شما قبول كردم و به ايشان بخشيدم . آرى به قول سعدى :

قرار در كف آزادگان نگيرد سال
نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال (108)


167

مرحوم آخوند و فرستادگان ناصر الدين شاه و استغناى مطلق او

مرحوم محمد رضا روحانى نوشته است : هنگام مسافرت ناصر الدين شاه و اقامت و عبور وى از زنجان مرحوم آخوند حاضر به ملاقات با شاه نشد و به فرستادگان شاه فرمودند: وظيفه من رسيدگى به مسائل دينى مردم بوده و هميشه به حافظ دين مبين دعا مى كنم و انشاء الله خاقان نيز جزو آنان باشد.

شاه روز ترك زنجان مبلغ سه هزار تومان پول به حضورش مى فرستد آقا در ميان حيرت همگان ضمن اظهار تشكر، آن را مى پذيرد ولى به هنگام عزيمت نماينده شاه عين وجه را به او پس مى دهد و مى گويد: از لطف شاه ممنونم و از ايشان مى خواهم كه اين وجه را به مستحقين بپردازد و مطمئن باشند كه بحمدالله من در عنايت خدا و در استغناى مطلق عمر مى گذرانم .(109)


168

مرحوم آخوند و مستمرى بگير معتاد به ترياك

گروه زيادى از فقرا و ضعفا مستمرى بگير حجة الاسلام بودند يعنى براى كسانى كه تن سالمى براى كار كردن و سرمايه اى براى تجارت نداشتند و نيازمند بودند مرحوم آخوند... مستمرى قرار داده بود و خود نيز اغلب آنها را مى شناخت و سر موعد كه مراجعه مى كردند جيره آنها را مى داد.

يك نفر از اين مستمرى بگيران آمد و مستمرى خود را گرفت و رفت ، فضولى در مجلس گفت : آقا اين شخص معتاد به ترياك است شما به او مستمرى مى دهيد؟


169

آقا گفت : راست مى گوئيد چرا تا حالا نگفتيد؟ همه فكر كردند كه مى خواهد مستمرى او را قطع كند لكن دفعه ديگر كه آمد آقا فرمود بنشين و بگو ببينم راستى معتاد هستى ؟ آن شخص با خجالت گفت : بلى ، آقا پرسيد روزى چقدر براى ترياك خرج مى كنى ؟ گفت : با پول چائى اش جمعا (ده شاهى ) آقا گفت : چرا تا حالا نگفتى من آن جيره را فقط براى اهل و عيالت تعيين كرده بودم معلوم مى شود تو حق آنان را مى خوردى ، سپس ده شاهى به جيره او افزود و فرمود: بيش از اين حق ندارى براى ترياك خرج كنى يك قران هم فوق العاده داد تا كسرى مخارج خانواده اش را جبران كند، بعد از رفتن آن شخص اطرافيان به آقا اعتراض كردند او پاسخ داد: اين بدبخت معتاد شده و اختيار از دستش رفته و اين ده شاهى جزو مخارج روز او است و بايد داده شود وگرنه او كه ترك نمى كند و از مخارج زن و بچه اش ‍ مى برد.(110)


170

برنامه كار شبانه مرحوم آخوند

مرحوم آقا شيخ عبدالحميد مؤ من دوست قره تپه اى نقل كرده است كه در فتنه عظيم زاده ما عده اى از طلاب بر حسب نوبت ، شبها در پشت بام منزل آن بزرگوار به محافظت از منزل مسكونى و خود ايشان كشيك مى داديم ، شبهائى كه نوبت كشيك با من بود و مى توانستم از پشت بام به وضع شبانه مرحوم آخوند اطلاع يابم مى ديدم كه ايشان شبها پس از انجام فريضه و ديگر امور ضرورى اغلب تا نزديكيهاى سحر قدم مى زدند و مشغول اوراد و اذكار بودند آنگاه بدون اينكه بسترى پهن كنند به حالت تكيه بر رختخواب اندكى استراحت مى كردند و سپس براى انجام نماز شب بيدار شده و پس از تجديد وضو به تهجد و نماز صبح مشغول مى گشتند و پس از آن ديگر خواب و استراحتى نبود. آرى .

شب مردان خدا روز جهان افروز است
روشنان را به حقيقت شب ظلمانى نيست .(111)

حجة الاسلام و المسلمين محسنى ملايرى نقل كرده اند: مرحوم آخوند مداومت بر يك دعائى داشته است كه مى گويد هنگامى كه به قرائت آن مى پرداخت در و ديوار نيز با وى همنوا مى گشت دعاى مزبور همان است كه مرحوم محدث قمى در كتاب شريف ((مفاتيح الجنان )) بخش اعمال شب جمعه آن را آورده و مى گويد: شيخ و سيد و ديگران اين دعا را ذكر كرده اند كه مستحب است در سحر شب جمعه آن را بخوانند.(112)


171

به احترام آخوند ملاقربانعلى زنجانى خانه اش زيارتگاه شد

172

از وقتى كه آخوند ملاقربانعلى زنجانى را تبعيد كردند و عده معدودى از افراد (مخالفين ) درب منزل ايشان را به آتش كشيدند، در منزل آخوند نماز جماعت و مجلس درس منعقد شده و تمام ايام عزا در آنجا مراسم روضه خوانى و سينه زنى برقرار است ، تا چندى پيش كه درب منزل آخوند به حالت نيم سوخته باقى بود، به علامت نذر و نياز به آن پارچه و نخ مى بستند چند سال پيش درب را عوض كردند و در بى نو جاى آن گذاردند، آنروزها، اغلب شخصيتهاى غير زنجانى نيز كه به زنجان مى آمدند به ديدن منزل آخوند مى رفتند و فاتحه اى نثار روح وى مى كردند:

زمان مرحوم آيت الله شيخ على اكبر اردبيلى در اوايل سلطنت پهلوى تبعيد شدند، زنجان تعطيل عمومى كرد و مردم تا يك فرسخى به استقبال ايشان رفتند و پس از ورود در منزل نايب الصدر اقامت گزيدند. معظم له يك روز به منزل مرحوم آخوند رفته و در آنجا به اقامه نماز جماعت پرداختند آن وقت بيش از نيم ساعت در توصيف خدمات آخوند سخن گفتند...

اين محبوبيت و نفوذ معنوى در ميان مرد و زن و بزرگ و كوچك و عالم و عامى آن هم سالها پس از تبعيد و در گذشت وى در ديار غربت خود گواهى تام بر صدق نيت و خلوص باطنى آن مرحوم است .(113)


173

امام جمعه زنجان در تعظيم خانه آخوند چه فرمودند؟

174

مرحوم محمد رضاى روحانى در مكتوبى به نقل از (سيد جليل القدر آقاى حاج سيد جعفر علويون ) آورده اند كه : اوايل منبر رفتن آيت الله حاج آقا عز الدين حسينى بود كه در مسجد چهل ستون زنجان منبر مى رفت و وعظ مى كردند. روزى آيت الله فقيد آقا ميرزا محمود امام جمعه اسبق زنجان از من خواستند كه با هم جهت شنيدن وعظ و مشاهده منبر ايشان به مسجد چهل ستون برويم در موقع برگشتن از مسجد جماعت كثيرى امام جمعه را مشايعت مى كردند، چون به نزديكيهاى درب منزل آخوند (قدس سره ) رسيديم ايشان ايستادند و سر خود را به رسم احترام در پيش مردم خم كردند و از مردم خواستند كه ما را تنها گذارند و مردم با توجه به اصرار آن بزرگوار، پراكنده شدند و چون پس از رفتن مردم به درب منزل آخوند (قدس ‍ سره ) رسيديم ايشان ايستادند و سر خود را به پيكره آن درب سوخته نهادند و پس از قرائت فاتحه و اخلاص به من فرمودند: مى ترسم مردم اين شهر بد تعبير كنند و الا هر روز در همين جا به خاك افتاده گرد و غبار اين در در و اين خانه را توتياى چشم خود مى كردم چه اين بزرگوار از صدر اسلام تاكنون در زنجان عالمى بى بديل و فقيهى بى نظير بودند. و من هر وقت حاجتى داشته باشم به روح او متوسل مى شوم و از باطن او مدد مى گيرم .(114)


175

احترام مرحوم آخوند به علما و دانشمندان

مرحوم آخوند ملاقربانعلى زنجانى با آن همه مقام علمى به دانشمندان احترام خاصى قائل بودند و از تحقير ديگران رنج مى بردند.

مى گويند روزى استاد بزرگوار حكمت آقاى ميرزا مجيد حكمى به ديدن آخوند مى روند، در منزل آخوند عده اى از علما و طلاب نيز تشريف داشتند آخوند ضمن صحبت سؤ الى مربوط به علم حكمت را مطرح كردند كه آقا ميرزا مجيد حكمى نظرى به اطراف كرده و از دادن پاسخ خوددارى نمودند و آخوند نيز صحبت را عوض مى كنند.

پس از ساعتى كه آقا ميرزا مجيد تشريف مى برند يكى از حضار كه سكوت مرحوم حكمى را به عدم علم به موضوع تعبير مى كند، مى گويد: آقا ديديد كه ايشان نتوانستند جواب سؤ ال شما را بدهند، آخوند مى فرمايد: ساكت باش ايشان مرد حكيمى است و ترسيدند جوابى را كه مى دهند باعث درك حضار نباشد و با زبان بى زبانى فهماندند كه هر سخن جائى و هر نكته مقامى دارد.(115)


176

به احترام فرزند استاد در منبر بلند مى شد

در باب شدت احترام مرحوم شيخ انصارى به استاد خويش صاحب جواهر نوشته اند شيخ عبدالحسين جواهرى ، فرزند صاحب جواهر چون پدرش در گذشت به درس شيخ انصارى حاضر مى شد و شيخ هم به پاس ‍ احترام استاد مقدمش را گرامى مى داشت و از وى احترام مى كرد حتى گاهى كه در اثناى درس وارد مى شد از بالاى منبر از وى تكريم مى كرد و بلند مى شد.(116)


177

آخوند ملاقربانعلى و دقت در حفظ حدود عناوين و القاب

178

هنگامى كه سندى براى امضاء به محضر آخوند مى بردند و به مناسبتى اسم يك روحانى در آن قيد شده بود، دقيقا مواظب بودند كه مبادا لقب و عنوانى بيش از حد و شان روحانى مذكور به وى داده شده باشد چنانچه اين نكته رعايت نشده بود بدون تعارف بر روى آن خط مى كشيد و اينها در سندهاى زنجان موجود است ، خاصه اگر اسم كوچك آن روحانى با نام استادش شيخ مرتضى انصارى مشابه بود، كه در اين صورت حساسيتى بسيار داشت .

بعنوان نمونه مرحوم آيت الله حاج شيخ جواد طارمى اعلى الله مقامه را فرزندى به نام شيخ مرتضى بود، يك روز سندى را كه در آن اسم فرزند حاج شيخ جواد طارمى با عنوان حجة الاسلام شيخ مرتضى ... ثبت شده بود (توجه به مفهوم اصطلاحى اين عنوان در آن روزگار و تفاوت آن با حال داشته باشيد) مرحوم آخوند عنوان مزبور را قلم گرفته و گفته بوده اين عنوان مختص شيخ مرتضى انصارى است ، به ايشان عرض كرده بودند: حضرت آقا اين امر ممكن است توهين به ايشان تلقى شده و اسباب گله و كدورت گردد، در پاسخ فرموده بودند: اگر من چنين سندى را امضا كنم استعمال اينگونه القاب را در غير مورد شايسته آن تجويز و تصديق كرده ام و اين شايد از چون منى خلاف شرع باشد...

ايشان هميشه مراقب بودند كه شان و ارزش واقعى اين عناوين در جامعه خدشه دار نشود و مى دانست كه بذل و بخشش بيجا در ذكر القاب و عناوين دينى ، جز اغتشاش در امر مرجعيت و ايجاد هرج و مرج فكرى و اعتقادى ثمرى ندارد و تنها اسباب تاخت و تازى عناصر خام و مبتدى ، و انزواى شايستگان مسند حكم و فتوا را فراهم خواهد كرد كه بى حرمتى به عالمان به حرمت اصل دين و دين دارى آسيب مى رساند.(117)


179

از سخنان ارشادى آن مرحوم

از سخنان آن مرحوم است كه مى فرمود: چندان زمانى نمى گذرد كه ديگر مقلد واقعى پيدا نمى شود و مردم تنها پى اعلم مى روند و با عادل بودن اعلم كارى ندارند، سفارش مى كنم شما را كه در آن روز به مسائل مشهور و اقوال شهيد اول و محقق صاحب شرايع و شيخ طوسى و علامه مرحوم عمل نمائيد.

و باز مى فرمود: خداوندا عالم تشيع را از حسادت علماء نسبت به هم و بدگوئى آنان در حق يكديگر مصون و محروس بدار كه حسادت و عيبجوئى بزرگترين بلاى هراجتماعست (118)...


180

برد تير آه مظلوم

181

مى گويند: يكى از علاقه مندان مستمندش كه جهت تاءمين معاش خود در اداره نظميه استخدام شده بود به حضورش شرفياب مى شود و براى اينكه آخوند مرحوم متوجه نشود تفنگ سه تير خود را در خارج از اتاق مى گذارد، آقا پس از پرس جو از وضعش مى فرمايد: شنيده ام در نظميه استخدام شده اى ؟ عرض مى كند: بلى مى فرمايد: كار پر مسئوليتى است ... كه نگهبانى از جان و مال و ناموس مردم را به عهده گرفته اى و تو شبها بايد بيدار بمانى تا مردم آسوده بخوابند بعد مى فرمايد اسلحه هم دارى ؟ عرض مى كند: بلى ، مى فرمايد: برد اسلحه تو چقدر است ؟ عرض مى كند: مثلا 200 تا 250 متر، مى فرمايد: ولى مواظب باش كه آه مظلوم از زمين تا عرش خدا را مى زند.

از تير آه مظلوم ظالم امان نيابد
پيش از نشانه خيزد اول فغان كمان را


182

آيت الله حاج شيخ يحيى طارمى و كار در بازار و كشتزار

آيت الله فقيد حاج شيخ يحيى طارمى كه از مريدان مرحوم آخوند ملاقربانعلى زنجانى بود پس از مراجعت از نجف اشرف علاوه بر ترويج دين و اقامه نماز جماعت و وعظ زندگى خود را با اجازه كردن باغ و كسب در بازار سپرى مى ساخته و گويا در كنار درب مسجد سيد مغازه اى كوچك عطارى نيز داشته و اكثرا با كلاه معمولى و بدون عمامه در پشت ترازو مى نشسته است ، عده اى از مريدان هر چه اصرار به بر چيدن مغازه مى كنند قبول نمى كند و مى گويد: من با خداى خود عهد كرده ام كه روزى خود را از راه كسب تاءمين كنم و هر كس نمى خواهد در نماز به من اقتدا كند اختيار دارد، مريدان اين مسئله را به عرض آخوند مى رسانند و مى گويند كه : مطابق شئون فلانى نيست كه در پشت ترازو مى نشيند و يا در قپانداريها مى رود و ميوه مى فروشد.

آخوند مرحوم مى فرمايد: عجب تقاضاى است من به كسى كه مى خواهد ترازوى صحيح بكشد بگويم از اين عمل صحيح خود دست بردار، نعوذ بالله نه تنها چنين كارى نمى كنم بلكه او را تشويق هم مى كنم .

آن مرحوم بعدها نيز تا آخر عمر به كسب و فلاحت و گله دارى در قريه آب بر طارم عليا ادامه مى دهد و شخصا در مزارع كار مى كرده و امرار معاش ‍ مى نمايد و به ترويج دين نيز مشغول مى گردد...

او كه در سال 1295 هجرى در نجف متولد شده بود در 57 سالگى يعنى در دوازدهم ماه شوال 1352 هجرى در زنجان دارفانى را وداع مى گويد و هنوز كه هنوز است در اكثر مساجد مردم او را با سلام و صلوات و فاتحه ياد مى كنند.(119)


183

عنوان حجة الاسلام به چه كسانى اطلاق مى شد...

184

آيت الله شهيد قاضى طباطبائى در كتاب ((تحقيق در باره اول روز اربعين حضرت سيد الشهداء(ع ) ص 404)) به مناسبت اطلاق عنوان حجة الاسلام بر امام غزالى چنين مى نويسد: مراد حجة الاسلام بودن غزالى در نزد اهل سنت است ، اما حجة الاسلام على الاطلاق نزد شيعه اماميه عبارت از سيدالفقهاء و المجتهدين حاج سيد محمد باقر حجة الاسلام شفتى اصفهانى - قدس سره - است كه در سال 1260 هجرى وفات يافته . و در شهرستان زنجان و حومه آن حجة الاسلام مطلق عبارت از يگانه مرد بزرگ دينى و فقيه و مجتهد كبير عالم ربانى آخوند ملاقربانعلى زنجانى - قدس سره - است ...

بايد افزود كه اطلاق عنوان حجة الاسلام بر رجال دين در آن روزگار بر خلاف امروز به معنى شناختن بالاترين مقام علمى و دينى بوده است و تنها كسانى مانند ميرزاى شيرازى از اين عنوان بهره اى داشته اند.

پس از رحلت آيت الله ميرزا محمد حسن شيرازى از طرف ناصر الدين شاه تلگرافهاى تسليتى به علماى ولايات مخابره شد از آن جمله تلگرافى به مرحوم آقا ميرزا محمد هاشم چهار سوقى اصفهانى مخابره گرديد كه در عنوان آن نوشته بود: ((حجة الاسلام مير محمد هاشم )). آن مرحوم پس از وصول تلگراف نامبرده نامه اى جهت شاه نوشته و پس از تشكر مرقوم فرموده بود: پس از وفات مرحوم حاج سيد محمد باقر شفتى معروف به حجة الاسلام شايسته نيست كسى را ديگر به اين عنوان مخاطب سازند.(120)

تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .


185

تعظيم و تكريم آيت الله حائرى به مرحوم آيت الله حاجى ميرزا يوسف اردبيلى

فقيه بلند پايه و حكيم پر مايه آية الله حاجى ميرزا يوسف آقاى مجتهد اردبيلى برادر كهتر آقاى ميرزا على اكبر آقاى مجتهد تبريزى معروف است ، هر چند شهرت ايشان به اشتهار شهرت برادرش ميرزا على اكبر آقا نمى رسد اما پايه فضل و دانش وى را از آقا ميرزا على اكبر آقا و ديگر اعضاى دانشور آن خاندان برتر شمرده اند.

مرحوم ميرزا سليمان محسن (فرزند حاجى ميرزا يوسف آقا) روزى در قم به محضر مرحوم آيت الله مؤ سس حاج شيخ عبدالكريم حائرى رسيد و شيخ همراه ، وى را برادر زاده آقا ميرزا على اكبر معرفى كرد حاج شيخ پرسيد: فرزند كدام برادريد؟ و چون شنيد كه فرزند حاجى ميرزا يوسف آقاست ، عمامه از زمين برداشت و بر سر نهاد و به ادب نشست و شخص ‍ همراه را نهيب زد كه : شيخنا توبه كن توبه كن ، و آنگاه به قرائت فاتحه مشغول شد و فرمود: شيخنا آقاى حاجى ميرزا يوسف آقا را با آقا ميرزا على اكبر آقا معرفى مى كنى ؟ اگر عمر آن بزرگوار وفا مى كرد امروز نه از من خبرى بود نه از حوزه نجف ...


186

(مرحوم حاجى ميرزا يوسف آقا به تاريخ 17 جمادى الاولى 1271 قمرى متولد و روز چهارشنبه 11 شعبان 1339 قمرى وفات يافته و پيكر پاكش از اردبيل به نجف اشرف انتقال يافت ).(121)


187

آيت الله اراكى و ارادت به اهلبيت عليهم السلام

مرحوم آيت الله العظمى اراكى (قدس سره ) علاقه خاصى به خاندان رسالت و به مقام ولايت و اميرالمؤ منين و فرزندان معصومين عليهم السلام و سادات و ذرارى فاطمه زهرا سلام الله عليها داشتند.

يكى از علماى حوزه فرمودند: آيت الله اراكى را مدتها مى ديدم كه پس از نماز مغرب و عشاء از مدرسه فيضيه به طرف صحن مطهر حضرت فاطمه معصومه عليها السلام آمده و بر سر گورى نشسته و فاتحه مى خواند. پرسيدم : آيا ايشان از بستگان شما هستند؟ فرمودند: خير، اين شخص ‍ منقبتى از درياى مناقب اميرالمؤ منين را براى من من باز گفت كه من نشنيده بودم ، اكنون بپاس حرمت وى هر شب برايش فاتحه مى خوانم .(122)


188

به آيت الله مشكينى در عوض پنج ريال قرض دادن پنج تومان و در عوض پنج تومان پنجاه تومان رسيد

189

آقاى مجتهدى تهرانى نقل كرده است كه آية الله حاج ميرزا على مشكينى فرمودند: در ايامى كه تحصيل مى كردم يك روز 5 ريال بيشتر پول نداشتم روزى در خيابان راه مى رفتم يكى از طلاب به من رسيد و گفت : 5 ريال دارى به من قرض بدهى ؟ با خود گفتم : اگر اين پول را به او بدهم خود بى پول مى مانم ولى با خود فكر كردم كه كار اين بنده خدا را راه مى اندازم خداوند كريم است ، پول را به او دادم چند قدمى كه رفتم يكى از همشهريهاى من از اهالى مشكين شهر به من رسيد با هم مصافحه كرديم . موقع خداحافظى پولى در دست من گذاشت و رفت چون نگاه كردم ديدم 5 تومان است ، باز يكى از طلاب به من رسيد و از من 5 تومان قرض ‍ خواست . اين دفعه نيز گفتم خدا كريم است اكنون كه اين آقا معطل است كار او را راه بيندازم ، پول را به او دادم چون مقدارى جلوتر رفتم يكى ديگر از همشهريهاى خود را ديدم پس از مصافحه و احوالپرسى موقع خداحافظى پولى در دست من گذاشت و رفت ، چند قدم جلوتر رفتم نگاه كردم ديدم 5 تومان است .

ناگاه ياد اين آيه شريفه افتادم كه ((من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)) يعنى هر كس عمل نيكى انجام دهد ما ده برابر به او پاداش مى دهيم . ديدم بار اول 5 ريال داشتم چون به يك نيازمندى قرض دادم 50 ريال خداى كريم رساند و چون 50 ريال را قرض دادم خداوند كريم در عوض ‍ 50 تومان يعنى درست ده برابر رسانيد.

ايشان فرمودند هر چه منتظر شدم و دعا كردم كه كسى پيدا شود اين 50 تومان را قرض بگيرد بلكه 500 تومان شود دعايم مستجاب نشد.(123)


190

خاطره جالبى از مرحوم آيت الله سيد جمال گلپايگانى

عالم ربانى آقاى سيد محمد باقر موسوى همدانى فرموده است : وقتى مرحوم آيت الله گلپايگانى فرزند مرحوم آيت الله العظمى حاج آقا جمال گلپايگانى به منزل ما آمده بود، من از ايشان خواهش كردم كه از مرحوم پدرشان خاطره نقل كنند... فرمود: من در كودكى بسيار شيطنت داشتم بطورى كه اهل محل ما در نجف اشرف از دست من به مادرم شكايت كردند و مادرم شكايت مرا به پدرم كرد روزى پدرم از كتابخانه اش بيرون آمدند و در وسط ايستاده مرا صدا زد، من از همان دور ديدم سخت عصبانى است بحدى كه بدنش مى لرزد، خيلى ترسيدم و با ترس جلو رفتم ، همين كه در دسترس او قرار گرفتم ديدم بجاى اينكه مرا كتك بزند دست خود را به پيشانى خود گذاشت و مدتى فكر كرد و در همان حال بدنش و دستش از شدت خشم و ناراحتى مى لرزيد، سپس دست خود را آهسته به پشت گردن من زده فرمودند: بچه از خدا بترس و اين صحنه دو چيز به من آموخت : يكى اينكه كلام وقتى از فردى خدا پرست و با ايمان صادر شود تا اعماق جان شنونده نفوذ مى كند و من از آن به بعد شيطنت را ترك كردم .

دوم مالكيت پدرم نسبت به هواى نفس خودش بود كه ديدم چگونه ايمان بخداى تعالى به انسان آنهم انسانى پير و ضعيف قدرت مى دهد كه خود را كنترل كند و خشم خود را بخورد نه كارى كه خدا راضى نيست انجام دهد.(124)


191

192

پدر مرحوم مدرس و سفارشهاى او به فرزندانش

مرحوم مدرس به نقل از پدرش سيد اسماعيل مى گويد: پدرم در كودكى به ما آموخت كه چگونه در مدت شبانه روز به يك وعده غذا قناعت ورزيم و پوشاك خود را نگاهداريم تا در قيد تهيه پوشاك نباشيم ، او اجداد طاهرين ما را سرمشق عبرت قرار مى داد و مى گفت : كه حلم و بردبارى را از جد بزرگوارمان رسول الله بياموزيم شهامت و قناعت را از جد طاهرمان على بن ابى طالب و تسليم ناپذيرى در برابر زور و ستم را از جد شهيدمان سيد الشهداء بياموزيم .

پدرم هميشه مى گفت : كسى كه به افراط در خور و خواب عادت نكرده باشد و تنور شكم را دمبدم نتافته باشد در برابر ظلم و زور تسليم نمى شود و در برابر زر و مال دنيا اسير وسوسه نمى گردد. مدرس به علت مشاغل فراوان توجه به اهل و عيال خود نداشت ، از او پرسيدند: چرا به بچه هايتان نمى رسيد؟ گفت : تمام بچه هاى ايران بچه هاى من هستند و من اگر بتوانم كارى براى آنها بكنم براى اينها هم كرده ام .(125)


193

درسى از اخلاق مرحوم شيخ محمد بهارى

مرحوم شيخ محمد بهارى از علماى ربانى و از فحول دانشمندان شيعه و از اعاظم علماى آخرت و عباد صالحين بشمار رفت ، پدرش مرحوم حاج ميرزاى بهارى بشغل بازرگانى اشتغال داشت .

او از ابتداى كودكى داراى رشد مخصوصى بوده چندى در همدان درس ‍ خواند سپس در نجف اشرف به رتبه اجتهاد نائل گرديد چنانكه بعضى از مراجع تقليد نظر خود را در فتوا به نظر او مى رسانيد. يگانه استادش در اخلاق و سير و سلوك مرحوم آخوند ملاحسين قلى همدانى در جزينى بود.

شيخ محمد بهارى از اوان جوانى تارك هواهاى نفسانى بود و در مدرسه همدان كه معروف به مدرسه (آخوند) است مدت پنج سال تدريس ‍ مى كرد.


194

يكى از اشراف گويد: در آن موقع من از ايشان دستورى خواستم به من دستور نماز نافله شب را داد، اتفاقا تمام شب را خوابيدم و براى انجام فريضه نماز نيز بيدار نشدم فرمود: با اين بى حالى مى خواهيد سالك راه آخرت شويد هيهات شب را به خواب صبح نيز به خواب چه وقت بيدار مى شويد.


195

حاجت تو غير اين نبود

يكى از موثقين گفت : در نجف اشرف اوائل تحصيل چندى حواله اى براى من از همدان نيامد، خدمت مولاى متقيان مشرف شدم و بى پولى خود را از نظر گذرانيدم و از حرم خارج شدم مرحوم بهارى را در بين راه ديدم او يك عدد اشرفى در دستم گذاشت خواستم نگيرم فرمود: بگير حاجت تو غير اين نبود.


196

ديگر آقا جانت را اذيت نكن

مرحوم حاج مير فتاح كه از اجلاء علماى همدان بود مى فرمود: دختر بچه اى داشتم از من چادر مى خواست و خريدن آن برايم ميسر نبود اندكى نگذشت كه مرحوم بهارى به منزل ما آمد و با خود چادر كوچكى همراه داشت و به آن دختر بچه داد و فرمود: ديگر آقا جانت را اذيت نكن .

آن جناب در بر آوردن حوائج مردم كوشا بود و اكثر اوقات قوت خود را به فقرا مى داد و از هيچگونه خدمت دريغ نمى فرمود و در مراسلات خود گويد: هر كس دادرس مردم شد ملجاء و ملاذ انام است . (نه آن كه بر در گرمابه مى كشد نقاش ) و حجت الاسلام آن است كه اقوال و افعال او مسلمين را حجت باشد و مى فرمود: فقه مقدمه تهذيب اخلاق و اخلاق مقدمه توحيد است بيچاره در مقدمه اولى گير كرده و هنوز چند مقدمه ديگر مانده .

گويند آن جناب شاگردان خود را در اوائل سلوك به توبه و در اواخر به تكرار كلمه توحيد دستور مى داد.

خلاصه آن بزرگوار پس از مراجعت از مشهد مقدس چند روزى بنا به دعوتى به تبريز تشريف بردند و در همان شهر مريض شدند و مراجعت به وطن خود كردند و چندى در بهار با انكسار خاطر ماندند تا در نهم رمضان المبارك مرغ روحش به وطن اعلى شتافت و در همان جا مدفون گشت و آرامگاه او اكنون زيارتگاه مومنين آن ديار است .

و شيخ اسماعيل (تائب تبريزى ) تاريخ وفات او را چنين گفته : (واه خزان شد گل بهار محمد) كه مطابق است با سال 1325 كه سال وفات آن مرحوم است .(126)


197

198

علما و صالحان از گرفتاريهاى دنيا خوشخالند

روزى ابوسعيد خدرى بر رسول خدا وارد شد كه آن حضرت بيمار بود و چون دستش را بر بدن رسول خدا نهاد حرارت شديدى را احساس كرد عرض كرد يا رسول الله چقدر شديد است تب شما؟ حضرت فرمود: ((انا كذلك يشدد علينا البلاء ويضاعف لنا الاجر))

آرى اين چنين بلا براى ما سخت مى شود كه اجرا ما بيشتر گردد.

ابوسعيد عرض كرد يا رسول الله چه كسى است كه بلاى او شديدتر است ؟

فرمود پيامبرانند عرض كرد پس از انبياء چه كسى است فرمود: علماء و دانشمندان . عرض كرد پس از علماء فرمود بندگان صالح خدا كسانى مى باشند كه مبتلا مى شوند به فقر بقدرى كه چيزى ندارند جز يك عبا براى پوشيدن بدن ((ولاحدهم كان اشد فرحا بالبلاء من احدكم بالعطاء)) بقدرى كه شما از عطا خوشحال شويد آنها به وارد شدن بلا بيشتر از شما خوشحال مى شوند.(127)


199

اشاره كوتاه به زندگانى حكيم وارسته مرحوم جلوه عالم ، عارف ، شاعر

مرحوم جلوه (ميرزا ابوالحسن ) اكثر عمر با بركت خود را صرف تفكر و تحقيق و عبادت مى كرد. در هنگام نوشتن از ساحت مقدس اهل بيت عصمت و طهارت توسل مى جست و آن ارواح مقدسه را به امداد خود فرا مى خواند تا مبادا از خود نوشته اى را يادگار نهد كه يا خواننده را بيهوده سرگرم كند و اوقات عزيزش را تلف سازد و يا خداى ناكرده ذهنش را مشوش سازد و انديشه اى شبهه ناك را به مغزش روانه سازد.

با وجود كنجكاوى در آثار فلسفى گويا روح آن حكيم قانع نمى شود و در صدد آن است كه خود را از اين دالان هاى شك برانگيز فلسفى نجات دهد: و در اين خصوص گفته است :

جز سخنان خداى و پاك پيمبر
مر همه را مى شمر فسانه و افسون

سوى شريعت گرامى و مهر على جو
از بن دندان اگر نه قلبى وارون


200

مرحوم جلوه و عشق به كتاب و تهذيب نفس او

مرحوم جلوه طى اشعارى علاقه اش را نسبت به كتاب ابراز داشته گويد:


201
معشوق من دفاتر حكمت كه هر زمان
اندر برش كشيده و بوسيدمش هزار

دورم از او كنون و ندانم دگر كشد
با آن نگار كارم با بوسه و كنار

عشق من و كتاب نه تازه است و نه نهان
اين قصه شهره است به هر شهر و هر ديار

و نيز گفته است :

همدم بودم كتاب همچو عروس
كش جان بداده بودم كابين

يكدم جدا نساختمش از خود
گوئى كه بود ويسه و من رامين

زو بود لذتم همه بى كلفت
گوئى كه بود زاده حور العين

اين رباعى جالب نيز از مرحوم جلوه است :

اين نامه كه گنجينه در سخن است
هر نكته وى شمع هزار انجمن است

از كيست سهيلى كه چنين جلوه گر است
از جلوه كه نام ناميش بوالحسن است

جلوه در يكى از سروده هاى ارزنده خويش مباحث فلسفى را با تزكيه و تهذيب نفس و اندرزهاى اخلاقى درهم آميزد اين شعر را كه اشاره به زندگى جلوه دارد مى توان مشاهده كرد.

چون شد كه در اين غمكده يك هم نفسى نيست
از هم نفسان بگذر و از اصل كسى نيست

با اين همه فرياد ز مردان خردمند
هرگز نتوان گفت كه فرياد رسى نيست

هر جا مگسانند ميدان شكرى هست
هر جا شكرى نيست مسلم مگسى نيست

از قافله وحدت گر گوش تو باز آمد
در مرحله اى نيست كه بانگ جرسى نيست

گر مرغ روان پرد از اين نهر اسد
داند كه دگر تنگ تر از اين قفسى نيست

اينجا همه درد است اگر پيش و اگر پس
اى خوش به جهانى كه در آن پيش و پسى نيست

جز رفتن از منزل با مژده رحمت
داناست خدا در دل جلوه هوسى نيست


202

ميرزا و بى اعتنائى به شاه

حكيم ميرزا ابراهيم زنجانى از شاگردان معروف جلوه نقل نموده كه گاه ناصر الدين شاه به ديدن استادم جلوه مى آمد ولى حكيم مى گفت : مرا حالى نيست و شاه با حالت تغير و ناراحتى بر مى گشت ، جلوه در شعرى گويد:


203
ما گدائيم نياريم فرو سر به جهان
اين سخن را به همه بوم و به هر جا زده ايم


204

شاه خدمت به جلوه را افتخار خود مى داند

روزى شاه در مراجعيت از جائى دم درب مدرسه دار الشفاء روبروى مسجد شاه (سابق ) پياده و بى خبر وارد اين محل گرديد و يكسره به حجره حكيم عارف وارسته يعنى جلوه رفت ، وقتى وارد حجره شد مشاهده كرد كه حكيم مشغول خواندن نماز است . شاه فورا قليان را برداشته به طرف حوض مدرسه رفت تا آب آن را عوض كند ملتزمين ركاب همگى پيش ‍ دويدند كه قربان ماغلامان همه حاضر باشيم و قبله عالم چنين كارى كنند؟

شاه نگاهى به آنان نموده گفت : چه آدمهاى نفهمى هستيد كه نمى دانيد من اين كار را براى ثواب مى كنم كه از بركت وجود اين سيد آمرزيده شوم ، تا امروز نتوانسته ام به او خدمتى كنم زيرا نه از من تقاضائى مى كند و نه هدايايم را قبول مى نمايد و اكنون در حال نماز بود وگرنه اجازه نمى داد هيچكس براى او آب قليان را عوض كند.(128)


205

حكيم جلوه در بستر مرگ و رحلت

مرحوم جلوه را فرتوتى و رنجورى بر بستر بيمارى انداخت شيخ عبدالرسولى از نزديكان و از شاگردان جلوه وقتى ديد استادش بيمار است و پرستارى ندارد او را با كمال ميل به خانه خويش آورد و صميمانه همچون پدرش مهربان از جلوه پرستارى كرد و با كمال جد و جهد كوشيد تا حكيم سلامتى خود را بازيابد، پس از آن حاج محمد كاظم ملك التجار بزرگ پدر حاج حسين آقا ملك (ره ) صاحب كتابخانه ارزشمند ملك جلوه را با اصرار فراوان و تمنا و تقاضا از خانه شيخ عبدالرسولى به خانه خود برد و از وى پذيرائى كرد.


206

عبدالرسولى مى نويسد: در شب جمعه ششم ذيقعده 1314 قمرى كه شب وفاتش بود هنگام مغرب پدرم را خواست پدرم تا نماز مغرب را خواند به بالين او رفت ، از حال رفته بود و توانائى سخن گفتن نداشت گاهى با طرف چشم و نوك زبان الحاح و تضرع كرد و مفهوم نشد چه مى گويد: پدرم مشغول خواندن اوراد و اذكار وارده در اين حال شد كه جان شيرين به بخشنده جانها تسليم كرد.

صبح آن روز جنازه او را به مسجد ميرزا مولى كه در آن نزديكى است بردند، علما و طلاب كه اغلب فرزندان روحانى او بودند آمدند و بر وى مى گريستند. پدرم خود مراقب غسل و كفن او شد، و برد يمانى كه خود حكيم در حجره داشت بنا بر وصيتش بر او پوشاند و با احترام تمام به ابن بابويه حمل كردند و در آنجا به امانت سپردند تا ترتيبى را كه در دفن وصيت كرده بود مهيا سازند، يك هفته دفنش به تاءخير افتاد و جمعه ديگر جمعى از بزرگان بدانجا رفته و من هم در ملازمت پدرم حاضر بودم جنازه را از دخمه بيرون كشيدند، ابدا تغيير نكرده و بوى بد نيافته بود پدرم شخصا پاى برهنه به هيئتى كه در شرع وارد شده و مستحب است به كمك دو تن ديگر جنازه را در سردابى عميق بردند و خواباندند و صورتش را به خاك نهادند. و اين در تاريخ آذر ماه 1285 شمسى بود.


207

مقبره و ماده تاريخ وفات مرحوم جلوه

مقبره جلوه در قسمت شمالى گورستان ابن بابويه (شهر رى ) قرار دارد. غالب شعراى معاصر جلوه در سوك آن حكيم اشعارى سروده اند. دولت آبادى در تعزيت آن حكيم بدين شرح سروده است :

حضرت جلوه سيد الحكماء
آن كه بد فخر، دين و ملت را

بوالحسن بحر علم آنكه نداد
عمرى از دست كنج عزلت را

پى تكميل علم و حسن عمل
زد فرا ز آستين همت را

تا كه اندر فنون علم و ادب
برد از حق گوى سبقت را

در همه عمر خود زكس نكشيد
يكسر موى بار منت را

عاقبت شربت اجل نوشيد
كرد بدرود دار محنت را

پى تاريخ او فرستادم
در بر عقل پيك فكرت را

عقل با (خون و ناله ) داد جواب
دهر بى جلوه كرده حكمت را

كه براى به دست آوردن ماده تاريخ بايد حزن و ناله به مصرع آخر افزوده شود كه 1314 قمرى مى شود.(129)


208

مرحوم جلوه وصيت نمود كه كتابهايش را كه تنها دارائى او بود از مال دنيا بفروشند و بهاى آن را به افراد فقير و محتاج از ارحام بدهند، وى بلا عقب بود لكن جماعتى از خويشان او از اهل زواره به يادگار او نام خانوادگى خود را جلوه قرار داده و بدان معروفند.(130)


209

نمونه هائى از ساده زيستى و قناعت مرحوم جلوه

مرحوم جلوه با وجود اينكه همه طبقات احترامش را داشتند و حاضر به همه گونه خدمت و همكارى با او بودند، كارهاى شخصى خود را خود انجام مى داد و به كسى امر و نهى نمى كرد. به وجود كهولت سن گاه مشغول شستن لباسهاى خويش بود و اگر شخصيتى سياسى و علمى به هنگام اين كارها بر او وارد مى شد كارش را نيمه تمام رها نمى كرد و در نهايت خاكسارى و ساده زيستى امورات خويش را مى گذرانيد.

با وجود آنكه براى نظرات و تمايلات منطقى افراد احترام قائل بود اما از اينكه وى را به القاب و عناوين صدا مى زدند سخت ناراحت مى شد و مصرانه از دوستان مى خواست كه از اين روش دست بردارند.

او از مال دنيا تعدادى كتاب را برگزيده بود تا بوسيله آنها انديشه خود را صفا دهد و روان خويش را التيام بخشد.

محل زندگى وى به حجره اى تو در تو واقع در مدرسه دار الشفا منحصر بود كه در نهايت سادگى در آن بيتوته مى نمود و بدين ترتيب زهد و قناعت نيازهايش را تقليل داده بود و به نسبت كاستن از خواستنها، خويشتن را از قيد اسارت امور دنيوى و افراد دنياطلب رهانيده بود و لذا با عزت نفس و مناعت طبع مى زيست و از كسى تقاضائى ننمود... و با اين برداشت كم از دنياى فانى ، بركات زيادى را از خود بروز داد كه نمونه آن تربيت دهها دانشور و فاضل است كه هر كدام از آنها خود مرزدار انديشه اسلامى و ناشر افكار و معارف اسلامى بودند.

جلوه عقيده دارد كه آدمهاى رفاه طلب نمى توانند خود را از سر كشى در مقابل حق نگه دارند و لذا فقر و پريشانى را بر تمكن و دارائى دنيوى ترجيح داد.

لذا خطاب به دنيا كرده گويد:

من منت خانان و اميران نكشم
بر نعمت خوانشان مرا نيست تمنا

و در شعر ديگر

من را چه احتياج به اينان است
چون قانعم به ظرف سفالينم

و ديگر گفته است :


210
مرا گدائى ميخانه حشمتى بخشيد
كه خوار در نظرم هر كه خواه سلطان باش

جلوه در بيتى از يك غزل مى گويد:

من در اين درياى بى پاياب دنيا رستگى را
از قناعت كشتى و از خامشى لنگر گرفتم

آب حيوان قناعت جستم از ظلمات خلوت
اين روش تعليم من از خضر پيغمبر گرفتم

و در جاى ديگر گفته است :

نشين به تخت قناعت طمع ببر از خلق
كه حشمت تو بگيرد ز ماه تا ماهى (131)


211

نمونه هائى از ساده زيستى و قناعت مرحوم جلوه

مرحوم جلوه با وجود اينكه همه طبقات احترامش را داشتند و حاضر به همه گونه خدمت و همكارى با او بودند، كارهاى شخصى خود خود انجام مى داد و به كسى امر نهى نمى كرد. با وجود كهولت سن گاه مشغول شستن لباسهاى خويش بود و اگر شخصيتى سياسى و علمى به هنگام اين كارها بر او وارد مى شد كارش را نيمه تمام رها نمى كرد و در نهايت خاكسارى و ساده - زيستى امورات خويش را مى گذرانيد.

با وجود آنكه براى نظرات و تمايلات منطقى افراد احترام قائل بود اما از اينكه وى را به القاب و عناوين صدا مى زدند سخت ناراحت مى شد و مصرانه از دوستان مى خواست كه از اين روش دست بردارند.

او از مال دنيا تعدادى كتاب را برگزيده بود تا بوسيله آنها انديشه خود را صفا دهد و روان خويش را التيام بخشد.

محل زندگى وى به حجره اى تو در تو واقع در مدرسه دار الشفا منحصر بود كه در نهايت سادگى در آن بيتوته مى نمود و بدين ترتيب زهد و قناعت نيازهايش را تقليل داده بود و به نسبت كاستن از خواستنها، خويشتن را از قيد اسارت امور دنيوى و افراد دنيا طلب رهانيده بود و لذا با عزت نفس و مناعت طبع مى زيست و از كسى تقاضائى ننمود... و با اين برداشت كم از دنياى فانى ، بركات زيادى را از خود بروز داد كه نمونه آن تربيت دهها دانشور و فاضل است كه هر كدام از آنها خود مرز دار انديشه اسلامى و ناشر افكار و معارف اسلامى بودند.


212

جلوه عقيده دارد كه آدمهاى رفاه طلب نمى توانند خود را از سر كشى در مقابل حق نگه دارند و لذا فقر و پريشانى را بر تمكن و دارائى دنيوى ترجيح داد.

لذا خطاب به دنيا كرده گويد:

من منت خانان و اميران نكشم
بر نعمت خوانشان مرا نيست تمنا

و در شعر ديگر

من را چه احتياج به اينان است
چون قانعم به ظرف شفالينم

و ديگر گفته است :

مرا گدائى ميخانه حشمتى بخشيد
كه خوار در نظرم هر كه خواه سلطان باش

جلوه در بيتى از يك غزل مى گويد:

من در اين درياى بى پاياب دنيا رستگى را
از قناعت كشتى و از خامش لنگر گرفتم

آب حيوان قناعت جستم را ظلمات خلوت
اين روش تعليم من از خضر پيغمبر گرفتم

و در جاى ديگر گفته است :

نشين به تخت قناعت طمع ببر از خلق
كه حشمت تو بگيرد ز ماه تا ماهى (132)


213

جلوه و داستان ازدواج ناموفق او

دكتر باستانى پاريزى مى نويسد: گويا مرحوم جلوه همان روز دوم زنى را كه اختيار كرده بود طلاق داد و گفت : معلوم شد كه او از جنس ما نيست .(133)

مرحوم محسن امين در اعيان الشيعه آورده و در مجله جلوه نيز آمده است : كه مرحوم جلوه يكى از دختران عمويش را در شهر زواره خواستگارى كرد و چون تهيدست بود عمويش دختر به وى نداد.

باز نقل شده كه ناصر الدين شاه به مرحوم جلوه پيشنهاد نمود كه با يكى از دختران شاه ازدواج كند، ميرزاى جلوه در جواب شاه گفت : اگر دختر تو عاقل باشد هيچگاه راضى نمى شود كه با پيرمردى سپيد موى مثل من وصلت نمايد.(134)


214

داستان مرحوم حكيم سبزوارى و درويش غيبگو

حجة الاسلام و المسلمين آقاى مولانا واعظ بروجردى نقل كرد آقاى ضياء الحق نواده مرحوم حكيم سبزوارى كه يك روز درويشى آمد به در منزل جد ما مرحوم حاج ملا هادى سبزوارى مقدارى روغن طلب كرد، نوكر مرحوم سبزوارى رفت خانه را گشت روغن پيدا نكرد و به درويش گفت : روغن نداريم .


215

درويش گفت : در اتاق فلان در فلان طاقچه در ميان شيشه تقريبا دو سير روغن داريد آن را براى من بياوريد، نوكر رفت ديد به همان نشانيها روغن هست آمد نزد حكيم و داستان درويش و غيبگوئى او را شرح داد حكيم بدون هيچ توجهى به اين داستان عجيب اجازه داد كه روغن را به درويش ‍ بدهند.

چون درويش رفت من آمدم نزد جدم عرض كردم : شما چرا به درويش ‍ اعتنائى نكرديد با اينكه او چنين قدرتى داشت كه مانند حضرت عيسى مى دانست كه در خانه ما چه چيزها و در كجا هست خوب او را مى خواستيد و با او مذاكره مى كرديد. حكيم سبزوارى نگاهى به من كرد و فرمود: فرزندم برو درس بخوان تا چيز فهم شوى اينكه من به او اعتنا نكردم جهتش اين بود كه او مى خواست علم خود را به رخ من بكشد كه من نيز چنين توانائى دارم وگرنه كسى كه چنين قدرتى دارد نيازى به دو سير روغن ندارد كسى كه مى خواهد قدرت خود را به رخ ديگران بكشد قابل اعتنا و توجه نيست .

مرحوم ملا طاهر تنكابنى گفته است : مثل كسى كه مايه علمى دارد و حقيقتا عالم است با كسى كه مايه علمى كمى دارد مثل تاجر جواهر فروش و لبو فروش است كه جواهر فروش صبح تا غروب در مغازه خود ساكت نشسته و مشغول كار خود بوده و غروب هم با آن همه سود بدون سر و صدا به خانه برمى گردد ولى لبو فروش با آن سرمايه كم از صبح تا غروب هى داد مى كشد لبو دارم لبو دارم اينهائى كه ادعاى دانش دارند و فخر مى فروشند چندان مايه علمى ندارند عالم و گرنه :

((عطر آن است كه خود ببويد
نه آنكه عطار بگويد))

واقعى هيچگاه دو از علم نمى زند.


216

مرحوم آقا ميرزا جواد آقا كفش در جلوى پاى مخالفينش جفت مى كند

مرحوم حاج ميرزا جواد آقاى ملكى پس از دو سال شاگردى در خدمت مرحوم آخوند ملا حسين قلى همدانى يك روز در خدمت استاد عرض ‍ مى كند: من در سير و سلوك خود به جائى نرسيدم .


217

آقا در جواب او از اسم و رسمش سوال مى كند، او تعجب كرده مى گويد: مرا نمى شناسيد؟ من جواد تبريزى ملكى هستم . ايشان مى گويند: شما با فلان ملكى ها بستگى داريد؟ آقا ميرزا جواد آقا چون آنها را خوب و شايسته نمى دانسته از آنان انتقاد مى كند آخوند ملاحسين قلى در جواب مى فرمايد: هر وقت توانستى كفش آنها را كه بد مى دانى پيش پايشان جفت كنى من خود به سراغ تو خواهم آمد. آقا ميرزا جواد آقا فردا كه به درس مى رود خود را حاضر مى كند كه در محلى پائين تر از بقيه شاگردان بنشيند تا رفته رفته طلبه هائى كه از آن فاميل در نجف بودند و ايشان آنها در خوب نمى دانستند مورد محبت خود قرار مى دهد تا جائى كه كفششان را پيش پاى آنها جفت مى كند چون اين خبر به آن طايفه مى رسد كه در تبريز ساكن بودند رفع كدورت فاميلى مى شود.

بعد آخوند او را ملاقات مى كند و مى فرمايد: دستور تازه اى نيست تو بايد حالت اصلاح شود تا از همين دستورات شرعى بهره مند شوى ضمنا يادآورى مى كند كه كتاب مفتاح الفلاح شيخ بهائى براى عمل كردن خوب است .(135)


218

جنازه پسر مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى در كنار حوض

در يك روز عيد غدير كه ميرزا جواد آقا ملكى در خانه جلوس كرده و قشرهاى مختلف به زيارت ايشان مى آمدند خادمه منزل به كنار حوض ‍ خانه رفت ناگاه چشمش بر پيكر بى جان پسر ميرزا كه بر روى آب بود افتاد، بى اختيار فرياد زد و اهل خانه جمع شدند، مرحوم ملكى كه متوجه صداى شيون مى شود از اتاق بيرون مى آيد و مى بيند جنازه پسرش در كنار حوض ‍ گذاشته شده است ، به زنها خطاب مى كند (ساكت ) همه سكوت مى كنند ميرزا از همه ميهمانان پذيرائى مى كند و پس از صرف غذا كه آنها عازن رفتن مى شوند به چند نفر از خواص مى فرمايد: اندكى تاءمل كنيد كه با شما كارى هست ، هنگامى كه مهمانان رفتند واقعه را براى آنها شرح مى دهد و از آنان براى فرزند از دست رفته اش كمك مى گيرد.(136)


219

ملا عبدالله شوشترى حاضر نشد شيخ بهاء به او اقتدا كند

در كتاب مستدرك الوسائل نوشته است روزى محقق متقى آخوند ملا عبدالله شوشترى به خانه شيخ بهائى رفتند و پس از گذشتن ساعتى صداى اذان نماز بلند شد شيخ بهائى به آخوند گفت : همين جا نماز بخوانيد تا به شما اقتدا كنيم و از فضيلت جماعت با شما بهره بريم . آخوند جواب نداد و قدرى تاءمل كرد و بعد خواندن نماز جماعت را نپذيرفت و به خانه اش رفت يكى از دوستان آخوند به او گفت : با اينكه شما نماز اول وقت را هميشه اهميت مى دهيد چه شد كه آنها را در خانه شيخ ترك كرديد؟


220

آخوند در جوابش فرمود: به خود رجوع كردم ديدم اقتدا كردن شيخ بهائى به من در من اثر مى گذارد و مرا خوش مى آيد و طورى نيستم كه برايم تفاوتى نداشته باشد.

(اول الدين معرفته و كمال معرفته توحيده و كمال توحيده الاخلاص (نهج ) پايه اول ديندارى شناسائى خدا و كمال معرفت و شناسائى خدا يكتا دانستن خدا است (توحيد) و كمال توحيد و يكتا پرستى نيز اخلاص براى او است .


221

اخلاص مرحوم سيد عبدالهادى شيرازى

نقل شده يكى از شاگردان مرحوم آيت الله سيد عبدالهادى شيرازى در درس اشكال كرد هر چه استاد به نرمى جواب داداو قبول نكرد پس از تمام شدن درس شاگرد نزد استاد آمده باز اشكال ديگر كرد، مرحوم شيرازى چهارده جواب علمى به وى داد، شاگردان ديگر كه قدرت علمى استاد را ديدند عرض كردند: شما با اين جوابهاى محكم كه داشتيد چرا در هنگام درس كوتاه آمديد؟ فرمود: اين جوابها در خاطرم بود ولى ترسيدم اگر بگويم روحيه آن طلبه شكسته شود و خود من دچار عجب و غرور شوم صلاح آن ديدم كه او آزادانه اشكال كند تا شهامت سخن گفتن در او زنده بماند.

اين بزرگى روح و نيت خالص را مى رساند.

على عليه السلام فرمود: ((اخلص لله عملك و علمك و بغضك و اخذك و تركك و كلامك و صمتك )).

كار و دانش و خشم گرفتن و نگرفتن و سخن و سكوت خود را خالص براى خدا كن .(137)


222

من خواهر زنم را هنوز نديده ام

علامه سيد محمد حسين حسينى تهرانى نقل مى كند از حكيم و عارف كبير سيد هاشم حداد كه فرمودند: من در تمام مدت سلوك در خدمت مرحوم آقاى سيد على قاضى نامحرم نمى ديدم چشمم به زن نامحرم نمى افتاد، يك روز مادرم به من گفت : عيال تو از خواهرش خيلى زيباتر است ، من گفتم : من خواهر زنم را نديده ام . گفت : چطور او هميشه در خانه ما دو سال است آمد و رفت دارد و غالبا بر سر يك سفره غذا مى خوريم ، گفتم : و الله حتى يكبار هم چشمم به او نيفتاده است .

نظير اين مطلب را مرحوم آيت الله حاج شيخ عباس قوچانى نقل كرد.


223

البته در يك اربعين مرحوم قاضى دستوراتى براى ذكر به ايشان داده بودند كه از جمله آثار آن اين بود كه هر وقت در كوچه و بازار راه مى رفتم و چشمم به زن نامحرم مى افتاد بدون اختيار پلكهايم به روى هم مى آمد و اين بدون اراده من بود.(138)


224

موعظه عمرو بن عبيد به منصور دوانيقى و مناعت او

عمرو بن عبيد به مناعت طبع معروف است ، با منصور عباسى قبل از خلافت دوست بود، در ايام خلافت منصور، روزى بر او وارد شد و منصور او را گرامى داشت و از او تقاضاى اندرز و موعظه كرد، از جمله سخنانى كه عمرو به منصور گفت اين بود: ملك و سلطنت كه اكنون به دست تو افتاده اگر براى كسى پايدار مى ماند به تو نمى رسيد، از آن شب بترس كه آبستن روزى است كه ديگر شبى بعد از آن روز (قيامت ) نيست .

وقتى كه عمرو خواست برود منصور دستور داد ده هزار در هم به او بدهند نپذيرفت . منصور قسم خورد كه بايد بپذيرى عمرو سوگند ياد كرد كه نخواهم پذيرفت مهدى پسر و وليعهد منصور در مجلس حاضر بود و از اين جريان ناراحت شد و گفت : يعنى چه ؟ تو در مقابل سوگند خليفه سوگند ياد مى كنى ؟

عمرو از منصور پرسيد؟ اين جوان كيست ؟ گفت : پسرم و وليعهدم مهدى است . عمرو گفت : بخدا قسم كه لباس نيكان بر او پوشيده اى و نامى بروى او گذاشته اى (مهدى ) كه شايسته آن نام نيست و منصبى براى او آماده كرده اى كه بهره بردارى از آن مساوى است با غفلت از آن .

آنگاه رو كرد به مهدى و گفت : اى برادر زاده جان ، مانعى ندارد كه پدرت قسم بخورد و عمويت موجبات شكستن قسم او را فراهم آورد، اگر بنا بشود من كفاره قسم بدهم يا پدرت ، پدرت تواناتر است بر اين كار. منصور گفت : هر حاجتى دارى بگو. گفت : فقط يك حاجت به تو دارم و آن اينكه ديگر پى من نفرستى .

منصور گفت : بنابر اين مرا تا آخر عمر ملاقات نخواهى كرد. گفت : حاجت من همين است ، اين گفت و با قدمهاى محكم توام با وقار راه افتاد. منصور خيره خيره از پشت سر نگاه مى كرد و در حالى كه در خود نسبت به عمرو احساس حقارت مى كرد سه مصراع معروف را سرود:


225

كلكم يمشى رويدا كلكم يطلب صيدا غير عمرو بن عبيد (139)


226

براى اصالت فتوا چاه خانه اش را پر كرد

هر انسانى طبعا در آن هنگام كه بخواهد موضوعى را مورد داورى قرار دهد بخودى خود ابتدا اين مسئله برايش مطرح است كه منافع او در چيست و چه نوع قضاوت است كه با منافع وى اصطكاك نداشته و با مصلحت شخصى او معارض نيست .

مى گويند يكى از مجتهدين و دانشمندان نجف (به نظر مؤ لف ظاهرا علامه حلى بوده است ) هنگامى كه خواست از نظر فقهى در اين مسئله بررسى كند كه اگر چيز نجسى در چاه آبى قرار گيرد موجب نجاست چاه آب مى شود يا نه ؟ ابتدا دستور داد تا چاه آبى كه در خانه داشت پر كنند و سپس ‍ به استنباط اين مسئله پرداخت و در توجيه كار خود گفت : ترسيدم داشتن چاه آب در خانه موجب شود تا من بطور ناخود آگاه به عدم نجاست آب چاه هنگام تلاقى با نجاست تمايل پيدا كنم تا اگر يك روز در چاه خانه ام نجسى قرار گيرد به مشكل و محذور تطهير آن دچار نگردم و طبيعى است كه اگر فتوائى تحت تاءثير منافع شخصى قرار گيرد در آن صورت آن فتوا اصالت نخواهد داشت ولى اگر چاهى در خانه نداشتم بدون شك فتواى من يك فتواى اصيل است زيرا در اين صورت در هيچ يك از دو طرف قضيه (نجاست آب چاه در هنگام تلاقى با نجاست و يا عدم آن ) مانعى ندارم .(140)

در دعاى هشتم صحيفه سجاديه حضرت سجاد عليه السلام عرض مى كند: خداوندا پناه مى برم به تو از اينكه (او نقول فى العلم بغير علم ) يا در علم از روى بى اطلاعى و بر خلاف عقيده سخنى گوئيم .

وقتى دائره مرجعيت مرحوم سيد عبدالهادى شيرازى وسعت يافت بارها از خوف خدا گريه كرد و از بيم لغزش قدم يا انحراف قلم يا اينكه بنام او كارهائى كنند كه او خبر ندارد گريست .(141)


227

آيت الله بروجردى تسليم عادات و رسوم مردم نمى شود

228

سيد عليرضا ريحان در كتاب آئينه دانشوران گويد: در شهر بروجرد در مجلسى در خدمت آية الله بروجردى ديدم قندى را به دست آيت الله دادند تا طبق مرسوم دعا خوانده بر آن بدمد معظم له فقط سرزبانى بدان زده مسترد داشتند.

اين نكته آدمى را به دو موضوع متوجه مى سازد يكى نكوهش از دميدن به غذا و طعام و ديگر اينكه شفا در نيمخورده مؤ من است و اين هر دو از ائمه معصومين (ع ) به صحت پيوسته است . من از اينجا دانستم كه اين عالم بزرگوار تسليم عادات و رسوم مردم نمى شود همه گر مشتمل بر امر مباحى باشد در جميع امور چه كوچك و چه بزرگ همان راهى را مى پيمايد كه اجداد طاهرينش پيمودند.(142)

قال رسول الله صلى الله عليه و آله : ((فى سور المومن شفاء من سبعين داء))(143) در نيمخورده مومن شفاى هفتاد درد است .


229

آيت الله بروجردى با عصا پيرمرد را كتك زد و آقا زاده اش را نيز زد

آيت الله محمد فاضل موحدى فرموده اند: از يكى از بستگان آيت الله بروجردى شنيدم كه خانمى از اقوام يكى از عروسهاى ايشان به منزل آقازاده آن بزرگوار رفت و آمد مى كرده ولى حجابش را به طور شايسته رعايت نمى كرده است ، اين خبر به آيت الله بروجردى مى رسد، ايشان بحدى عصبانى مى شوند كه بلند مى شوند آقا زاده را كتك بزنند.

و نيز گفته است : ايشان مى خواستند جائى بروند من هم خدمتشان بودم ، از در منزل كه بيرون مى آمدند يكى از زوار كه پيرمردى بود آمد جلوى آيت الله بروجردى ، و افتاد به پاى ايشان كه اظهار ادب كند آيت الله بروجردى اين كار را حرام مى دانست و معتقد بود كه شرك است از اين روى شديدا عصبانى شد و عصايش را محكم كوبيد به كمر پيرمرد و فرياد زد: اين عمل شرك و حرام است و... بعد چند قدمى كه رفت برگشت پيرمرد را خواست و با نرمى فرمود اين عمل اشتباه است و بعد دستور داد پول زيادى به پيرمرد دادند.(144)


230

مادر بزرگوار آيت الله بروجردى موسوم به آغابيگم بنت مرحوم سيد محمد على بن لاسيد عابدين بن السيد على بن العلامه السيد محمد طباطبائى بانوئى متدينه ، زاهده ، عابده متحفظ بر انجام مستحبات و ترك مكروهات بوده است و در ميان مشايخ بيت معروف است كه ايشان در رعايت احكام حمل و رضاع جديت تام داشته اند و غالبا بدون وضوء به فرزند خود شير نمى داده است .(145)


231

دانشمند مصرى با يك ملاقات با آيت الله بروجردى حقيقت را دريافت

دو سال پيش از رحلت حضرت آيت الله العظمى بروجردى (قدس سره ) يكى از دانشمندان معروف مصربه نام آقاى ((ابوالمجد)) نماينده مؤ تمر اسلامى ودار التقريب به خدمت آيت الله فقيد رسيد، وى چنان شيفته فكر نورانى و وسعت نظر و احاطه علمى آن مرحوم واقع شد كه همان موقع قصيده اى غراء در مدح پيشواى عالى مقام سرود كه براى اطلاع اهل دانش ‍ ذيلا قسمتى از آن درج مى شود و اين قصيده در نوار سخنرانى آقاى ((ابوالمجد)) در وزارت فرهنگ محفوظ است ، ابوالمجد كه دانشمند گرانمايه و خطيب زبردستى است پس از اين ملاقات از مبلغين مهم ايران و تشيع گرديد.

ميزان علاقه او از اشعارش هويد است :

شدوا الرحال الى الامام الاكبر
تسقوا بحضرته رحيق الكوثر

عدلا وصدقا ما اقول وليتنى
اقضى الحياة مع الامام الاشهر

يبنى و يرفع للشريعة راية
ويرد بالتدليل قول المنكر

تسعون مليونا لرآيه تابع
من عالم او باحث او مخبر

قالوا البروجردى فقلت امامنا
و امامكم فى الورد او فى المصدر

قد جئت من مصر الى مصر فما
بين الاخوة من خلاف منكر

ان التشيع والتسنن دوحة
تسقى بماء واحد لم يكدر

ان التسنن والتشيع دوحة و جذورها القرآن غير مغير

من ذا يحدد للشموس ضيائها
الا المغالط فى الحقيقة مفتر

فى الصبح او فى الظهر او فى
مطلع الشمس المضيى ء النير

تقف الوجوه لبعضها فى قبله
و يحج فى البيت العتيق الاطهر

الله اكرمنى بزورة فاطمة
و الناس بين مهلل و مكبر(146)

از اينجا معلوم مى شود سر حديث شريف : ((النظر الى وجه العالم عبادة )) نظر كردن به صورت عالم عبادت است .


232

تا قيامت قيام بايد كرد

شعرى از مولف

به حسين احترام بايد كرد
گريه بعد از سلام بايد كرد

بهر احياء دين جدش نيز
تا قيامت قيام بايد كرد


233
اى كه دارى به سر هواى حسين
مى كنى گريه از براى حسين

گريه اى هم براى غربت دين
روز و شب صبح و شام بايد كرد

اى كه مى پرورى هميشه به سر
دعوى نوكرى آن سرور

اولين شرط نوكرى اين است
ترك فعل حرام بايد كرد

هدف از نهضت و قيام حسين
نيست جز مذهب و مرام حسين

آرى اى شيعه امام حسين
پيروى زين مرام بايد كرد

او كه هستى خويش سرتاسر
داد در راه دين پيغمبر

با عمل بر مرام آن سرور
شاد آن تشنه كام بايد كرد

گفت حاشا كه من كنم بيعت
نروم زير بار اين ذلت

نزد هر ظالم ابر قدرت
تكيه بر اين كلام بايد كرد

كرده اند اهل بيت آن مظلوم
همه جا خصم خويش را محكوم

آرى اينگونه خصم را رسوا
نزد هر خاص و عام بايد كرد

با بيان حقايق اسلام
خواندن خطبه در مجالس شام

روز را بر يزيد خون آشام
تيره مانند شام بايد كرد

اى حسينى عاجز و ناچيز
كه نكردى ز معصيت پرهيز

با چه روئى به روز رستاخيز
رو به خير الانام بايد كرد


234

بخش چهارم : مجاهده و مبارزه عليه ظلم و فساد

235

روحانيت چراغى كه هرگز نمى ميرد

عاشق صدق و صفا همگام با روحانيت است
زانكه اين جان بخش مى در جام روحانيت است

گر درخشد خوش فروغى در دل روشندلان
چشمه آن مهر زرين نام روحانيت است

گر به سرها شور حق بينى و بر لبها خروش
آن همه جوش و خروش از جام روحانيت است

شوكت اسلام و دين رسوائى كفر و نفاق
حاصلى از سعى و از اقدام روحانيت است

وحدت مستضعفان پيوند دانشگاه و دين
يك اثر ز آثار خوشفر جام روحانيت است

راه روحانيت آگه بود راه امام
مشى رهبر منبع الهام روحانيت است


236
يارب اين نوح زمان را حفظ كن كين پير عشق
روز طوفان مايه آرام روحانيت است

كرد ثابت آزمانها كانچه ماند استوار
بر ره حق و عدالت گام روحانيت است

گر جهان پر گردد از طوفان نميرد اين چراغ
تا جهان باقيست باقى نام روحانيت است (147)

محمد حسين بهجتى (شفيق )


237

بيان امام حسين عليه السلام در اقسام جهاد

حضرت امام حسين عليه السلام فرموده است : جهاد بر چهار نوع است ، دو نوع آن ما فرض الله مى باشد، سومى سنت پيامبر است ولى متكى به ما فرض الله ، چهارمى فقط سنت پيامبر صلى الله عليه و آله است .

اما دو نوع نخستين يكى جهادى است كه انسان با نفس خويشتن مى نمايد تا آنرا از معصيت و گناه باز دارد و اين بزرگترين جهاد است .

دومى مجاهده و پيكار با كفارى است كه بر عليه شما به جنگ برخاسته است ، اما جهادى كه سنت پيامبر صلى الله عليه و آله و متكى به ما فرض ‍ الله است نبرد با دشمن مى باشد زيرا پيكار و نبرد دشمن نسبت به تمام امت اسلامى از ما فرض الله است بدانگونه كه اگر ترك شود عذاب الهى آنان را فرا مى گيرد و همين جهاد نسبت به امام و پيشوا سنت پيامبر صلى الله عليه و آله محسوب مى شود بر امام و پيشوا لازم است كه امت را بر عليه دشمن بسيج كند.

چهارمين نوع جهاد كه فقط سنت پيامبر (ص ) محسوب مى شود آن تلاش و كوششى است كه در راه احياء سنن و تعاليم پيامبر (ص ) انجام مى گيرد، تلاش در راه زنده ساختن تعاليم رسول الله از بهترين اعمال است .

پيامبر (ص ) فرموده است : هر كس سنتى از سنن پيامبر رازنده نگه دارد پاداش آن و پاداش كسى كه به آن سنت عمل كرده تا روز قيامت بر او خواهد بود بى آنكه از پاداش عمل كننده كاسته شود.

((وقد قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم : من سن سنة فله اجرها و اجر من عمل بها الى يوم القيامة من غير ان ينقص من اجور هم شيئا))(148).


238

239

نقش روحانيت شيعه در نهضتها

يك آمريكائى كه ظاهرا مسلمان شده به نام ((حامد آلكار)) كتابى نوشته به نام ((نقش روحانيت پيشرو در نهضت مشروطيت ايران )) كه به فارسى هم ترجمه شده ... در اين كتاب بخوبى روشن شده است كه در طول دويست و پنجاه سال دوره قاجاريه ، علماى شيعه همواره در گير مبارزه با سلاطين و در كار رهبرى نهضتهاى ضد سلاطين بوده اند... و بخوبى اين نكته را روشن مى كند كه روحانيت شيعه همواره در كنار مردم بوده و به سود مردم قيام و حركت مى كرده است .

در همين نهضت ملى شدن نفت ايران كه شاهد آن بوديم ديديم كه روحانيت شيعه به رهبرى آيت الله خوانسارى و آيت الله كاشانى و همكارى فدائيان اسلام چه نقش عظيمى داشتند و اگر قدرت و نفوذ اينها نبود محال بود كه نفت ايران ملى شود.

در نهضت ديگرى كه از پانزده خرداد آغاز شد روحانيت تنها نيروى پيشتاز بود، به طريقى هم وارد عمل شد كه توانست اصل فساد را از ريشه بكند.(149)

انقلاب ايران اگر در آينده بخواهد به نتيجه برسد و همچنان پيروزمندانه به پيش برود مى بايد باز هم پرچم انقلاب روى دوش روحانيت و روحانيون قرار داشته باشد، اگر اين پرچم دارى از دست روحانيت گرفته شود و به دست به اصطلاح روشنفكران بيفتد يك قرن كه هيچ يك نسل كه بگذرد اسلام بكلى مسخ مى شود زيرا حامل فرهنگ اصيل اسلامى در نهايت باز هم همين گروه روحانيون متعهد هستند. به اين دليل لازم است روحانيت را اصلاح كرد نه اينكه آنها را از بين برد، روحانيت يك درخت آفت زده است و بايد با آفتهايش مبارزه كرد(150)...


240

ميرزاى شيرازى با فتواى نيم سطرى شاه و كشور را از اسارت انگليس نجاتداد

241

اگر چه در جلد اول اين كتاب به قضيه تحريم تنباكو اشاره اى شده است ولى به جهت اهميت موضوع در تاريخ ايران و اسلام و بركات وجود علمائى كه مانند مرحوم ميرزاى شيرازى در حفظ احكام شرع مقدس و آزادى و استقلال كشورهاى اسلامى از نيرنگ هاى شيطانى استكبار و غارت ثروتهاى آنها و هجوم فرهنگى و فساد در جوامع اسلامى ذكر آن قابل توجه است .

بدين جهت نكات و مطالب جالبى كه داراى فوائدى است در اينجا مشروح تر ذكر مى شود.


242

استيلاى اجانب به كشور ايران

چون دول اجانب مخصوصا انگليس بر بلاد ايران مستولى شد امتيازات بسيارى از اجناس را گرفتند و اين عمل سبب شد كه بازار تجارت ايران كساد گرديد و لشكر فقر بر بلاد ايران هجوم آور شد و كارخانجات بافندگى تعطيل و معطل ماند، انگليسيها به اينها قناعت نكردند دست به تبليغ زدند و جوانان ايران را فاسد مى كردند و علما را در نظر آنها عضو زائد جامعه و مانع ترقى جلوه مى دادند، فحشاء و منكرات روز به روز بيشتر مى شد و مردمان بى بند و بار و بى سر و پا نيز كه دنبال بازار آشفته مى گردند از اين اوضاع هرج و مرج سوء استفاده مى كردند تا اينكه در سال 1306 (هزار و سيصد و شش ) ناصر الدين شاه به لندن سفر كرد انگليسيها از ناصر الدين شاه استقبال فراوان و پذيرائى خوبى كردند و جشنهاى باشكوهى برپا نمودند شاه جوان غافل از مكر و حيله دشمن در يك جشن باشكوه امتياز توتون و تنباكو را با شرايط زير تا پنجاه سال به انگليسيها واگذار كرد و در مقابل پانزده هزار ليره كه در مدت پنج ماه تحويل بگيرد.


243

شرايط معامله امتياز تنباكو

1 - هيئت كمپانى انگليسى هر سال پانزده هزار ليره در مدت پنج ماه تحويل خزينه سلطان بدهد.

2 - اولياء حكم يعنى هيئت كمپانى انگليس در جميع بلاد ايران كشاورزان را اجبار كند كه توتون و تنباكو نفروشند مگر به اذن صاحب امتياز و فروشنده و خريدار هر دو اجازه را از دفتر صاحب امتياز دريافت بنمايند و هر كس مخالفت نمايد مورد مواخذه قرار خواهد گرفت .

3 - بر صاحب توتون واجب است ربع منافع را به خزانه دولت دهد و بعد از وضع مخارج متعلقه به آن ، و ماءمورين امتياز سالى يك مرتبه تفتيش دفاتر نمايند و در صورت خيانت مجازات حتمى است .


244

4 - آزاد بودن آلات و كارخانجات براى اصلاح توتون و تنباكو از لندن به ايران و از مصارف گمركى .

5 - بايد كسى توتون و تنباكو را از ايران به جائى حمل ننمايد مگر با اجازه صاحب امتياز.

6 - واجب است بر صاحب امتياز خريدارى جميع توتون و تنباكوى موجود در بلاد ايران و فروشنده حق امتناع ندارد.

7 - واجب است كه تا مدت پنجاه سال بر گمرك معموله چيزى اضافه نشود.

8 - هرگاه پنهانى و آشكار توتون و تنباكو را بفروشند يا پنهان كنند و در نزد آنها يافت شود واجب است بر ماءمورين دولت كه آن كسى را مجازات شديد نمايند.

9- جايز است بر صاحب امتياز كه حقوق خود را با شروطى به هر كس كه خواهد منتقل نمايد و جايز نيست كه كسى به آنها ايرادى بنمايد.

10 - و بايد جايز باشد براى صاحب امتياز خريدن اراضى براى نصب كارخانجات براى تصفيه توتون .

11 - هر گاه اين شروط مقرره كه در دفتر ثبت شده از يكسال تجاوز كند و مشغول كار نشده باشند شروط باطل و امتياز باطل است يعنى اصحاب امتياز به سرعت مشغول كار شود.

سپس دو نسخه نوشته شد و ناصر الدين شاه هر دو را امضاء نمود و مراجعيت به ايران نمود و پشت سر او هيئتى بنام كمپانى انگليس به ايران آمدند و مشغول خريدن زمينها و وارد كردن كارخانجات شدند.


245

توبيخ شاه و بيان زيان اين معامله

اين خبر منتشر گرديد به تمام دول اجانب و همه متفقا گفتند: كه ايران خطاى بزرگى كرده است روزنامه ها نوشته اند كه دخانيات اصفهان به تنهائى سالى بيست هزار ليره است ، طعن و توبيخ به ناصر الدين شاه زياد شد. در اين بينها از لندن تقريبا صد هزار زن و مرد داخل ايران شدند و مشغول انجام مقاصد شوم خود گرديدند و در هر شهرى عده اى را فرستادند و هر ملت باطلى در هر كجاى ايران بود قوت گرفت و اسلام رو بضعف مى رفت چون فحشا و منكرات و شرب خمر روز بروز زياد مى شد.


246

انگليسيها مدارس تبليغ باز كردند و مبلغين را از ((پرتستانى )) قرار دادند و در بيمارستانها اموال بسيار بذل مى كردند و تمام مريضخانه ها را ((اسپتال )) نهادند و دختران مسلمين را استخدام كردند و چهار صد هزار تومان بين امراى لشكر تقسيم كردند كه در اجراى مقاصد آنها همراهى نمايند و قطعه زمينى در باغ ايلخانى در تهران خريدند به چهل و پنجهزار اشرفى و صد و پنجاه هزار ليره صرف تعمير آن نمودند و در چهار ديوار آن قلعه كه در نهايت استحكام بود توپ سوار كردند و كلفتى ديوار او چهار ذرع بود.


247

قيام علماى شيراز بر عليه دشمن

و جماعتى از اصحاب امتياز را به شيراز فرستادند چون به شهر نزديك شدند اشراف شهر نزد علما مجتمع شدند و كسب تكليف كردند و مفاسد اين امتياز را بيان كرند علما با آنها موافقت كردند خبر انكار اهل شيراز به اصحاب امتياز رسيد ترسيدند داخل شهر شوند تا اينكه اعلم علماى شيراز در آنوقت حاج سيد على اكبر را پنهانى تبعيد به بوشهر نمودند چون صبح مردم شيراز از قضيه آگاه شدند غوغائى برپا كردند بانگ ناله و عوايل زنها شهر را به جوش و خروش در آورد كليه بازار و مغازه ها تعطيل شده در روضه مقدسه شاه چراغ جمع شدند و چنان ناله و گريه و ضجه مردم بالا گرفت كه حكومت بر خود ترسيد و براى متفرق كردن مردم جماعتى از نظاميها و سربازها را فرمان داد كه دست به تفنگ كردند، جماعتى مقتول شد و عده اى مجروح گشتند اين عمل حكومت بيشتر مردم را عصبانى كرد و آتش حميت و غيرت دينى بيشتر شعله ور شد ولى حكومت اصحاب امتياز را استقبال نموده و با احترام وارد شهر كرد و از آن طرف حاج سيد على اكبر شيرازى از بوشهر با جماعتى از علماى بوشهر به سامرا رفتند و نزد حضرت آية الله سيد محمد حسن شيرازى استغاثه كردند، مرحوم شيرازى مقدم حاج سيد على اكبر را گرامى داشته و كاملا در تجليل و احترام ايشان مساعى جميله به اتمام رسانيد.


248

قيام مردم آذربايجان بر عليه استعمار گران

249

از آن طرف اصحاب امتياز جماعتى را به آذربايجان فرستادند چون خبر آنها به گوش حضرت حجت الاسلام حاج ميرزا جواد آقاى ملكى تبريزى كه در آنوقت از علماى مبرز آن ناحيه بود رسيد فرمان داد آنها را راه ندهند و چندان پافشارى كرد كه اصحاب امتياز گفتند: اكنون آذربايجان به حال خود باشد تا به وقت ديگر خواهيم آمد، آن عالم غيور ميرزا جواد آقا چندان كه نامه به سلطان نوشت نتيجه نگرفت و هر چه مفاسد اين معامله را شرح دادند فايده نكرد بالاخره ايشان را مقهور كردند و هيئت اصحاب امتياز را داخل شهر كردند چون داخل شدند نقاط مرغوب زمينها را خريدند و فورا مشغول بنائى شدند، قصرهاى عالى و كاخهاى عظيم بنا كردند اين افعال مردم را به وحشت انداخت كه مملكت ايران بدون زحمت بدست اجانب افتاد به علما استغاثه كردند علما هر چه نامه به سلطان نوشتند نتيجه نگرفتند.


250

آغاز قيام ميرزاى شيرازى بر عليه معامله تنباكو

نامه هاى پى در پى به سامرا به محضر ميرزاى شيرازى نوشتند. از آن جمله سيد جمال الدين اسد آبادى نامه مفصلى به مرحوم ميرزا نوشت . مرحوم ميرزا تلگرافى به ناصر الدين شاه و نامه مفصلى به نائب السلطنه مرقوم نمودند و مفاسد اين معامله را شرح دادند، ناصر الدين شاه جواب نامه را با كمال احترام چنين نوشت :


251

نامه ناصر الدين شاه به ميرزاى شيرازى و پاسخ ميرزا به شاه

اولا اينكه حالت ايران امروز غير حالت سابق است يعنى ضعيف است در اين صورت بر سلطان واجب است براى حفظ استقلال خود ناچار بايد با دول قويه بسازد و اظهار دوستى كند.

دوم اينكه دفع افسد به فاسد عقلا راجح و جايز است بالفرض كه اين معامله ناجايز ولى چون ماليات ايران به مصالح مملكت وافى نيست ناچار بايستى از اين قبيل معاملات با دولتهاى خارجه بنمائيم تا بتوانيم مصالح كشور را اداره نمائيم .

سوم اينكه براى سلطان هرگز جايز نيست كه دفترى را كه مهر و امضا كرده بهم بزند و قرداد را باطل كند آنهم با چنين دولت قوى .

چهارم اينكه بالفرض اگر بخواهيم اين معامله را باطل كنيم از عهده ما خارج است و فسخ آن ممكن نيست چون بدست دولت قوى از دول اروپا واقع شده است و ما با اين ضعف قدرت منازعه نداريم .

پنجم بر فرض امكان فسخ اين معامله بايستى آنچه را آنها در اين مورد صرف كرده اند بايد به ايشان بپردازيم و ما از عهده عشر آن بيرون نمى توانيم بيائيم .


252

سپس ناصر الدين شاه نامه را فرستاد به قنصر خود در بغداد و سفارش اكيد كرد كه نامه را خودت ببر نزد ميرزا و كوشش كن كه آيت الله را راضى كنى . قنصر همين كار را كرد ولى ميرزا از هر كدام جواب كافى دادند و مفاسد اين معامله را واضحتر بيان فرمودند و دوباره به شاه تلگراف كردند و نامه ديگرى مرقوم فرمودند و در آخر نوشتند اگر شما عاجزيد از جواب خصم ما عاجز نيستيم ، خصم را واگذار به ما كن .


253

فشار دشمن به كشاورزان ايران

در خلال اين احوال از طرف صاحب امتياز دستور صادر شد به جمع آورى توتون از جميع شهرهاى ايران و بر سر قيمت غوغائى بپا شد.

نزاع و جدال و وحشت سرتاسر ايران را فرا گرفت يكى از تجار كه دوازده هزار كيسه تنباكو داشت بر سر قيمت مشاجره كردند عاقبت آن تاجر گفت اكنون برويد فردا بيائيد، چون فردا آمدند ديدند تمامى دوازده هزار كيسه تنباكو را آتش زده و تپه خاكسترى را نشان انگليسيها داد.

بالاخره اضطراب مردم زياد شد، كثرت فساد و فحشاء و سخت گرفتن بر كشاورزان و تسلط آنها بر اعراض و نواميس مؤ منين و ارباب غيرت ، چون انگليسى ها صندليها را در معامل مى گذاشتند و تماشاى دوشيزگان مسلمين مى كردند خلاصه كار فساد بحدى رسيد كه قلم از نوشتن آن شرم دارد.


254

اجتماع علما در سامرا و فتواى تحريم تنباكو از طرف مرحوم ميرزا

علماى اصفهان چون بليت و مصيبت را به اين حد ديدند از استعمال توتون خوددارى كردند و از خريد و فروش آن باز ايستادند و اهل دين ديانت نيز با آنها موافقت كردند، چون اين خبر منتشر شد انگليسى ها آنها را تهديد كردند كه خانه هاى شما را به توپ مى بنديم . ولى علما به اين تهديدات اعتنائى نكردند كه كار آنها منتهى شد به اينكه آنها را تبعيد كردند، بغضى پنهائى بعضى آشكار به طرف سامرا حركت كردند و به آيت الله ميرزاى شيرازى استغاثه كردند، ايشان چون حال را بدبين منوال ديدند قلم را بدست گرفت و اين فتوا را نوشت :

((بسم الله الرحمن الرحيم امروز استعمال تنباكو و توتون در حكم محاربه با امام زمان عليه السلام است . حرره الاخقر محمد حسن حسينى )).


255

و صورت فتوا را با پست فرستادند براى اعلم علماى طهران حضرت حجت الاسلام ((آية الله ))حاج ميرزا حسن آشتيانى و اين در روز آخر ربيع الثانى 1309 بود و از طرفى اصحاب امتياز خوشحال و مسرور از اينكه فردا مدت مهلت خاتمه پيدا مى كند و تسلط آنها بر همه مسلمين علمى مى شود به همين جهت مجلس جشنى ترتيب دادند و تمام قناصر را دعوت كردند از جمله قنصر روس و آلمان و ايتالياو آمريكا و تركيه و همه ماءمورين و حكام و امرا را و اين جشن سرور و شادى بود براى اينكه ظفر پيدا كردند بر مسلمين و چنان پنداشتند كه به هدف خود نائل شدند.

چون آن روز و شب بسر آمد و صبح طالع مسلمانان طالع گرديد در حالى كه با يك دنيا حزن و اندوه آن شب را صبح كردند و از خانه بيرون آمدند ديدند بعضى به همديگر مى گويند امام شيرازى استعمال توتون را در حكم محار به با امام زمان عليه السلام قرار داده ، از اين خبر مسرت بخش نزديك بود مردم پرواز كنند.

مردم به سوى خانه حضرت حجة الاسلام (آيت الله ) حاج ميرزا محمد حسن آشتيانى رو آوردند و هنوز نامه از سامرا نرسيده و مردم در انتظار بودند كه بناگاه پستچى وارد شد و صورت فتوا را تسليم و مرحوم آشتيانى آنرا براى مردم قرائت كرد كه بانگ صلوات محوطه را تكان داد.

گفته اند در اين فتوا حيات ايرانى و ايران خواهد بود فورا صد هزار نسخه از آن برداشتند و در تمام بلاد و قراء ايران پخش كردند و در محافل و مساجد و منابر اعلام كردند، آن روز به شام نرسيد كه اين خبر به تمامى ايران منتشر گرديد، حكومت محل امر كرد كه نسخ جمع گردد و از دست مردم گرفته شود و فتوا را تكذيب كنند ولى فايده نداد، مرحوم آشتيانى فرمود: شما اگر باور نداريد به سامرا تلگراف كنيد و بپرسيد، چون تلگراف كردند به حاج ميرزا حسين نورى و از حاج شيخ فضل الله نورى و امثال ايشان جواب آمد كه فتوا از امام شيرازى است و صحيح است .


256

تاثير فتواى ميرزا و انعكاس عجيب آن در جامعه

چون يقين به صدور فتوا حاصل شد در مقابل اين فتوا عموم علما از شيعه و سنى ، مسلمان و يهودى ، مؤ من و فاسق تسليم و خاضع شدند و اظهار شادى كردند، حضرات يهود گفتند: اين حكم از طرف شخص محترمى است بايد امتثال كرد هر كس در خانه و دكان توتون و تنباكو داشت آتش زد و چپق هر چه در تمام قهوه خانه ها بود همه را در هم خورد كردند و در اداره صاحب امتياز ريختند.


257

و از عجايب اينكه اشخاصى كه شارب الخمر و روزه خوار بودند در مقابل اين حكم تسليم بودند و قليان و چپق را ترك كردند بعضى به آنها گفتند: شما شراب مى خوريد روزه مى خوريد چرا قليان نمى كشيد آنها در جواب مى گفتند: شراب خوردن توبه دارد ولى قليان كشيدن توبه ندارد چون محاربه با امام زمان است .

مردمى قبل از فتوا سر قليان خود را داده كسى آنرا اصلاح كند بعد از انتشار فتوا رفت كه سر قليان خود را بگيرد ديد استاد سر وافور را اصلاح مى كند ولى سر قليان را درست نكرده به او رد كرد، مرد گفت : چطور تو سر وافور را اصلاح مى كنى ولى سر غليان را اصلاح نكرده به من رد مى كنى ؟ استاد گفت : اصلاح سر وافور توبه دارد و اصلاح سر قليان گناهى است كه توبه ندارد.


258

انعكاس تحريم تنباكو در خارج از كشور

اما اصحاب امتياز را حيرت گرفته و در كار خود بيچاره شدند براى سلطان خود نوشتند كه در ايران حادثه اى رخ داده كه اصلا سابقه ندارد و آن اينكه شرب توتون كه از الزم لوازم زندگى آنها بود به خاطر فتواى رئيس دينى كه استعمال آنرا حرام كرده است كسانى كه از دين اسلام خارجند نيز آن را ترك كردند و اين قضيه را قنسولهاى دول خارجه به جميع بلاد اروپا و آمريكا و جاهاى ديگر خبر دادند كه استعمال توتون و تنباكو در ايران از انكر منكرات است به جهت فتواى رئيس دينى .


259

صاحبان امتياز از شاه استمداد كرده و شاه وعده علاج مى دهد

260

خلاصه اصحاب امتياز در نزد ناصر الدين شاه جمع شدند و از او استمداد كردند، شاه به آنها وعده داد كه آن را علاج كند سپس مجلسى ترتيب داد و اكابر علماى تهران را طلبيد مثل ميرزاى آشتيانى و سيد على اكبر تفرشى و شريعتمدار و امام جمعه و غير هم را، و از طرف دولت سيد عبدالله بهبهانى و نايب السلطنه و امين السلطان و امين الدوله و مشير السلطنه و قوام الدوله چون همه جمع شدند شاه صورت معامله را كه با اصحاب امتياز قرار داد بسته بود نشان آنها داد و گفت : نگاه كنيد ببينيد در اين قرار داد كداميك آنها مخالف شرع است ما آن را تغيير مى دهيم اما اصل قرار داد بطلانش محال است چون قرائت كردند در صدر دفتر كلمه (مينويل ) بود معنى آن را پرسيدند؟ گفتند به لغت انگليسى يعنى امتياز و انحصار كه حق اجازه خريد و فروش مختص به انگليس و صاحب امتياز است .

علما فرمودند اول چيزى كه بايد تغيير بيابد همين است چون اين خلاف قانون اسلام است ، چون با قانون مسلم ((الناس مسلطون على اموالهم )) است . آن وقت وزير رو به ميرزاى آشتيانى كرد و گفت : ميرزاى شيرازى يك مجتهد است و شما نيز يك مجتهد چنانچه او فتوا به حرمت داده شما نيز فتوا به جواز بدهيد.

ميرزاى آشتيانى از اين سخن بر آشفت و با كمال خشونت فرمود: اين چه سخن است تو مى گوئى : مولانا و امامنا السيد الشريعه و رئيس الشيعه نائب الائمه ، حكم او مطاع و امر او لازم الاتباع و نحن عبيده و مطيعون لاوامره و نواهيه مخالفت او مخالفت خداست و مخالفت رسول خدا و امام زمان عجل الله فرجه است .

وزير اعظم از علما ماءيوس گرديد و به آنها وعده حذف امتياز را داد و مجلس متفرق شدند، چون يك هفته از اين قضيه گذشت دوباره مجلسى منعقد شد و علما و وزراى مذكورين را طلبيدند و ناصر الدين شاه گفت امتياز داخله ايران را برداشتيم رعيت همه مختارند توتون و تنباكوى خود را به هر قيمتى بفروشند و اجبارى نيست ولى امتياز در خارج به حال خود مى ماند توتون به تركيه حمل مى شود فقط چون اختيار خارج با ما نيست اكنون از شما مستدعى هستيم كه در منابر اعلام به آزادى استعمال فرمائيد.

حضرات علما فرمودند ما فتوا به حرمت نداده ايم كه تا فتوا به جواز بدهيم امر راجع است به سيد كبير امام شيرازى ، شما بايد به ايشان مراجعه نمائيد، ناچار تلگرافى به ميرزا كردند جواب آمد:

ما از سلطان متشكريم اميدواريم از ايشان كه دست اجنبى را از ايران كوتاه بفرمايد.


261

خارجيها پا به فرار مى گذارند

262

براى ناصر الدين شاه ديگر راه سخن نماند و حرمت به حال خود باقى ماند چون يك هفته از قضيه گذشت يك وقت ديدند به ديوار شمس ‍ العماره اعلاميه اى زده اند كه مفاد آن اين بود كه روز دوشنبه آينده به فتواى امام شيرازى ماءمور به جهاديم و بر هر مسلمانى واجب است كه در اين جهاد شركت نموده و تخلف نكند اين اعلان در تهران ولوله ايجاد كرد و خبر در كمترين وقتى در تمام تهران منتشر گرديد، اجانب مخصوصا انگليسى ها بر جان خود ترسيده پشت سر هم پا به قرار گذاشتند حتى بسيارى از آنها لباس زنانه پوشيدند و مخفيانه گريختند.


263

تلاش شاه براى حفظ آرامش

اما اصحاب امتياز به شمس العماره پناه بردند و به شاه استغاثه كردند، شاه كسى را نزد ميرزاى آشتيانى فرستاد و از ايشان استعلام كرد، ميرزا فرمود: من از اين اعلان اطلاعى ندارم ولى اين شورش را آرام مى كنم ، پس ميرزا دستور داد علما در منبر اعلان كنند كه اين اعلاميه اصلى ندارد آن وقت مردم آرام گرفتند. ولى اصحاب امتياز را چندان خوف و وحشت گرفته بود كه فكر مى كردند اين سكوت سياسى است و مى خواهند اجانب را غافلگير كنند و قبل از رسيدن روز دوشنبه مجلس مهمى تشكيل دادند كه تمام قناصر دول خارجه حضور داشتند و شاه با همه وزرا و اركان دولت جمع بودند.


264

سخنرانى قنسول روس راجع به خطرات معامله

در اين وقت قنسول روس برپاخاست و به آواز بلند گفت : (زنده باد اتفاق مسلمانها)، پس به حاضرين خطاب كرده گفت : شايد شما از اين سخن من تعجب كنيد اگر مى خواهيد من آن را شرح دهم ؟ گفتند بفرمائيد. سفير روسى گفت : من در اين مجلس حاضر شدم كه شما را خبر دهم به اينكه امروز دويست هزار سر غليان و كوزه بلور غليان و آلات ديگر آن به كلى تجارت آن را كد شده بهيچوجه خريد و فروش نمى شود و معلوم نيست امر به كجا منتهى مى شود و به جهت اين بليه ((آرسن )) رئيس امتياز و شاه در بلاد ايران حكمى كه مخالف قانون اسلام وضع كرده و رئيس دينى و مطاع ايشان فتوا به حرمت استعمال دخانيات داده ، او را اطاعت كردند ترك كردند عادتى را كه پانصد سال است به آن عادت داشتند و منشاء اين خسارت و ضرر ((آرسن )) رئيس امتياز شده آيا واجب نيست كه ايشان دست از اين معامله بردارد قبل از اينكه حادثه بزرگترى روى بدهد، حضار همگى گفتند: رفع يد از اين معامله واجب است .


265

سفير روسى گفت : بالفرض كه ما چشم از اين قضيه بپوشيم و (آرسن ) دست از اين معامله برندارد. و رئيس دينى مسلمين براى قطع دست اجنبى فتوا بدهد به حرمت خوردن چاى هيچ ميدانيد چه خسارتى بر ما وارد خواهد شد همه حاضرين گفتند: صحيح است . باز سفير روس گفت : فرض كنيد ما اين خسارت را هم تحمل كرديم ، اگر اين سيد بزرگوار و رئيس مطاع دينى فتوا به حرمت استعمال جميع آنچه از خارج وارد مى شود صادر نمايد اين وقت خسارت بر جميع دولتها وارد مى شود فرضا اگر اين خسارتها را هم تحمل نموديم ، اگر اين آقا فتوا بدهد بر اينكه جميع مسيحيين در هر كجاى ايران باشند بكشيد و بگويد: بايد تمام ايران از اجانب پاك گردد در اين صورت چه خواهيد كرد؟ همه گفتند: صحيح است .

سفير روسى گفت : اكنون عواقب مسئله را مطالعه كنيد حضار گفتند: آنچه را گفتيد مقرون به صدق و صواب است و واجب است بر (آرسن ) كه دست از اين معامله بردارد و اين امتياز را فسخ كند.

(آرسن ) گفت : من چگونه مى توانم اين معامله را فسخ كنم و حال آنكه از اول معامله تا امروز چهار كرور ليره صرف مرسومات و عمارات و كارخانجات و آلات و ادوات و امثال آن نموده ام .

سفير روسى گفت : اين خسارتى است كه تو به خود وارد كرده اى . (آرسن ) مبهوث شد و راه سخن بر او بسته شد آن وقت از سفرا مهلت خواست كه در اين كار فكرى كند و راضى نمى شد به فسخ معامله تا اينكه نامه آمد كه در ايران توقف نكن مگر اين كه از علما اجازه استعمال دخانيات را دريافت نمائى .


266

آرسن در جستجوى عالم بيدين است

سپس (آرسن ) در صدد بر آمد كه از حال علماى پايتخت تفتيش نمايد و مراتب زهد و تقواى آنها را به دست بياورد شايد عالم بى دينى پيدا كند، پس از فحص مقصود خود را پيدا كرد و در نيمه شبى بر او وارد شد و سه هزار تومان رشوه به او داد و پانصد تومان به كاتب او داد و آن بى دين قبول كرد و گفت : من براى مصلحتى فتواى به حرمت دادم الساعه فتوا به جواز استعمال مى دهم و فرمان داد غليان آوردند و كشيد.


267

((آرسن )) خوشحال شد و گمان كرد به مقصود خود رسيد، اين عالم متهتك گفت : من متعهد مى شوم به ابقاى امتياز به شرط اينكه شاه را ملاقات كنيد و از او بخواهيد كه هر كس با من مخالفت كند او را از تهران بيرون كند. ((آرسن )) رفت نزد شاه و قصه آن عالم را بيان كرد شاه متحير ماند كه اين عالم كيست كه چنين جراتى نموده ناچار نزد ميرزاى آشتيانى پيام فرستاد كه شما يا فتوا به جواز بده يا براى مدت كمى از تهران مسافرت كن ميرزا جواب داد فردا حقير مى كنم و از تهران خارج مى شوم انشاء الله .


268

شورش ملت به جهت مسافرت ميرزاى آشتيانى

اين خبر مثل برق در تمام تهران منتشر شد علما در خانه ميرزاى آشتيانى ازدحام نمودند و از طبقات مردم كوچه ها و بازار پر شد صداى گريه مردم بالا گرفت و بناى ناسزا و بد گفتن به اصحاب امتياز و به كسانى كه به آنها كمك مى كنند شروع شد و تا نزديك ظهر هر ساعت بر جمعيت افزوده مى شد، در اين بين بناگاه جمعيت زنان گريه كنان هجوم به بازار كردند و هر دكانى كه باز بود امر مى كردند كه دكانها را ببنديد، تمام بازار بسته شد و دشنامهاى قبيح به اصحاب امتياز نثار مى كردند و گاه اسم وزيرانى كه به آنها كمك مى كردند به تمام زشتى نام مى بردند و كار به جائى رسيد كه در شمس ‍ المعاره را بستند و اركان دولت بر جان خود ترسيدند و بر پشت بام شمس ‍ العماره توپ سوار كردند و سربازها را فرمان دادند كه به طرف مردم تير اندازى كنند ولى سربازها تيراندازى نمى كردند و به گريه زنها آنها نيز گريه مى كردند و حتى صداى گريه و شيون از حرم ناصر الدين شاه بلند شد و دشنامهاى قبيح به اصحاب امتياز و وزراى عالى رتبه مى دادند شاه نايب السلطنه را فرستاد تا مردم را آرام كند، او چون به نزديك جمعيت رسيد بر وى فرياد كشيدند و دشنام دادند و سخت او را كتك زدند و يك نفر از حواشى شاه گلوله اى رها كرد و يك نفر كشته شد گريه و ناله مردم بيشتر شد تا اينكه خود ميرزاى آشتيانى به مردم اعلام كرد كه شاه از من در خواست كرده كه از تهران خارج نشوم برويد سوى خانه هايتان آن وقت مردم ساكت شدند و متفرق گرديدند.


269

روز ديگر عضدالدوله به منزل آشتيانى آمد با جماعتى از وجوه رجال دولت و زبان به معذرت گشودند و به عرض رسانيدند كه معامله امتياز از داخله و خارجه ايران بكلى باطل شد و دست اجنبى بكلى از ايران بريده شد. اكنون از شما مستدعى هستيم كه تلگرافى به امام شيرازى بنمائيد تا ايشان رخصت استعمال دخانيات بدهند ميرزاى آشتيانى و ساير علما تلگرافها نمودند و مفاد تلگرافها اين بود: به يمن بركات شما و مساعى جميله سركار امتياز از داخل و خارج ايران بطور كلى برداشته شد و معامله ظالمانه راسا باطل گرديد اكنون مسلمين منتظر ترخيص شما هستند.


270

فتواى جواز تنباكو از سوى امام شيرازى

و مفاد جواب تلگراف امام شيرازى اين بود: تلگرافات علما به من رسيد از سعى و كوشش شما تشكر مى كنم و تصديق اقوال شما مى نمايم الا اينكه از طريق تلگراف من نمى توانم يقين حاصل كنم هرگاه تفصيل مطلب را در نامه اى درج كرده به من فرستاديد رخصت استعمال دخانيات فرستاده خواهد شد.

ميرزاى آشتيانى و جمعى ديگر نامه ها نوشتند و مطلب را مشروحا بيان كردند و براى ميرزا فرستادند آنوقت جواب نامه به جواز استعمال دخانيات به طهران براى ميرزاى آشتيانى آمد ((وكان يوم وصول الترخيص يوما مشهودا)).

و از اين موضوع مسلمانان بسيار مسرور و خرسند شدند و اصحاب امتياز با شرمسارى و سرافكندگى و ذلت و خوارى و خسران و زيان كور و پشيمان به اروپا مراجعت كردند.

و ناصر الدين شاه نيز خوشحال شد و گفت : ميرزا حسن شيرازى دولت قاجاريه را زنده كرد. و قدر اين سيد جليل نزد ما مجهول بود امروز منزلت او را شناختيم ادام الله بقائه .


271

اعتراف بيگانگان به قدرت و نفوذ رهبر دينى امام شيرازى

و از روى دستخط امام شيرازى هزار نسخه برداشته اند و به ساير بلاد ايران ارسال داشته اند و اين قضيه به ساير بلاد آسيا و ممالك اروپا و آمريكا و آفريقا منتشر گرديد و در جرائد نشر دادند و آمريكا براى سفير خود در بغداد نوشت كه اين مرد بزرگوار دينى چگونه كسى است كه در مقابل چهار دولت مهم قيام كرد و به مقصود رسيد.

و سلطان روس براى سفير خود نوشت كه حركت كن برو به سامرا در نزد اين سيد كبير و عرض اخلاص خود را به او بنما.

بالاخره دول اجانب از اطراف تفصيل حال ايشان را سؤ ال مى كردند بحدى كه بر وجود مبارك ايشان بيمناك شدند و ناصر الدين شاه عريضه خدمت ايشان نوشت و كمال اخلاص خود را نسبت به ايشان بيان كرد و همچنين رجال دولت و وزراء و از آن روز جناب ايشان به آيت الله مجدد شهرت يافت لانه جدد الدولة و الملة .(151)


272

273

گر سايه خدا سر ايرانيان نبود...

گر سايه خدا سر ايرانيان نبود
ايران خراب گشته از او يك نشان نبود

دشمن به خاك ميهن ما سخت حمله كرد
او را چنين فرار ز شيران گمان نبود

گر وحدت و اخوت و ايمان نداشتيم
ما را ز شر دشمن كافر امان نبود

بعد از قيام سرور آزادگان حسين
هرگز براى خلق چنين امتحان نبود

جان و جوان به راه خدا داد خلق ما
تنها شعار و لقلقه هاى زبان نبود

يك عده جان به كف به سوى جبهه ها روان
يك عده را خيال به جز آب و نان نبود

شد آشكار چهره زشت منافقين
ز آنان كسى ذليل تر اندر جهان نبود

اول به فكر سلطنت و كشور آمدند
آخر به غير نوكرى اين و آن نبود

بعد از پيمبران و امامان براى دين
اين گونه جان نثارى پير و جوان نبود

گر رهبرى چو پير جماران نداشتيم
ايران زمين سر آمد دور و زمان نبود

اين نهضت و قيام و فتوحات و انقلاب
جز با دعاى نيمه شب عاشقان نبود

شايسته است حمد و ستايش خداى را
گر امر او نبود ز آبى تكان نبود

هر كس نمود تكيه به خالق حسينيا
هرگز ز باد حادثه او را زيان نبود

از مولف


274

مجاهدات و مبارزات شيخ الشريعه اصفهانى در انقلاب عراق

275

ناصر الدين انصارى قمى گفته : ساليان آغازين قرن 14 ه‍ق / 20 م ، دورانى سياه و اندوهبار براى كشورهاى اسلامى به شمار مى رود، در آن هنگام ممالك اسلامى صحنه تاخت و تاز و چپاول قدرتهاى استعمارى اروپائى قرار گرفته بود، ايران ، عراق ، سوريه ، لبنان ، مصر و ليبى توسط حكومتهاى وابسته به انگليس ، فرانسه و ايتاليا اداره مى شدند، با آغاز جنگ جهانى اول ، انگلستان به بهانه جلوگيرى از نفوذ قواى آلمان - و در حقيقت براى دست يافتن بر معادن بزرگ نفت و تسلط بر كشور عراق كه از نظر سوق الجيشى براى انگليس بسيار اهميت داشت - و تضعيف موقعيت عثمانى كه متحد آلمان بود با نيروى عظيم خويش از دهانه شط العرب به عراق حمله آورد و فاو و بصره و نواحى اطراف آن را در نوامبر 1914 م تصرف كرد، مردم عراق كه از خطر استعمار انگليس و تسلط آن بر ذخاير و معادن آن را پيش بينى مى كردند به رهبران مذهبى روى آوردند و از آنان تقاضاى حكم جهاد كردند، از جمله اين در خواستها كه در مسجدها و اجتماعات خوانده مى شد اين بود كه : بصره سقوط كرد كفار آن را در تصرف خود گرفتند ما نسبت به بقيه سرزمينهاى مسلمانان احساس خطر مى كنيم ما را كمك كنيد و به عشاير عراق حكم دفاع دهيد.

به دنبال اين در خواست حكم جهاد از سوى علماى بزرگ عراق صادر شد و به اين بسنده نكردند خود به جبهه هاى جنگ شتافتند.

يكى از اين جبهه ها بغداد و كاظمين به رهبرى مرحوم آيت الله شيخ مهدى خالصى بود كه علماى نجف به همراه گروه بسيارى از طلاب و فضلاى حوزه از جمله مرحوم سيد محمد تقى خوانسارى ، سيد ابوالقاسم كاشانى ، سيد محمد طباطبائى فرزند سيد محمد كاظم يزدى در محرم سال 1333 ه‍ق براى يارى رساندن به اين جبهه بسوى بغداد روانه شدند اين گروه بزرگ متشكل از حضرات آيات سيد مصطفى كاشانى ، شيخ الشريعه اصفهانى ، سيد سعيد حبوبى ، سيد على داماد شيخ باقر حيدر شروقى ، شيخ جعفر آل راضى و سيد مهدى آل حيدر كاظمى بود كه همگى از مراجع تقليد و علماى مشهور نجف بشمار مى رفتند.

با پمردى و استقامت عشاير عرب به رهبرى فكرى و معنوى علما و مراجع شكست سختى به ارتش انگليس وارد شد بطورى كه تا پايان جنگ جهانى اول نتوانستند اكثر مناطق مركزى عراق را به تصرف خود درآورند.

پس از شكست آلمان در جنگ جهانى اول و تجزيه و سقوط دولت عثمانى بود كه انگليس و فرانسه در صدد تصرف سرزمينهاى اسلامى بر آمدند و فرانسه لبنان و انگليس هم عراق و فلسطين را به چنگ آورد.

با وفات آية الله سيد محمد كاظم يزدى در سال 1337 ه‍ق مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى جانشين وى در رهبرى و زعامت شيعيان شد در اين زمان آيت الله العظمى شيخ الشريعه اصفهانى يار و همكار و پشتيبان مرحوم ميرزاى شيرازى ، در تمام صحنه هاى جهاد و پيكار حضور داشت ...


276

با وفات آيت الله العظمى شيرازى 1338 ه‍ق مرجعيت و رهبرى انقلاب به شريعت اصفهانى انتقال يافت و و با ارشادات و فداكارى و قدرت فكر و صلابت راى خويش به خوبى از عهده بر آمد، ايشان در نخستين بيانيه خود ضمن تسليت وفات ميرزا، چنين فرمود:... فوت او سستى و فتورى در اراده شما و خللى در اعمال شما وارد نخواهد كرد پس جد و جهد كنيد اى حاميان دين انقلاب را بر پا نگاهداريد و عمليات دفاع را كه از قبل بر شما واجب نموديم بيافزائيد.

و در اجتماع بزرگى كه در صحن مطهر حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام تشكيل شد او منبر رفت و دو نفر در اطراف او ايستادند و سخنانش را كه به علت زيادى سن به سختى ادا مى كرد با صداى بلند تكرار مى كردند.

و چنين گفت : مرحوم آيت الله شيرازى به جوار رحمت حق آرميد ولى فتواى او مبنى بر نبرد با مشركين و كشتار آنها باقى است پس در حفظ وطن عزيزتان و به دست آوردن استقلال كوشش كنيد و جهاد نمائيد...

از جمله نامه ها و بيانيه هاى مهم نامه اعتراض آميز افشاگرانه اش به ((آرنولد ويلسون )) حاكم كل سياسى انگليس در عراق و نامه بين المللى او خطاب به حكومتهاى آمريكا، فرانسه ، روسيه ، تركيه ، ايران ، آلمان و هلند، در اعتراض به جنايتهاى انگليس در عراق است .

البته در گرما گرم نبرد بود كه آيت الله شيخ الشريعه به ديار باقى شتافت و ادامه انقلاب صورت ديگرى گرفت كه از حوصله اين مقال خارج است .

پيش از اين نيز مرحوم شريعت اصفهانى در مصاف با استعمار چهره بارز خود را نشان داده بود از جمله آنها مهاجرت وى به ايران 22 روز پس از وفات آيت الله العظمى خراسانى ، براى مقابله با دولت استعمارى روسيه تزارى و دفاع از استقلال و تماميت ارضى ايران .


277

و بيانيه مهم و ارزشمندى در 26 صفر الخير 1330 ه‍ق در تحريك مسلمانان براى باز يافتن مجد و عظمت و استقلال خويش و دفاع از سرزمينهاى اسلامى بويژه دو كشور ايران و ليبى كه مورد تهاجم روس و ايتاليا قرار گرفته بودند، قابل توجه است . شريعت اصفهانى در اين اعلاميه كه اندكى بعد ترجمه فارسى آن نيز منتشر شد، مى گويد: اى ايرانيان هنوز در برابر اين ننگ و پستى شكيبا هستيد و بدين ذلت تن مى دهيد؟ چه ننگى بالاتر از آنكه دولتى وحشى مانند دولت روس به شهرهاى شما يورش آورد؟ و سپس ده نمونه از اقدامات كشورهاى اروپائى كه با مقاصد استعمارى همراه بوده است بر مى شمارد، مانند وارد كردن اجناس خارجى به بازارهاى كشورهاى اسلامى و تضعيف اقتصاد داخلى آن كشورها بنا نهادن سازمانهاى مذهبى ، فرهنگى ، بهداشتى در سرزمينهاى اسلامى ، امضاى پيمانهاى ننگين سياسى و اقتصادى با دولتهاى مزدور آن كشورها، ايجاد اختلاف و نفاق در ميان مسلمانان ، ترويج روحيه لذت جوئى و رفاه طلبى بين مسلمانان و گسيل كردن مبلغان مذهبى .

در پايان وى با انتقاد و محكوم كردن يورش نظاميان ايتاليائى به ليبى و تاخت و تاز روسيه در ايران از مسلمانان جهان مى خواهد كه اين تجاوزات بيگانگان را تحمل نكنند.

آيت الله شيخ الشريعه از شوال 1332 ه‍ق تا اوائل سال 1339 را در نبرد با استعمار انگليس و هدايت و رهبرى انقلاب چه به گونه مستقل و چه به عنوان مشاور و پشتيبان آيت الله ميرزاى شيرازى بسر برد تا سرانجام در شب يكشنبه 8 ربيع الثانى 1339 ه‍ق در 73 سالگى بدرود حيات گفت ... پيكر پاك ايشان پس از تشييع باشكوهى در يكى از حجره هاى صحن مطهر اميرالمؤ منين عليه السلام به خاك سپرده شد.

مرحوم آيت الله حاج سيد احمد زنجانى ماده تاريخ وفات او را جمله ((عطر الله ضريحه )) ساخته است .

طرفه آنكه پس از گذشت 27 سال از تدفين وى هنگامى كه خواستند پيكر پاك مرحوم آيت الله العظمى حاج آقا حسين قمى را در ربيع الاول 1366 ه‍ق در كنار او به خاك بسپارند روزنه اى به قبر آيت الله شيخ الشريعه اصفهانى نمايان شد و جسدش را صحيح و سالم و بدون هيچگونه پوسيدگى و بوى بد يافتند.

اين مطلب در ميان اهالى نجف بسيار مشهور است و من از نواده هاى ايشان و او از مادرش ودائى خود شيخ محمد شريعت زاده شنيده و در كتاب اجساد جاويدان نيز ثبت است .(152)


278

سلطنت علم و دولت فقر در وجود آخوند ملاقربانعلى زنجانى

279

استاد شبيرى فرمودند: پدرم (آيت الله سيد احمد زنجانى ) نقل مى كردند كه رياست فوج زنجان در زمان مرحوم ملاقربانعلى با مظفر الدوله بوده است كه از شخصيتهاى طراز اول زنجان و متدين و مذهبى و اهل خير بود و عموم مردم به وى علاقه مند بودند اما مقامات بالاى لشكرى رياست را از مظفر الدوله مى گيرند و به امير اشجع اصانلو مى دهند... و خود امير اشجع نقل كرده است كه مرحوم آخوند ملاقربانعلى به من پيغام داد كه مظفر الدوله آدم محترمى است و مصلحت نيست رياست قشون را نپذيريد و بگذاريد مقام فرماندهى همچنان با او باشد، اما من - امير اشجع - چون مسئله رياست در كار بود به پيغام آخوند ترتيب اثرى ندادم ولى پس از آن به هر عضوى از اعضاى قشون كه دستورى دادم هيچكدام فرمانم را نبردند. امير اشجع مى گفت بعدا معلوم شد كه آخوند ملاقربانعلى به قشون پيغام فرستاده بود كه از فرمانده جديد تمكين نكنيد از اين روى به هر كدام از افراد قشون از صدر تا ذيل كه دستور دادم هيچكدام به كوچكترين تمكين نبودند و در نتيجه مجبور به استعفا شدم .(153)


280

با يك دستور آخوند تمام روستائيان در زنجان اجتماع كردند

و نيز استاد حاج سيد موسى شبيرى از قول مرحوم پدرشان ، آيت الله حاج سيد احمد زنجانى نقل كردند: مرحوم آخوند زمانى (ظاهرا در جريان مشروطه ) پيغام داده و حكم كرده بودند كه مردم از دهات قصبات اطراف به زنجان بيايند كه مثلا اگر لازم شد، ايشان دستورى بدهند، مى گفتند به مجرد رسيدن پيغام آخوند تمام مردم هر چه روستائى بوده با آنكه وقت داغى كارشان بوده ، خرمنها و همه كارشان را رها كرده و به زنجان آمدند و يك جمعيت بسيار مفصل را تشكيل دادند كه باعث ارعاب اولياى امور شد بعدا مرحوم آخوند - كه نظرشان صرفا آن بود كه به والياى امور تقريبا تهديد كرده باشد كه خيلى تندروى نكنند وگرنه نمى خواهند جنگى راه بيندازند و طالب آن بودند كه با مسالمت اولياى امور را وادار به عقب نشينى كنند و از مظالم خويش دست بردارند لذا فرموده بودند: حالا شما مرخصيد و برگرديد فعلا دستورى نداريم .(154)


281

قيام و شورش مردم بر عليه مدير روزنامه اى كه به آخوند توهين كرده بود

استاد حاج سيد عزالدين حسينى مرقوم داشته اند: مرحوم آخوند ملاقربانعلى تنها مرجع تقليد نبود، معبود زنجانيها بود حتى در احترام پس ‍ از مرگ و در اين باب اين داستان كفايت مى كند، كه يك وقتى مجله تهران مصور در يكى از شماره هاى خويش به نقل از تاريخ مشروطه كسروى عبارت توهين آميزى درباره آخوند درج كرده بود - هنوز مدير مجله به دست يكى از طرفداران نواب صفوى به قتل نرسيده بود - مرحوم آيت الله والد و من بى اطلاعى بوديم كه ناگهان بازار تعطيل شد و انبوه جمعيت ساعت هشت و نيم صبح به منزل ما آمدند به گونه اى كه حياط مسجد پر شد و دامنه جمعيت به كوچه كشيد.


282

خاطرم هست كه استاندار وقت نيز در مقام تشويق مردم خطاب به آنان كرده و گفت : بسيار خوب كرديد كه دور امام جمعه تان را گرفته ايد آن قوت همه مردم رو به مرحوم والد و استاندار كرده با لحنى اعتراض آميز گفتند: در اين مجله به حجة الاسلام جسارت شده و ما جدا از دولت مى خواهيم مدير آنرا تنبيه و سياست كند، مرحوم والد چگونگى اوضاع را تلگرافى به عرض ‍ علماى تهران از جمله مرحوم بهبهانى و حاج ميرزا عبدالله مسيح تهرانى رساندند، استاندار نيز قضيه را به مقامات ذى ربط گزارش كرد تلگراف فورى بود مردم به اطمينان وعده تنبيه مدير مجله ، متفرق شدند، ظاهرا فرداى آن روز تلگرافى از طرف مدير مجله به زنجان رسيد كه در آن از پيشامد مزبور عذر خواهى كرده بود و خاطرنشان ساخته بود كه سوء قصدى در كار نبوده و ما صرفا از تاريخ چيزى نقل كرده بوديم و در شماره بعدى هم رسما معذرت خواستند(155)...


283

حرمت خانه اى كه آخوند در سفر خود در آن توقف كرد

مؤ لف محترم كتاب ((سلطنت علم و دولت فقر)) مى نويسد آقاى كريم نيرومند نويسنده و محقق معاصر حضورا بدين بنده فرمودند: يكى از روستاهائى كه مرحوم آخوند ملاقربانعلى پس از اشغال زنجان توسط سپاه يفرم و سردار بهادر بختيارى ، در مسير سفر به كرسف از آن عبور كرده اند روستاى زرين آباد شهرستان خدابنده است كه مرحوم آخوند در طول راه از آن روستا عبور كرده اند و چند ساعتى را در يكى از خانه هاى آن توقف كرده اند جالب اين است كه خانه مزبور به همين مناسبت مورد توجه همه اهالى بوده و با آنكه دهها سال از آن حادثه مى گذرد هنوز هم ساكنين روستا با يك احترام معنوى از كنار آن خانه مى گذرند و هنگام عبور صلوات مى فرستند و براى آن مرحوم طلب رحمت مى كنند، خانه ياد شده تاكنون به همان وضع اوليه و بدون دست خوردگى باقى مانده و به پاس احترام آن بزرگوار كسى در آن سكونت نمى كند.

آقاى نيرومند افزودند يكى از خويشان مادرى بنده ساكن آنجا است و اين خانه را خود ديده ام ، روستائيان حتى كنار ديوار هم نمى رفتند و مى گفتند حريم را بايد نگه داريم .


284

سكه دو ريالى آخوند در يك خانواده

285

آقاى شكورى نيز در كتاب خويش به نقل از پيرمردان كهنسال روستاى آقبلاغ نوشته اند آخوند ملاقربانعلى در مسير حركت به كرسف به روستاى آقبلاغ رسيده و سه يا چهار روز در خانه شخصى به نام كربلائى نبى الله بسر مى برند. در آنجا چون رفت و آمد زياد مى شد از اين رو ايشان آقا را در خانه دختر بيوه اش خديجه كه در كنار خانه اش قرار داشت مخفى مى نمايد در اين خانه خديجه با مادر شوهر و فرزند دو ساله خود على زندگى مى كردند و از هر لحاظ براى اين كار محل مناسبى بوده و در آن مدتى كه آقا در اين خانه بسر مى بردند فرصتى دست مى دهد كه لباسهاى آقا را شستشو مى نمايند و آقا هم حسين على را به آغوش خود مى گيرند صورت او را بوسيده و دست شفقت بر سر وى مى كشند و يك عدد سكه نقره دو ريالى به او مرحمت مى كنند، همان سكه تا به حال در آن خانواده به عنوان تبرك و يادگارى نگه دارى مى شود و در حال حاضر سكه مذكور در اختيار شخصى به نام حاجى مهدى آقبلاغى برادر مادرى حسين على ياد شده قرار دارد.

و متقابلا شخصى نيز كه محل اقامت مرحوم آخوند را به دشمن لو مى دهد (اهالى روستاى آقبلاغ و ديگر روستاهاى اطراف گناه او را نابخشودنى دانسته و زبان به طعن و تقبيح و تكفير وى مى گشايند و پيوسته او را غيابا و حضورا نفرين و مورد ملامت قرار مى دهند).(156)

آرى :

نه بقا كرد ستمگر نه بجا ماند ستم
سلطنت سلطنت تومت كه پاينده لو است

اينها نمونه و شواهدى است بر سلطنت و نفوذ و فرمانروائى علماى ربانى در دلهاى مردم و جامعه مسلمين و پيوند ناگسستنى اين گونه عالمان فداكار با امت وفادار.


286

ترس در قاموس وجود آخوند ملاقربانعلى زنجانى بود

در آستانه هجوم قشون مشروطه به زنجان برخى از ناصحان به مرحوم آخوند ملاقربانعلى پيشنهاد كرده بودند كه براى حفظ جان خويش برود به زير بيرق روس تزارى ، آن مرد بزرگ همچون يار همرزم و هم انديش خود شيخ فضل الله شهيد نورى ننگ التجا به پرچم كفر را نپذيرفته و گفته بود، مرا از مرگ نترسانيد من جز اين عبا و جز اين قرآن چيزى ندارم هرگز هم زير بيرق اجانب زندگى نمى كنم . بى جهت نيست كه (به گفته شاهدان عينى ) يفرم در پى شنيدن برخى از آن پاسخهاى استوار، گفته بود اين شخص را اين طور كه من مى بينم بايد خود مسيح باشد.

مرحوم امام جمعه زنجان فرموده است گوئى اصلا ترس در قاموس وجود آخوند نبود. آيت الله شبيرى از مرحوم حاج آقا رضا زنجانى نقل كرده اند كه فرموده است : آخوند هم (بكوب ) بود و هم (بخور) يعنى هم اهل مبارزه و قيام و اقدام بود و هم از اينكه آماج حملات سهمگين شود بيمى نداشت . و هيچگاه ضعف و عجز از خود نشان نمى داد و در مشكلات دست التجا بسوى اين و آن دراز نكرده و يا واسطه برانگيز نبود با قدرت و صلابت اقدام مى كرد و با استقامت و پايدارى كار را به انجام مى رساند.(157)


287

جهان شاه خان بى جقه نوكر آخوند قربانعلى

288

در ميان خوانين بومى زنجان (جهانشاه خان امير افشار) دهها سال در آن منطقه سلطان بى جقه شمرده مى شد و رفتار بسيار جسورانه و توهين آميزش با شاهزاده عبدالعلى ميرزا احتشام الدوله (پسر عموى ناصر الدين شاه ). و حاكم وقت زنجان كه بركنارى فضاحت بار شاهزاده را بدنبال داشت كه بنا به نقل ملك المورخين سپهر كه مى نويسد: حكومت زنجان را به او دادند از روى بيخردى با جهانشاه خان رئيس ايل بزرگ زنجان طرف شد جهانشاه خان شاهزاده را گرفت و حبس كرد و در طويله به آخور بست و بعضى اعمال ديگر گفتند با او انجام داد از آنجا شاهزاده از نظر دولت افتاد و ديگر به او شغلى ندادند.

با اين همه سلطه وسيع و ريشه دار امير افشار در شعاع دينى و معنوى حجة الاسلام زنجانى جلوه اى نداشت و او حتى اظهار مى داشت كه مقلد حجة الاسلام است .(158)

مردوخ كردستانى مى گويد: همراه چند تن از دوستان خويش و شيخ المشايخ كردستان در اواخر دوران استبداد به تهران مى آيد و چند روز در منزل شيخ شهيد فضل الله نورى اقامت مى كند و پس از فتح تهران و پيروزى مشروطه به سنندج باز مى گردد و در بين راه تهران و زنجان او و دوستانش گرفتار حمله 9تن از سواران جهانشاه خان مى شوند و با جنگ وگريزى شديد به سختى جان خود را از چنگ آنها خلاص مى كنند.


289

مردوخ سپس مى نويسد: وارد زنجان شده به خانه آخوند ملاقربانعلى رفتيم و شرح ماجرا را كماجرا براى ايشان نقل كرديم آخوند از وضع پيش آمده عصبانى شده فورا كاغذ شديد اللحنى به جهانشاه خان نوشت كه سوارهاى شما قراسوران و حافظ امنيتند يا دزد و راهزن ، ديروز در دو فرسخى زنجان به آقايان حجة الاسلام و امام جمعه و شيخ المشايخ كردستان برخورده و آنها را لخت كرده اند كه ناچار خود امام جمعه به دفاع پرداخته و سوارهاى شما را شكست داده اند و يك قبضه تفنگ سه تير بلند كه در دست آدم ايشان بوده سوارهاى شما برده اند به فوريت تفنگ را پس گرفته روانه نمائيد و از آن سوارها هم تنبيه كامل بعمل آوريد كه دفعه ديگر اينگونه قضايا را تكرار نكنند خصوصا نسبت به اشخاص محترمى كه همسايه ما هستند و يك راس اسب شما هم اينجاست بفرستيد بيايند ببرند، فردا مقارن ظهر آدم آخوند برگشت و تفنگ را آورد، كاغذى هم جهانشاه خان در جواب نوشته بود كه : اولا بى اندازه از آقايان حجج اسلام كردستان خجل و منفعل هستم كه اين پيشامد در بين سوارهاى قراسوران و آدمهاى ايشان رخ داده است ، ثانيا آنچه كه من بايستى از قراسورانها تنبيه بعمل بياورم خود حضرت آقاى امام جمعه از آنها تنبيه فرموده اسب يكى از سوارها كشته شده و پاى سردسته آنها نيز مجروح شده است با اين حال تفنگ را از آنها گرفته اعاده دادم و هشت نفر ديگر را هم زنجير كرده تنبيه كامل از آنها بعمل خواهد آمد.

اميدوارم كه آقايان عظام اين قضيه ناگوار را كه باعث شرمسارى بنده است كان لم يكن گرفته عفو و اغماض بفرمايند. ده كله قند و يك من چائى بعنوان تبريك منزل خدمت آقايان ارسال شد كه به سلامت تناول بفرمايند.

فرداى آن روز را كه روز 28 رجب 1327 بود از زنجان حركت كرديم از طرف آخوند هم آقايان آقا مير صالح و آقا سيد محسن كه دو نفر سيد معمم و فاضل جليل القدر بودند تا سرحد خمسه ما را بدرقه و مشايعت كردند و روز سوم شعبان وارد كردستان شديم .(159)

داستان فوق ضمنا حاكلى از اهتمام جدى حجة الاسلام به رعايت حال اقليتهاى مذهبى و دينى كشورمان است .(160)

سعد السلطنه در سال 1328 ه‍ق به علت اسائه ادب به آخوند ملاقربانعلى مور مهاجه واقع شد و به سختى كتك خورد و سرش شكست و هنوز جهت مداوا به قزوين نرسيده بود كه در بين راه در گذشت .(161)


290

حاكم مغرور گيلان به سزاى اعمالش رسيد

291

آقا باقر آبدار مشهور به سعد السلطنه يكى ديگر از حكام گيلان بود كه مردى خوادخواه و مستبد بود. يك روز ملا حسن تحويلدارى ، روحانى طرفدار عامه را معلوم نيست به چه علت به دار الحكومه احضار كرد، ملا حسن به پيغام حكومت از آن جهت كه علت احضار اعلام نشده بود وقع نگذاشت و به دار الحكومه نرفت ... حاكم مجددا پيغام داد و تاكيد كرد و خط و نشان كشيد، ملاحسن براى بار دوم باز معذرت خواست ، براى سومين بار عده اى از فراشان حكومت به خانه اش ريختند و او را به اجبار به دار الحكومه بردند حاكم مستبد دستور داد گوش روحانى بى گناه را به ديوار ميخ كنند، عمل ناشيانه مزبور، علما را عصبانى كرد و به اشاره حاجى ملا محمد خمامى كه از علماى درجه اول گيلان بود بازارها بسته شد و شهر متشنج گرديد، خبر اعتصاب به مركز منعكس شد مظفر الدين شاه بيدرنگ سعد السلطنه را معزول كرد و به حاجى خمامى نوشت كه فرزندش شعاع السلطنه را قريبا به گيلان مى فرستم تا خطاى حاكم خطاكار را جبران كند و از مردم گيلان بويژه روحانيون تحبيب نمايد و سفارش كرد كه حاكم جديد را حاجى خمامى به جاى فرزندش بشناسد.(162)


292

همكارى علما با سلاطين و حكومتهاى جابر به عنوان دفع افسد به فاسد است

مؤ لف محترم كتاب ((سلطنت علو و دولت فقر)) مى نويسد: اولا حجة الاسلام زنجانى در عين ستيز با حكام خودكامه (و در حقيقت با خود كامگيهاى حكام ) دعواى شخصى با ديوانيان نداشت و وجهه نظرش صرفا تعديل مظالم آنان و دفاع از حقوق مظلومان بود.

ثانيا در عين اهتمام شديد به دفاع از مظلومان و ستيز با خودكامگان ، در مسائل عمومى و اجتماعى اهل حساب و كتاب بود و در محاسبات و تصميم گيريها، مصالح كلى كشور و جامعه را از قلم نمى انداخت و تنها نه او كه نوع عالمان بزرگ شيعه از شيخ صدوق و مفيد... و شيخ بهائى و كاشف الغطاء و علامه مجلسى و شهيد نورى و ميرزاى شيرازى و سيد اصفهانى و مرحوم بروجردى و... چنين بوده اند و اگر اسلام و تشيع و ايرانى باقيمانده از بركت همين سياست پخته (حفظ و رعايت مصلحت و دفع افسد و فاسد) است ، بنيانگذار جمهورى اسلامى ايران امام خمينى - قدس سره - در كتاب ((كشف الاسف الاسرار)) خطاب به كسانى چون كسروى و همفكران وى خط كلى سياست علماى دين را تا آن روزگار چنين ترسيم مى كند: شما مى گوئيد روحانى با نظم مملكت و حفظ استقلال مملكت مخالف است . اف بر اين تشخيص بيخردانه و حق كشى بى اساس شما، اينها هر وقت ممكن شده با شمشير و گاه نشد، با قلم و زبان از حكومتهاى اسلامى (مقصود دولتهاى مسلمان حاكم بر ممالك اسلامى است ) بى آنكه طمعى در كار باشد يا خود خيال حكومت و منصبى داشته باشند با هر كوششى شده است تاييد كرده و مى كنند در عين حال كه تشكيلات را بدترين تشكيلات مى دانند و مى دانيد كه همين طور هم هست از هيچگونه همراهى براى حفظ حكومت اسلامى دريغ ندارند و در موقع امتحان هم امتحان داده اند... فرضا كه اين قوانين را بر خلاف دستور خدائى بدانند باز مخالفت با آن نكرده زيرا كه اين نظام پوشيده را باز بهتر از نبودنش ‍ مى دانند.(163)


293

294

بهتر بود اول خودت مسلمان مى شدى

يپرم خان ارمنى سردار مشروطه خواهان براى جلب حمايت مرحوم آخوند ملاقربانعلى زنجانى - قدس سره - يكى از روحانيون با نفوذ زنجان كه مخالف مشروطه بود به ديدنش مى رود و مى گويد: ما براى نگهدارى اسلام و حفظ قرآن قيام كرده ايم و مخالفت شما با مشروطه در حكم مخالفت با اسلام است .

آخوند مى گويد: تو كه اين قدر اسلام را قبول دارى و مى خواهى از آن دفاع كنى بهتر بود اول خودت مسلمان مى شدى ؟(164)


295

مدرس گفت : اگر هشت نفر سراغ داشتم

ميرزا حسن رشديه براى رفع خونريزى به مدرس گفت : موافقت فرمائيد تا سردار سپه رئيس جمهور شود و جنابعالى رئيس الوزراء و هشت نفر از علما را براى وزارت خود انتخاب كنيد و به اين كشمكش و خونريزى خاتمه دهيد، مدرس در پاسخ بلند شد ايستاد و با حركت دست و لهجه اصفهانى گفت : اگر هشت نفر مثل خودم سراغ داشتم كه دنبال صنارى (صد دينارى ) نباشند قبول مى كردم ولى مى ترسم اگر اين پيشنهاد را بپذيرم از علما دولتى تشكيل دهم آنها فريفته مقام و منصب و حب دنيا شوند و موجب دلسردى مردم از روحانيون بشود و مردم از تقليد ماها دست بردارند، بنابراين من به راه خود ادامه مى دهم ، رشديه با نااميدى بيرون رفت .(165)


296

آيت الله سيد محمود امام جمعه زنجان و استخاره او براى شهيد نواب صفوى

297

ابوالفضائل مجتهدى (فرزند مرحوم آيت الله سيد محمود امام جمعه زنجان ) نقل كرده اند: مرحوم شهيد نواب صفوى روى فشارهاى سياسى روز، فرارى بود و در جريان قرار و اختفا يك روز سرد زمستان خود را از طريق بيراهه از شهر ((اردبيل )) به زنجان رسانده وارد منزل پدرم شد و دست كم دو شبانه روز در اتاقى خاص از حياط اندرونى دور از چشم اغيار، مهمان ما بود من نيز از جانب پدر ماءمور پذيرائى و انجام دستورات و حوائج وى بودم يك روز اول صبح كه آقاى نواب در حال عزيمت به تهران بود، از مرحوم پدرم در خواست استخاره كرد. مرحوم پدرم با قرآن استخاره كرد و با ديدن آيه مورد نظر به مرحوم نواب فرمودند استخاره ظاهرا مربوط به مسئله جنگ و ستيز و كشت و كشتار است خوب است ، مى كشى ولى ... خود نيز كشته خواهى شد... بعدا كه از والد سؤ ال شد شما از كجا اين معنا را دريافتيد؟

فرمودند آيه استخاره ((فقاتلو ائمة الكفر... توبه 12)) بود و من اين معنا را از كلمه ((قاتلوا)) استنباط كردم كه از باب مفاعله و بين الاثنينى است و حاكى از زد و خورد متقابل و كشتن و كشته شدن مى باشد...


298

مرحوم آيت الله امام جمعه زنجان به سلطنت رضاخانى راى نداد

مرحوم امام زنجانى گذشته از جهات علمى و اخلاقى ، تعصبى شديد در دفاع از دين داشت و در ستيز با عوامل ظلم و حفظ حرمت عالمان بغايت استوار بود.

آيت الله حاج آقا عز الدين نوشته اند مرحوم والد مكرر مى فرمودند كه شخص مجتهد علاوه بر دارا بودن شرايط اجتهاد، بايستى حائز شرط (مسدد بودن ) نيز باشد يعنى در كارها موفق به تشخيص صواب باشد كه آن هم جز با داشتن تقوا در حد اعلا ممكن نيست ، مولاى متقيان على عليه السلام فرمود: ((ان تقوى الله مفتاح السداد)) تقواى الهى كليد موفقيتها است .(166)


299

آيت الله عز الدين حسينى فرموده اند: در انتخابات مجلس مؤ سسان رضاخانى مرحوم والد و چند تن ديگر از شخصيتهاى علمى و اجتماعى طراز اول زنجان شركت داشتند و به عنوان وكلاى منتخب مردم زنجان وارد مجلس مؤ سسان شدند، مرحوم والد خاطرات گوناگونى از اين مسافرت نقل مى كردند. (منجمله فرمودند) در آخرين جلسه نوبت براى راى گيرى رسيد، كارتهاى سفيد نشانه راى مثبت به سلطنت پهلوى بود و رنگ آبى علامت امتناع بود اسامى حاضر نيز بر روى كارتها چاپ شده بود مرحوم والد فرمودند يك مرتبه به فكرم افتاد كه اين مرد كه كه چنين در باغ سبز نشان مى دهد از كجا معلوم كه پس از قرار سلطنت به راه كج نرفته و مرتكب اعمال خلاف دين نگردد، به نشانه اعتراض از جاى برخاسته و به راه افتادم يكى از منسوبين نزديك كه در مجلس حضور داشت پرسيد كجا مى رويد؟ گفتم : من اين راى دادن را مشروع نمى دانم و سرانجام بدون راى دادن از آن جلسه خارج مى شوند و مى فرمود: چون بار اول مسافرتم به تهران بود و وقت شب و هوا هم بارانى بود راه خانه را گم كردم و تقريبا تا صبح در كوچه هاى آن روز تهران سرگردان مى گشتم تا با زحمت فراوان منزل را پيدا كردم به خانه كه برگشتم جسما خيلى خسته بودم اما نشاط ناشى از اين معنا كه خداوند توفيق تصميم قاطع به ترك چنين جلسه اى را نصيبم فرموده فراموش نشدنى است .

آرى آن مرحوم اين تسديد را يكى از بزرگترين مواهب الهى مى دانستند و پيوسته در تداعى خاطرات شكر گزار اين نعما بودند.(167)


300

مقاومت شجاعانه امام جمعه زنجان در برابر دستور كشف حجاب

و نيز استاد حاج سيد عزالدين در شرح يكى ديگر از اين برخوردها... آورده اند: اوائل غائله كشف حجاب بود و من هنوز به حد تكليف نرسيده بودم ، همراه مرحوم والد در يك منزل اجاره اى واقع در خيابان سيروس ‍ تهران سكونت داشتيم آن روزها مسئله كشف حجاب از طرف رژيم تعقيب مى شد و مجالس تشكيل مى يافت و بزرگان را طوعا و كرها به آن مجالس ‍ همراه خانمهايشان دعوت مى كردند، شوهر همشيره مرحوم والد يكى از رجال سرشناس زنجان بود و احتمال ميرفت كه او نيز دعوت شده و در آنگونه مجالس حضور يابد. مرحوم والد نامه مفصلى به وى نوشته و در آن بر لزوم مقاومت در برابر اين برنامه ننگين و ضرورت رد دعوت مجالس ‍ مزبور تاكيد كردند، نامه به آدرس زنجان پست شد. چندى بعد مرحوم والد طرف صبح به همراه يكى از بستگان به قصد ملاقات كسى از منزل خارج شدند و ظهر به منزل نيامدند، ما نگران شديم شب كه مرحوم والد به منزل آمد ماجرا را چنين تعريف كرد:

همين كه از منزل بيرون رفته و سوار درشكه شديم شخص جلو آمد و گفت : سرتيپ جوانشير شما را به اداره تاءمينات احضار كرده اند و بايد الان با من به نظميه بيائيد. درشكه از همان جا مستقيم به ميدان توپخانه رفت و مرا به نظميه بردند و به اطاقى كه دفتر كار سرتيپ جوانشير بود وارد كردند، سرتيپ با برخوردى بسيار سرد كاغذى را در جلوى من گذاشت و پرسيد: اين كاغذ را شما نوشته ايد؟


301

من ديدم همان نامه اى كه به شوهر همشيره ام نوشته بودم كه سانسور شده و به دست نظميه افتاده است ، بارى با كمال شجاعت و صراحت گفتم : بلى من نوشته ام سرتيپ پرسيد مگر نمى دانى كه اعليحضرت به رفع حجاب امر فرموده است ؟ گفتم : فعلا به اين جهت قضيه كه اين عمل خلاف شرع مقدس و مخالف صريح قرآن است كارى نداشته و بدان نمى پردازيم اما از بيان اين نكته نمى توانم بگذرم كه آنچه من از مقام و عزت و آبرو و امكانات مادى و غير و غيره دارم همه و همه از پرتو اين دين مبين و پيروى از آن بدست آمده است حال اگر با وجود برخوردارى از اين همه نعمت كه به بركت اين دين فراهم آمده با دستورات آن مخالفت ورزم كفران نعمت و ناسپاسى كرده و بايد دو توپ گذاشته شوم من اين نامه را به حكم وظيفه دينى كه بالاتر از هر امر و فرمانى است نوشته ام و در اين راه نيز خود را براى هر اتفاقى كه رخ دهد آماده كرده ام .

مى فرمود: برخلاف انتظار اين كلام بسيار مؤ ثر افتاد و سرتيپ نامبرده با لحنى گرم صدا زد براى آقا چاى بياوريد. گفتم : من نمى خورم و (چون سرتيپ چنين پنداشت كه به خاطر احتياط و پرهيز از سم احتمالى از نوشيدن آن خوددارى مى كنم ) افزودم كه : از بركت اين دين من بحمدالله بهترين چاى لاهيجان را مى خورم و اينگونه چائيها با مذاق من سازگار نيست .


302

مبارزات امام جمعه زنجان با دموكراتهاى تجزيه طلب

در جنگ جهانى دوم كه آذربايجان براى مدتى به دست عوامل روس افتاد امام زنجانى همزمان با حكم جهاد و دفاع يكى از رجال مقتدر زنجان را به قيام مسلحانه عليه توطئه تجزيه آذربايجان تحريك كرد فرد مزبور نيز امر مرحوم امام را امتثال كرد و با جمع آورى افراد خويش از دهات اطراف زنجان به جنگ با عوامل تجزيه پرداخت تا اينكه غلام يحيى پى برد كه اساس اين مقاومت از طرف امام جمعه بوده از اين روى شخصا به قصد دستگيرى ايشان راهى زنجان شد، مرحوم امام جمعه كه از اين موضوع آگاه شد با قطار بسوى تهران حركت كرد غلام يحيى دستور داد قطار را متوقف كنند ولى خوشبختانه قطار از قلمرو و سلطه دموكراتها گذشته بود، مرحوم امام جمعه به سلامت وارد تهران شدند و پس از توقف كوتاه به قو رفتند و تا بيرون رفتن ايادى همسايه شمالى در آن شهر اقامت گزيدند.(168)


303

سيد تقى سلطانيه اى و اهانت او به حاكم زنجان

304

مى گويند در زمان رضاخان حاكم زنجان روحانيون و علما را اجبارا در مجلسى گرد آورده بود تا نظر مساعد آنان را براى اعمال برنامه كشف حجاب بدست آورد، همه ناراحت بودند ولى نمى دانستند چگونه آن مجلس را بر هم بزنند، در آن ميان سيد تقى سلطنيه اى با ابراز جسارت و شجاعت زياد خطاب به شخص حاكم با ذكر طنز و متلكى ركيك منطبق بر همسر و دختر حاكم در صورت ظاهر شدنشان بصورت مكشوفه در كوچه و خيابان او را در انظار همگان سبك و منفعل كرد و بدان وسيله مجلس را بر هم زد و حاكم با چهره سرخ شده و منفعل جلسه را ترك نمود.(169)


305

يك نفر در ده نمانده بود

از مرحوم امام جمعه زنجان نقل شده كه فرمودند در عصر مشروطه همراه پدرم به ده ((و نه نق ))كه ملك شخصى ايشان و در 10 فرسخى زنجان بود رفتيم ماه رمضان و فصل تابستان بود هنگام عصر بود كه به دهى مجاور ((ونه فق )) رسيديم خواستيم پياده شويم ديديم هيچكس نيست كه حتى براى دو دقيقه اسب ما را بگيرد و استراحتى كنيم اين چنين ده خالى بود، گفتند همه مردم ده به عنوان اينكه آخوند حكم جهاد داده به شهر رفته اند و يك نفر نيز در ده نمانده است .(170)

آرى مردمى كه مى ديدند آخوند در عين امكان هرگونه بهره گيرى از نعم دنيوى (شهد استغناء) و (گنج قناعت ) را بر جاه و مال و لذائذ مادى ترجيح داده است و آن همه نفوذ و قدرت دينى را جز در طريق اجراى احكام شرع و بسط عدل و داد و احقاق مظلومان به كار نمى گيرد از صميم قلب ياريش ‍ مى كردند.(171)


306

آيت الله ميرزا عباس طارمى در مجلس موسسان رضاخانى شجاعت نشان داد

آيت الله حاج سيد محمود امام جمعه زنجان اعلى الله مقامه نقل كرده است : چند روز پيش از تشكيل مجلس مؤ سسان از نمايندگان شهرها كه در تهران جمع بودند دعوت عمومى شد تا با سردار سپه ((رضاخان )) معارفه اى بعمل آيد.

نمايندگان در دو طرف سالن عمومى صف كشيده بودند كه رضاخان با تشريفاتى وارد شد، پشت سر وى رجال عالى رتبه بودند رضا خان نطقى مفصل دائر بر ذم و بدگوئى شديد از قاجاريه و وعده خدمت و ترقى كشور ايراد كرد...


307

سخنرانى كه پايان يافت رضاخان نگاهى به صف اول انداخت كه علماى اعلام حاضر بودند و از تك تك آنها با ذكر نام تصديق و گواهى مى خواست ... تا رسيد به نمايندگان زنجان ... منجمله مرحوم آيت الله آقا ميرزا عباس طارمى مجتهد مسن زنجان و وكيل آن شهر در مجلس مؤ سسان ولى برخلاف انتظار وقتى رضاخان از وى گواهى خواست او بدون معطلى با صداى بلند گفت : خير، رضاخان كه سخت جاخورده و بور شده بود پرسيد چرا؟ مرحوم طارمى اشاره به موهاى خود كرده فرمود: اين موها سفيد شده اند به وعده هائى كه امرا و سلاطين همواره به ما داده اند ولى عمل نكرده اند شما هم يكى از آنها هستيد.

مجلس را سكوت فرا گرفت رضاخان مجددا شروع به سخنرانى كرده همان گفته هاى پيشين را تكرار كرد و در پايان باز به شيوه سابق از تك تك حضار تصديق گرفت تا به مرحوم طارمى رسيد و با تصريح به نام وى گفت : حال قانع شديد و قبول فرموديد؟ مرحوم طارمى مجددا پاسخ داد: خير مطلب همان است كه گفتم ، چهره رضاخان درهم رفت و خشم بر وى مسلط شد، مرحوم آقا ضياء نايب الصدر كه (از اعيان زنجان بود) و پشت سر مرحوم طارمى قرار داشت براى حفظ جان آن مرحوم از مخاطرات بعدى سر انگشتان خويش را بر گيجگاه خود زده به سردار سپه رساندند كه آقا اختلال حواس دارند و معذورند سخنان او را به دل نگيريد رضا خان مرحوم طارمى را رها كرده به ديگران پرداخت .(172)


308

اولين اعلاميه سياسى امام خمينى توسط جوانان مبارز براى افشاى جنايات خاندان پهلوى : قيام لله يگانه راه اصلاح جهان

بسم الله الرحمن الرحيم

قال الله تعالى : ((قل انما اعظكم بواحدة ان تقوموا لله مثنى و فرادى )) خداى تعالى در اين كلام شريف از سر منزل تاريك طبيعت تامنتهاى سير انسانيت را بيان كرده و بهترين موعظه هائى است كه خداى عالم از ميانه تمام مواعظ انتخاب فرموده و اين يك كلمه را براى بشر پيشنهاد فرموده اين كلمه تنها را اصلاح در جهان است قيام براى خدا است كه ابراهيم خليل الرحمن را به منزل خلت رسانده و از جلوه هاى گوناگون عالم طبيعت رهانده است :

خليل آسا در ملك يقين زن
نداى لا احب الافلين زن

قيام لله است كه موسى كليم را با يك عصا به فرعونيان چيره كرد و تمام تخت و تاج آنها را به باد فنا داد و نيز او را به ميقات محبوب رساند و به مقام صعق و صحو كشاند.


309

قيام لله است كه خاتم النبيين صلى الله عليه و آله را يك تنه بر تمام عادات و عقايد جاهليت غلبه داد و بت ها را از خانه خدا بر انداخت و به جاى آن توحيد و تقوا را گذاشت و آن ذات مقدس را به مقام قاب قوسين او ادنى رساند.

بدبختى و تيره روزى ما به خاطر قيام براى منافع شخصى است . خودخواهى و ترك قيام براى خدا ما را به اين روزگار سياه رسانده و همه جهانيان را بر ما چيره كرده و كشورهاى اسلامى را زير نفوذ ديگران در آورده و روح برادرى و وحدت را در ملت اسلامى خفه كرده .

قيام براى نفس است كه بيش از ده ميليون جمعيت شيعه را بطورى از هم متفرق و جدا كرده طعمه مشتى شهوت پرست پشت ميز نشين شدند قيام براى شخص است كه يك نفر مازندرانى بيسواد را بر يك گروه چندين ميليونى چيره مى كند كه (حرث و نسل ) آنها را دستخوش شهوات خود كنند. قيام براى نفع شخصى است كه الان هم چند نفر كودك خيابان گرد را در تمام كشور بر اموال و نفوس و اعراض مسلمانان حكومت داده . قيام براى نفس اماره است كه مدارس علم و دانش را تسليم مشتى كودك ساده كرده و مراكز علم قرآن را مركز فحشا كرده ، قيام براى خود است كه موقوفات مدارس و محافل دينى را به رايگان تسليم مشتى هرزه گرد بى شرف كرده و نفس از هيچ كس در نمى آيد، قيام براى نفس است كه چادر عفت را از سر زنان عفيف مسلمان برداشت و الان هم اين امر خلاف دين و قانون در مملكت جارى است و كسى بر عليه آن سخنى نمى گويد. قيام براى نفع شخصى است كه روزنامه ها كه كالاى پخش فساد اخلاق است امروز هم همان نقشه ها را كه از مغز خشك رضاخان بى شرف تراوش كرده تعقيب مى كنند و در ميان پخش مى كنند، قيام براى خود است كه مجال به بعضى از اين وكلاى قاچاق داده كه در پارلمان بر عليه دين و روحانيت هر چه مى خواهد بگويد و كسى نفس نكشد.


310

براى نجات دين از دست مشتى شهوتران قيام كنيد

311

هان اى روحانيين اسلامى ، اى علماى ربانى ، اى دانشمندان ديندار، اى گويندگان آئين دوست اى دين داران خداخواه ، اى خداخواهان حق پرست ، اى حق پرستان شرافتمند، اى شرافتمندان وطنخواه ، اى وطنخواهان با ناموس ، موعظه خداى جهان را بخوانيد و يگانه راه اصلاحى را كه پيشنهاد فرموده بپذيريد و ترك نفعهاى شخصى كرده تا به همه سعادتهاى دو جهان نائل شويد و با زندگانى شرافتمندانه دو عالم دست در آغوش شويد: ((ان لله فى ايام دهركم نفحات الا فتعر ضوا اليها)).

امروز روزى است كه نسيم روحانى الهى وزيدن گرفته و براى قيام اصلاحى بهترين روز است كه اگر مجال را از دست بدهيد و قيام براى خدا نكنيد و مراسم دينى را عودت ندهيد فرداست كه مشتى هرزه گرد شهوتران بر شما چيره شوند و تمام آئين و شرف شما را دستخوش اغراض باطله خود كنند امروز شماها در پيشگاه خداوند عالم چه عذرى داريد؟ همه ديديد كتابهاى يك نفر تبريزى بى سر و پا را (مراد كسروى است - مولف ) كه تمام آئين شماها را دسخوش ناسزا كرد و در مركز تشيع به امام صادق و امام غائب روحى له الفداء آنهمه جسارتها كرد و هيچ كلمه اى از شماها صادر نشد امروز چه عذرى در محكمه خدا داريد اين چه ضعف و بيچارگى است كه شما را فرا گرفته ؟ اى آقاى محترم كه اين صفحات را جمع آورى نموديد و به نظر علماى بلاد و گويندگان رسانديد خوب است يك كتابى هم فراهم آوريد كه جمع تفرقه آنان را كند و همه آنان را در مقاصد اسلامى همراه كرده از همه امضا مى گرفتيد كه اگر در يك گوشه مملكت بدين جسارتى مى شد همه يكدل و يك جهت از تمام كشور قيام مى كردند. خوب است ديندارى را دست كم از بهائيان ياد بگيريد كه اگر يك نفر آنها در يك ده زندگى كند از مراكز حساس آنها با او رابطه دارند و اگر جزئى تعدى به او شود براى او قيام كنند، شما كه به حق مشروع خود قيام نكرديد خيره سران بيدين از جاى برخاستند و در هر گوشه زمزمه بيدينى را آغاز كردند و به همين زودى بر شما تفرقه زده ها چنان شوند كه از زمان رضاخان روزگار تان سخت تر شود.

((و من يخرج من بيته مهاجرا الى الله و رسوله ثم يدر كه الموت فقد وقع اجره على الله ))(173).

11 شهر جمادى الاولى 1363

سيد روح الله خمينى


312

حجت الاسلام حاج حسن آقا در جبهه جنگ

313

سردار رحيم صفوى گفته است حاج حسن آقاى خمينى فرزند رشيد حاج احمد آقاى خمينى (قدس سره ) در زمان جنگ اكثر اوقات در جبهه ها بود و اين موضوع را كسى نمى داند ولى ما مى دانيم و اين افتخار براى امام و حاج احمد آقاست كه فرزندشان را مى فرستادند داخل جبهه هاى نبرد. آنهائى كه مى گفتند بچه هاى مسئولين در جبهه ها نيستند من شهادت مى دهم كه فرزند حاج سيد احمد آقا سيد حسن در جبهه هاى نبرد بودند و در آن خط مقدم فرزند مقام معظم رهبرى ، هر دو نفرشان را من در جبهه ها مى ديدم .

فرزندان آقاى هاشمى هم در جبهه هاى نبرد بودند ما اينها را براى مردم مى گوئيم كه بعضى ها باور نمى كنند كه احمد آقا پسر جوانش را در جبهه ها بفرستد. الان واقعا مردم ما نمى دانند كه اين آقاى سيد حسن كه حالا جوان بيست و سه ساله است چه رزمنده دلاورى هست كه اينها واقعا ناگفته است براى ما.(174)


314

اشعار امام در پاسخ آقاى رى شهرى در خصوص حفظ جان امام

در اثناى جنگ تحميلى حجت الاسلام و المسلمين آقا رى شهرى وزير اطلاعات وقت نامه اى به محضر امام خمينى قدس سره ارسال نمودند كه متن آن چنين است :

پس از اسلام به يارى خدا وضع جبهه خوب است و رزمندگان عليرغم فشار دشمن مشغول تثبيت مواضع عملياتى هستند. طبق اخبار موثق و مطمئن دشمن ظرف امروز - فردا به جماران حمله مى كند تقاضاى عاجزانه حقير شما را به جان زهراى اطهر (سلام الله عليها) اجازه بفرمائيد از حضرت عالى حفاظت گردد.

امام (رحمة الله عليه ) در پاسخ ايشان اين اشعار را انشاء فرمودند:

بر در ميكده ام دست فشان خواهى ديد
پاى كوبان چوقلندر صفتان خواهى ديد

باز سرمست از آن ساغر مى خواهم شد
بيهوش و مسخره پير و جوان خواهى ديد

از در مدرسه و دير برون خواهم تاخت
عاكف منزل آن سرو روان خواهى ديد

از اقامتگه هستى به سفر خواهم رفت
به سوى نيستيم رقص كنان خواهى ديد

خرقه فقر به يكباره تهى خواهم كرد
ننگ اين خرقه پوسيده عيان خواهى ديد

باده از ساغر آن دل زده خواهم نوشيد
فارغم از همه ملك جهان خواهى ديد(175)


315

دقت در حفظ جان امام خمينى و خيانت كشميرى منافق

316

حجت الاسلام حميد انصارى مى نويسد: پس از آنكه ضد انقلاب و منافقين علنا رو در روى نظام اسلامى قرار گرفتند و خط ترور در برنامه كار آنها قرار گرفت به مسئولين حفاظت جماران اعلام كردم كه هيچكس حق ندارد هنگام ملاقات با امام ساك و يا وسيله اى به همراه داشته باشد، چند روز بعد از انفجار حزب جمهورى اسلامى اعضاى هيئت دولت و شوراى امنيت ملى به حضور امام رسيدند از دفتر حفاظت سه راه بيت در جماران تماس گرفتند و گفتند كشميرى دبير شواراى امنيت به همراه شهيد رجائى و باهنر آمده است با خود كيفى به همراه دارد و مى گويد: محتوى وسائل و صورت جلسات شوراى امنيت است و حتما بايد در جلسه باشد گفتم : بگوئيد نمى شود و بايد كيف را تحويل بدهد چند بار ديگر تماس گرفتند فايده اى نبخشيد، شهيد رجائى شخصا به وساطت آمد نزد من و از اينكه او را مى شناسد و وى به حدى مورد اعتماد اعضاى شورا است كه حتى گاهى نماز جماعت را به او اقتدا مى كنند سخن گفت . گفتم : همه اينها درست اما ما نمى توانيم تصميمهائى را كه به خاطر مصالح امام و بعد از بحثهاى كارشناسى گرفته ايم لغو كنيم . ايشان از اينكه من اينقدر سماجت مى كنم دلگير شدند و كيف خود را برداشته و رفتند به حالت قهر و گفته است در جلسه شركت نمى كنم .

يكى دو روز بعد از اين بود كه همان منافق نفوذى كشميرى كه تا آن حد نفاق و دوروئى از خود نشاچن داده و اعتماد مسئولين را به خود جلب كرده بود با گذاردن همين كيف كه بعدا مشخص شد حاوى مواد منفجره و بمب ساعتى بوده و از ترس اينكه مبادا اصرار و سماجتش باعث لو رفتن وى شود منطقه را ترك كرده بود در محل تشكيل شوراى امنيت در نخست وزيرى گذاشته شهيد باهنر و رجائى را به شهادت رساند.(176)


317

امام خمينى و هنر مبارزه با منحجرين و روحانى نمايان

حجت الاسلام و المسلمين مرحوم حاج احمد آقاى خمينى در توصيف امام خمينى اعلى الله مقامه گفته است : بعضى ها فكر مى كنند كه امام يك فقيه و مرجع و يا يك عارف و فيلسوف و حكيم و يا يك شاعر و اديب بود ولى آيا هنر امام اينهاست ؟ يا هنر امام مبارزه آشتى ناپذير بر عليه مجموعه دنياى استكبار است آيا هنر امام بر پائى جمهورى اسلامى است ؟ به نظر من هنر امام به تنهائى هيچكدام از اينها نيست .

ما فقيه و فيلسوف و عارف بسيارى داشته ايم اما اينها هيچكدام امام نبوده اند. هنر امام تنها مبارزه با آمريكا نيست براى اينكه سياسيون بسيارى در داخل و خارج با آمريكا جنگيدند اما آنها هم امام نيستند، من معتقدم آنچه كه امام را امام كرده است و باعث اوجگيرى نهضت تاريخى و اسلامى امام شد مبارزه پيگير حضرت ايشان بامتحجرين و مقدس مابان و واپسگرايان احمق بوده است . متحجرين در همه زمينه ها حتى در زمينه هنر از ابتدا تا انتهاى نهضت امام خمينى (س ) در برابر نظام اعتقادى ايشان يعنى اسلامى ناب محمدى (ص ) ايستاده اند، اما امام بحمدالله در مقابل آنها ايستاد و آنان را شكست داد و نهضت را به نتيجه رساند.


318

امام از فقه ، عرفان ، فلسفه ، كلام ، شعر و هنر استفاده كرد اما همه اينها مقدمه اى بود براى رهائى مردم مظلوم از قيد و بندهائى كه مقدس مآبها به دست و پاى آنها بسته بودند و به دنبال سركوب متحجرين ، بسيج پا برهنگان مغضوب ظالمين و مستكبرين براى مبارزه با شاه و بعد با آمريكا شكل گرفت و اين خود نشاءت گرفته از مكتب واقعى حضرت رسول (ص ) يعنى اسلام ناب محمدى (ص ) مى باشد.

امام در طول مبارزه پرفراز و نشيب با متحجرين و واپسگرايان هم خيلى زحمت كشيدند و هم خيلى صدمه خوردند. امام در پيامشان به روحانيون مى فرمايند: خون دلى كه پدر پيرتان از اين دسته متحجرين خورده است از هيچ دسته اى نخورده است امروز هم نظام و انقلاب اسلامى ما بيش از همه از سوى متحجرين و مرتجعين روحانى نما تهديد مى شود، ما نبايد بگذاريم متحجرين و مقدس مابها زمام امور را در هيچ زمينه اى در دست بگيرند و براى اين كار بايد سرمايه گذارى كرد.

حضرت امام خود فرمودند: مبارزه با متحجرين واپسگرا قربانى مى خواهد و دعا كنيد من اولين قربانى آن باشم .(177)

امروز من صراحتا مى گويم آنچه كه شالوده و اساس تغيير بنيه فرهنگى حوزه ها بوده مبارزه با دسته متحجرين است اگر مبارزه با آنان و قربانى دادن نبود نه انقلابى پيدا مى شد و نه مردم از اسلام ناب مطلع مى شدند هنر امام در اين است كه توانسته اند در محيطى كه دست بر روزنامه و شنيدن صداى راديو گناه به شمار مى رفت شاگردانى تربيت كنند كه در نهادهاى مختلف به مردم خدمت و به تبع آن پايه هاى اعتقادى نهضت را استوار كنند...


319

امام خمينى فرموده اند: عده اى مقدس نماى واپسگرا همه چيز را حرام مى دانستند و هيچكس قدرت نداشت در مقابل آنها قد علم كند... وقتى شعار جدائى دين از سياست جا افتاد و فقاهت در منطق ناآگاهان غرق شدن در احكام فردى و عبادى شد و قهرا فقيه هم مجاز نبود كه از اين دائره بيرون رود، حماقت روحانى در معاشرت با مردم فضيلت شد، روحانيت به زعم بعضى افراد زمانى قابل احترام بود كه حماقت از سراپاى وجودش ‍ ببارد والا عالم سياس و روحانى كاردان و زيرك كاسه اى زير نيم كاسه داشت و اين از مسائل رائج حوزه ها بود كه هر كس كج راه مى رفت متدينتر بود، ياد گرفتن زبان خارجى كفر، فلسفه و عرفان گناه و شرك به شمار مى رفت . در مدرسه فيضيه فرزند خرد سالم مرحوم مصطفى از كوزه اى آب نوشيده كوزه را آب كشيدند چرا كه من فلسفه مى گفتم ترديدى ندارم اگر اين روند ادامه مى يافت وضع روحانيت و حوزه ها وضع كليساهاى قرون وسطى مى شد خداوند بر مسلمين و روحانيت منت گذاشت و كيان و مجد واقعى حوزه را حفظ كرد.

علماى دين باور در همين حوزه ها تربيت شدند و صفوف خويش را از ديگران جدا كردند، قيام بزرگ اسلاميمان نشاءت گرفته از همين بارقه است ... ولى پرونده تفكر اين گروه همچنان باز است و شيوه مقدس مآبى و دين فروشى عوض شده است ، شكست خوردگان ديروز سياست بازان امروز شده اند، روحانى نماهائى كه قبل از انقلاب دين را از سياست جدا مى دانستند و سر بر آستانه دربار مى سائيدند يك مرتبه متدين شده و به روحانيون عزيز كه آن همه زجر و شكنجه كشيده اند تهمت وها بيت زدند ديروز مقدس نماهاى بى شعور مى گفتند دين از سياست جداست و مبارزه با شاه حرام است ، امروز مى گويند مسئولين نظام كمونيست هستند ولايتى هاى ديروز كه در سكوت و تحجر خود آبروى اسلام را ريخته اند در عمل كمر پيامبر و اهلبيت را شكسته اند و عنوان ولايت بر ايشان جز تكسب و تعيش نبوده است امروز خود را بانى و وارث ولايت نموده و حسرت ولايت دوران شاه را مى خورند... مردم عزيز ايران بايد مواظب باشند كه دشمنان از برخورد قاطع نظام با متخلفين از به اصطلاح روحانيون سوء استفاده نكنند و با موج آفرينى و تبليغات اذهان را نسبت به روحانيون متعهد بدبين ننمايند و اين را دليل بر عدالت نظام بدانند كه امتيازى براى هيچكس قائل نيست و خدا مى داند كه شخصا براى خود ذره اى مصونيت و حق و امتياز قائل نيستم اگر تخلفى از من هم سر زند مهياى مواخذه ام .(178)


320

و چه جالب است كلام امام خمينى

321

در جنگ ((بدر صغرا)) كه يك سال پس از جنگ ((غروه احد)) رخ داد بسيارى از اصحاب پيامبر (ص ) زخمى و مجروح بودند نعيم بن مسعود اشجعى به مكه رفته و در بازگشت به مدينه به مسلمين اطلاع داد كه دشمنان خيلى خود را مجهز كرده اند و شما حتما شكست مى خوريد، و با اين سخنان - كه از قبل نقشه اى با ابوسفيان تنظيم شده بود - مى خواستند مسلمانان را از جنگ بترسانند، برخى از اصحاب با دلهره از حضرت خواستند صرفنظر نمايد. حضرت رسول (ص ) فرمود: ((به آن خدائى كه جان من در قبضه اوست سوگند، اگر هيچكس نيايد، حتما خودم يكه و تنها براى جنگيدن با دشمن ، از مدينه خارج مى شوم و همانا آدم ترسو برگشته است ولى دلاور مردان خود را آماده كارزار كرده اند و پشتوانه ما تنها خداست و بر او تكيه مى كنيم )).

و چه جالب است كه پس از گذشت چهارده قرن فرزند دليرش مى گويد: اگر خمينى يكه و تنها بماند به راه خود كه راه مبارزه با كفر و ظلم و شرك و بت پرستى ادامه مى دهد:...

و آنگاه حضرت رسول (ص ) با اصحاب به بدر رفتند و منتظر دشمن شدند ولى دشمن چون دريافت كه حضرت با كمال شهامت و شجاعت به ميدان شتافته اند، نزديك نيامد و مسلمانان با سر بلندى بازگشتند.(179)


322

اشاره اى كوتاه به زندگى پربركت امام خمينى قدس سره

رهبر كبير انقلاب و بنيان گذار جمهورى اسلامى ايران حضرت آيت الله العظمى فقيه بصير حكيم و عارف كم نظير آقاى حاج آقا روح الله موسوى خمينى اعلى الله مقامه در روز بيستم ماه جمادى الثانى كه مطابق است با روز ولادت جده سادات حضرت فاطمه زهرا سلام الله عليها در سنه هزار و سيصد و بيست هجرى در شهرستان خمين ديده به دنيا گشود و در سايه پدرى عالم عامل و مجاهد ظلم ستيز فخر المجتهدين مرحوم شهيد سيد مصطفى و در دامن مادرى پاكدامن و پاكدل هاجر گونه به نام هاجر تربيت يافته .(180)

در حوزه هاى علميه در نزد اساتيد بزرگ مانند مؤ سس حوزه علميه قم آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى اعلى الله مقامه و عالم بزرگوار و حكيم و عارف عاليمقدار آيت الله مرحوم شاه آبادى قدس الله روحه پس ‍ از تكميل علوم عقلى و نقلى و طى مراتب سير و سلوك و خودسازى خود به ارشاد و هدايت ايتام آل محمد عليهم السلام و به دستگيرى مستضعفين امت و مبارزه و مجاهده با مستكبرين پرداخت تا اينكه به يارى خداوند قادر متعال و به همت ملت قهرمان ايران كه بحق مؤ لف در قصيده اى طولانى در مدحشان گفته است :

صد آفرين به همت اين خلق قهرمان
با مشت كار تيشه فرهاد مى كنند


323

ريشه استبداد و مايه ظلم و فساد يعنى حكومت ظالمانه و رژيم دو هزار و پانصد ساله سلطنتى را برانداخت و پس از استقرار حكومت اسلامى عمر با بركتش پايان يافته با اطمينان خاطر به نداى ((يا ايتها النفس المطمئنه ارجعى الى ربك راضية مرضية )) و ((داخلى جنتى ))را پاسخ گفته در 14 خرداد 1368 شب يكشنبه 29 شوال به جوار پروردگار و حضور اجداد طاهرينش رهسپار گرديد ((عاش سعيدا و مات سعيدا كما قال : الان طاب لى الموت ))

دو نفر از علماى بزرگ اين پيروزى بزرگ را پيشگوئى و پيش بنى كرده اند يكى مرحوم آيت الله حاج سيد محمود حسينى امام جمعه اسبق زنجان كه به فرزندش آيت الله سيد عز الدين فرموده كه به جلد پنجم اين كتاب ص ‍ 209 مراجعه شود، و ديگرى مرحوم آيت الله بهبهانى كه به امام فرموده است تنها تو هستى كه مى توانى محمد رضا را از تخت پائين بكشى به صفحه 217 همان جلد مراجعه شود.


324

شعرى از مولف در ميلاد امام خمينى قدس سره

يافت نوزادى تولد در خمين
تربيت آموخت نزد والدين

زاده موسى ابن جعفر در نسب
مصطفى و مرتضى را نور عين

رفت اندر قم اقامت كرد و خواند
علم قرآن گشت مبسوط اليدين

كرد با نفس خود اول او جهاد
تا كه شد پاكيزه از هر عيب و شين

بعد از آن آمد به جنگ ظالمان
برد يكسر پادشاهان را ز بين

فتح و پيروزى نصيبش بود چون
فتحهاى خيبر و بدر و حنين

گفت سارش با ستمكاران خطاست
زندگى بايد نمودن چون حسين

مى شود آخر براى ما نصيب
اندر اين پيكار احدى الحسنيين

جمله هيهات منا الذله گفت
داد بر اسلام و كشور زيب وزين

آمد و رفت از جهان چون انبياء
كرد الحق او ادا از خويش دين

او ز شرق و غرب بيزارى نمود
بست تنها دل به رب المشرقين

رفت و با همراه خود از خلق برد
جان و دل نيروى زانو نور عين

گر حسينى بر خمينى سر بباخت
سر بلندى يافت اندر نشاتين


325

استخاره اى كه به حاج احمد آقا نيروى تازه بخشيد

حجة الاسلام و المسلمين مرحوم حاج احمد آقاى خمينى مى گويد: (هنگامى كه امام - قدس سره - از عراق به قصد كويت حركت كرد) در مرز عراق نماز ظهر به امامت امام خوانده شد... از مركز شخصى آمد خلاصه صحبت يك ساعته اش اين بود كه ورود ممنوع ...


326

امام شديدا خسته شده بودند و من شديدا براى ايشان متاءثر بودم امام از قيافه من فهميدند كه من از اينكه ايشان را اين همه معطل كردند، ناراحتم ، گفتند: تو از اين قضايا ناراحت ميشوى ؟ گفتم براى شما شديدا ناراحتم ، گفتند: ما هم بايد مثل بقيه در مرزها بلا سرمان بيايد تا يكى از هزارها ناراحتى كه بر سر برادرانمان مى آيد لمس كنيم ، محكم باش . گفتم : چشم ، در حالى كه ما توى اتاق كثيفى در مرز كويت و عراق گرد امام كه دراز كشيده بودند جمع شده بوديم تفالى به قرآن زدم اين آيه آمد:

((اذهب الى فرعون انه طغى ، قال رب اشرح لى صدرى ويسر لى امرى ))

باور كنيد كه نيروى تازه اى گرفتم ...(181)


327

پيشگوئيهائى در مورد آمدن امام امام خمينى

پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود به خدا سوگند من روزى را مى بينم كه همين ايرانيان كه شما با آنان مى جنگيد با شما بجنگند.

1 - در كتاب آينده بشريت ص 52 آيت الله المجاهد الكبير حاج سيد محمود طالقانى مى نويسد:

حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام در خطبه اى از نهج البلاغه راجع به وقايع آخر الزمان فرمود شخصى مانند چراغ پر نورى آشكار و همگام مى شود با نمونه هاى مردان نيكوكار و صالح و بندهائى را بگشايد و گردنهائى را از بند آزاد كند و مردم را بهم پيوسته كند و پراكنده گان از هم گسيخته را بهم پيوند آنگاه گروهى از آنان صيقلى و رزمنده شوند و بصيرت و قلوب آنان با آيات پى در پى قرآن مجيد جلا مى گيرد... و طرزى مى شود كه همه مردم به پاى خود براى جنگ و رزم از جا حركت كنند... و از طرف مهاجمين كشتار فراوان و خانه هائى خراب و شيرازه زندگانى ها را گيسخته كنند كه كام همه را تلخ نمايند و آن رهبر دستورات به آنان دهد او از جزو سران كشورى و لشكرى نيست و ستمگران را بر حسب مقدار كج رفتارى كه كردند به كيفر و جزا برساند و دست متجاوزان و جنگ افروزان و روشنگرفتنه ها را كوتاه كند... و آن رهبر چگونگى عدالت را نشان دهد و قرآن و دستورات اسلام كه از بين رفته بود زنده گرداند ((فير بكم كيف عدل السيرة )) و به طرزى قوانين عدالت و آسايش را گسترش دهد كه مردم جهانيان بخوبى آن قوانين چشم دوزند.


328

2 - در كتاب ملاحم ص 74 آيت الله سيد على مولانا از كتاب ملاحم ابن طاوس مى نويسد رسول خدا (ص ) فرمود: فتنه ها بر پا شود تا اينكه خانه اى باقى نماند مگر آنكه از آن فتنه ها به آن برسد و مورد هتك و بى احترامى و زدن واقع گردد و بعد سيدى از عترت من خروج كند و آسايش را آزادى دهد.

3 - در ص 85 آن كتاب بحار الانوار علامه مجلسى مى نويسد: رسول اكرم (ص ) فرمود:

((سياتى زمان تكون بلدة قم و اهلها حجة على الخلايق ... الخ ))

يعنى زود است زمانى بيايد كه شهر قم و اهل آن حجت بر مخلوقات جهان گردند و از برنامه هاى آنجا استفاده كنند و مورد عمل قرار دهند.

4 - در كتاب بحار الانوار جلد 60 و كتاب انتظار الامام ص 145 و كتاب غيبت نعمانى ص 273 و كتاب المهدى الموعود باب 24 احاديثى نقل مى كنند و مفادشان را چنين مى توان ترجمه كرد...

آنقدرها مبارزه كنند تا آنكه ديكتاتور زمان را كنار زده و خودشان قوانين حقه اسلام را اجراء نمايند و شهر قم مركز علم و فضل شود و از آنجا به كليه اهل زمين در مشرق و مغرب از جن و انس صداى آن برسد و هيچ ستمگرى نسبت به قم قصد سوئى نمى كند مگر آنكه هلاك خواهد شد.

در مجله هفتگى قم شماره 6 سال 58 متذكر شده كه عده اى از دانشمندان پس از بررسى اين روايت آن را مطابق با امام خمينى نموده اند.

5 - در كتاب بحار الانوار جلد 52 ص 243 و كتاب غيبت محمد بن ابراهيم نعمانى ص 273 مى نويسد: حضرت باقر(ع ) فرمود:

((كانى بقوم قد خرجوا بالمشرق يطلبون الحق فلا يعطونه ثم يطلبونه فلا يعطونه فاذا راوا ذلك وضعوا سيوفهم على عواتقهم فيعطون ما سئلوه فلا يقبلونه حتى يقوموا ولا يدفعونها الا الى صاحبكم قتلاهم شهداء... الخ ))

يعنى مى بينم عده اى در مشرق زمين خروج كنند و طلب حق نمايند ولى به آن حق نرسند و دو مرتبه دنبال گيرند باز نرسند نسبت به حقى كه درخواست مى كنند و در اين هنگام اسلحه خود را بر شانه گذارند و ستمگران در اين حال مجبور شوند و گويند كه ما خواسته هاى شما را انجام يم دهيم و مبارزه نكنيد و آنان قبول نكنند و نهضت را ادامه بدهند و كوشاتر گردند و كشتگان آنان شهيد محسوب مى باشند.


329

6 - در كتاب اصول كافى جلد 1 ص 54 نگارش نموده حضرت صادق (ع ) از رسول خدا (ص ) نقل فرمود:

((ان عند كل بدعة تكون من بعدى يكاد بها الايمان وليا من اهل بيتى موكلا به يذب عنه ينطق بالهام من الله و يعلن الحق و ينوره و يرد كبد الكائدين يعبر عن الضعفاء فاعتبروا يا اولى الابصار و توكلوا على الله )).

يعنى به تحقيق هر بدعتى كه پس از من بدعت كنندگان نسبت به احكام و دستورات من مى آورند و آنان در آن كيد و مكر كنند و بعد سيدى از سادات جلوه كند و او مامور دفاع و جلوگيرى مى شود و گفتار او به الهام خداوند متعال مى باشد و حق را روشن سازد و كيد و مكر و خدعه را دور كند و از جانب مستضعفين دفاع كند پس عبرت بگيريد اى روشن فكرها و بر خداوند توكل كنيد.

اين دو حديث شريف نزد آيت الله سيد كاظم مرعشى خوانده شده و ايشان چنين نظريه داد كه ممكن است با امام خمينى تطابق كند.

7 - در كتاب وسلية النجاة فاضل بسطانى و كتاب منتحب التواريخ ص 53 و كتاب مستدرك الوسائل علامه نورى و كتاب جامع الاصول ابن اثير مى نگارد:

((ان الله يبعث لهذه الامة فى كل ماة ستة من يجدد لها دينها))

يعنى به درستى كه پروردگار عالم بر مى انگيزاند شخصى را بر نفع مسلمانان در هر صد سال (كه يك قرن است ) ترويج دين اسلام نمايند و بعد براى صدق اين حديث بزرگانى كه در هر صد سال جهش و نهضت كرده اند و سبب آسايش و رفاه و نجات مردم شده اند ذكر مى كنند.

((على فلسفى )) گويد به طورى كه برخى از دانشمندان متذكرند مجدد قرن پانزدهم كه زمان ما مى باشد امام خمينى مى باشد و در تاييد اين روايت مولف كتاب سفينة البحار در جلد 1 ص 55 مى نگارد رسول خدا (ص ) فرمود:

((يحمل هذا الدين فى كل قرن عدول ينفون عنه تاويل المبطلين و تحريف الغالين و انتحال الجاهلين ... الخ )).


330

8 على فلسفى گويد حجة الاسلام شيخ حبيب الله گلپايگانى كه زهد و پرهيز كارى او زبانزد بود در سال 1342 خورشيدى ايشان فرمود تا سال 1357 كه 1399 قمرى باشد همين نحو شورش و شكنجه مى باشد و بشارات باد به آنانى كه در سال 1399 مى باشند زيرا محمد رضا پهلوى سرگردان و بيچاره گردد و در سال 1360 خورشيدى به بعد انشاء الله نجات و آسايش خواهد بود.

9- در كتاب عقائد الاميه الاثنا عشر حجة الاسلام سيد ابراهيم موسوى ص ‍ 270 مى نويسد حضرت اميرالمؤ منين (ع ) فرمود:

يهود از اطراف جهان به فلسطين گرد آيند و براى خود دولت قرار دهند... و عده اى از زمامداران كشورها با آنان جنگ كنند ولى شكست نصيب يهود نگردد آخر الامر مسلمين با اعراب متحد شوند و رمز وحدت در همه آنان ايجاد گردد و يگانگى در آنها حكمفرما شود و با يهود فلسطين رزم كنند و سرانجام پيروز شوند و كشور فلسطين در اختيارشان آيد و يك يهودى در آنجا جايگزين نشود.

نگارنده گويد ما انشاء الله شعار طنين اندازى كه گوش جهانيان را پر كند مى گوئيم :

((الشرق لنا و الغرب لنا و القدس لنا و النصر لنا)).

10 - در كتاب غرر الحكم ص 644 مى نويسد حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:

((من اتخذ الحق لجاما اتخذه الناس اماما)).

يعنى هر كس حق را پيشه كند مردم او را امام قرار و امام گويند. و در كتاب مجمع البحرين مى نويسد لجام به كسر باء و بعضى گويند معرب لگام است .

ذات ذوالجلال جهان آراء كه با انگشت مشيت نظام عالم را تمشيت بخشيده و حفظ كيان اسلام و قرآن را خود تعهد فرموده هر يكصد سال طبق روايات متواتره براى اسلام راستين تجديد گرى را فرستاده كه غالب موحدين شناخته گرديده اند تا نوبت به مجدد بزرگى كه طلايه دار قرن پانزدهم هجرى قمرى است رسيد و نام طلايه دار جز روح الله الموسوى الخمينى نيست كه هر صاحب تذكره اى شمه اى درباره شخصيت عظيم جهانى ايشان به رشته تحرير كشيده و عبارتى به اين مضمون :

((لا يليق الزعامة الابه و لا يصلح القيادة الامة و اصلاحها غيره و اشبه العلماء بالحجة الكبرى )).

و روزنامه لبنانى عرب زبان چنين مى نويسد:

((... ان الخمينى حير الشرق و از عج الغرب و احوج العرب و اخص ‍ العالم ...))


331

يعنى : حضرت امام خمينى شرق را به شگفت واداشته و غرب را متحير و برخى از اعراب را در تنگنا افكنده و خود مسئله روز جهان شده ، حضرت ايشان در سنه 1320 هجرى قمرى در خمين ديده به جهان گشور و ميلاد پر بركتشان مقارن با ميلاد مسعود فاطمه زهرا سلام الله عليها بوده .

با هم مصادف است دو ميلاد با شكوه
زين اتفاق غرق نشاط است روزگار

ميلاد عصمت حق و ميلاد روح حق
يعنى خمينى آيت محبوب كردگار

جاويد باد نام خمينى به لوح دهر
همواره باد جلوه اين مهر برقرار


332

در اشعار شاه نعمت الله ولى

در روزنامه خراسان شماره 8607 سه شنبه 7 فروردين 1358 مى نويسد على اكبر نوروزى مدير كتابخانه احمدى شهر شيراز اشعار زير را از كتاب ديوان شاه نعمت الله ولى چاپ بمبئى سنگى در سال 1261 هجرى حدود 700 سال قبل كه آنهارا شاه نعمت الله سرائيده استنساخ و از شيراز به مشهد مقدس براى ثقة الاسلام سيد علينقى طبسى ارسال و آقاى طبسى آن را به نظر امام خمينى در شهر قم رسانيد و نيز آقاى معين الدين اسلامى سردبير مجله سپيد و سياه اين اشعار را از كتاب ديوان چاپ سر بى اقتباس و در روزنامه شماره 1102 اول ديماه 1357 درج و آقاى شيخ محمد حسين دانشمند نگاشتند و به اينجانب (على فلسفى ) و اصل نمودند.

روز شنبه ز شهر دو القعده
تن او برقرار مى بينم (احمد شاه )

شه چو بيرون رود ز جايگهش
شه ديگر بكار مى بينم (رضاشاه )

چون فريدون به تخت بنشيند
پسرانش قطار مى بينم

علماى زمان او دائم
همه را تار و مار مى بينم

چون دو دهسال پادشاهى كرد
شهيش را كنار مى بينم

پسرش چون به تخت بنشيند
بو العجب روزگار مى بينم (محمدرضا)

غارت و قتل مردم ايران
دست خارج بكار مى بينم

اعتصاب و حساب در عهدش
سخت بى اختيار مى بينم

ظلمت ظلم ظالمان ديار
بى حد و بى شمار مى بينم

ظلم پنهان خيانت و تزوير
بر اعاظم شعار مى بينم

جنگ و آشوب و فتنه بسيار
در كمين بى شمار مى بينم

بر سو كوى و هر سر برزن
نام او زشت و خوار مى بينم

كم ز چل چونكه پادشاهى كرد(182)
سلطه اش تار و مار مى بينم


333
سيدى را ز نسل آل رسول
نام او برقرار مى بينم (خمينى )(183)

نائب مهدى آشكار شده
قامتش استوار مى بينم

پيشواى تمام دانائى
رهبرى با وقار مى بينم

رهنما و امام (184) هفت اقليم
حالت روزگار مى بينم

عدل و دادى كه مى شود پيدا
دولتش پايدار مى بينم

هر كجا رو نهد به فضل الاه
دشمنش خاكسار مى بينم

بعد از اين شاهى از ميان برود
عالمى چون نگار مى بينم (185)

غم مخور ز آنكه من در اين تشويش
خرمى وصل يار مى بينم


334

شعرى از مولف در استقبال از اشعار شاه نعمت الله ولى

نويسنده سيد نعمت الله حسينى كه خود ناظر و شاهد تحقق پيشگوئيهاى مرحوم شاه نعمت الله ولى بوده است در استقبال اشعار آن مرحوم گفته است :

وه عجب روزگار مى بينم
دين حق برقرار مى بينم

سختى و سردى زمستان رفت
پيش رو خوش بهار مى بينم

سال پنجاه و هفت و ماه صفر
شاه را در فرار مى بينم

آخرين دولتى كه شد بدبخت
دولت بختيار مى بينم

دولت حق و عدل اسلامى
جاى او استوار مى بينم

شاه و ياران شاه روى سياه
همه را خوار و زار مى بينم

به سزاى جنايت بسيار
يك به يك را دچار مى بينم

طبق دستور شرع اسلامى
سر دشمن به دار مى بينم

عزت حق و ذلت باطل
همه جا آشكار مى بينم

بهر يارى ملت ايران
دست غيبى به كار مى بينم

يادگار على خمينى را
وارث ذوالفقار مى بينم

بهر اين ملت ستمديده
رهبرى غمگسار مى بينم

مرجع دينى و فقيه بزرگ
هم سياستمدار مى بينم

نائب بر حق امام زمان
رهبرى هوشيار مى بينم

پيشگام جهاد با اعدا
پور دلدل سوار مى بينم

تا ظهور حكومت مهدى
دولتش پايدار مى بينم

ارتش بيست مليونى زن و مرد
در صف كارزار مى بينم

نقشه دشمن است نقش بر آب
چون خداون يار مى بينم


335
در جهان دولتى چو آمريكا
آن جهان خوار خار مى بينم

شوروى ، انگليس و آمريكا
هر سه را زخمدار مى بينم

در تمام جهان ايران را
صاحب افتخار مى بينم

در ره انقلاب حسينى را
شاعرى حق شعار مى بينم (186)


336

پيشگوئيهائى درباره دودمان پهلوى

1 - در كتاب تفسير برهان جلد 4 ص 184 علامه سيد هاشم بحرانى و كتاب تفسير صافى ملا محسن فيض ص 467 و كتاب ملاحم آيت الله سيد على مولانا و كتاب تفسير قمى جلد 2 ص 307 مى نويسند:

سلمان فارسى عرض كرد: يا رسول الله اين پيشگوئيهائى كه براى آخر الزمان مى فرمائى واقع مى گردد؟ حضرت فرمود: به آن پروردگارى كه جان من به دست قدرت اوست بلى بعد فرمود:

عندها يتكلم الرويبضه فقال و ما الرويبضه يا رسول الله فداك ابى وامى ؟ قال يتكلم فى امر العامة من لم يكن يتكلم ... (الخ ).

يعنى تلكم مى كند رويبضه ، سلمان گفت : پدر و مادرم فدايت رويبضه كيست ؟ فرمود: زمامدارى است كه در امور كشورى و لشكرى مردم فرمان دهد در حالى كه چنين لياقت و اين مقام را دارا نيست .

و در حاشيه كتاب تفسير صافى ص 568 و كتب فراوان ديگرى متدكرند الرويبضه تصغير الرابضة و به معنى مرد پست و رذل كه خود را فرمانفرما و حكمفرما بداند مى باشد.

((على فلسفى)) گويد الرويبضة به علم ابجد 1054 و رضا پهلوى هم به علم ابجد 1054 و شگفتر اين است كه در حروف اين دو اگر دقت شود مطابق و برابر هم مى باشند.

2 - در كتاب بحار الانوار جلد 52 ص 213 و كتاب غيبت شيخ طوسى ص ‍ 270 متذكرند حضرت رسول (ص ) فرمود:

يخرج بقزوين رجل اسمه اسم نبى يسرع الناس الى طاعته المشرك و المومن بملاء الجبال خوفا.

يعنى خروج مى كند به كمك مردم قزوين مردمى كه نام او اسم پيغمبرى از پيغمبران مى باشد و مى شتابد به فرمان او كافر و مسلمان و پر مى كند اهل كوهها را خوف و ترسش .


337

((على فلسفى)) گويد اين حديث شريف را نزد خطيب توانا و فاضل ارجمند آقاى حاج شيخ مجتبى سليمى كه هميشه جديت و كوشش فراوان در جمع روايات و بررسى در احاديث دارند مخصوصا روايات ذكر شده از اين كتاب و چون حديث بالا را مشاهده كرد فرمود يكى از محدثين والامقام روايت را ذكر كرد ولى عوض اسم نبى اسم ابنى نقل نمود و دانشمند ديگرى اين حديث را مطالعه كرد و فرمود عوض اسم نبى اسم ولدى از نظر من گذشته و هردوشان توجيه به نام ((رضا)) نمودند.

در كتاب دائرة المعارف فريد و جدى جلد 4 ص 608 و كتاب دائرة المعارف اعلمى جلد 19 ص 41 و كتاب مجمع البحرين طريحى ص 399 و كتاب منتهى الارب جلد 1 ص 518 صفى پور و كتاب كشاف اصطلاحات الفنون جلد 1 ص 682 و كتاب فرهنگ عميد ص 564 مى نويسند زنديق مشتق از زند است و زند نام كتاب فهلويه بوده كه زردشتيان به دستورات او رفتار مى كردند و هر كس به آن كتاب عمل كند او را زنديق مى گفتند و بعد نام گذاشته شد به هر كس كه در باطن كافر و در ظاهر مؤ من باشد و فهلويه در لغت فارس پهلويه تلفظ مى گردد و نام كتاب آتش پرستان مى باشد و كسى كه به دستورات آن كتاب رفتار مى كرده او را پهلوى مى گفتند و فيلسوف نامى حاج ملاهادى سبزوارى در كتاب منظومه قدرى از عقائد آنان را ذكر مى كنند:

الفهلويون الوجود عندهم
حقيقة ذات تشكك يعم

3 - در كتاب منتخب الاثر حجت الاسلام لطف الله گلپايگانى ص 44 و كتاب مجموعة الاخبار آقاى محمد حسن جلالى ص 163 و كتاب غيبت طوسى ص 269 و كتاب بحار الانوار جلد 52 ص 212 مى نويسند:

و لم يقم الزنديق من قزوين و يذهب فيهتك ستورها و يكفر صدورها و يغير سورها و يذهب بهجتها من فر منه ادركه و من حار به قتله و من اعتزله افتقر و من تابعه كفر حتى يقوم باكيان باك يبكى على دينه و باك يبكى على دنياه .

يعنى هنوز زنديقى از شهر قزوين قيام نكرده كه پاره كند پرده هاى عفت را و سينه هاى آنان را پر نمايد از كفر و تغيير بدهد شهر را و بر طرف بكند نشاط و زيبائى آنان را و هر كس فرار كند دچار او خواهد شد و هر كس كه با او بجنگد او را بكشد و شخصى كه كناره گيرى كند از او فقير شود و كسى كه او را پيروى كند كافر گردد تا آنكه دو دسته برخيزند در حالى كه گريانند فرقه اى براى دنياشان و عده اى هم براى دينشان .


338

((على فلسفى)) گويد اين حديث شريف را به حجت الاسلام آقاى حاج سيد رضا رفائى عرضه داشتيم معظم له پس از بررسى با دلائلى تذكر دادند كه زنديق با رضاشاه تطابق دارد زيرا زمانى كه به شهر قزوين آمد عده اى از امراء ارتش او را كمك كردند و تاكتيك هاى جنگى در اختيار او قرار و با قشون فراوانى به تهران رهسپار دادند و او احمد شاه قاجار را خلع و زمام مملكت و فرمانفرمائى ايران را به دست خود گرفت .

4 - در كتاب ارشاد مفيد جلد 2 ص 345 و كتاب اجوبة المسائل ج 4 ص ‍ 190 آيت الله سيد عبدالرضا شهرستانى مى نويسد: حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود:

خلع العرب اعنتها و تملكها البلاد و خروجها على سلطان العجم .

آيت الله مجاهد حاج سيد محمود طالقانى در كتاب آينده بشريت ص 66 ترجمه مى كند يكى از نشانه هاى علائم ظهور آنست كه عرب افسار و دهنه هائى را كه بر دهانشان زده اند خلع و پاره كنند و كشورها دست يابند و بر ضرر شاه عجم سخن گويند و به او حمله نمايند.


339

زندگانى رضا شاه :

در كتب فراوان مى نويسند رضا شاه فرزند عباسعلى در 24 اسفند 1252 خورشيدى در قلعه آلاشت مازندران متولد و در سال 1300 شمسى به مقام فرمانده كل قوا منصوب و در سوم اسفند 1304 برابر با هشتم شوال 1344 هجرى بر تخت و آن روز مصادف بود با خراب كردن طايفه و هابيها قبور ائمه بقيع عليهم اسلام و حدود ده هزار قبر از امام زادگان و بزرگان دين كه همه بقعه و صحن در كشور حجاز داشتند ويران و محافل سوگوارى در همه جا از طرف شيعيان بر پا و مجلس با شكوهى هم در مسجد گوهرشاد نزديك حرم مطهر حضرت رضا عليه السلام تشكيل شد.

رضاشاه از سال 1306 كه كاملا مستقر شد به شكنجه و فساد در زمين مشغول و امام خمينى او را مفسد فى الارض ملقب نمود و شگفت اين است كه مفسد فى الارض به علم ابجد وزبر 1306 مى باشد:

مفسد فى الارض در علم زبر
شد هزار و سيصد و شش اى پسر


340

در 25 شهريور 1320 از تخت سلطنت او را بر كنار و در بخشى از جزيره سيبريا كه بسيار سرد بود جايگزين و پس از گذشت مدتى در جزيره موريس ‍ كه گرمترين امكنه است تبعيد و در 4 مرداد سال 1323 برابر با 5 شعبان سال 1363 در جزيره موريس با ذلت تمام از دنيا رفت و جنازه او به شهر مصر انتقال و پس از مراسم غسل يكى از قضاوت اهل سنت بر او نماز ميت خواند و سپس جسد او را موميا و در آرامگاه ملك فاروق مصر به گرو گذاردند و به محمد رضا تذكر دادند چون فوزيه خواهر فاروق كه زن تو بوده و او را طلاق داده اى تا تمام حقوق از مهريه و جهازيه را رد نكنى جنازه پدر را دريافت نخواهى كرد و محمد رضا در مدت هشت سال پرداخت و بعد جنازه را با طى تشريفاتى به شهر قم آوردند و قبل از ورود جنازه برخى از مراجع تقليد تمارض و عده اى به مسافرت - و ناچار خدمت آيت الله العظمى حاج آقا حسين بروجردى نمايندگان رسيدند و گفتند آريامهر شاهنشاه شما را براى نماز ميت خواندن نامزد كرده و به آيت الله تذكر دادند، كه اقشار مردم به اختلاف سخن مى گويند ولى نظاره كنان ديدند جنازه را بدون نماز خواندن به طرف تهران حركت و در آرامگاه نزديك شاه عبدالعظيم دفن و آگاه شدند كه آيت الله بروجردى در پاسخ در خواست كنندگان فرموده كه قاضى القضاة اهل تسنن هشت سال قبل در مصر بر او نماز خوانده اگر من نماز بخوانم از آنجا فورا به من اعتراض مى كنند كه نمازى كه خواندم اگر صحيح بوده چرا شما خوانديد و اگر باطل بوده چرا از من در خواست شد و بدانيد اگر من نماز بخوانم روشنگر فتنه ها خواهد بود و اين پاسخ سبب شد شنوندگان شليك احسن احسن را طنين انداز كنند.


341

زندگينامه محمد رضا پهلوى :

محمد رضا شاه در سال 1399 هجرى به سلطنت شاهنشاهى 2500 ساله خاتمه داد و عجيب اين است 1399 به علم ابجد با محمد رضا شاه كه 1399 به علم ابجد است برابر مى باشد:

در هزار سيصد و نه با نود
رفت از ايران به صد خوارى و بد

و رضا شاه در سال 1304 خورشيدى از فراز تخت و محمد رضا پسرش در سال 1357 از نظام شاهنشاهى سقوط كرد پس مدت سلطنت پدر و پسر 53 سال مى گردد و شگفت اين است كه پهلوى هم به علم ابجد 53 مى شود:

پهلوى اندر حساب ابجدى پنجاه و سه
سلطنت كردى پسر با باب اندر روزگار

و يكى از هزارن جنايت رضاشاه آن است كه در دهم ربيع الثانى 1354 هجرى كه برابر با دهم ربيع الثانى 1330 هجرى بوده و روسها حرم مطهر حضرت رضا عليه السلام و مسجد گوهر شاد را به توپ بستند و سبب كشتار فراوان شدند رضا شاه هم مثل آنان چنين كرد و در اين واقعه حدود پنج هزار نفر هدف گلوله قرار گرفته به شهادت رسيدند، و محمد رضا هم در شب نوزدهم ذى الحجة سال 1398 هجرى حرم مطهر آن حضرت را به رگبار مسلسل و گازهاى خفه كن بست و سبب شكنجه زيادى گرديد.


342

محمد رضا گفت : خمينى چطور مى تواند مرا بيرون كند

آيت الله امام خمينى در 13 آبان 1342 سخنرانى باشكوهى در مدرسه فيضيه قم نمود و اعلاميه اى هم نشر داد و در هر دو تذكر داد اى محمد رضا كارى نكن كه مثل پدرت زمانى كه او را از ايران بيرون كردند كلمات زشت و ننگين كه درباره اش به در و ديوار و در روزنامه ها نگارش كردند براى تو هم بنويسند و بگويند...


343

و در روزنامه خراسان شماره 8607 مى نويسد و مفاد آن را مى توان چنين نوشت : سيد جلال الدين تهرانى استاندار خراسان گفت در كاخ نزد محمد رضا بودم يك مرتبه گفت : اى سيد جلال اين نوار را گوش فرا ده ببين خمينى درباره من چه ادعائى مى كند كاملا گوش دادم و چون به كلام ذكر شده بالا رسيده ديدم محمد رضا قاه قاه خنديد و گفت بدان در كشور ايران حدود پنجاه هزار اهل علم زيست مى كنند و مسلما در نزد همه آنان بيست تفنگ يافت نمى شود در حالى كه بر جهانيان روشن است تمام زمامداران كشورها پشتيبان من مى باشند و همه كشاورزان ايران را مالك آب و زمين نمودم و دانش آموزان را بواسطه تغذيه به خود مهربان كردم و كارگران كارخانجات را در كارخانه ها سهيم و ارتش ايران پانصد هزار نفر و آنان مجهز به تاكتيك هاى جنگى و همه در حفاظت من كوشا مى باشند و از همه گذشته خودم يكى از اول ثروتمندان دنيا بشمار مى آيم و خمينى چطور احتمال مى دهد مرا از اين كشور 2500 ساله نظام شاهنشاهى خارج كند!!؟(187)

روح روح الله را نازم كه بادست تهى
كرد آخر سرنگون از تخت شاهى شاه را


344

نامه مرحوم حاج سيد احمد خمينى (ره ) به آيت الله پسنديده در باره ملى گراها و نهضت آزادى

خدمت حضرت آيت الله آقاى پسنديده هم بزرگوار و عزيزم دامت بركاته .

با عرض سلام و ارادت و دعا براى سلامتى وجود مبارك .

حضرتعالى خود بهتر از هر كسى مى دانيد كه چقدر به شما علاقه مندم من خود را فرزند كوچك جنابعالى مى دانم و دوست دام هميشه در كنار شما و از شما استفاده معنوى بنمايم . حال كه مرادم و جان جانانم حضرت امام سلام الله عليه تنهايم گذاشته است بعد از خدا تنها شما را دارم و بس .

نامه حضرتعالى در مورد آزادى يكى از ملى گراها به دستم رسيد چند جمله مزاحمت مى كنم ، اولا به اطلاعات كشور نظر شما و خود را منتقل مى كنم و اميدوارم فرد مذكور آزاد گردد تا به وظيفه اى كه بر گردنم نهاديد عمل كرده باشم .

ثانيا اين نكته را گوشزد مى نمايم كه مساءله ملى گراها مساءله اى خطر ناك است ملى گراها در مقابل اسلام گرايى است و اسلام گرايى خط محكم و استوار امام است . ملى گراها بهاى اول برايشان ميهن است و به انقلاب و نظام و اسلام يا اهميتى نمى دهند و يا اهميت بسيار ناچيزى برايشان دارد. اينها اصل و اساس برايشان رياست است اگر به ميهن هم علاقه دارند ميهنى است كه رئيسش آنان باشند، اگر بعضى از آنان به اعمال فردى در چار چوب اسلام پايبند باشند ولى وقتى پاى منافعشان پيش بيايد از هيچ دروغ و تهمت و ناسزا فروگذار نيستند.


345

آنان بعد از انقلاب لحظه اى در كنار امام نماندند متلك و فحش و ناسزا به امام از كارهاى رايج اين از خدا بى خبران بود. تنها يكى از كارهاى آنها را برايتان مى فرستم تا خود قضاوت فرمائيد. اينان اعلاميه اى را كه امام - قدس سره - با خط مباركشان خطاب به آقاى محتشمى نوشته اند، مجعول دانسته و در عين اينكه نسبت جعل را مستقيما به من نداده اند ولى با قرار دادن خط من بالاى نامه امام به آقاى محتشمى ، جعل را از من دانسته اند و خطى از امام كه شعر ((من به خال لبت اى دوست گرفتار شدم)) است را آورده اند و ادعا كردند كه خط امام اين است در صورتى كه حضرت امام - قدس سره - در موقع قدم زدن شعر مى گفتند و خط مذكور خط امام در موقع راه رفتن و يا ايستاده است از اين گذشته اينقدر خط امام روشن است كه احتياج به اين حرفها ندارد من يك صفحه از وصيت نامه امام و نامه مورد بحث را مى فرستم خود قضاوت فرماييد آيا من اينقدر بى دين و بى عقل هستم كه چيزى آن هم چنين مساءله مهمى را به امام نسبت دهم و از آتش ‍ قهر خدا در دنيا و آخرت نترسم .

اگر من بناست بدين خاطر جهنمى شوم چرا چيزى را كه به نفع خودم است به امام نسبت ندهم ؟

عموى بزرگوار و عزيزم ! قربانيان گردم من معتقدم كه حق با امام راحلمان است آن مرد بزرگى كه با هوش و استعداد سرشار خود عمق ماهيتهاى كثيف ضد انقلاب را بسيار عالى تشخيص مى داد. نامه اى را كه نهضت آزادى براى فرار از تنبيه ملت تشريف ايران به اينجانب نسبت داده است و فكر مى كرده بعد از وفات امام ، من دست به چنين خيانتى زده ام ، در زمان حيات امام و با دستور ايشان براى آقايان خامنه اى ، هاشمى ، موسوى ، اردبيلى ، موسوى نخست وزير، رى شهرى وزير اطلاعات وقت فرستاده شد فقط اجازه ندادند كه در همان موقع منتشر كنيم . فرمودند اين براى بعد از مرگ من است تا اگر آنها خواستند ايران را به سوى غرب به خصوص ‍ آمريكا سوق دهند منتشر كنيد. من اين نامه را برايتان فرستادم تا معلومتان گردد اينها از چه قماشى هستند و براى رسيدن به دنيا حاضرند به هر كسى هر تهمتى بزنند و از خدا باكى نداشته باشند.

از شما تقاضا دارم براى دفاع از امام و آرمانهاى پاك او و براى خاطر دفاع او از اسلام عزيز و به خاطر تحمل رنج و زحمت و مرارتهاى بسيارى كه از آخوندهاى در بارى و متحجرين و مقدس نماها و ملى گراها و چپها و منافقين كشيد، حضرتعالى طى نامه اى آنان را محكوم كرده و صحت خط امام و پيشوارى ملى و دينيمان را اعلام فرماييد و روح بزرگ امام را از خودتان شاد كنيد و مطمئن باشيد كه با اين كار اجر بزرگى را خواهيد داشت و نامه را من منتشر نمى كنم ولى براى ثبت در تاريخ نگه مى دارم .


346

آنان كه اين نامه را جعلى مى دانند از همه بهتر مى دانند كه اين خط امام است ولى آنها چند مطلب را با اين كار دنبال مى كنند كه مهمترين آن اين است كه فكر مى كردند نفوذ امام در بين مردم از بين رفته است و امام محبوبيتى ندارد و با رفتن او نظام مى پاشد و آنان روى خون و اجساد مطهر شهدا و اسلام به حكومت مى رسند بعد از ارتحال امام - قدس سره - بيش ‍ از ده ميليون نفر امام را بدرقه كردند و مرقد و حرم آن بزرگوار پناه محرومان شد و كسانى كه با اين امام بد بودند مسلما مورد نفرت هستند، لذا آنها با دادن نسبت جعل به من ، خود را و گروه خود را مى خواهند از اين مغلطه نجات دهند، هر چه از در گذشت امام عزيز مى گذرد مردم بهتر مى فهمند كه چه گوهر گرانبهايى را از دست داده اند اين شبها حرم امام ديدنى است .

مساءله ديگرى كه نهضت آزادى دنبال مى كند اين است كه اعتماد مردم را نسبت به امام كم كنند، بدين معنا كه هر چه از امام باشد مردم احساس كنند كه اين از امام نيست بلكه از اطرافيان امام و يا كسى ديگر است و اين خط و امضاء امام نيست بلكه خط و امضاء امام را جعل كرده اند.

القاى اين مطلب بسيار خطر ناك است و خداوند كسى را كه اينگونه حركت مى كند هرگز نمى بخشد مى بينيد كه اگر اين مساءله جا بيفتد كه عده اى بوده اند و هستند كه خط امام را جعل مى كردند و يا امروز مى كنند، چه ضربه هولناكى به اسلام و انقلاب و آرمانهاى اسلامى امام عزيزمان خواهد خورد. ديگر فتواهاى تاريخى امام رنگ مى بازد، مبارزات امام زير سؤ ال مى رود و حيثيت رهبر انقلاب بزرگ جهان اسلام ضربه مى خورد. آيا نهضت آزادى و مصدقى ها هنوز آدمهاى درستى هستند كه بعد از ارتحال ملكوتى برادر عزيزتان امام بزرگ فرموديد آنها كه مى گفتند امام محبوب نيست تشييع جنازه امام را ديدند و فهميدند اشتباه مى كنند ملى گراها با برادر، امام ، مرجع تقليد و رهبر شما سرناسازگارى داشتند و دارند اينها دل امام راحلمان را خون كرده اند و آدمهاى بى دينى هستند كه در قالب دين به اسلام و مسلمين ضربه مى زنند مقصودم از دين ، دين امام است نه دين مخالفان امام كه يزيد و معاويه هم دين داشتند اما دين مقابل دين امام حسين عليه السلام .

تقاضايم اين است كه شما در مقابل آنان بايستيد و از آرمانهاى امام دفاع كنيد و از تمامى مصدقى ها كه امام آنان را مسلمان نمى دانست تبرى جوييد و دل امام را شاد فرماييد.

از اينكه نامه اى طولانى شد معذرت مى خواهم ، من حضرتعالى را شديدا دوست مى دارم و بسيار شما را عزيز مى دانم ، خداوند بزرگ شما را براى فاميل حفظ فرمايد و اگر خداى ناكرده رنجشى پيدا كرديد معذرت مى خواهم .


347

در مورد ملى گراها حرف بسيار است ولى نه وقت من اجازه اين حرفها را دارد و نه حوصله شما، بار ديگر تقاضامندم كه اگر اين نامه يعنى نامه امام به آقاى محتشمى خط امام است كه هست مرقوم فرمائيد و كسانى كه به دروغ چنين نسبتى را به من داده اند خائن بدانيد.(188)

مخلص شما احمد خمينى


348

نقش آيت الله كاشانى در انقلاب اسلامى 1920 عراق

بعد از اينكه انگليسى ها عراق را اشغال كردند و حكومت انگليس در عراق مستقر شد آيت الله كاشانى براى مقابله با انگليسى ها در صدد بر پا كردن يك جنگ مسلحانه بود و چون اين كار مستلزم يك برنامه ريزى مفصل و تماس با سران عشاير بود مخفيانه با والدشان (آيت الله سيد مصطفى كاشانى ) از نجف به كاظمين مهاجرت كردند و مورد استقبال و توجه قرار گرفتند.

آيت الله كاشانى تصميم گرفت كه عشاير عراق را كه غالبا مسلح بودند با مردم شهرهاى مختلف متحد ساخته و يك انقلاب مسلحانه عليه ارتش ‍ انگليس برپا نمايد براى اين منظور بامنشى خود طرحى براى سازماندهى عشاير و مردم عراق تهيه كرد و بدين منظور يك مهر بزرگ كه نام (حمية العربية الاسلامية العراقيه ) بر روى آن نقش و حك نمودند.

و نامه هائى به سران عشاير فرستاد و آنها را به شركت در نبرد با انگليسيها دعوت نمود كه در مدت كوتاهى بسيارى از سران عرب اطاعت خود را از آيت الله كاشانى ابراز كردند...

در شهرهاى پر جمعيت نيز مردم مسلمان و بخصوص طلاب براى مبارزه مسلحانه بسيج شدند. حتى نقل شده كه بعضى از رؤ ساى عشاير كه مى خواستند مسامحه كنند با سيلى هاى خرد كننده آيت الله كاشانى مواجه مى شدند.

(انگليسيها خواستند بوسيله پول بلكه آيت الله كاشانى را از اين مبارزه منصرف كنند كه داستان جالبى دارد، به جلد سوم اين كتاب صفحه 252 مراجعه شود).


349

مولف كتاب ((الحقائق الناصعه)) كه در اين انقلاب شركت داشته و مدت 25 سال در زمينه اسناد و مدارك و تدوين تاريخ انقلاب كار كرده است مى گويد: اين انقلاب شكوهمند از جهات مختلفى مورد تحريف قرار گرفته است ولى بزرگترين تحريفى كه انجام شده اين است كه پاره اى از نويسندگان تاريخ انقلاب چنين وانمود كرده اند كه اين نهضت در اصل از بغداد بوده است . در حالى كه تنها فعاليتها و كانون انقلاب در منطقه فرات يعنى شهرهاى مقر روحانيت و علماى اسلام است بلكه حتى سرنخ فعاليتهائى هم كه در بغداد صورت گرفته است سر انگشت روحانيت و علماى اسلام و رهبرى انقلاب و حوادث بغداد نيز در دست رجال دين است و اولين حركت در نهضت انقلابى از ناحيه آيت الله كاشانى در كاظمين صورت گرفته و بيانيه هائى بطور سرى و مخفيانه پخش ‍ مى كرد.

ستاد ارتش انگليس جاسوسان بسيارى را براى شناسائى افراد اين جمعيت ماءمور كرد ولى اين جاسوسان هيچيك از افراد اين جمعيت را به جز اشخاصى كه ذيل اعلاميه ها را امضا كرده بودند يعنى رئيس جمعيت كه سيد ابوالقاسم كاشانى و منشى جمعيت كه شيخ جواد زنجانى بود نتوانستند كشف كنند و بعد از آنكه اين اعلاميه ها كار خود را ساخت و انقلاب خاتمه يافت حقيقت بر انگليسى ها فاش شد كه جمعيت مزبور هيچ عضوى ندارد و فقط از كاشانى و منشى او تشكيل شده است بدين ترتيب انقلاب رهائى بخش 1920 شاخه اى از درخت فتوا بود.

و حتى قبل از اينكه فكر انقلاب در سر ساكنين بغداد خطور كند اين انقلاب به طرف كاظمين حركت كرد تا بذر انقلاب را در بغداد و كاظمين بپاشد، آيت الله كاشانى با نامه زير از نجف به كاظمين (كه مجاور بغداد است ) حركت مى كند، اين نامه مشتركا از طرف كليه رؤ سا و رهبران و شيوخ عرب و يكى از علماء و مراجع بزرگ تقليد يعنى آيت الله شيخ فتح الله معروف به شيخ الشريعه نوشته شده است متن نامه رؤ سا چنين است .


350

بسم الله الرحمن الرحيم : آرى ما رؤ ساى عراق كه ذيل اين ورقه را امضاء كرده ايم به كليه ملل و امم مختلف اعلام مى كنيم كه جناب سيد عامل علامه بزرگ ما مولانا حجة الاسلام حضرت حاج سيد ابوالقاسم فرزند مرحوم آيت الله سيد مصطفى كاشانى قدس سره مورد وثوق و اعتماد در مورد مطالب و خواسته هاى كشور عراق و امور حقوقى مربوط به مردم عراق است و ايشان از طرف ما حق گفتگو و دفاع از خواسته هاى ما را كه موجب اصلاح عراق و پيشرفت مادى و معنوى عراق است دارند ما اين سمت را به ايشان واگذار كرديم تا بتوانند براى مردم عراق خير و سعادتى را كه آرزوى اين ملت است و استقلال تام عراق را فراهم آورند و اين نامه را به عنوان عهد و پيمان خود با ايشان نوشتيم تا وثيقه و سندى در اختيار او براى مقابله با ملل مختلف و سفراى دول بيگانه باشد، خداوند براى ما و او بهترين كمك و ياور است .


351

نامه مرحوم شيخ الشريعه

مخفى نيست كه جناب عالم فاضل كامل سيد محققين و عمدة العلماء و المجتهدين حاج ميرزا ابوالقاسم كاشانى كه خداوند بزرگى و برترى او را دوام بخشد در حالى كه از علماى روحانى است و حق دفاع و مطالبه حقوق ملت عراق را دارد و همچنانكه ايشان مورد اعتماد شيوخ و رؤ سا و رهبران قبائل است مورد اعتماد و اطمينان من نيز مى باشد بايد همه كس قدر و منزلت و شان عالى و علو مقام ايشان را بشناسد و از خداوند تعالى اميدوارم كه او را در راه جلب خير و سعادت مردم عراق موفق بدارد.(189)

شيخ الشريعه اصفهانى


352

اعتراف خبرنگار روزنامه لوموند درباره آيت الله كاشانى

فرستاده مخصوص لوموند به ايران در مقاله مورخ 20/7/1951 مى گويد: قبل از قضيه اختلاف انگليس و ايران فقط معدودى از متخصصين مسائل خاور ميانه مى توانستند در مورد شخصيت آيت الله كاشانى اطلاعات مختصرى بدهند ولى در لندن اداره خارجى و انتليجنت سرويس اطلاعات دست اول را درباره اين شخصيت در اختيار دارد و درفيش مربوطه مى خوانيم :

آيت الله كاشانى رهبر مذهبى از اولاد پيغمبر، در حدود سال 1889 ميلادى در كاشان از شهرهاى ايران متولد شده است پدر او نيز كه يك رهبر مذهبى بوده هرگز از مبارزه و نبرد با سياست پادشاه انگليس فروگذار نكرد و قربانى انقلابى شد كه خود او برانگيخته بود (اشاره به حوادث جنگ اول جهانى كه مرحوم آيت الله سيد مصطفى كاشانى اعلام جهاد صادر كرد كه خود وى بر اثر شركت در اين جهاد و عوارض ناشى از آن به درجه شهادت رسيد).

اين مرگ پدر، از آيت الله سيد ابوالقاسم كاشانى يك شورشگر خطرناك و فسادناپذير ساخت كه دامنه فعاليتهاى او در عراق ، لبنان ، سوريه و ايران گسترش يافت .


353

در سال 1940 او با مفتى اعظم بيت المقدس در كنار آلمانها رابطه برقرار كرد كه اين امر به قيمت توقيف و باز داشت او در سال 1941 به هنگام ورود متفقين به تهران و نگاهدارى او تحت نظر تمام شد.

در سال 1945 در حالى كه به عراق تبعيد گرديد محبوبيت او آنچنان گرديد كه در غياب او به عنوان نماينده تهران انتخاب شد در نتيجه او از مصونيت پارلمانى برخوردار گرديد و توانست مجددا به تهران باز گردد.

ادعا مى شود كه او در بين ميليونها شيعيانى كه نه تنها در ايران زندگى مى كنند بلكه شيعيان تركستان شوروى و پاكستان نفوذ دارد اين شخص بايد مورد مراقبت و كنترل دقيق قرار گيرد.(190)


354

اعتراف مورخ روسى به شكست انگليس و پيروزى انقلاب عراق و آثار آن

و نيز ل - ن - كوتلوف مورخ روسى در زمينه آثار خارجى اين انقلاب مى گويد:

اين انقلاب رهائى بخش باعث عميق تر شدن بحران نظام سرمايه دارى جهان گرديد و نظام استعمارى را به لرزه در آورد و مركز اردوى امپرياليستى را تضعيف كرد.

... بعلاوه اين حركت ملى در عراق به مقدار بسيار زيادى قدرت استعمار انگليس را در خاور ميانه تضعيف كرد بطورى كه در اثناء انقلاب 1920 فرماندهى نيروهاى نظامى انگليس در عراق مجبور شد كه نيروهاى خود را كه در شمال غرب ايران مستقر بودند و تعداد آنها بين 14 تا 17 هزار نفر بود به جبهه هاى جنگ عراق فرا خواند شدند و اين امر باعث تضعيف قدرت استعمارى انگليس در ايران شد و شرايط را براى مبارزات مردم ايران بر ضد مداخلات دولت انگليس در شؤ ون ايران فراهم ساخت و در نتيجه مردم ايران توانستند بر عليه قرار داد استعمارى ايران و انگليس مورخ 1919 (قرار داد وثوق الدوله ) مقاومت نمايند.(191)


355

ملاقات آيت الله كاشانى با احمد شاه در حرم كاظمين

356

هنگامى كه احمد شاه به مسافرت اروپا رفت دربار انگليس تلاش كرد كه در مدت اقامت او در لندن موافقت او را با قرار داد شوم 1919 جلب نمايد ولى احمد شاه زير بار اين قرار داد نرفت انگليس ها او را بطور مبتذلى روانه ايران كردند احمد شاه در مراجعت به ايران به عراق آمد و براى زيارت وارد كاظمين شد فرماندار كاظمين كه يك هندى انگليسى رعايت احترامات لازم را از احمد شاه ننمود، در اين هنگام آيت الله كاشانى كه در كاظمين بود بنا به توصيه آيت الله ميرزاى شيرازى دستور داد شهر را براى استقبال از احمد شاه آماده كنند و خود با عده اى از علماء در حرم امام موسى كاظم عليه السلام آماده ملاقات با او شدند وقتى كه احمد شاه با همراهان خود از جمله شخصى كه به نام صاحب اختيار بود و نيز ((بالفور)) نماينده سياسى انگليس به طرف رواق پيش مى آمدند و ملتزمين او را متوجه حضور آيت الله كاشانى در بين علما و روحانيون مى كردند وقتى كه او داخل رواق رسيد آيت الله كاشانى كه در بين علما و روحانيون از همه جوانتر بود شروع به صحبت كرده اظهار داشت : خدا را شكر كه مسافرت اعليحضرت به سلامتى به پايان رسيد و موفق به زيارت عتبات عاليات و مرقد مطهر ائمه معصومين عليهم السلام گرديدند پس از اين مقدمه موضوع قرار داد وثوق الدوله را مطرح كرده و مى گويند: عجب است در حالى كه ملل مظلوم عالم يكى پس از ديگرى زنجيرهاى استبداد و استعمار را مى شكنند و به جرگه ملل آزاد جهان گام مى نهند ملت مسلمان ايران به ورطه هولناك تبعيت و نفوذ انگليس داخل مى شوند و دولت وثوق الدوله قرار داد استعمارى را كه آزادى و استقلال ايران را نابود مى كند و ما را تحت الحمايه انگلستان قرار مى دهد امضا كرده است .

آيت الله العظمى ميرزا محمد تقى شيرازى و كليه مسلمانهاى عراق از اين قرار داد نگران هستند و ما از شاه مى خواهيم كه در مقابل اين قرار داد شوم سكوت نكنند و كليه نفوذ خود را براى جلوگيرى از تصويب و اجراى اين قرار داد بكار بندد.

احمد شاه پس از شنيدن اين نطق كوتاه ضمن تشكر از علماى كاظمين اظهار داشت كه : ما اين قرار داد را تاييد نكرديم و حداكثر كوشش خود را براى جلوگيرى از نفوذ اين قرار داد بكار خواهيم برد، سپس احمد شاه به زيارت حرم مشرف شد و ملاقات خاتمه يافت .(192)

(مطالب جالب و خواندنى درباره آيت الله كاشانى در جلد سوم همين كتاب و مجلدات ديگر نقل شده است ).


357

آيت الله سيد محسن حكيم و مبارزات او

در قرن دهم هجرى امير سيد على پزشك ويژه شاه عباس صفوى پدر آيت الله سيد محسن حكيم (قدس الله سرهما) همراه پادشاه ايران به زيارت اميرمنان مى شتابد. فضاى معنوى ((نجف )) اين شهر آسمانى چنان قلب پاك پزشك دربار را شيفته مى سازد كه بى اختيار به تقاضاى اهالى نجف پاسخ مثبت مى دهد و براى هميشه خادم آستان على (ع ) و حكيم ساكنان حريم آن امام بزرگوار مى شود.(193)

سال 1290 براى اغلب مردم جهان بسيار تلخ و دشوار بود آتش نخستين جنگ جهانى هر روز شعله ورتر مى شد، دولت عثمانى كه همواره شيعيان را شهروندان درجه دوم شناخته و مورد بى مهرى قرار مى داد براى دفاع از مرزهاى خويش بسيج عمومى اعلام كرد دانشجويان حوزه نجف براى كسب آموزشهاى نظامى به اردوگاهها رفتند آيت الله سيد محسن حكيم نيز مادر پيرش را وداع گفت و رهسپار بغداد شد.(194)

اندكى پس از پايان آموزش نظامى و بازگشت سيد محسن حكيم به نجف ، نيروهاى بريتانياكه از پيش در بحرين مستقر بودند عراق را آماج حمله هاى خويش قرار دادند خبر پيشروى دشمن در جبهه هاى نبرد همه را نگران شناخته بود.


358

مرجعيت شيعه در اين روزهاى حساس پاى از حوزه بيرون نهاد و همه مردم را به دفاع از سرزمين مسلمانان در برابر كفار انگليسى فرا خواند حكم رهبران مذهبى در مساجد خوانده شد و در مدتى كوتاه سپاهى بزرگ فراهم شد. جبهه مركزى قرنه به فرماندهى شيخ الشريعه اصفهانى ، مهدى حيدرى ، سيد محمد سعيد حبوبى ، مصطفى كاشانى و سيد محسن حكيم بود.

سيد محمد سعيد حبوبى كه با توجه به كهولت سن توان اداره چنين سپاهى را نداشت مهر خويش را به سيد محسن حكيم سپرده و او را بدين امر خطير گماشت و در فرمانى به بسيجيان چنين نوشت : ((آقاى حكيم حفظه الله امين و مورد اعتماد من است هر حكمى كند بايد انجام گيرد.))(195)

فرمان سيد محمد سعيد با استقبال هزاران نفر از عشاير روبرو شد... حكيم كه به فرمان سيد حبوبى اداره امور نيروها را به عهده داشت و اموال بسيارى تحت عنوان هداياى مردمى و كمكهاى دولت عثمانى زير نظر وى به مصرف مى رسيد هرگز ساده زيستى را رها نكرد، روزى مردى به او گفت : اسبى براى خويش بخر تا هنگام نياز استفاده كنى حكيم پاسخ داد: من اسب نمى خواهم اگر اسبى هم داشتم به مجاهدان مى دادم .

مقاومت عشاير و نيروهاى ديگر مردمى در شعيبه باعث شد تا به انگليس ‍ خسارتهاى زياد وارد آيد. (196)

جنگ با شدت ادامه داشت و نيروهاى مسلمان قهرمانانه مقاومت مى كردند. ولى بى ايمان سربازان و فرماندهان ترك و نيز تعصب مذهبى آنان سرانجام راه پيشروى كفار را هموار ساخت ...

نيروهاى عثمانى در نجف و ساير شهرهاى شيعه نشين زندگى را براى مردم سخت گرفته و مالياتهاى سنگين وضع كردند فرمانده ترك (حسين رووف ) در گرماگرم نبرد، سربازان تحت فرمانش را به غارت آباديهاى اطراف مى فرستاد آنها مرد را غارت كرده و به خاج و خون مى كشيدند.

شدت كينه آنها نسبت به شيعيان چنان بود كه در يكى از حمله هاى خود به روستاها، برخى از طلاب و روحانيانى كه مردم را به جهاد دعوت مى كردند به قتل رساندند.

بى ايمانى سربازان عثمانى سرانجام مجاهدان را تنها و بى ياور در برابر ارتش ‍ كار آزموده بريتانيا قرار داد.


359

آيت الله مهدى حيدرى و گروهى از يارانش وقتى فرار شرم آور نيروهاى ترك را مشاهده كردند و خود را در معرض آتش دشمن يافتند ناچار در قايق نشسته به سوى عقب جبهه و بر خلاف جريان آب حركت كردند، در اين لحظه چند نفر كه در حال غرق شدن بودند خود را به قايق مى آويزند و اين امر باعث واژگونى قايق شده آيت الله حيدرى و جمعى از نزديكان در آب مى افتند، سرانجام برخى از ساكنان كناره رود آن مجتهد بزرگ را نجات مى دهند يكى از فرزندان آيت الله حيدرى پيرمردى را مى بيند كه آب او را بالا و پائين مى برد بى درنگ خود را به آب انداخته او را نجات مى دهد او علامه آيت الله العظمى شيخ الشريعه اصفهانى بود.(197)

بالاخره در اوج مقاومت عثمانيان از ميدان گريختند، اين عمل سربازان دولتى روحيه مردمى را كه به كمك آنها شتافته بودند تضعيف كرد. (198) به گونه اى كه جز عده اى اندك چون سيد محسن حكيم و سيد محمد سعيد كسى در جبهه نماند. سيد حبوبى به حكيم گفت : به مقر فرماندهى برو ببين چه فرمانى مى دهند. حكيم خواست برود ولى اسب نداشت از هر كه تقاضاى اسب كرد با پاسخ منفى روبرو شد زيرا همه در چنان شرايط دشوارى قرار گرفته بودند كه در انديشه فرار بودند، سيد محمد سعيد خود از اسب پياده شده آنرا به حكيم داد و گفت : اگر حكيم سالم بماند و من هلاك شوم مانعى ندارد وجود او سودمندتر است از وجود من . حكيم سوار بر اسب استاد شده و شتابان خود را به مقر فرماندهى رساند، فرماندهى كل جبهه پرسيد: مجاهدان چه كردند؟ سيد محسن حكيم گفت : فرار. چون شايع شد افسران و فرماندهان كشته شدند، سربازان گريختند و در پى آنان مردم نيز توان مبارزه را از دست دادند. فرمانده گفت : اينها دروغ است .(199)

ولى ديگر تكذيب شايعه سودى نداشت مجاهدان با هجوم سنگين ارتش ‍ انگليس ناچار عقب نشستند و در ناصريه موضع گرفتند، سيد محمد سعيد به مقاومت در ناصريه ادامه داد هجوم دشمن را خنثى مى كرد ولى بيمارى و مرگ وى همه چيز را دگرگون ساخت .

پس از شهادت آن عارف مجاهد ناصريه نيز سقوط كرد. حكيم كه فرار نابهنگام مردم او را به پذيرفتن واقعيات تلخ ناچار كرد با مرگ استاد سران عشاير را فرا خواند مهر ويژه سيد محمد سعيد حبوبى را براى پيشگيرى از هر گونه سوء استفاده احتمالى نابوده ساخت .(200)


360

پاسخ دندان شكن و تهديدآميز حكيم به وزير كشاورزى بغداد

361

در يكى از شبها عبدالحسين وداى (وزير كشاورزى ) خدمت حكيم رسيده گفت : آقاى من احمد حسن البكر (رئيس جمهور عراق ) سلام مى رساند و مى گويد: تو عموى من هستى ، من به خاكى كه بر آن راه مى روى افتخار كرده تشرف مى جويم . پس چرا در حالى كه ما هر چه بگوئى اطاعت مى كنيم آزارمان مى دهى ... سپس ادامه داده گفت : سران نظام مشغول تحقيقاتى هستند و اصرار دارند اين تحقيقات پايان يابد، آنها به رئيس جمهور گفته اند: حتى اگر نام تو در تحقيق به عنوان مجرم ثابت شود براى پاسخگوئى احضارت مى كنيم . وقتى به رئيس جمهور چنان بگويند شما بايد بترسيد.

حكيم فرمود: اينك نفرت مردم از شما اندازه اى رسيده است كه اگر به شما دست يابند شما را با گلوله نمى كشند زيرا شما به اندازه قيمت يك گلوله هم ارزش نداريد، بلكه شما را با دندانهايشان مى كشند.(201)


362

آيت الله حكيم و استقبال از ملك فيصل

خورشيد فروزان حكيم در زمانى بر آمد كه ستاره اقبال فيصل دوم به بلندترين نقطه آسمان عراق رسيده بود. روزى فيصل همراه عبدالله و نورى سعيد پاى به سرزمين پاك نجف نهاد.

مقامات رسمى از آيت الله حكيم خواستند تا به رسم ديرين در حرم مطهر حضرت امير(ع ) به استقبال شاه بشتابد...

آن بزرگوار شيخ عبدالكريم جزائرى و سيد على بحر العلوم را كه از بزرگان حوزه بودند همراه خود برداشت و به ملاقات فيصل شتافت و مراسم بخوبى پايان يافت .(202)

چند سال بعد (1327) شاه بار ديگر عزم ديار امير مومنان كرد چون عبدالرسول خالصى فرماندار كربلا، نماينده اى نزد آيت الله حكيم فرستاد تا خبر ورود شاه را به وى اعلام كند، آن بزرگوار فرمود: هرگز به استقبال فيصل نخواهم آمد عبدالرسول خود به زيارت مرجع شيعيان شتافت و گفت : آقا من شيعه ام اين كار شما اهانت به من است ، به مصلحت شيعه نيست ، آيت الله حكيم فرمود: اين كار من خدمتى به همه شيعيان عراق است ، ما بخشى از جواهرات گنجينه همايونى نيستيم تا هر چندگاه پادشاه آنها را از نظر بگذراند، من بار اول به استقبال شتافتم تا مشكلات مردم را با وى در ميان نهم ولى گويا موضوع جدى نيست زيرا از آن تاريخ تاكنون هيچ اقدامى انجام نداده است ، هدف از سفر شاه به نجف تنها تبليغ شخصى است ، من نمى توانم بخشى از جواهرات گنجينه همايونى باشم .(203)

آن بزرگوار در دفاع از كيان اسلام به همين امر بسنده نكرد بلكه مردانه در برابر اوايح ضد اسلامى فيصل ايستاده و از تصويب آنها جلوگيرى كرد.(204)


363

از حوادث مهم روزگار فيصل حمله سه كشور فرانسه ، انگليس و اسرائيل به مصر بود. مردم عراق با شنيدن اين خبر به خيابانها ريختند و با شعارهاى : نابود باد استعمار به حمايت از مصر پرداختند، نيروهاى دولتى در نجف به تظاهر كنندگان حمله كرده گروهى را مجروح و عده اى را زندانى كردند.(205)

حكيم كه از اين حادثه به شدت اندوهگين شده بود به شاه چنين نوشت : حضرت شاه بغداد: خونريزى و وحشگيرى كه در نجف اشرف رخ داد بسيار عمل پست و نادرستى بوده است ، بسيار متاءسفيم كه دولت اقدام به چنين كارى كرده است و مردم نيز از اين كردار دولت متنفر و منزجرند. (نجف محسن طباطبائى حكيم )

و چون دريافت كه دولت براى آزادى زندانيان اقدامى نمى كند به عنوان اعتراض در نماز جماعت حاضر نشد، در پى اين حركت مرجعيت شيعه استادان حوزه و ائمه جماعات درسها و نمازهاى جماعات را تعطيل كردند.

بدين ترتيب موجى از اعتراض و اعتصاب اكثر شهرها را فرا گرفت فيصل كه زمان را به سود خود نمى ديد، رؤ ساى ملى و سنا را با اين نامه به نجف فرستاد:

حضرت علامه حجة الاسلام آقاى سيد محسن طباطبائى حكيم سلام ، رحمت و درود خدا بر شما باد، بعد خبر تلگراف شما به ما رسيد ما از جريان تاءسف آور نجف اشرف كه شهر مقدسى است متاءسفيم و امر كرديم اقدامات قانونى به عمل آيد.

والسلام عليكم فيصل (206)

آن بزرگوار در پاسخ يكى از پيروانش كه از جواز پيوستند به حزب كمونيست پرسيده بود نوشت :

((بسم الله الرحمن الرحيم لا يجوز الانتمام الحزب الشيوعى فان ذلك كفر و الحاد و ترويج للكفر و الحاد اعاذكم الله و جميع المسلمين من ذلك وزادكم ايمانا و تسليما و السلام عليكم و رحمة الله و بركاته )).

بنام خداوند بخشنده مهربان

پيوستن به حزب كمونيست جايز نيست اين كار كفر است و بى دينى و موجب گسترش كفر و بى دينى است خداوند شما و همه مسلمانان را از آن حفظ كند و بر ايمان و تسليمتان بيفزايد.

والسلام عليكم و رحمة الله محسن حكيم

17 شعبان 1379

با اين فتوا مردم از حقيقت حزب كمونيست و پوچى تبليغات آن آگاه شدند گروه گروه توبه خويش را اعلام كردند و به آغوش اسلام باز گشتند و سرزمين عراق از خطر بزرگ كمونيزم جهانى در امان ماند.


364

استعمار كه آينده منافع خويش را در خطر مى ديد براى مهار قدرت مرجعيت شيعه راههاى گوناگون را مورد مطالعه قرار داد و در نخستين گام سفير آمريكا در عراق را به همراهى مسولان بلند پايه سفارت به نجف نزد حكيم فرستاد تا با حكيم ديدار كند.

سفير آمريكا در اين ديدار گفت : اين (وضع حكومت عبدالرحمان عارف ) بهترين وضع سياسى عراق است از اين نظام چه مى خواهيد؟ آيت الله حكيم يك جلد كتاب منهاج الصالحين (رساله عمليه ) به سفير داده فرمود: اين است آنچه ما مى خواهيم ، سفير كه گمان مى كرد گمشده اش را يافته است مشتاقانه كتاب را گرفت ولى همراهانش پس از پايان جلسه و خروج از منزل مرجع شيعيان حقيقت را برايش بازگو كرده گفتند: اين رساله فقهى است و مراد وى اين بود كه مى خواهيم احكام اسلام در كشور پياده شود.(207)

مرحوم آيت الله العظمى سيد محسن حكيم در 27 ربيع الاول 1390 ه‍ق . برابر با 1348 براى هميشه ديده به جهان فروبست و در كتابخانه اى كه خود احداث كرده بود دفن گرديد.

فضائل و مناقب و مبارزات آن بزرگوار بسيار است كه مقام را گنجايش آنها نيست و ما اين چند نمونه را از صفحات 29، مرزبان حوزه نوز تاءليف عباس ‍ عبيرى بطور خلاصه انتخاب كرديم ).


365

بخش پنجم : شهادت و رحلت با عزت

366

آفرين بر مرگ در راه خدا

امام حسين عليه السلام فرموده است :

((ليس شانى شان من يخاف الموت ، ما اهون الموت على سبيل نيل العز و احياء الحق ، ليس الموت فى سبيل العز الا حياة خالدا، و ليست الحياة مغ الذل الا الموت الذى لا حياة معه .

افبالموت تخوفينى . هيهات طاش سهمك و خاب ظنك لست اخاف الموت ان نفسى لاكبر و همتى لاعلى من ان احمل الضيم ، خوفا من الموت و هل تقدرون على اكثر من قتلى .

مرحبا بالقتل فى سبيل الله ولكنكم لا تقدرون على هدم مجدى و محو عزى و شرفى فاذا لا ابالى بالقتل)).

شان و منزلت من بمانند شان آن كسى نيست كه از مرگ مى هراسد، مرگ در راه رسيدن به عزت و شرف و زنده ساختن حق چه آسان است .


367

مرگ در راه عزت ، جز زندگى جاويدان نيست و زندگى با ذلت جز مرگى كه زندگى بدنبال ندارد نمى باشد. مرا با مرگ مى ترسانى ؟ هيهات تيرت به خطا رفته و گمانت به پوچى رسيده است من از مرگ نمى ترسم چرا كه شخصيت و اراده آهنين من بالاتر و والاتر از آن است كه به خاطر ترس از مرگ فرومايگى را تحمل كند. آيا شما بر كارى بيشتر از كشتن من قادر هستيد؟ آفرين به مرگ در راه خدا.

آرى شما مى توانيد مرا بكشيد ولى شما نمى توانيد مجد و عظمت مرا نابود كنيد و شرف و عزتم را از بين ببريد پس در چنين شرائطى هيچ باكى از كشته شدن ندارم .(208)

در راه دوست كشته شدن آرزوى ماست
دشمن اگر چه تشنه به خون گلوى ماست

و نيز فرموده است : ((موت فى عز خير من حياة فى ذل ))

مرگ با عزت از زندگى با ذلت بهتر است (209).

مولف گفته است :

سر داد و تن نداد به ظلم و ستم حسين
مردانه كرد با دل و جان قد علم حسين

بهر نجات دين خدا سوى كربلا
خارج شد از حريم خدا با حرم حسين

هر كس كه پيروى كند از شاه انس و جان
بايد دهد به راه خداوند جسم و جان

در كوى اوست كعبه و مرو و صفاى ما
در تربتش نهاده خدا چون شفاى ما

بس اشك شوق مى چكد از ديده هاى ما
چون در رضاى اوست رضاى خداى ما

در جستجوى كوى حسينيم در جهان
با آرزوى كربلا مى دهيم جان

اى عشقباز جلوه گه كبريا حسين
وى شاهباز معركه كربلا حسين

اى شهسوار و ادى عشق و وفا حسين
اى شهريار كشور صدق و صفا حسين

كردى فدا براى خدا پيرو هم جوان
دادى به عالم عالم عشق و وفا نشان

اى گوشوار عرش كه عرش از براى توست
تنها نه جان جمله عالم فداى توست

خون خدا توئى و خدا خونبهاى توست
در رتبه مثل عرش برين كربلاى توست

كرده است در مصيبت تو گريه آسمان
در بزم ماتم تو شود دين حق بيان (210)

در روز عاشورا در كربلا هر چه آتش جنگ شعله ورتر و كار جنگ سخت تر مى شد بر خلاف ديگران رنگ رخسار حضرت سيد الشهداء عليه السلام و افروخته تر و شاداب تر و قلبش آرامتر مى شد كه اصحاب به يكديگر مى گفتند: نگاه كنيد حضرت از مرگ هيچ هراسى ندارد.

در اين موقع حضرت فرمود:


368

((صبرا بنى الكرام فمالموت الا قنطرة تعبر بكم عن البوس و الضراء الى الجنان الواسعة و النعيم الدائمة ، فايكم يكره ان ينتقل من سجن الى قصر، و ما هو لاعدائكم الا كمن ينتقل من قصر الى سجن و عذاب ، ان ابى حدثنى عن رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم : ان الدنيا سجن المومن و جنة الكافر و الموت جسر هولاء الى جنانهم و جسر هولاء الى جهيمهم ما كذبت ولا كذبت )).

شما اى فرزندان كرامت و شرف شكيبا و بردبار باشيد، مرگ پلى بيش ‍ نيست كه شما را از مشكلات و سختيهاى دنيا به سوى بهشت و نعمتهاى جاويدان عبور مى دهد.

كداميك از شماها دوست نداريد كه از زندان به كاخهاى زيبا انتقال يابيد مرگ براى دشمنان شما همانند آن است كه از كاخ به زندان منتقل گردد زيرا كه پدرم از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده : دنيا زندان مؤ من و بهشت كافر است و مرگ پلى است كه مؤ من را به بهشت و كافر را به جهنم عبور دهد نه پدرم دروغ گفته و نه من دروغ مى گويم .(211)


369

شهادت سپاه تبليغ اعزامى پيامبر اسلام

در ماه ربيع سال هشتم كعب بن عمير غفارى از طرف پيامبر صلى الله عليه و آله ماءموريت يافت كه با 15 نفر كه همگى به سلاح تبليغ و تبشير مجهز بودند به سرزمين ((ذات اطلاع )) روانه شوند و اهالى آنجا را به آئين يكتاپرستى و رسالت دعوت نمايند، سپاه تبليغ در آن نقطه فرود آمدند و با منطق نيرومند و محكم اسلام آنان را به آئين يكتاپرستى دعوت نمودند، ناگهان با مخالفت شديد مردم روبرو شدند و همگى هدف حملات دشمن قرار گرفتند. سپاه تبليغ خود را در محاصره جمعيت انبوهى ديدند و جانانه از خود دفاع نمودند و شهادت را بر ذلت و خوارى ترجيح دادند، فقط يك نفر از آنها با بدن مجروح در ميان كشته گان افتاده بود كه نيمه شب از جاى برخاست و راه مدينه را پيش گرفت و جريان را به عرض پيامبر رسانيد.

كشتن دسته جمعى سپاه تبليغ سبب شد كه در ماه جمادى فرمان جهاد صادر گردد و سپاهى مركب از سه هزار نفر براى سركوبى ياغيان و مزاحمان تبليغ اسلام اعزام شوند.(212)


370

پيام علامه طباطبائى به كنفرانس بزرگداشت تسترى

خداوند عز شانه در قرآن مجيد به پيغمبر گرامى خويش مى فرمايد: ((قل ما اسئلكم عليه من اجر الا من اتخذ الى ربه سبيلا)).(213)


371

به قوم خود بگو من در مقابل دعوت خود از شما مزدى نمى خواهم مگر اينكه كسانى راهى به سوى خدا انتخاب كنند.

به موجب اين كلام معجز نظام مزد دعوت بيست و سه ساله پيغمبر اكرم (ص ) محصول آئين پاك اسلام است كه در جامعه بشرى جائى براى خود باز كرده و مستقر شده است . و نيز در جاى ديگر مى فرمايد: ((قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى )).(214)

يا رسول الله به قم خود بگو من در مقابل دعوت خود از شما مزدى نمى خواهم مگر اينكه با اهل بيتم دوستى و مودت ورزيد.

از بهم آميختن اين دو آيه قرآن پر روشن است آئينى كه خداى متعال از ما مى خواهد و آن را مزد رسالت گرانبهاى پيغمبر گرامى خود قرار داده است كه بايد با مودت اهل بيت پيغمبر گرامى توام باشد.

پيغمبر اكرم در دو حديث متواتر سفينة و ثقلين معنى توام بودن مودت اهل بيت خود را توضيح مى دهد ((مثل اهل بيتى كمثل سفينة نوح من ركبها نجى و من تخلف عنها غرق )) مثل اهل بيت من مانند مثل كشتى نوح است كه هر كس سوارش شد نجات يافت و هر كس از آن تخلف ورزيد غرق گرديد، ((انى تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتى اهل بيتى لن يفترقا حتى يردا على الحوض ما ان تمسكتم بهما لن تضلوا بعدى ابدا)).

من پس از خود در ميان شما دو چيز گرانبها مى گذارم ، كتاب خدا و عترت و اهل بيتم كه هرگز از هم جدا نخواهند شد.

پيامبر گرامى (ص ) با بيان رسا مى فهماند كه مسلمين بايد اهل بيت پيغمبر را پيشوايان خود قرار دهند و دين خود را از ايشان اخذ كنند و اين همان مذهب تشيع است كه امروز نزديك به صد ميليون نفر از جمعيت جهان آن را مذهب رسمى خود مى شناسند، مذهب تشيع همان آئين پاكى است كه خداوند متعال آن را مزد دعوت پيغمبر گرامى خود قرار داده و محصول رسالت آن حضرت شمرده است .


372

مذهب تشيع همان آئين گرانبهائى است كه بقاى آن بهاى خونهاى پاك يازده امام از پيشوايان دوازده گانه اهلبيت عصمت و طهارت تمام شده و در پيشاپيش آنها خون پاكى است كه در جنگ احد از پيشانى و دهان مقدس ‍ پيغمبر اكرم (ص ) به زمين ريخته شده است .

مذهب تشيع همان مذهب رنج ديده و محنت كشيده اى است كه در چهارده قرنى كه پس از رحلت پيغمبر اكرم (ص ) در مراحل مختلف سير كرده - به شهادت تاريخ در همان روزى كه دهها هزار بلكه صدها هزار از پيروان آن به دست مخالفين خود به خون آغشته شده اند و در ميان آنان جمعى از نوابغ و دانشمندان خود را از دست داده است ، مانند شهيد اول محمد بن مكى و شهيد ثانى زين الدين احسائى و شهيد سعيد قاضى نورالله تسترى ...

ما بايد با مشاهده اين آثار به ياد مجاهدتها و از خود - گذشتگيهائى بيفتيم كه پيشينيان و گذشتگان ما در راه خدا و براى احياء و ابقاى اين مذهب حق نموده اند و در حفظ و حراست و نشر و توسعه مذهبى كه حق و حقيقت را در بر دارد و به بهاى خون پاك پيشوايان اهل بيت عصمت و طهارت - عليهم السلام - و در ثانى به بهاى خون نوابغ و دانشمندان و بزرگوارانمان كه در اين راه شربت شهادت نوشيده اند.

و در تالى به بهاى خون صدها هزار شهيد از پيروان بى گناه هم مذهبان بدست آمده بكوشيم و در اين راه از جان و دل دريغ نداريم .

((و لا تحنوا و لا تحزنوا انتم الاعلون كنتم مومنين )).(215)

محمد حسين طباطبائى 10 رجب 1390 ه‍

(نوشته فوق متن پيامى است كه به مناسبت برگزارى كنفرانس بزرگداشت خاطره علامه عاليقدر شهيد جامعه تشيع قاضى نورالله تسترى صاحب كتاب معروف احقاق الحق در لكنهوى هند تشكيل شده از طرف مرحوم علامه طباطبائى تحرير شده و به آن كنفرانس فرستاده شد.(216)


373

ايثارگرى چهارده معصوم براى حفظ دين

بنيان گذار دين خداوند احمد است
اما به دست حيدر كرار و ذوالفقار

با حلم و بردبارى و هشيارى حسن
شد پايه هاى مكتب توحيد استوار

پاى درخت دين محمد به كربلا
خون حسين ريخته تا مانده پايدار

با خطبه امام مبين زين العابدين
باطل ز بين رفت و حقايق شد آشكار


374
خورشيد آسمان ولايت طلوع كرد
بر باقر العلوم چو افتاد اختيار

بنشست جعفر ابن محمد بجاى او
منبر گرفت زينت و هم مسجد افتخار

با منطق و دليل حلال و حرام را
كردند منتشر به همه كشور و ديار

شد شيعه از وساوس ابليسيان رها
با همت و هدايت اين دو بزرگوار

زندان تنگ و كنده و زنجير و زهر كين
كى بود اگر سكوت نمودند اختيار

دور از وطن براى رضاى خدا رضا
گرديد تا كه گشت بغريت به غم دچار

با دست همسرش زچه مسموم شد جواد
چون گفت حق و درره حق كرد جان نثار

هر جا نهاد پاى برون گشت سر بلند
عر محفلى كه رفت در آن كرد شاهكار

از او علوم آل محمد چو چشمه اى
جوشيد و يافت در همه عالم انتشار

او در جدال و بحث به دشمن امان نداد
شد قاضى القضات خليفه ذليل و خوار

سازش نكرد حضرت هادى دقيقه اى
با خصم و رفت زير دم تيغ چند بار

مردانه ايستاد حسن عسكرى نشد
تسليم در برابر ظالم حسين وار

مردان حق هميشه براى بقاى دين
جان باختند در صف پيكار و پاى دار

اكنون فتاده دين محمد به دست ما
بايد كنيم يارى آن نى از او فرار

جنگ و جهاد معركه ، هم آزمايش است
آيا كه سربلند بر آيد كه شرمسار

بايد نمود يارى اسلام با عمل
نى با زبان خالى و با دادن شعار

جان مى دهند در ره اسلام مومنان
تا پرده ريا ز منافق رود كنار

يارب بحق پهلوى بشكسته بتول
يارب به اشك ديده زينب بشام تار

يارب بحق خون على اصغر حسين
يارب به آه و ناله آن طفل شيرخوار

تعجيل در ظهور امام زمان نما
ما را خلاص كن تو از اين صبر و انتظار

عمرم تمام گشت و سر آمد اجل مرا
جان مى دهم ولى به تمناى روى يار

شكر خدا كنيم حسينى كه روز حشر
هستيم زير سايه الله و هشت و چار


375

376

لذت قبض روح علما با دست خداون متعال

((كان على بن الحسين عليه السلام يقول : انه يسخى فى سرعة الموت و القتل فينا قول الله : اولم يروا انا ناتى الارض ننقصها من اطرافها. و هو ذهاب العلماء)).(217)

حضرت امام زين العابدين عليه السلام مى فرموده : گفتار خدا را كه مى فرمايد: آيا نمى بينند كه ما به روى زمين مى آئيم و زمين را از علمايش كم مى كنيم كه منظور مردن علما است . جان مرا در استقبال مرگ و كشته شدن و سرعت در مردن به حال جود و سخا در مى آورد.

يعنى خداوند خودش قبض روح علماى امت را مى كند و همين امر موجب مى شود كه چون من متذكر مى شوم كه قبض روح من به دست خود خدا انجام مى گيرد، ديگر نه آنكه مرگ براى من سنگينى ندارد بلكه جان من مشتاقانه به مرگى كه با سرعت به سمت ما خاندان پيش مى آيد مى شتابد و در رها كردند و تسليم كردن خود سخاوتمندانه ايثار مى كند از اينجا معلوم مى شود كه حضرت اطراف را در آيه شريفه جمع (طرف ) به سكون راء با معنى بزرگ و كريم الابوين است كه حضرت استفاده عالم و بزرگوار از او كرده اند.

چقدر قبض روح به دست پروردگار لذت بخش است .(218)

به تيغم گر كشد دستش نگيرم
و گر تيرم زند منت پذيرم

كمان ابروى ما را گو مزن تير
كه پيش دست و بازويت بميرم


377

لذت جان دادن با حضور پنج تن

378

علامه سيد محمد حسين حسينى تهرانى نوشته است : يكى از اقوام شايسته ما كه از اهل علم سامراء و كاظمين و اكنون در تهران است براى من نقل كرد: در ايامى كه در سامراء بودم مبتلا شدم به مرض حصبه و هر چه مداوا نمودند مفيد نشد، مادرم با برادرم مرا به كاظمين آوردند نزديك صحن مطهر در مسافرخانه اطاقى اجاره كرده به معالجه من پرداختند، مؤ ثر واقع نشد و بيهوش افتاده بودم يك روز از بغداد يك طبيب سنى مذهب را براى من آوردند همين كه نزديك بستر من آمد خواست مشغول معاينه شود من بى اختيار آب دهان خود را بصورت او پرتاب كردم ، گفت : چه مى كنى چه مى كنى ؟ من دكترم . من صورت خود را به ديوار كردم او مشغول معاينه شد و نسخه اى داد ولى مؤ ثر نشد و من لحظات آخر عمر خود را مى گذراندم تا آنكه ديدم حضرت عزرائيل وارد شد با لباسهاى سفيد و زيبا پس از آن پنج تن عليهم السلام وارد شدند و رو به من نشستند در اين حال كه من بصورت ظاهر بيهوش افتاده بودم مادرم پريشان شده رفت بالاى بام مسافرخانه و رو كرد بسوى گنبد مطهر حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام عرض كرد يا موسى بن جعفر من به خاطر شما بچه ام را به اينجا آورده ام شما راضى هستيد بچه ام را اينجا دفن كنند و من تنها برگردم ، حاشا وكلا.

همين كه مادرم اين سخنان را مى گفت ديدم آن حضرت وارد اطاق شد و به حضرت رسول عرض كرد: خواهش مى كنم تقاضاى مادر اين اين مريض را بپذيريد، حضرت رسول صلى الله عليه و آله رو كرد به عزرائيل و فرمود: برو تا زمانى كه خداوند مقرر فرمايد چون خداوند بواسطه مادرش عمر او را تمديد كرده است ما هم مى رويم انشاء الله براى موقع ديگر.

مادرم از پله هاى بام پائين آمد و من نشستم و آنقدر از دست مادرم عصبانى بودم كه حد نداشت و به مادرم گفتم چرا اين كار را كردى من داشتم با اميرالمؤ منين و پيامبر خدا و با حضرت فاطمه و حسين عليهم السلام مى رفتم تو آمدى جلو ما را گرفتى .(219)


379

حالات عجيب اواخر عمر علامه طباطبائى اعلى الله مقامه

مرحوم علامه طباطبائى در روزهاى آخر زندگى حالات عجيبى داشتند يكى از شاگردانش مى گويد: روزى به عيادت رفتم ، در حالى كه حالشان سنگين بود ديدم تمام چراغهاى اطاقها را روشن نموده و لباس خود را بر تن كرده با عمامه و غبا و با حالت ابتهاج و سرورى زائد الوصف در اطاق ها گردش مى كند و گويا انتظار آمدن كسى را داشتند.


380

علامه حسينى تهرانى گويد از يكى از فضلا كه از اساتيد بنده زاده است نقل شد كه مى گفت : من در روزهاى آخر عمر علامه عصرها به منزل ايشان مى رفتم تا اگر چيزى در منزل نياز داشته باشند تهيه كنم . روزى به منزل ايشان رفتم عرض كردم : آقا به چيزى احتياج داريد؟ چندين مرتبه فرمودند: احتياج دارم احتياج دارم ، احتياج دارم . من متوجه شدم كه گويا منظور علامه مطلب ديگرى است و ايشان در افق ديگرى سير مى كنند و سپس به درون اتاقى راهنمائى شدم علامه هم وارد شد و در حالى كه دائما چشمشان بسته بود و باز نمى كردند به اذكارى مشغول بودند تا اينكه موقع نماز مغرب رسيد من ديدم علامه در همان حالى كه چشمشان بسته بود بدون اينكه به آسمان نظر كند مشغول اذان گفتن شدند، و سپس شروع كردند به خواندن نماز مغرب من از كنار اطاق دستمال كاغذى برداشته در مقابل ايشان روى دست قرار دادم تا بر آن سجده كنند ايشان بر روى آن سجده نكردند به اندرون رفتم و چيز مرتفعى براى سجده آوردم و مهر را بر روى آن قرار دادم ايشان بر آن سجده كردند.(220)

(در اين مورد به جلد سوم ص 338 همين كتاب مراجعه نمائيد)


381

سال رحلت امام سجاد سنة الفقهاء

در سنه 94 و به قولى 95 حضرت امام زين العابدين عليه السلام وفات فرمود و سال وفات آن حضرت را سنة الفقهاء مى گفتند چون در آن سال جماعت بسيارى از فقها و علما وفات يافتند كه از جمله ايشان است ، سعيد بن مسيب و سعيد بن جبير و عروة بن زبير و... و سعيد بن جبير همان است كه حجاج او را به قتل رسانيد و بعد از پانزده شب از قتل او مرض آكله در جوف او پديد گشت و هلاك شد. و سعيد بن مسيب در كثرت علم در تابعين ممتاز بود.


382

روايت شده چون حضرت سجاد عليه السلام از دنيا رفت اهل مدينه همه بر جنازه آن حضرت حاضر شدند و بر او نماز خواندند مگر سعيد بن مسيب كه حاضر نشد بر نماز آن حضرت . از على ابن زيد و هم از زهرى نقل شده كه گفت : من به سعيد بن مسيب گفتم : تو مى گوئى على بن الحسين عليهما السلام نفس زكيه است پس چرا بر جنازه مباركش حاضر نشدى ؟ سعيد گفت : قاريان مكه به سفر مكه بيرون نمى شدند مگر سالى كه حضرت زين العابدين بيرون مى شد، در يكى از سالها ما در خدمت آن حضرت بيرون شديم كه هزار نفر بوديم و در منزلى بنام ((سقيا)) فرود آمديم ، حضرت در آنجا دو ركعت نماز خواند و بعد از نماز به سجده رفت و تسبيحى را خواند هيچ درخت و كلوخى در اطراف آن حضرت نبود مگر اينكه با آن حضرت تسبيح مى گفتند، پس سر مبارك را برداشت فرمود: اى سعيد حق تعالى جبرئيل را خلق كرد اين تسبيح را به او الهام فرمود و چون جبرئيل آن را خواند جميع آسمانها و آنچه در آسمانها بودند با او در اين تسبيح موافقت كردند و آن اسم اعظم الله اكبر است ، اى سعيد خبر داد مرا پدرم از پدرش از حضرت رسول صلى الله عليه و آله از جبرئيل از خداوند عزوجل كه فرمود: نيست هيچ بنده اى از بندگان من كه به من ايمان آورده و تو را تصديق نموده باشد نماز گذارد در مسجد تو دو ركعت در وقت خلوت از مردمان مگر آنكه مى آمرزم گناهان گذشته و آينده اش را. سعيد مى گويد: چون آن حضرت وفات يافت مردم مدينه ابرار و فجار همگى بر جنازه آن حضرت حاضر شدند و جميع مردم در پس جنازه رفتند من با خود گفتم اگر در تمام روزگار روزى دريابم كه در خلوت آن دو ركعت نماز را در مسجد پيغمبر بگذارم امروز است و جز يك مرد و زن كسى در مسجد نماند و آن دو نفر نيز براى تشييع رفتند، من تنها ماندم كه آن نماز را بخوانم ، در اين هنگام بانگ تكبيرى از آسمان برخاست و از زمين تكبيرى در جواب گفته شد، من ترسيدم و روى زمين افتادم ، آنان كه در آسمان بودند هفت تكبير گفتند و كسانى كه در زمين بودند هفت تكبير گفتند و نماز تمام شد و مردم وارد مسجد شدند و من نه به آن دو ركعت نماز موفق شدم و نه بر نماز بر آن حضرت ، آن وقت سعيد گريست و گفت : من در اين كار نمى خواستم مگر خير خود را كاش در نماز بر آن حضرت شركت مى كردم كه مانندش ديده نشده .(221)


383

سليمان اعمش و حديث فضيلت در هنگام رحلت

شيخ عماد الدين طبرى ، در بشارة المصطفى از شريك روايت كرده كه گفت : من در هنگام مرض موت سليمان اعمش حاضر بودم كه ناگاه ابن ابى ليلاو ابن شبرمه و ابوحنيفه به عيادت او حاضر شدند، ابوحنيفه روكرد به اعمش و گفت : اى سليمان از خدا بپرهيز و بدان كه تو در اول روزى از ايام آخرت و آخر روز از ايام دنيا مى باشى و تو احاديثى در فضيلت على بن ابيطالب (ع ) روايت كرده اى كه اگر نقل نمى كردى بهتر بود.

سليمان گفت : از براى مثل من اين حرف را مى زنى ؟ ((اقعدونى سندونى )). گفت : مرا بنشانيد و بر جائى تكيه دهيد. پس از آن رو كرد به ابوحنيفه و گفت : اى ابوحنيفه حديث كرد از براى من ابوالمتوكل ناجى از ابوسعيد خدرى كه رسول خدا (ص ) فرمود: چون روز قيامت شود خداوند عزوجل به من و على بن ابيطالب (ع ) مى فرمايد: داخل كنيد در بهشت هر كه شما را دوست داشته باشد و داخل آتش كنيد هر كه شما را دشمن داشته باشد و اشاره به همين است قول خداوند عزوجل : ((القيا فى جهنم كل كفار عنيد)). ابوحنيفه گفت : رفقا برخيزيد برويم كه ديگر سخت تر از اين بر ما نخواهد آورد.(222)


384

فوت چهار تن از بزرگان مجتهدين در مدت 75 روز

بنا به فرموده معصومين در اثر مرگ عالم شكاف و خللى در ديوار محكم دين ايجاد مى شود كه هيچ چيز از رخنه را پر نمى كند فقط مژده الهى كه مى فرمايد:

((ما ننسخ من آية او ننسها نات بخير منها او مثلها)).(223)

اميد بخش دلهاى ماتمزده در مرگ علما مى باشد.

در 28 ذالقعدة الحرام سال 1361 علامه جليل استاد العلماء والفقهاء مرحوم آقا ضياء الدين عراقى در نجف اشرف وفات يافت .


385

هنوز هفته اى از اين حادثه جانگداز بر اهل علم نگذشته بود كه علامه فقيه فيلسوف اديب مرحوم آقا شيخ محمد حسين كمپانى اصفهانى در 5 ذالحجه همان سال در نجف وفات يافت ، هيئت علميه اصفهان در مدرسه صدر بازار براى اين دو عالم جليل جلسه ختم برگزار كرد اما چند روزى از آن گذشت كه در 24 محرم الحرام 1362 عالم فقيه اديب مرحوم آقا شيخ محمد رضا مسجد شاهى در اصفهان وفات يافت . هنوز جلسات ختم مرحوم مسجد شاهى خاتمه نيافته بود كه اصفهان شاهد مرگ يكى از بزرگان مجتهدين و اعاظم مدرسين حوزه علميه يعنى مرحوم حاج سيد على مجتهد نجف آبادى در روز جمعه 13 ماه صفر گرديد رحمة الله عليهم اجمعين .(224)


386

داستان رحلت عالم جليل احمد بن اسحاق قمى در سرپل ذهاب

شيخ صدوق در اكمال الدين نقل كرده كه احمد بن اسحاق (وكيل امام حسن عسكرى در قم كه به دستور آن امام همام مسجد امام حسن عسكرى را در قم با مال آن حضرت بنا كرد) در سر من راى از آن حضرت پارچه اى خواست كه كفن خود قرار دهد. حضرت سيزده در هم به وى داد و فرمود اين را فقط در مصارف نفس خود خرج كن و آنچه خواستى به تو مى رسد، شيخ جليل سعد بن عبدالله راوى حديث گويد: چون از خدمت حضرت مراجعت كرديم و به سه فرسخى سر پل ذهاب رسيديم احمد بن اسحاق تب كرد و مريض شد كه ما از او ماءيوس شديم ، در كاروانسرائى منزل كرديم ، احمد به ما فرمود: مرا امشب تنها گذاريد و به منزل خود رويد. ما رفتيم نزديك صبح من در فكر افتادم چون چشم باز كردم ناگاه كافور خادم مولاى خود حضرت عسكرى را ديدم كه مى گفت : ((احسن الله بالخير عزاكم )) همسفر شما احمد از دنيا رفت و ما الان از غسل و كفن او فارغ شديم ، برخيزيد و او را دفن كنيد، بدرستى كه او عزيزترين شماها است به جهت قرب به خداوند در نزد آقاى شما پس از نظر ما غائب شد.(225)

قبر آن بزرگوار هم اكنون در سر پل ذهاب بين راه كرمانشان محل زيارت مؤ منين است .


387

رحلت حاج ميرزا محسن مجتهد اردبيلى

آيت الله حاج سيد احمد زنجانى (قدس سره ) گفته است : مرحوم نظام العلماء از ملا الله يار (كه آدم ساده اى بود) نقل كرد كه او روزى پيش من آمد و گفت : آن مرغهاى سفيد را ديروز ديدى گفتم : بلى ، گفت : آنها ملائكه بودند به تشييع جنازه مجتهد اردبيل مى رفتند، اين را كه او گفت چند روز گذشت از جانب اردبيل مسافرين آمدند نقل كردند كه در همان روز حاج ميرزا محسن مجتهد اردبيلى فوت كرده بود.


388

389

رحلت آخوند ملا على قارپوز آبادى

و نيز نظير اين داستان را استاد ما (آيت الله زنجانى ) مرحوم آقاى حاج شيخ زين العابدين از مرحوم حاج ميرزا ابوالمكارم زنجانى نقل كرد كه : ما در مراجعت از سفر حج در كشتى بوديم يك روز خبر وفات مرحوم آقاى آخوند ملا على قاپوز آبادى منتشر شد، با اينكه كشتى در وسط دريا بود و با هيچ جا ارتباطى نداشت (چون آن زمان تلفن و تلگراف و راديو نبود) ما تاريخ گذاشتيم كه ((روز جمعه هشتم محرم 1291 ه‍)) بعد كه آمديم معلوم شد در همان روز وفات نموده است .(226)


390

آخوند ملا جعفر شيرازى در حال احتضار به امام زمان سلام كرد

مرحوم تنكابنى در قصص العلماء نوشته است : آخوند ملا جعفر شيرازى از تلامذه شريف العلماء و از زهاد عصر بود و مولف كتاب (قصص العلماء) چندى در دارالخلافه طهران به درس آخوند ملا جعفر حاضر مى شدم ، بسيار زاهد و بسيار فقير و منزوى بود و در مدتى كه آقا سيد مهدى (فرزند آقا سيد على صاحب رياض ) در طهران بود علماى شهر هر شب وقت غذا به مجلس او حاضر مى شدند و از خانه هر يك خوانى از غذا مى آوردند و همچنين از منزل اعيان و تجار شهر و از جمله از خانه ملا جعفر نيز خوانى فقيرانه حاضر مى ساختند، مرحوم آقا سيد مهدى از غذاى آخوند ملا جعفر ميل مى فرمود و غذاى احدى را نمى خورد. و از كرامت ملا جعفر اينكه : در حالت احتضار كه بعضى از علما نيز حضور داشتند بى اختيار آخوند از بستر بيمارى برخاست و به جانبى سلام كرد و باز افتاد، از او علت قيام و تعظيم و اكرام را پرسيدند؟ گفت : امام عصر روحى فداء و عجل الله فرجه و سهل الله مخرجه حاضر شدند پس بلافاصله به جوار رحمت حق تعالى شتافت .(227)


391

ميرزا محمد صالح عرب مشهور به داماد نوه دخترى صاحب رياض


392

صاحب مآثر مىفرمايد: در حفظ حدود شرعى غيرتى شديد داشت با آن مقام فقاهت و مزيد جلالت خلقىسخت و خشن داشت و به تلاوت قرآن مواظبت فوق العاده مى نمود و در احترام كلام الهىاهتمام غير متناهى مى فرمود و هيچ وقت قرآن را درحال قرائت و غير آن بر زمين نمى گذارد. بر كتاب رياض جدش حاشيه نوشته و برروضه شهيد نيز حاشيه دارد.

فوت اين بزرگوار شب جمعه دوم ربيع الثانى از سال 1303 هجرى در دار الخلافه ناصره روى داد و جنازه اش به عتبات ائمه عراق حمل شد.

ميرزا حيدر على مجد الادباء در تاريخ وى گفته است :

سال فوتش را ثريا با يكى افسرده گفت

صدر جنت حجله گاه صالح داماد شد(228)


393

رحلت مرحوم حاج ملا على كنى (ره )

مرحوم حاج ملا على كنى والدمرحومشان شخصى زارع بود در قريه كن از قراء تهران ولى خود ايشان مشغول تحصيل علم شدند و در اثر سعى و كوشش در اندك فرصتى از همگنان گوى سبقت را بردند و مرجع انام و ملجا خاص و عام شدند و نجاح و فلاح را در شكستن سورت و نائره بعضى از امراء ظالم دانسته رعيت را در ظل حمايت خويش كشيدند و كسى را از امراء و شاهزادگان جرات آن نبود كه بى اذن ايشان اقدام بر تكلم نمايند و يا بى مشورت ايشان اجراى مطلبى نمايند در من قال :

علمت به كمال معرفت راه دهد
علمت دل پاك و جان آگاه دهد

گر جاه طلب كنى ترا جاه دهد
ور حق طلبى بقاء بالله دهد

فوتش بامداد پنجشنبه 27 شهر محرم 1306 هجرى به سن 86 سالگى در طهران واقع شد در مسجد عتيق بين الحرمين شاهزاده عبداالعظيم دفن شد و در تاريخ فوتش گفته اند:

ز جنت شد يكى حوراء برون با جلوه اى گفتا
على در جنة الماوى على را ميهمان آمد(229)


394

اسب سفيدى كه امام زمان براى مرحوم قمشه اى فرستاد

آقا محمد رضا اصفهانى قمشه اى از مدرسين بنام كتب عرفان بود مردى درويش نهاد و بلاادعا و بى تعين بود، در سال 1303 هجرى در تهران وفات يافت ، هنگام نزع و جان دادن با خواص خود گفته بود: آيا اسب سفيدى كه حضرت صاحب الزمان عليه السلام براى سوارى من فرستاد ديديد؟ انتهى .(230)


395

افتادن دو مناره امام حسين به فوت مرحوم اردكانى و بهبهانى تعبير شد

396

مؤ لف نجوم السماء گويد: شخصى صادق اللهجه مى گويد كه من در خواب ديدم هر دو مناره طلاى جناب امام حسين عليه السلام به زمين افتادند اهالى كربلا آمدند كه آن را بردارند نتوانستند و همگى بسيار گريستند، در مجلسى كه در آن آخوند ملا محمد حسين اردكانى معروف به فاضل اردكانى و جناب آقاى سيد حسين بهبهانى محاذى يكديگر نشسته بودند و در وسط اين دو بزرگوار سيد على يزدى سلمه الله و ابقاه بود اين خواب ذكر شد آقاى سيد على فرمود: انشاء الله كه بقيه طلا كه در اين دو مناره باقيست كسى اين بتمامه طيار خواهد كرد.

پس جناب آخوند اردكانى اين تعبير را شنيدند چشم پر آب شدند و فرمودند كه اين تعبير خوب نيست بلكه براى علماى كربلا بد است . آقاى سيد حسين بهبهانى فرمود كه اگر در كربلا باشيم نمى ترسيم آخوند اردكانى فرمود: اگر از اهل كربلا باشيم .

جلسه ختم شد و هر كسى به منزل خود رفت و اين دو بزرگوار هر دو در همان سال از دنيا رفتند، آخوند اردكانى در كربلا و آقاى بهبهانى نزديك مدينه طيبه كه بعضى از باديه نشينان بر سر او ريخته چماق زدند و در اثر آن صدمه در سال 1305 وفات يافت و در بقيع دفن شد.(231)


397

مكاشفه علامه حلى و جريان مردن يك طلبه اى را كه خود شرح مى دهد

398

مرحوم شيخ محمود عراقى در دارالسلام مى گويد بعضى از افاضل عصر از خط علامه ((حلى )) در پشت بعض مؤ لفات او نق كرده (كه نوشته ) روزى در بلده حله خود را مهموم ديدم و براى رفع هموم به زيارت قبور بيرون رفتم و در اثناى عبور بر قبور نظرم بر قبر مخروبه مندرسه افتاد و در خاطرم گذشت كه كاش حالات صاحب اين قبر را مى دانستم كه كيست و حالت آن چگونه بوده و الان چيست تا آنكه در آن زمان و مكان خوابيده در خواب ديدم كه بر آن قبر ايستاده ام ناگاه ديدم كه آن قبر شكافته شد و جوانى خوش ‍ رو از آن قبر بيرون آمد و بر من سلام كرد پس گفت : بدان كه اين قبر از آن من است و من شخصى بودم از طلاب شروق كه به طلب علم به حله آمدم و فقير و بيكس بودم اتفاقا مريض شدم چند روز اول كه مرض شديد نبود از براى دوا و غذا و طبيب بيرون مى رفتم تا آنكه مرض شديد و بسترى شدم و كار مشكل شد روزى در اصل طغيان مرض شخصى خوش رو و نورانى را ديدم كه از خارج آمد و بر من سلام كرد و بر بالين من نشست و پرسش حال نمود و ملاطفت كرد از شدت مرض و بيكسى و غربت خود به او شكايت كردم مرا دلدارى داد و تسليت نمود و امر به صبر كرد پس گفت : مى خواهى كه از براى تو طبيبى بياورم كه تو را معالجه كند گفتم منت دارم به زودى برفت و با شخصى نيكو كند پس آن طبيب نزد پاهاى من نشست و انگشتان پاها را بماليد و همچنين خورده خورده دست بالا آورد و هر جا دست مى كشيد مرض از آن موضع دور مى گرديد و مرا از آن خوش مى آمد و آسوده مى گرديدم تا آنكه دست او به حلقوم من رسيد ناگاه خود را ديدم كه در كنج آن منزل ايستاده ام ، آن شخص دوم رفت و شخصى اولى به نزد من آمده و مرا تسلى مى داد و ديدم در بستر من جنازه اى افتاده ناگاه شخصى از در آمد و گفت آه اين بيچاره مرده است پس بزودى رفت و تخته و حمال آورد و آن جنازه را برداشته روانه شدند آن شخص به من گفت تو هم به تشييع اين جنازه بيا من هم كرها روانه شدم تا اينكه آن را بردند و غسل داده كفن كردند و به قبرستان آورده دفن كردند و آن به آن وحشت من زياد مى شد تا آنكه ديگران برگشتند، من هم اراده رجوع كردم آن شخص مانع شد و گفت بمان تا آنكه اين جنازه را تلقين كنيم پس به بالاى قبر رفته ناگاه ديدم قبر شكافته شد و آن شخص مرا به دخول قبر امر كرد من ابا كردم كرها مرا به قبر برد و قبر بهم آمد و من خود را در آن قبر خوابيده ديدم متحير ماندم پس آن شخص به من گفت تو آن بودى كه مردى گفتم تو كيستى ؟ گفت عمل صالح تو، گفتم آن شخص ديگر، گفت عزرائيل بود، گفتم پس ‍ چه مى شود؟ گفت خير است ، پس اشاره كرد درى از قبر گشاده شد و ملكى نمايان گرديد و من داخل آن ملك شدم و در باغ و قصورى در آمدم و حوريه اى مرا استقبال كرد با او مشغول مطايبه و معانقه بودم كه مام ور به ملاقات و مكالمه با تو شدم اين بگفت و ديگر بار داخل قبر شد و من بيدار شدم . اين است حال اختيار.(232)


399

قتل ناجوانمردانه و شهادت امير كبير

سرانجام توطئه هاى دشمنان داخلى و خارجى بر عليه امير كبير قهرمان مبارزه با استعمار خارجى و غارتها و جهالت داخلى به نتيجه رسيد و فرمان قتل او از طرف ناصر الدين شاه جاهل و مستبد صادر شد و حاجى عليخان فراش باشى ملقب به اعتماد السلطنه ماءمور اين كار شد و براى اجراى اين نقشه رذيلانه دشمنان امير ابتدا افرادى را عازم كاشان نمودند تا به دروغ به وى اطلاع دهد كه شاه او را بخشيده است و به زودى خلعتى از جانب شاه به او خواهد رسيد، و پس از پوشيدن خلعت امير با همسرش به تهران باز گردد، پس از شنيدن اين خبر امير عازم حمام شد تا براى مجلس خلعت پوشان خود را آماده نمايد، در همين هنگام اعتماد السلطنه با دو نفر وارد حمام شدند، امير با ديدن آنها گفت : كجا بوديد، سپس مير غضب دست در جيب كرد كاغذى بيرون آورد و در برابر نظر امير قرار داد كه نوشته بود: چاكر آستان ملائك پاسبان فدوى خاص دولت ابدمت حاجى على خان پيشخدمت خاصه فراشباشى دربار سپهر اقتدار ماءموريت دارد كه به فين كاشان رفته ميرزا تقى خان فراهانى را راحت نمايد و در انجام اين ماءموريت بين الاقران مفتخر و به مراحم خسروانى مستظهر بوده باشد.

امير گفت : مى گذاريد كه من از حمام بيرون بيايم ؟ گفت : خير، گفت : مى گذاريد وصيت خود را بنويسم ؟ گفت : نه . گفت : مى گذاريد يك كلمه به عزت الدوله (همسرم ) پيغام داده خداحافظى كنم ؟ گفت : خير. گفت پس ‍ هر چه بكنى بكن اما همين قدر بدان كه اين پادشاه نادان مملكت ايران را از دست خواهد داد. حاج عليخان گفت : صلاح مملكت خويش خسروان دانند. سپس به دستور امير، دلاك با نيشتر رگزنى رگ هر دو بازوى او را گشود، خون از دو سو جريان پيدا كرد، دلاك در كنارى حيران اين جنايت را نظاره مى كرد كه مير غضب گفت : معطل نشو كارش را تمام كن او هم دستمالى را با فشار در حلق او فرو برد تا جان داد.(233)


400

401

شهادت علما در حمله مسيحيان به اروميه در جنگ جهانى دوم

احمد كسروى در كتاب تاريخ هيجده ساله آذربايجان در ضمن بيان حمله مسيحيان به اروميه نوشته در اين قتل عام قريب ده هزار نفر از مسلمانان و كليميان كشته شدند و به عمامه داران از ملاها و سادات نظر به مقتول شدن رئيس روحانى ابقا نكردند و عده زيادى از سادات و علماى معروف را كشتند از جمله ملا عليقلى با دو پسرش ميرزا محمود و ميرزا عبدالله و عروس او و زن ميرزا محمود را نيز روى جنازه شوهرش كشتند.

صدر العلماى محله على شهيد. حاجى مير على اصغر، حاجى مير بيوك آقا. ثقة الاسلام ارومى ، آقا ميرزا صادق ، آقا ميرزا ابراهيم مجتهد، حاجى ملا اسماعيل عيسالو كه سرش را گوش اندر گوش بريدند، آقا مير جلال روضه خوان مدير مدرسه جلاليه ، ملا على روضه خوان معروف به ((قوجه )) نوكر ميرزا احمد روضه خوان يورتشاهى ... يك نفر ملا سيف الله نامى كه هميشه مى گفت : اگر مسيحيان به خانه من داخل شوند بايد يك دو نفر از آنان اول بكشم تا خود كشته شوم ، همين روز مسيحيان به خانه او داخل شوند و همين كه با او روبرو شدند و خواستند با گلوله او را بزنند ملاسيف الله طپانچه را كشيد و دو نفر از آنها را كشت و بعد مسيحيان او را كشتند. اهالى اطراف حكومت پس از تاراج خانه هاشان هر كسى توانسته بود در حكومت پناهنده شده كه حالت آنها بسيار رقت آور است ، زن و مرد هر كدام در حياط كوچك با حالت گرسنه مشغول گريه و زارى بودند و عده اين جمعيت به هشتصد نفر مى رسيد و همه ازمحترمين و محترمات بودند و احدى قدرت نداشت قدم بيرون گذارد تهيه آذوقه نمايد.


402

رحلت خطيب بغدادى و داستان دفن او

403

خطيب بغدادى ابوبكر احمد بن على مؤ لف كتاب تاريخ بغداد از بزرگان علما و از مؤ لفين مشهور است خصوصا در تاريخ ، در زمان او شخصى بود به نام شيخ ابوبكر بن زهراء صوفى كه براى خود قبرى در كنار قبر بشر حافى تهيه كرده بود و مى رفت در آن قبر مى نشست و قرآن مى خواند و هفته اى يك قرآن در ميان آن قبر ختم مى كرد.

وقتى كه خطيب بغدادى وفات يافت وصيت كرده او را در كنار قبر بشر حافى دفن كنند پس اصحاب حديث آمدند نزد شيخ و از وى خواستند كه اجازه دهد كه خطيب را در همان قبر دفن نمايند وى اجازه نداد و گفت : چندين سال است من اين قبر را تهيه كرده ام براى خودم و با اين در خواست سخت مخالفت كرد.

علما نزد شيخ ابوسعيد (يكى از علماى بزرگ بغداد) آمدند و از وى چاره اى خواستند، شيخ ابوسعيد آن مرد را احتضار كرده گفت : ما نمى گوئيم قبرت را به خطيب بده ولى از تو مى پرسيم اگر بشر حافى زنده بود و تو در كنار او نشسته بودى سپس خطيب بغدادى وارد مى شد و پائين تر از تو مى نشست تو چه كار ميكردى ؟ گفت : من برمى خاستم و جايم را به او مى دادم ، شيخ گفت : اكنون هم قضيه همان است هيچ فرقى ندارد مرد از اين بيان قلبش آرام گرفت و راضى شد و اجازه داد خطيب را در سنه 463 ه‍ در آنجا دفن كردند وى قبل از مرگش تمام دارائى خود را بين علماى فقير تقسيم كرد و از وى نسلى باقى نماند.(234)


404

سخنان مرحوم آيت الله العظمى سيد محمد كاظم يزدى (قدس سره ) در هنگام رحلت

405

آيت الله سيد محمد كاظم طباطبائى يزدى (قدس سره ) در 28 ماه رجب 1337 ق وفات يافت ، ايشان قبل از وفاتشان با حضور روساء و بزرگان نجف و اولاد و احفاد خود چهار نفر براى انجام امور مالى خويش تعيين نمودند كه عبارت بودند از علامه شيخ احمد كاشف الغطاء علامه شيخ محمد حسين كاشف الغطاء علامه آقا ميرزا محمود تبريزى و علامه آقا شيخ على مازندرانى ، اين چهار نفر موظف شدند كه تمامى موجودى وجوهات شرعيه سهم امام و سهم سادات و كفارات و مظالم را كه هر كدام در دفتر مخصوص ضبط شده بود به مرجع تقليد بعدى تحويل دهند، در همين جلسه يكى از نواده هاى ايشان (حاج آقا رضا نويسنده كتاب بزم ايران ) عرض مى كند: آقا شما نواده هاى يتيم و بى پدرى داريد كه تحت سرپرستى شما هستند خوب است چيزى براى آنها تعيين كنيد.

مرحوم سيد با كمال ضعف شديد فرمودند: احفاد من اگر متدين هستند خدا روزى آنها را مى رساند و اگر نه . چگونه از مالى كه از آن من نيست به آنان كمك كنم .(235)


406

داستان دفن مولانا سيد حسين واعظ در صحن امام حسين (ع )

عالم جليل عابد زاهد عارف شاعر واعظ ماهر مرحوم سيد حسين بن سيد مرتضى الحسنى الحسينى طباطبائى يزدى در سنه يكهزار و سيصد و هفت وفات يافت و در صحن حضرت سيد الشهداء عليه السلام مدفون گرديد از پسر آن مرحوم موسوم به سيد محمد شنيده شد كه فرمود از طرف حاكم بغداد دفن ميت در صحن امام حسين عليه السلام ممنوع بود ناگاه قريب غروب آفتاب دستور جواز دفن در صحن مطهر صادر و منتشر شد و در همان شب چند ساعت از شب گذشته سيد وفات يافت جنازه آن بزرگوار پس از تشييع باشكوه در جوار آن حضرت به خاك سپرده شد اتفاقا فرداى آن روز از جانب حاكم بغداد دستور آمد كه دفن اموات در صحن امام عليه السلام اكيدا ممنوع است .(236)


407

رحلت آيت الله شهيدى تبريزى

مرحوم آيت الله شهيدى تبريزى كه سالهاى متمادى در نجف اشرف بودند در اوائل مرجعيت آيت الله سيد ابوالحسن اصفهانى و به اصرار ايشان به تبريز مراجعت كردند و معروف است كه مرحوم اصفهانى هنگامى كه ايشان را رهسپار تبريز مى كنند درباره ايشان مى فرمايند: ((لسانه لسانى ويده يدى )) يعنى با تمام اختيار و وكالت نامه از طرف ايشان راهى تبريز مى باشند ولى آن مرحوم آزار و اذيت فراوانى از اطرافيان ديدند به حدى ايشان را اذيت كردند كه روز اربعين در مسجدشان به منبر رفت و در پايان سخنانش از خداوند متعال مرگ خود را طلب كرد و دعايش مستجاب شد و معروف است كه از مسجد به منزل رفت مريض شد و بر اثر همان بيمارى وفات يافت .

و در حاشيه بر مكاسب كه خودش نوشته است اين جمله را نوشته است اللهم اخرجنى من هذه البلدة البته بعدش هم هم يك عبارتى دارد كه ذكر نمى كنم ملاحظه بفرمائيد.(237)


408

409

رحلت با كرامت شيخ جعفر شوشترى

مرحوم شيخ جعفر شوشترى اعلى الله مقامه ظاهرا در 28 صفر المظفر 1303 ه‍ق به هنگام بازگشت از ايران به نجف اشرف در قريه كرند نزديك كرمانشاه نزديك ظهر در حالى كه زبانش به ذكر خدا مترنم بود نداى ملكوتيان را به گوش جان شنيد و به عرش اعلى پيوست .

اين تاريخ رحلت را مرحوم ميرزا محمد همدانى در كتاب غنيمت السفر فى احوال شيخ جعفر كه خود از ياران نزديك شيخ بود نوشته است ولى مرحوم محدث قمى ، علامه امين عاملى ، علامه تهرانى ، علامه حزر الدين شب اربعين 1303 دانسته اند.

صاحب احسن الوديعه مى نويسد: پس از وفات آن بزرگوار كرامتى واقع شد كه بيشتر مردم شهرها مشاهده كردند و جمعى از بينندگان براى ما نقل كردند كه در شب وفاتش پس از غروب تناثر نجوم رخ داد به گونه اى كه آسمان از ستارگان پر شد و مردم به وحشت افتادند و چنين گمان كردند كه بر سر آنها خواهد افتاد، و تا نيم ساعت اين حالت ادامه داشت اين كرامتى است كه براى هيچيك از علماى اتفاق نيفتاده مگر در وفات شيخ كلينى ، صاحب كافى و برخى از علماى متقدم ، مانند على بن بابويه قمى در سال 329 ه‍ق .(238)

مرحوم ميرزا محمد مهدى لكهنوى كشميرى مى گويد... اين واقعه در تمام ممالك هند مشاهده و احدى در آن شك و گمان ندارد.(239)

مرحوم همدانى در ماده تاريخ در غنيمت السفر چنين گفته :

لفقده كواكب قد نثرت
ار خته قد نثرت كواكب

در وفات او نجف يكپارچه غرق ماتم شد و همه حتى زنان پرده نشين براى استقبال از پيكر آن عالم بزرگ گريان و سينه زنان فرسنگها بيرون رفتند و پيكر پاكش را با مراسم شكوهى وارد نجف كردند و در صحن مقدس در يكى از حجره هاى سمت سر مطهر به خاك سپردند و در رثاى وى شاعران بسيارى شعر سرودند... اسير شوشترى در سروده خويش چنين گفت :

چون حاج شيخ جعفر از اين دار بار بست
همچون شهاب ريخت زانجم فلك شرر


410
ظاهر شب وفات حسين بن روح شد
وز رحلت فقيه و كلينى همين اثر

تاريخ موت شيخ بپرسى گر از اسير
گويد كه ((انه لب جنات استقر))(240)


411

رحلت با عزت آيت الله فقيه سبزوارى (قدس سره )

مرحوم آيت الله العظمى فقيه سبزوارى (حاج ميرزا حسين ) عمرى را در خدمت به مسلمانان و طلاب و اهل علم سپرى نمود و علاوه بر تدريس و اقامه جماعت پيوسته در كنار قبر مطهر حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام مورد عنايت خداوند و توجهات خاصه پيغمبر اكرم و دودمان پاك آن حضرت بوده و رابطه اى محكم با اهل البيت و معصومين عليهم السلام داشته است .

در آخرين روزهائى كه فضلاء و طلاب در حوزه درس ايشان مى نشينند و از بيانات علمى و فقهى ايشان استفاده مى كنند، يك مرتبه به شاگردان خود خطاب نموده و كتاب را محكم بهم زده و چنين مى فرمايند:

((اين آخرين جلسه درس و بحث من است و ديگر مرا در اينجا نخواهيد ديد)).

از شنيدن اين مطلب طلاب متاءثر و ناراحت مى شوند اما خود آن مرحوم اين سخن را با تبسم و بشاشت مى گويند و هرگز آثار اندوهى در چهره شان ديده نمى شود...

مرحوم فقيه سبزوارى چرا از مرگ بترسد در صورتى كه عمرى را به خدمت خالق و خلق طى كرده و روزگارى را در ترويج آئين جدش سپرى كرده وظيفه سنگينى را كه بر عهده داشته به نحو احسن انجام داده و منتظر لقاى رحمت پروردگار خويش است .

بالاخره پس از طى عمرى پر افتخار و با بركت در شب شنبه 24 ماه شوال سال 1386 قمرى برابر 1345 شمسى دعوت حق را لبيك گفت . و هنگام مرگ خود خندان در گذشت اما عالم اسلام را در اندوه و تاءثر فرو برد.

در آخرين دقايق عمر مرحوم فقيه سبزوارى علماء و بزرگان چون حضرت آية الله ميلانى و قمى و كفائى در كنار بالين ايشان نشسته بودند و آقازادگان و فرزندان عزيزشان دور تا دور پدر را گرفته بودند و به وصاياى وى گوش ‍ مى دادند.(241)


412

من آرزو مى كنم مانند آقاى حجت بميرم

413

از آيت الله شيخ مرتضى حائرى فرزند مؤ سس حوزه علميه قم آيت الله حاج شيخ عبدالكريم حائرى و داماد آيت الله حجت كوه كمرى اعلى الله مقامهم نقل شده است كه ايشان مى فرمود: من آرزو مى كنم كه مرگم چون مرگ مرحوم آيت الله حجت باشد. پرسيدند: مرگ ايشان چگونه بوده است ؟

فرمود: هنگام مرگ ايشان ، من در كنار بسترش نشسته بودم ديدم يكمرتبه سرش را برداشت و رو به قبله نگاهى كرده گفت : ((السلام عليك يا اميرالمؤ منين )) سپس سر به بالش نهاده شهادتين گفت و خاموش شده ديده از جهان بست .

چون خوب سروده است عالم عارف حاج ميرزا حبيب الله خراسانى اعلى الله مقامه :

يك نيمه دل را به خيال تو سپرديم
يك نيمه ديگر به جمال تو سپرديم

كرديم همه عمر مسلم به دو قسمت
و آن دو به جمال و به خيال تو سپرديم

از دست فراق تو اگر جان به سلامت
برديم به اميد وصال تو سپرديم

بر لوح دل از نقش خيال تو مثالى
كرديم و همه دل به مثال تو سپرديم

ما تشنه لب اى خضر بمانند سكندر
جان در هوس آب زلال تو سپرديم (242)

و نيز آن عارف فرموده است :

زر چه باشد كه نثار كف پاى تو كنم
كه سر آن قدر ندارد كه فداى تو كنم

سر و زر يا دل و جان هر چه به گنجينه مراست
به وفاى تو نيرزد كه بهاى تو كنم

بس عزيز است و گرانمايه مرا عمر عزيز
ليكن آن عمر كه در پاى وفاى تو كنم

خلوت خاص تو كردم دل و از من بپذير
ديده را نيز كه دهليز سراى تو كنم

لطفها كردى و من هيچ نيارم گردن
در جزاى تو مگر شكر خداى تو كنم (243)


414

تاريخ وفات مرحوم آيت الله ملا على كنى اعلى الله مقامه

حاج ملا على كنى اكبر علماى عصر و رئيس مراجع و آيات عظام و مجتهدين والا مقام عصر ناصرى بوده كه شاه وقت از عظمت و هيبت از هميشه بيم و هراس داشت كه اگر ملا على كنى بگويد ناصر بايد برود من چه كنم .


415

اشتهار و اعتبار اين بزرگوار در دين و دولت و ملك و ملت به كمال رسيد. فوتش در بامداد پنجشنبه بيست و هفتم ماه محرم الحرام 1306 قمرى به سن 86 سالگى در طهران اتفاق افتاد و جنازه اش به جوار حضرت عبدالعظيم حمل و در مسجد عتيق بين الحرمين مدفون گرديد اعلى الله مقامه و در تاريخ اين سانحه گفته شد:

ز جنت شد يكى حورا برون با جلوه اى گفتا
على (ع ) در جنت الماوا على را ميهمان دارد

و نيز مجد الادباء حيدر على در تاريخ وفاتش گفته است :

سرود مرتجلا مجد بهر تاريخش
على به نزد محمد به خلد گشته مقيم (244)


416

عنايت حضرت رسول به آيت الله كاشانى عليه الرحمه

مرحوم آيت الله حاج سيد ابوالقاسم فرزند آيت الله حاج سيد مصطفى حسينى كاشانى عالم مجاهد و مبارز و متقى و خدمتگزار دين و ملت و محبوب امت اسلام مخصوصا اهالى تهران بود در زمان دولت قوام كه براى چندمين بار به دستور او باز آن بزرگوار را در راه مشهد و سبزوار دستگير و تبعيد به قزوين و... و كرمانشاه كردند.

يكى از شعراى عصر در مسجد سلطانى تهرانى كه ده هزار نفر از مردم به عنوان اعتراض اجتماع كرده بودند با اين رباعى تنفر عمومى را اعلان كرد و او مرحوم على اكبر خوشدل شاعر ماسر و بديهه گوى تهرانى بود كه با صداى رسا فرياد زد و اين رباعى را خواند:

حجت الاسلام كاشانى راد
شد به زندان قوام بدنهاد

شيعيان را زين عمل آمد به ياد
از حديث مسلم و ابن زياد

آن بزرگوار در شب هفتم ماه شوال 1381 قمرى از دنيا رفت و با تشييع پر شكوه تا حضرت عبدالعظيم حمل و در جلوى قبر ناصر الدين شاه دفن شد. و در همان شب يكى از مؤ منين بازار تهران كه در اثر تهمتها و افتراها نسبت به آن جناب نظر خوبى نداشت و به جنازه اش حاضر نشد گفت : حضرت رسول الله صلى الله عليه و آله را در خواب ديدم كه از من اعراض نمود و فرمود: چرا به تشييع جنازه پسرم حاضر نشدى .

بسيارى از علما و شعراى عرب و عجم براى فقدان او مرثيه ها سرودند و اين چند بيت به عنوان تاريخ فوت ذكر مى شود:

حجة الاسلام كاشانى ز دنيا رخت بست
پشت ملك و ملت اسلام از مرگش ‍ شكست


417
پيشوائى كز براى چشم دشمن بود خار
خار اندوه از وفاتش بر دل ملت نشست

كشتى آزادى از اين پس كجا گيرد قرار
چونكه لنگرگاه آزادى ما از هم گسست

هفت شوال هزار و سيصد و هشتاد و يك
حجة الاسلام كاشانى ز دنيا ديده بست (245)


418

ناگهان پيكر حاج آخوند غرق در نور شد

مرحوم راشد درباره والدش مرحوم حاج آخوند مى گويد:

از جمله چيزهائى كه ما (افراد خانواده ) از او ديديم يكى اين است كه پدرم در روز يكشنبه 24 مهرماه سال 1322 شمسى مطابق با 17 شوال 1362 قمرى در حدود دو ساعت از آفتاب گذشته درگذشت در حالى كه نماز صبحش را همچنان كه خوابيده بود خواند و حالت احتضار بر او دست داد و پايش را به سوى قبله كردند و تا آخرين لحظه هوشيار بود و آهسته كلماتى مى گفت و آخرين پرتو روح با كلمه لا اله الا الله از لبانش برخاست .

درست در روز يكشنبه هفته پيش از آن بعد از نماز صبح رو به قبله خوابيد و عبايش را بر روى چهره اش كشيد ناگهان مانند آفتابى كه از روزنى بر جائى بتابد يا نور افكنى را متوجه جائى گردانند روى پيكرش از سر تا پا روشن شد و رنگ چهره اش كه به سبب بيمارى زرد گشته بود متلا لى ء و شفاف گرديد چنانكه از زير عباى نازكى كه بر رخ كشيده بود ديده مى شد و تكانى خورد و گفت : سلام عليكم يا رسول الله شما به ديدن اين بنده بى مقدار آمديد. پس ‍ از آن درست مانند اينكه كسانى يك يك به ديدنش مى آيند بر حضرت اميرالمؤ منين على عليه السلام و يكايك ائمه تا امام دوازدهم سلام مى كرد و از آمدن آنها اظهار تشكر مى كرد. پس بر حضرت فاطمه سلام الله عليها سلام كرد سپس بر حضرت زينب سلام كرد و در اينجا خيلى گريست و گفت : بى بى من براى شما خيلى گريه كرده ام .


419

پس بر مادر خودش سلام كرد و گفت : مادر از تو ممنونم . به من شير پاكى دادى و اين حالت تا دو ساعت از آفتاب بر آمده دوام داشت پس از آن روشنى كه بر پيكرش مى تابيد از بين رفت و به حال عادى برگشت و باز رنگ چهره به همان حالت زردى بيمارى عود كرد و درست در يكشنبه ديگر در همان دو ساعت حالت احتضار را گذرانيد و به آرامى تسليم گشت .

در يكى از روزهاى هفته مابين اين دو روز من به ايشان گفتم كه ما از پيغمبران و بزرگان چيزهائى به روايت مى شنويم و آرزو مى كنيم كه اى كاش ‍ خود ما مى بوديم و مى فهميديم . اكنون بر شما كه نزديكترين كس به من هستيد چنين حالتى ديده شد من دام مى خواهد بفهمم كه اين چه بود؟ سكوت كرد چيزى نگفت ، دوباره و سه باره با عبارتهاى ديگر تكرار كردم باز سكوت كرد بار چهارم يا پنجم بود كه گفت : اذيتم نكن حسين على . گفتم : قصد من اين بود كه چيزى بفهمم . گفت : نمى توانم به تو بفهمانم خودت برو بفهم .

اين حالت براى من و برادرم و خواهرم و عمه ام همچنان مبهم باقى ماند و تاكنون هم كه اين مطالب را مى نويسم ساعت 30/9 صبح سه شنبه 24 تير 1354 شمسى است چيزى از اين موضوع نمى دانم فقط مى گويم كه چنين حالتى ديده شد.(246)

مرحوم حاج آخوند در تربت در خانه شخصى خود در همان اتاق و در همان محلى كه بسيار نماز شب خوانده و (العفو) گفته و گريسته بود از دنيا رفت و جنازه اش در مشهد مقدس در آخرين غرفه صحن نو امام رضا عليه السلام در زاويه شمال غربى به خاك سپرده شد و چنانكه وصيت كرده بود اين آيه قرآن بر سنگ قبرش كه بر ديوار آن غرفه نصب است نوشته شده ((و كلبهم باسط ذراعيه بالوصيد))(كهف ).

و در زير اين نوشته شده (مرقد بنده صالح خدا عالم عامل مرحوم شيخ عباس تربتى پسر مرحوم ملا حسينعلى كاريزكى كه هفتاد و اند سال عمر خود را به درستى و پاكى و زهد و عبادت و ترويج دين و خدمت به نوع گذرانيد و در روز يكشنبه 24 مهر ماه سال 1322 شمسى به رحمت ايزدى پيوست و سر بر اين آستان نهاد. خداوند او و همه اهل ايمان را بيامرزد.

به تاريخش رقم زد كلك سالك
به حق دست ارادت داد عباس (247)


420

امام خمينى در انتظار لحظه وصال

421

امام خمينى هدفها و آرمانها و هر آنچه را كه مى بايست ابلاغ كند بكار گرفته بود اينك در آستانه نيمه خرداد سال 1368 خود را آماده ملاقات عزيزى مى كرد كه تمام عمرش را براى جلب رضاى او صرف كرده بود و قامتش جز در برابر او، در مقابل هيچ قدرتى خم نشده و چشمانش جز براى او گريه نكرده بود، سروده هاى عارفانه اش همه حاكى از درد فراق و بيان عطش ‍ لحظه وصال محبوب بود. و اينك اين لحظه شكوهمند براى او، و جانكاه و تحمل ناپذير براى پيروانش فرا مى رسيد او خود در وصيت نامه اش نوشته است :

اكنون با دلى آرام و قلبى مطمئن و روحى شاد و ضميرى اميدوار به فضل خدا از خدمت خواهران و برادران مرخص و به سوى جايگاه ابدى سفر مى كنم و به دعاى خير شما احتياج مبرم دارم و از خداى رحمان و رحيم مى خواهم كه عذرم را در كوتاهى خدمت و قصور و تقصير بپذيرد، و از ملت اميدوارم كه عذرم را در كوتاهيها و قصور و تقصيرها بپزيرند و با قدرت و تصميم و اراده به پيش بروند).

شگفت آنكه امام خمينى در يكى از غزلياتش كه چند سال قبل از رحلت سروده است مى گويد:

سالها مى گذرد حادثه ها مى آيد
انتظار فرج از نيمه خرداد كشم

ابيات قبل از اين بيت در بيان سختى دوران هجران و آرزوى لحظه وصال است و اينك آن لحظه در ميانه خرداد سال 68 فرا رسيده است .

ساعت 20/22 بعد از ظهر روز شنبه سيزدهم خرداد ماه سال 1368 لحظه وصال بود. قلبى از كار افتاد كه ميليونها قلب را به نور خدا و معنويت احيا كرده بود.


422

بوسيله دوربين مخفى اى كه توسط دوستان امام در بيمارستان نصب شده بود روزهاى بيمارى و جريان عمل و لحظه لقاى حق ضبط شده است وقتى كه گوشه هائى از حالات معنوى و آرامش امام در اين ايام از تلويزيون پخش ‍ شد غوغائى در دلها برافكند كه وصف آن جز با بودن در آن فضا ممكن نيست لبها دائما به ذكر خدا در حركت بود در آخرين شب زندگى و در حالى كه چند عمل جراحى سخت و طولانى را در سن 87 سالگى تحمل كرده بود و در حالى كه چندين سرم به دستهاى مباركش وصل بود نافله شب مى خواند و قرآن تلاوت مى كرد، در ساعات آخر طمانينه و آرامش ملكوتى داشت و مرتبا شهادت به وحدانيت خدا و رسالت پيامبر اكرم (ص ) را زمزمه مى كرد و با چنين حالتى بود كه روحش به ملكوت اعلى پرواز كرد وقتى خبر رحلت منتشر شد گوئى زلزله عظيمى رخ داده است بغضها تركيد و سرتاسر ايران و همه كانونهائى كه در جهان با نام و پيام امام خمينى آشنا بودند يكپارچه گريستند و بر سر و سينه زدند هيچ قلم و بيانى قادر نيست ابعاد حادثه و امواج احساسات غير قابل كنترل مردم را در آن روزها توصيف كند...

روز چهاردهم خرداد 1368 مجلس خبرگان رهبرى تشكيل گرديد و پس از قرائت وصيتنامه امام خمينى توسط حضرت آيت الله خامنه اى كه دو ساعت و نيم طول كشيد بحث و تبادل نظر براى تعيين جانشين امام خمينى و رهبر انقلاب اسلامى آغاز شد و پس از چندين ساعت سرانجام حضرت آيت الله خامنه اى (رئيس جمهور وقت ) كه خود از شاگردان امام خمينى و از ياوران 15 خرداد بود و در تمام دوران نهضت امام در همه فراز و نشيبها در جمع ديگر ياوران انقلاب جانبازى كرده بود به اتفاق آراء براى اين رسالت خطير برگزيده شد.

سالها بود كه غريبها و عوامل تحت حمايتشان در داخل كه از شكست دادن امام ماءيوس شده بودند وعده زمان مرگ امام را مى دادند اما هوشمندى ملت و انتخاب سريع خبرگان همه اميدهاى ضد انقلاب را بر باد داد و نه تنها رحلت امام پايان راه او نبود بلكه در واقع عصر امام خمينى در پهنه اى وسيعتر از گذشته آغاز شد.(248)


423

ساده زيستى و صورت دارائى ناچيز امام خمينى (قدس سره )

در بيان ساده زيستى امام خمينى و اعتقاد او به لزوم احتياط كامل در صرف بيت المال همين بس كه بنا به نظر و تاييد امام در اصل 142 قانون اساسى جمهورى اسلامى ديوانعالى كشور موظف است كه تا دارائى رهبر و مسئولين رده بالاى نظام اسلامى ، قبل و بعد از تصدى مسوليتهارا رسيدگى كند تا برخلاف حق چيزى افزايش نيافته باشد.


424

امام خمينى نخستين كسى بود كه صورت و مشخصات دارائى ناچيز خود را در تاريخ 24 ديماه 1359 براى ديوانعالى كشور ارسال نمود و بلافاصله پس از رحلت امام فرزند ايشان طى نامه اى كه در روزنامه ها نيز منتشر شد از قوه قضائيه خواست تا دارائيهاى امام را بر طبق قانون اساسى مجددا رسيدگى نمايد، نتيجه بررسى در تاريخ 11 تيرماه 1368 طى بيانيه اى از سوى رئيس ديوانعالى كشور منتشر شد در اين بيانيه تصريح شده بود: نه تنها بر دارائى غير قابل ذكر امام چيزى افزون نشده بلكه قطعه زمين موروثى از پدر در خمين در زمان حيات امام و به دستور ايشان به مستمندان محل واگذار گرديده است .

تنها ملك غير منقول امام خمينى منزل قديمى ايشان در قم است ، كه از زمان تبعيد امام در سال 1343 عملا اين منزل در اختيار اهداف نهضت ومركزتجمع طلاب و مراجعين مردمى بوده و هست و عملا جنبه شخصى ندارد، در صورت دارائى مذكور كه در سال 1359 تنظيم شده و درزمان رحلت پس از بررسى قانونى رسما اعلام شد كه به جز كاهش تغييرى نكرده است .

در آن قيد شده بود كه به جز تعدادى كتاب اثاثيه شخصى ندارد مختصروسائل اوليه و متسعملى كه در خانه ايشان براى گذران زندگى ساده او موجود است متعلق به همسرش مى باشد، دو قطعه قالى مستعمل موجود ملك شخصى نيست و بايد به سادات نيازمند داده شود وجه نقد شخصى ندارد اگر چيزى هست مربوط به وجوهات شرعى است بايد به مصارف خود برسد و ورثه را در آن حقى نيست .

بدين ترتيب بر جاى مانده از مردى كه قريب نود سال عمر خود را در كمال محبوبيت گذرانده بود شامل : عينك ، ناخن گير، شانه ، تسبيح ، قرآن ،و سجاده نماز، و عمامه و لباس روحانى او و كتابهائى در معارف دينى بود...

اينها فهرست دارائى امامى است كه وقتى فرمان بسيج براى دفاع از اسلام مى داد صفهاى طويل داوطلبان شهادت تشكيل مى دادند و (249)...


425

شعرى از مؤ لف به مناسبت جاى خالى امام عليه الرحمه

426

خانه امام (قدس سره ) كه قبلا ذكر شد خانه قديمى واقع در محله يخچال قاضى قم معروف است كه به دستور يادگار امام مرحوم حجت الاسلام و المسلمين آقاى حاج سيد احمد آقاى خمينى (قدس سره ) به رهبر انقلاب حضرت آيت الله خامنه اى مدظله العالى واگذار شد وهم اكنون دفتر استفتاء و وجوهات معظم له مى باشد و خانه اميد مراجعين و مسلمانان و شيعيان جهان است چنانچه مشاهده مى شود عاشقان خداجوى خمينى ايرانى و غير ايرانى از كشورهاى مختلف گروههاى گوناگون بسوى آن خانه روى مى آورند بجاى دستهاى مبارك امام در و ديوار آن خانه را مى بوسند و عكس مى گيرند و فيلمبردارى مى كنند و به يادگار همراه خود مى برند وقتى كه جاى خالى امام را با حسرت نگاه مى كنند با زبانحال مى گويند:


427

عارف فرزانه كو

خانه علم و عمل اين جاست صاحبخانه كو
آنكه كردى كاخ شاهنشاه راويرانه كو

آنكه در راه خدا جان باختن را ياد داد
خويش در صف مقدم داد جان جانانه كو

آيت الله خمينى مرجع تقليد كل
آن فقيه آن فيلسوف آن عارف فرزانه كو

شد از اين بيت الشرف صادر بعالم انقلاب
آنكه مى لرزيد از حرفش دل بيگانه كو

قد علم كرد و قدم بنهاد در ميدان وزد
مشت محكم بر دهان دشمن ديوانه كو

نائب صاحب زمان فرمانده كل قوا
آنكه مى گفت و عمل مى كرد آزادانه كو

آنكه بدعتهاى بسيار از ميان برداشتى
كرد بر پا پرچم اسلام را مردانه كو

آن شجاعت آن صلابت آن كلام بت شكن
آن مناجات و دعا و ناله مستانه كو

در رضاى خلق و خالق سوخت تا خود را بساخت
پشت پا زد بر مقام ومنصب شاهانه كو

مادر گيتى نزايد بعد از اين مانند او
آنكه نام نيك او مانده است جاويدانه كو

اندر اين خانه است فرزندان آن عاليجناب
پير با تدبير و آن چندخردمندانه كو

آن امام مهربان آن حامى مستضعفان
مى زدى بر زلف اطفال شهيدان شانه كو

نعمت الله حسينى گويد اندر روز و شب
يارب آن مرد خدا آن گوهر يكدانه كو


428

حاج احمد آقا امام را در خواب ديد

429

آيت الله طاهرى خرم آبادى نقل كردند: من خدمت آيت الله وحيد خراسانى رسيدم ايشان خيلى متاءثر بودند براى حاج سيد احمد آقاى خمينى (قدس سره ) و از من سؤ ال كرد جريان بيمارى ايشان چه بوده و چه طور بود، بعد فرمودند چندى قبل ايشان خودشان آمدند اينجا من ازايشان سؤ ال كردم : شما هيچ تا حالا امام را در خواب ديده ايد؟جواب دادند بلى من امام را در خواب ديدم و پرسيدم از امام كه آنجا چطور است و چگونه است ؟ فرمود: بسيار سخت است (البته من گذاشته ام )، دستشان راهم تكان دادند و فرمودند حتى اين تكان دادن دست هم همراه آدم است (تجسم اعمال ) بعد سؤ ال كردم كه چه بايد كرد؟ فرمودند خوب شو سه مرتبه فرمود: خوب شود خوب شود خوب شو اين را آقاى وحيد فرمودند البته فرمود تا زنده بود نقل نكردم .(250)


430

حاج احمد آقا مرگ خود را پيش بينى مى كرد

حاجى عيسى جعفرى خدمتگزار 65 ساله مرحوم حاج احمد آقا گويد: بارها مى شد كه خبر مرگ خودش را به من مى داد و مى گفت : حاج عيسى من مى ميرم مواظب خانواده ما باش با (گريه ) گفتم : آقا جان خدا نكند من شاهد فوت شما بشوم دو سه روز ديگر گذشت دوباره حاج احمد آقا به من گفت : كه شوخى نمى كند و خبر از مرگ خود داد. باز چند روز گذشت فرمود: حاج عيسى من مى ميرم مواظب على باش اينجا من ديگر ناراحت شدم گفتم : آقا جان همه مى ميرند و آنكه نمى ميرد خداست و به آرامى از خدمتشان مرخص شدم .

اين اواخر در را مى بست و كسى را اجازه نمى داد وارد شود ولى من چون كليد داشتم در را باز مى كرم و مزاحم مى شدم تا روز قبل از حادثه من برايش ‍ ناهار بردم و پس از آن ديگر ايشان را نديدم .(251)


431

حاج احمد آقاى خمينى حاضر شد خود را فداى آقاى رفسنجانى كند

حجت الاسلام و المسلمين آقاى محمد رضا توسلى عضو دفتر امام گفته است : يادم هست در آن روزى كه در مرقد امام (قدس سره ) سوء قصدى نسبت به جان رئيس جمهورى محترم آقاى هاشمى شد حاج احمدآقا خمينى (قدس سره ) فورا خود را به آقاى هاشمى رساندند و گفتند:كه من خودم را بيدرنگ رساندم كه اگر مسئله اى براى آقاى رئيس ‍ جمهور افتاد او سالم بماند. و از اين سنخ عواطف در او بسيار بود.(252)


432

حاج احمد آقا دست خدمتگزارش را مى بوسد

حاج عيسى جعفرى خدمتگزار 65 ساله ايشان گفته است : وقتى رفتم جلو تا چائى جلوى ايشان بگذارم به دست من چسبيد و گفت : مى خواهم دستت را ببوسم . گفتم : آقا جان من سمت غلامى شما را دارم ...(253)


433

بعدا مى گوئيد خودش هم مى گفت : من مى ميرم

434

حجت الاسلام و المسلمين سراج الدين موسوى گويد: بعنوان آخرين خاطره بايد اشاره كنم به يكى از لطيفترين حالتهاى ايشان : چندى قبل زنگ زدند منزل ما (قم ) و فرمودند: مى خواهم بيايم و حالى از خانواده شما بپرسم . آمدند و خيلى هم ملاطفت كردند سپس به من اشاره كردند كه بيرون برويم پنهانى مبلغى به همسرم داده بودند كه براى دخترم جهيزيه بخريم و گفته بودند كه اگر كم آمد به من اطلاع بدهيد تا نمرده ام تكميل كنم ، البته البته ايشان به شوخى و كنايه مى گفت كه بعدا خواهيد گفت كه : خودش هم مى گفت : مى ميرم مثلا روز افتتاح سد 15خرداد آمدند منزل ما عبائى بود كه حاج شيخ على خلخالى از سوريه توسط همسر مكرم ايشان فرستاده بود، گفت : تو را به جدت آمدى تهران بگو من اين عبا را به شما تحويل بدهم من مى ميرم و مى ماند گردنم بعدا مى گوئيد: خودش هم مى گفت كه مى ميرم .(254)


435

تشييع بى سابقه اى در دو روز از پيكر مطهر آيت الله العظمى اراكى (قدس سره )از دو مركز طهران و قم

پس از سپرى كردند صد و سه سال عمر پربار و با بركت در علم و تقوا و پارسائى و ساده زيستى و تواضع و خدمت به اسلام و مسلمين حضرت آيت الله العظمى آقاى شيخ محمد على اراكى اعلى الله مقامه در روز سه شنبه 25 جمادى الثانى 1415 ه‍ق مطابق 9/9/1373 از دار فانى به بهشت جاودانى شتافتند مصداق بارز شريف معروف : ((من تواضع لله رفعه الله ))(255) كسى كه براى خدا تواضع داشته باشد خداوند او را بلند مى كند براى ما آشكار شد چنانچه آن مرحوم در زندگى از شدت تقوا و تواضع و احترام از ساير مراجع از فتوا دادن و نوشتن رساله عمليه خوددارى مى كردند و به هيچوجه مايل نبودند كه به مقام مرجعيت برسند ولى خواهى نخواهى مصلحت الهى چنين تقاضا داشت كه در اواخر عمر از جانب خداوند عزوجل بعنوان يك مسئوليت دينى و شرعى به سوى ايشان متوجه باشد چنانكه خود ايشان فرموده بود: سنى از من گذشته و اين مسئوليت براى من سنگين است ولى براى اينكه اين چراغى كه مرحوم امام خمينى عليه الرحمه روشن ساخته اند باقى بماند قبول مى كنم .


436

و با قبول كردن اين مسئوليت خدمت بزرگى به اسلام و انقلاب اسلامى نمودند و خداوند تبارك و تعالى نيز عزت دنيا و آخرت را براى ايشان نشان داد. طبق گزارش خبر گزارى جمهورى اسلامى روز چهارشنبه بعد از ظهر پيكر مطهر مرجع عاليقدر شيعيان جهان با حضور رهبر معظم انقلاب (و رئيس جمهور) و رؤ ساى سه قوه ، جمعى از مسئولين كشورى و لشكرى و انبوه كثيرى از امت سياه پوش و داغدار كشورمان از مقابل بيمارستان قلب شهيد رجائى تهران تشييع شد...امواج خروشان درياى امت نجيب ايران بار ديگر در خيابانهاى تهران جارى شد، اين بار مردم با چشمانى گريان به سر و سينه مى زدند و در سوك بزرگ مردى از تبار عالمان با عمل و عاملان عالم ، شعار مى دادند،دوست و دشمن بار ديگر اين حقيقت انكارناپذير را به ديده سر ديدند كه پيوند امت و اسلام و مقلد و مطيع و مطاع ناگسستنى است ، جبهه كفر يك بار ديگر صفوف فشرده مؤ منان جبهه ايمان را ديد كه چگونه از اعماق جان مى گريستند. تشييع پيكر پاك فقيه اهلبيت شيخ الفقهاء و المجتهدين به نمايش قدرتى تبديل شد كه طى آن امت بيدار دل ايران همبستگى و صلابت و عمق عشق و علاقه خود را به اسلام و انقلاب اسلامى نشان دادند.

گزارش خبرنگاران حاكى است كه انبوه جمعيت عزادار و ازدحام جمعيت در خارج بيمارستان قلب بحدى بود كه تعدادى از عزاداران از حال رفته و بيهوش شدند و توسط آمبولانسهاى مستقر در مسير به بيمارستانهاى خاتم الانبياء و بيمارستانهاى مجاور انتقال يافتند.

در چهار راه عطار نرسيده به ميدان ونك حضرت آيت الله خامنه اى رهبر معظم انقلاب اسلام همسو با مردم عزادار در مراسم تشييع شركت نمودند، عزاداران با ديدن رهبر انقلاب اسلامى با شور و حالى وصف ناپذير از ايشان استقبال كردند. همين گزارش حاكى است كه با حضور آقاى هاشمى رفسنجانى (رئيس جمهور) در ميان عزاداران ، عزاداران در حالى كه فرياد مى زدند: هاشمى هاشمى ، تسليت ، تسليت به نوحه خوانى و سينه زنى پرداختند، رئيس جمهور مسافتى را در ميان مردم عزادار و هميشه در صحنه همراه با پيكر مطهر حضرت آيت الله العظمى اراكى طى كرد، انبوه جمعيت اشك ريزان به سر و سينه مى زدند وبا شعارهاى : عزا عزاست امروز روز عزاست امروز مرجع تقليد ما پيش خداست امروز و مى گفتند: ما اهل كوفه نيستيم على تنها بماند. پيكر پاك مرجع شيعيان را تشييع مى كردند و در حدود 200 نفر از خواهران محجبه در حالى كه چادرهاى مشكى بسر داشتند و پلاكارتهاى عزا را حمل مى كردند با شعارهاى : عزا عزاست امروز خامنه اى رهبر صاحب عزاست امروز در حال حركت به سوى ميدان راه آهن بودند. ازدحام جمعيت در ميدان منيريه بحدى رسيد كه اتومبيل حامل پيكرحضرت آيت الله العظمى اراكى قادر به حركت نبود.


437

حضور جانبازان و آزادگان انقلاب اسلامى در طول مسير تشييع پيكر پاك آن مرحوم جلوه روحانى خاصى به مراسم داده بود. در طول مسير تشييع ايستگاههاى صلواتى مشغول توزيع چاى و خرما ميان عزاداران بودند، پيكر مطهر (كه از ساعت يك تشييع مى شد) در ساعت شانزده و پنجاه دقيقه وارد ميدان راه آهن تهران شد، ازدحام جمعيت در ميدان راه آهن بحدى رسيد كه امكان حركت غير ممكن به نظر مى رسيد. دوازده آمبولانس ‍ در طول مسير آماده امدادرسانى به عزاداران بودند، اتومبيل حامل پيكر پاك آيت الله العظمى اراكى از ميدان بهمن تهران براى خاك سپرى به شهر مقدس قم رهسپار شد و شركت واحد اتوبوسرانى تهران و حومه نيز با استقرار تعداد زيادى اتوبوس و مينى بوس در حال انتقال عزاداران به شهر مقدس قم بود.(256)


438

تشييع ديگرى در شهر قم

پيكر پاك آن مرحوم تهران به شهر مقدس قم منتقل شد و در صبح روز پنجشنبه 27 جمادى الثانى از ساعت 9 تا ساعت 12 ظهر از مسجد امام حسن مجتبى كه در ابتداى شهر قم از سمت تهران واقع است ادامه داشت و در اين مدت سيل جمعيت از هر طرف به حركت در آمده به حال گريه و شيون و سينه زنان موج مى زد، كثرت جمعيت و ازدحام خاص و عام به حدى بود كه بنا به گفته شاهدان عينى و خبر گزاريها و روزنامه ها من جمله روزنامه جمهورى اسلامى شش و بلكه هفت نفر جان باختند و عده كثيرى از حال رفته به بيمارستانها منتقل شدند تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل .

مشروح جريان اين تشييع باشكوه را روزنامه ها نوشته اند و من به جهت رعايت اختصار به مشاهدات خود اكتفا كردم پس از پايان مراسم تشييع و خواندن نماز ميت بوسيله حضرت آيت الله العظمى آقاى بهجت مدظله العالى پيكر پاك اين اولين و شايسته ترين شاگرد و آخرين يادگار و دست پرورده و تربيت يافته و مجتهد پرور موسس حوزه علميه قم حضرت آيت الله العظمى حاج شيخ عبدالكريم حائرى رحمة الله عليه در مسجد بالاى سر حضرت معصومه سلام الله عليهادر جوار آن استاد بزرگوار و ساير مراجع عظام به خاك سپرده شد اعلى الله مقامه و حشره الله مع من احبه من الائمة المعصومين صلواة الله عليهم اجمعين .


439

پاسخ مرحوم دكتر آيتى به مرحوم شهيد مطهرى درباره مرگ

440

در برنامه صبح جمعه راديو ايران تحت عنوان فرزانگان كه درباره دكترمحمد ابراهيم آيتى (قدس سره ) سخن مى گفت از زبان يكى از فرزندان آن مرحوم كه متاسفانه نامش را فراموش كردم چنين شنيدم : پس ‍ ازفوت مرحوم پدرم آيت الله شهيد مرتضى مطهرى به منزل ما آمد، فرمود:شبى در عالم رويا مرحوم آيتى را ديدم و از ايشان چگونگى عالم پس از مرگ را پرسيدم و گفتم : شما چگونه آن مراحل را طى كرديد با اينكه من به زبان فارسى سوال مى كردم وليكن ايشان در پاسخ من تنها اين آيه راتلاوت فرمودند:

((الذين تتوفهم الملائكة طيبين يقولون سلام عليكم ادخلوا الجنة بماكنتم تعملون ))(257)

آنانكه چون فرشتگان (مامورين رحمت خدا) پاكيزه از شرك قبض ‍ روحشان كنند به آنها گويند كه (شما به موجب اعمال نيكوئى كه در دنيا بجاآورديد) سلام بر شما اكنون به بهشت ابدى در آئيد.(258)


441

شهادت ايت الله سيد اسد الله مدنى تبريزى

آيت الله سيد اسد الله مدنى مردى از تبار آل ابراهيم دومين شهيد محراب انقلاب اسلامى ايران است كه از ابتدا در انديشه شهادت بود، چه اينكه در سالهاى قبل در جلسات درس خود فرموده بود كه : من در دوموضوع نسبت به خودم شك داشتم ، يكى اينكه به من مى گويند سيد اسدالله آيا واقعا سيد هستم ؟ ديگر آنكه : آيا شهيد مى شوم يا نه ؟ بعد به حرم امام حسين رفتم و در آنجا با ناله و زارى از امام عليه السلام خواستم كه جواب اين سوال مرا بدهد، بعد از مدتى يك شب امام حسين عليه السلام رادر خواب ديدم كه بالاى سرم آمد و اين جمله زيبا را فرمود: (يابنى انت مقتول ) پسرم تو كشته مى شوى كه جواب دو سوال من در آن بود.كه عاقبت در ظهر روز جمعه بيستم شهريور ماه 1360 پس از سالهاتلاش و جهاد و اجتهاد و مبارزه در راه انقلاب اسلامى و جمهورى اسلامى ايران توسط منافقين كور دل به شهادت رسيد و خون سرخش شرحى بر مظلوميت نهال انقلاب بود چنانچه حضرت امام (قدس سره ) در شهادت آن سلاله سلسله ال طه فرمودند: اگر خوارج سياه بخت از شهادت ولى الله اعظم طرفى بستند و به حكومت رسيدند اين گروهكهاى خائن نيز به آمال خبيث خود كه سقوط حكومت اسلامى وبرقرارى حكومت آمريكائيست مى رسند.

شهادت خط آل محمد و على است و اين افتخار از خاندان نبوت و ولايت به ذريه طيبه آن بزرگوار و به پيروان خط آنان به ارث رسيده است .روحش ‍ شاد و راهش پر رهرو باد.(259)

اين چند بيت را مولف در سوك آن شهيد عزيز سروده است :

باز از نو خزان گلستان شد
غرق در ماتم اهل ايران شد


442
سيدى از تبار آل رسول
در ره انقلاب قربان شد

آيت الله سيد مدنى
وارد جرگه شهيدان شد

چون على شد شهيد در محراب
قلبها زين خبر پريشان شد

بيست شهريور و به سال شصت
نزد جدش حسين مهمان شد

گشت بعد از نماز جمعه شهيد
سر سجاده وصل جانان شد(260)


443

بخش ششم : مقامات و كرامات

444

بيان امام خمينى عليه الرحمه درباره مقامات و كرامات اولياء

و از امور مهمه اى كه تنبه به آن لازم است و برادران مومنين خصوصا اهل علم كثر الله امثالهم بايد در نظر داشته باشند آن است كه اگر كلامى از بعض علماء نفس و اهل معرفت ديدند يا شنيدند به مجرد آن كه به گوش ‍ آنهاآشنا نيست يا مبنى بر اصطلاحى است كه آنها را از آن حظى نيست بدون جهت شرعيه رمى به فساد و بطلان نكنند و از اهل آن توهين و تحقيرننمايند و گمان نكنند هر كس اسم از مراتب نفس و مقامات اولياء وعرفا و تجليات حق و عشق و محبت و امثال اينها كه در اصطلاح هاى اهل معرفت رايج است برد، صوفى است يا مروج دعاوى صوفيه است يابافنده اى بيش نيست و دليل و حجتى ندارد، به جان دوست قسم كه كلمات نوع آنها شرح بيانات قرآن و حديث است .

تفكر در اين حديث شريف كه از حضرت صادق درباره قلب سليم وارد شده بيين آيا غير از فناى ذاتى است و ترك خودى و خوديت و انيت و انانيت كه در لسان اهل معرفت است به چيز ديگر قابل حملست ؟ آيا مناجات شعبانيه را كه حضرت امير عليه السلام و فرزندان معصومش فرموده اند تدبر و تفكر در فقرات آن كردى ؟ كه غاية القصواى آمال عارفان و منتهاى آرزوى سالكان همين فقره شريفه از آن دعاى شريف است :

((الهى هب لى كمال الانقطاع و انر ابصار قلوبنا بضياء نظرها اليك حتى تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الى معدن العظمة و تصيرارواحنا معلقة بعز قدسك )).


445

(بار الها بريدگى همه جانبه - از تعلقات دنيوى - براى توجه به خودت راارزانيم فرما و چشم دلهايمان را به فروغ نظر كردن به خودت روشن گردان تا ديده گان دل پرده هاى نور را دريده به معدن عظمت وجلال برسد و جانهايمان به عز قدس تو تعلق يابد).(261)

آيا مقصود از اين تعلق به عز قدس چيست ؟ آيا حقيقت ولاحظته فصعق لجلالك غير از آن صعق در لسان اوليا است ؟ آيا مقصود از تجليات كه در دعاى سمات وارد است غير از تجليات و مشاهدات در لسان آنها است آيا در كلمات عارف بالاتر از اين حديث كه شيعه و سنى نقل كرده ديديدكه مى فرمايد:

((ما يتقرب الى عبد عبادى بشى ء احب الى مما افترضت عليه و انه يتقرب الى بالنافلة حتى احبه فاذا احببته كنت اذا سمعه الذى يسمع به وبصره الذى يبصر به ولسانه الذى ينطق به ويده الذى يبطش بها ان دعانى اجبته و ان سالنى اعطيته )).(262)


446

مولوى درباره صاحبان مقامات گويد

كار پاكان را قياس از خود مگير
گر چه باشد در نوشتن شير شير

جمله عالم زين سبب گمراه شد
كم كسى ز ابدال حق آگاه شد

همسرى با انبيا برداشتن
اوليا را همچو خود پنداشتن

هر دو كان زنبور خوردند از محل
ليك شد زين نوش زان ديگر عسل

هر دو كان آهو گياه خوردند و آب
زين يكى سر گين شد وزان مشك ناب

صد هزاران اين چنين اشباه بين
فرقشان هفتاد ساله راه بين

اين خورد گردد پليدى زو جدا
وان خورد گردد همه نور خدا

اين خورد زايد همه بخل و حسد
وان خورد آيت همه نور احد

اين زمين پاكست و آن شور است و بد
اين فرشته پاك و وان ديوانست ودد

هر دو صورت گر بهم ماند رواست
آب تلخ و آب شيرين را صفاست

سحر را با معجزه مرده قياس
هر دو را با مكر بنهاده اساس


447

فلانى ديشب وظيفه ما نرسيد

448

آيت الله حاج سيد احمد زنجانى نقل كرده است از مرحوم آيت الله حاج سيدمحمد زنجانى كه فرموده است : من على الرسم براى هر يك از اموات ازاقارب و رفقا شبهاى جمعه يك سوره ((يس )) مى خواندم يكشب شب جمعه مرحوم آقا سيد محمد درامى را فراموش كردم كه برايش ((يس )) بخوانم شب در خواب ديدم كه او به من فرمود: فلانى ديشب وظيفه ما نرسيد.(263)


449

يكى از روياهاى صادقه عجيب

عالم صمدانى آقاى حاج سيد محمد باقر موسوى همدانى نقل كرده است ازحجت الاسلام و المسلمين آقاى شيخ حسين شب زنده دار جهرمى كه فرموده است : بعد از فوت مادرم مدتها پدرم به دنبال پولهاى نقره اى مى گشت كه به مادرم سپرده بود و به ياد دارم كه يكروز از خواهرم پرسيد: تو نمى دانى مادرت پولهاى نقره را كجا گذاشته است ؟ او هم گفت : نه خبر ندارم ، تا آنكه شبى آن مرحومه را به خواب ديد و از او شنيدكه گفت : مشهدى احمد پولهاى نقره را گذاشته ام زير برخمره (برخمره به اصطلاح جهرمى ها به معناى خمره كوچك است ) پدرم صبح ازخواب برخاست و آن برخمره را كنار گذاشت ديد مختصر خاك ترمى زيرآن است آن را هم كنار زد پولهاى نقره را برداشت .(264)


450

كرامتى از مرحوم سيد ابراهيم قزوينى صاحب ضوابط كه به امر فاطمه زهرا فقه نوشت

مولف قصص العلماء گويد: استادم سيد ابراهيم موسوى (قزوينى ) وقتى درعالم رويا صديقه كبرا فاطمه زهرا سلام الله عليها را ديد كه دوات و قلمى به او داد و فرمود: كه (فقه بنويس ) پس جناب سيد محمد مرحوم (استادابراهيم مذكور) ايشان را امر كرد كه كتاب قضا بنويسد، وى مستقلاكتاب قضا را نوشت . و چون خواست رساله فارسيه براى مردم بنويسد استخاره كرد اين آيه آمده : ((دينا قيما ملة ابراهيم الاية )).(265)

آن جناب مى فرمود شصت مرتبه قوانين را درس گفته ام و تاليف ضوابط دردو ماه واقع شد.


451

رساله فارسى صاحب ضوابط از شكم ماهى پيدا شد

و ديگر از كرامات او اينكه اهل هند رساله اى از ايشان خواستند آن جناب جواب مراسلات ايشان را به همراه رساله اى براى ايشان فرستاد پس ‍ ازچندى از اهل هند نامه اى رسيد كه : سكان كشتى به علت طوفان شديداسباب و وسائل خود را در آب ريختند منجمله رساله را هم در آب انداختند حال رساله ديگرى مرحمت فرمائيد.


452

آن جناب در تداراك آن بود كه رساله ديگرى بنويسد و بفرستد كه مجددانامه اى از اهل هند رسيد كه رساله و نامه شما رسيد بدين صورت كه روزى در كنار دريا حيوانى مهيب و عجيب افتاده بود و شكم او ورم كرده بود چون شكم او را شكافتيم خورجينى در شكم او بود چون سر آن راگشوديم نامه هاى شما را با رساله شما در آن يافتيم بدون اينكه سياه شده باشد.(266)


453

حضرت امير(ع ) در خواب و حضرت ميرزاى شيرازى در بيدارى به شيخ عبدالنبىنورى دو كيسه ليره دادند

شيخ محمد رازى مولف اختران فروزان گفته است :


454

حكايت كرد براى من عالم جليل حجت الاسلام آقاى حاج آقا حسن فريدمحسنى اراكى از ثقه صالح آقاى حاج عبدالحسين محسنيان از مرحوم حاج شيخ عبدالنبى نورى كه فرمودند: موقعى كه در سامراء تحصيل علم مى كردم براى امرار معاش از يك كاسب سنى جنس گرفته وقرض مى كردم كه هر وقت از تهران برايم پول مى رسيد به او مى دادم تايكوقت به او مقروض بودم و مقدارش را نمى دانستم روزى از جلو مغازه او مى گذشتم مرا صدا زد و گفت : مى دانى حسابت چقدر شده ؟ گفتم : نه گفت : شصت ليره شده است . گفتم : چيزى نيست دو روز ديگر به شمامى دهم . چون از او گذشتم با خود فكر كردم گفتم : آقا شيخ اين چه وعده اى بود دادى تو تا دو روز ديگر شصت ليره از كجا مى آورى باپريشانى و افسردگى به منزل آمده خوابيدم در خواب ديدم در نجف اشرف هستم ديدم يك نفر آمد گفت بيا حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام تراخواسته فورا مشرف به حرم مطهر شدم و ديدم حضرت نشسته است سلام كردم ، حضرت دست به زير پاى خود كرده كيسه اى بيرون آوردندبه من داده فرمودند اين شصت ليره را به قرضت بده و باز دست زيرپاى خود برده و كيسه اى ديگر پيش من نهاده فرمودند: اين شصت ليره هم براى مخارجت پس از خوشحال روى كيسه هاى ليره افتادم چون ازخواب بيدار شدم ديدم درب منزلم را مى زنند آمدم ديدم نوكر مرحوم ميرزاى شيرازى است گفت آقا ديشب شما را خواستند من عذرآوردم حالا تاكيد كردند كه شما را نزد او ببرم من آمدم نزد ميرزا ديدم به همان هيئتى كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام بود نشسته ام پس دست زير تشك برده كيسه اى پيش من انداخت و فرمود: اين شصت ليره براى قرضت و دو مرتبه دست زير تشك برده كيسه اى ديگر پيش من نهاده گفت : اين شصت ليره نيز براى مخارجت پس من روى كيسه هاافتادم سپس كيسه ها را آوردم يكى را نزد طلبكار انداختم و گفتم اين قرضت و كيسه ديگر از على الحساب نزد او گذاشتم .(267)


455

داستان شيخ محمد تقى تنكابنى و ميرزاى شيرازى

مرحوم شيخ محمد تقى تنكابنى به دستور استادش ميرزاى شيرازى به قزوين عزيمت نمود و به وظائف و تدريس قيام نمود و به تربيت طلاب همت گماشت ، علامه تهرانى در كتاب هدية - الرازى ص 176 داستانى از نامبرده نقل مى كند كه اجمالش را تيمنا درج مى نمائيم :

مرحوم شيخ محمد تقى تنكابنى مشتاق زيارت عتبات عاليات بوده ولى ازتشرف به زيارت مايوس گرديد. شبى در خواب مشاهده مى كند كه به زيارت مشرف شده و خدمت ميرزاى شيرازى در سامراء رسيده ميرزا به اومى گويد: مى خواهى برگردى يا بمانى ؟ اگر مى مانى فلان مبلغ ماهيانه برايت تعيين نموديم .

از خواب بيدار شده چندى بعد وسائل سفر آماده مى شود و به عتبات مشرف مى گردد، خدمت ميرزاى شيرازى در سامرا ميرسد و بعد از تعارفات و احوال پرسى ميرزا مى فرمايد: مى خواهى برگردى يابمانى اگرمى خواهى بمانى به تو گفتم . شيخ محمد تقى از سخن ميرزا خواب را به ياد مى آورد و مدتى را كه نامبرده در سامرا بود خدمتكار ميرزا ماهيانه همان مبلغى را كه ميرزا در خواب گفته بود به وى مى پرداخت .

وى در سال 1322 ق در قزوين وفات يافت و در پيغمبريه همان شهر دفن شدو قبرش زيارتگاه بزرگان و علماى آن ديار است .(268)


456

امام زمان خرجى زائر قطيقى را به ميرزاى شيرازى حواله كرد

457

مرحوم خطيب شهير حاج محمد رضا سقازاده ، در مقدمه كتاب خصائص زينبيه از زبان مرحوم آيت الله آخوند ملا على همدانى اعلى الله مقامه نقل مى كند و مى گويد: آيت الله آقا ضياء عراقى رضوان الله عليه فرمودند: شخصى شيعه مذهب از شهر قطيف حجاز به قصد زيارت حضرت ثامن الائمة روحى فداء حركت مى كند در وسط راه پولى راكه براى مخارج رفت و آمد برداشته بود گم مى كند و نه مى تواند برگردد و نه مى تواند ادامه سفر دهد. متوسل به ذيل عنايت حضرت بقية الله الاعظم حضرت امام زمان مى شود در آن حال متوجه مى شود كه سيد نورانى جليل القدرى با او همراهى مى كند و مى فرمايد: اين وجه را بگير ترا به سر من راى مى رساند.

در آنجا نزد وكيل ما حاج ميرزا حسن شيرازى برو و بگو: سيد مهدى فرمودند پولى از ما پيش تو است اينقدر بدهد كه تو بتوانى به زيارت جدم على بن موسى الرضا(ع ) بروى . آن شخص اظهار كرده كه متوجه نشدم اين آقا كيست و از كدام جانب آمد عرض كردم هرگاه آيت الله شيرازى از من بپرسد كه سيد مهدى كيست و از من نشانى شما را بخواهدچه جواب بدهم ؟ فرمود: به آقاى شيرازى بگو سيد مهدى فرمود: به اين نشانى كه امسال در فصل تابستان شما با حاج ملا على كنى طهرانى درشام در حرم عمه ام زينب كبرى (ع ) مشرف بوديد و از كثرت جمعيت زواركه در سطح حرم بودند شما عباى خود را از دوش برداشته و در دست جمع كرديد و با آن وسيله حرم را جاروب كردى و در گوشه از حرم جمع آورى نمودى و حاج ملا على كنى با دست خود برداشته و بيرون برد، من آنجا بودم .

قطيفى مى گويد: وقتى در سر من راى به خدمت آيت الله شيرازى رسيدم وعرض كردم بى اختيار از جا بلند شد و دست در گردنم انداخت و چشمهايم را بوسيد و تبريك گفت ، بعد گفت : در طهران خدمت آيت الله كنى رسيدم داستان را نقل كردم مطلب را تصديق كرد وليكن قلبا ناراحت بودكه چرا حواله و فرمانى از جانب حضرت به ايشان صادر نشده است .(269)


458

امام زمان حواله به آقاى بافقى داد

459

شيخ محمد رازى گويد: آقاى علوى داماد بزرگ آيت الله العظمى گلپايگانى براى من گفت : يكى از كشاورزان قم كه اكنون فرزندان او در بازارقم جزو اصناف مى باشند بسيار متضر شده و براى دفع گرفتارى چهل شب جمعه به مسجد جمكران رفته متوسل به امام زمان عليه السلام شد،در شب جمعه چهلم كه در حال ياس و نااميدى از مسجد بيرون مى آمده سيد بزرگوار و نورانى را مى بيند كه مشرف به مسجد مى شده به اوالتماس دعا مى گويد آقا مى فرمايند از اين راه كه مى روى حاج شيخ محمدتقى بافقى سنگها را از سر راه زوار بر مى دارد و به دور مى اندازد به اومى گوئى آقا سلام رسانيد و گفت : از آن پولها كه نزد او است قدرى به توبدهد. گفت : من آمدم و در وسط راه ديدم حاج شيخ دارد سنگها را كنارمى زند سلام كردم و گفتم : آقا به شما سلام رسانيد تا اين جمله را گفتم حاج شيخ ايستاد و گريه كرد و منقلب شد بعد فرمود: پيغامى نداد؟ گفتم :چرا فرمودند از آن پولها كه در نزد تواست قدرى به من بدهيد پس ‍ فوراكيسه اى از جيب خود بيرون آورد كه در آن حدود سى يا چهل تومان بودو چند تومانى از آن به من داد و از همان پول تمام كارهاى من اصلاح شد.(270)


460

چاپ تفسير تبيان به امر اميرمومنان به همراهى حاج ميرزا على آقا شيرازى

يكى از آثار خير و كارهاى علمى سنگين مرحوم حاج ميرزا على آقاى شيرازى تصحيح و چاپ و نشر تفسير گرانقدر و كمياب تبيان شيخ ‌طوسى (متوفاى 460) است ... خود آن مرحوم در پايان جلد اول تفسيرتبيان چاپ اول نوشته است : بسم الله الرحمن الرحيم ستايش خداوندى را سزاست كه به بعثت پيغمبر آخر الزمان و نور قرآن وامامت اميرمومنان و ائمه و پيشوايان از فرزندانش خلق جهان را از تيه ضلالت به شاهراه هدايت دلالت فرمود و بعد باعث بر اقدام جناب موفق به صواب ، فخامت نصاب آقاى حاج سيد عبدالرسول روغنى معروف به رحيم زاده (از تجار خير اصفهان بوده است ) به طبع تفسير تبيان آن شد كه شخصى در اصفهان به ايشان گفته بود كه ختمى چهل روزه گرفتم به قصد زيارت اميرمومنان عليه السلام در رويا، چهل روز تمام شد وحاجت بر نيامد تجديد نمودم در شب آخر به زيارت آن حضرت رسيدم ،پس از عرض حاجت آن حضرت به من فرمودند: به سيد عبدالرسول روغنى بگو به همراهى شيخ شيرازى تفسير تبيان را به طبع برسان .

شيخ شيرازى را به حقير تطبيق نموده امر فرمودند در مقام بر آمده به توفيق مسبب الاسباب اين امر خطير به انجام رسيد.

و الحمدلله الذى هدانا لهذا و ما كنا لنهتدى لولا ان هدانا الله .

و انا اقل الحاج على آقا شيرازى فى شهر جمادى الاخره من شهور سنة 1365.(271)

در مقدمه كتاب ((شهيدان راه فضيلت )) آمده است : مرحوم علامه امينى (ره ) در يكى از مسافرتهاى خود به اصفهان به منزل آيت الله خادمى (ره ) وارد شد، يكى از روحانيون محترم شب قبل در خواب ديد كه حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام به منزل آيت الله خادمى تشريف آوردند، وقتى كه صبح به آنجا رفت كه خواب خود را براى آيت الله خادمى نقل كند متوجه شد كه علامه امينى به آنجا وارد شده است .(272)


461

نقل مى كنند كه يكى از علماى سنى حكم قتل علامه امينى را صادر كرده بود،از قضا علامه دنبال مطلبى مى گشت و شنيده بود كه آن مطلب در كتابى است كه فقط در پيش آن عالم سنى پيدا مى شود، لذا علامه امينى شجاعانه به درب منزل آن عالم رفت و هنگامى كه آن عالم سنى در را بازكرده و سوال كرد كيستى ؟ فرمود: من همان كسى هستم كه حكم قتل اورا صادر كرده اى دنبال مطلبى مى گردم كه فقط در كتابخانه شما پيدامى شود، آن عالم سنى گفت : اگر نبود كه مهمان من هستى همين الان تو رامى كشتم پس او را داخل منزل برده گفت : چنانچه تا فلان ساعت آن مطلب را پيدا نكنى تو را به قتل مى رسانم . علامه قبول كرده وارد كتابخانه شد، وقتى نگاهش به كتابخانه افتاد ديد پيدا كردن كتاب به اين آسانى نيست ، اسم على را بر زبان آورده يك كتابى را از كتابخانه بيرون كشيدديد همان كتاب مطلوب او است . دوباره نام على را بر زبان جارى كرد وصفحه اى را بار كرد ديد آن مطلب در همان صفحه است پس پيش صاحب خانه آمد و آن عالم سنى از اين مطلب بسيار تعجب كرد.(273)


462

ياعلى

بنده محبوب خدا يا على
زينت ارضى و سما يا على

خسته و رنجور و مريضان همه
مى طلبند از تو شفا يا على

مهر تواندر دل ما كيمياست
زان شدعه مومن چو طلا يا على

نور خداوندى و مرآت حق
بدر دجى شمس ضحى يا على

هر بشرى با توكند دشمنى
هست ز اولاد زنا يا على

هر كه ز راه تو شود منحرف
اهل فساد است و خطا يا على

هست معذب به عذاب ابد
آنكه كند بر تو جفا يا على

داده خداوند به تو اختيار
حكم كنى روز جزا يا على

هست بدست تو جحيم و جنان
سرورى اندر دو سرا يا على

دستى و شمشيرى و شير خدا
هم تو امير الامرا يا على

محرم اسرار الهى دلت
دست تو درياى سخا يا على

چشم اميد همه بر سوى توست
روز جزا شاه و گدا يا على

بهر نگهدارى دين مبين
اين همه دادى تو فدا يا على

حق تو را برده و كردند ظلم
صبر نمودى به بلا يا على

وقت گرفتارى و مشكل توئى
در همه جا راهگشا يا على

دست يداللهى تو مى كند
بر همه درد دوا يا على

آگهى از درد دل دوستان
لطف كن و رحم نما يا على

روى مگردان زحسينى مران
از دت اى بحر سخا يا على

نيست اميدى به عمل مانده ام
در وسط خوف ورجا يا على

گر نبود مهر و ولاى شما
نيست خداوند رضا يا على (274)

از مولف


463

دشمنان امام حسين بصورت مورچه

مولف ((قصص العلماء)) فرموده است : در ايام عاشورا به قرائت كتب مقاتل مشغول بودم شبى در اين فكر بودم كه چگونه اصحاب امام حسين به ميدان مى رفتمد و عده زيادى از دشمن را مى كشتند چرا دشمنانى كه شجاع و دلير بودند در مقابل اصحاب امام شجاعتى از خود نشان نمى دادند؟


464

شب در خواب ديدم واقعه كربلا روى داده و من هم در لشكر امام حسين عليه السلام بودم ناگاه شخصى به نزد من آمد و گفت : كه نوبت جهاداكنون به تو رسيده من گفتم : اسلحه اى ندارم آن شخص ‍ چاقوى شكسته اى كه از تيغه آن چيزى باقى نمانده بود را به من داد و گفت :اين اسلحه تو است . گفتم : لشكر دشمن كجا است ؟ پس دست مراگرفت تا به ديوارى رسيديم ديدم كه مورچه هاى بسيارى بر روى هم سوار و بر روى آن ديوار راه مى رفتند آن شخص گفت : اين مردان لشكردشمن مى باشند پس من چند خطى كشيدم و در هر خط كشيدنى مورچگان بسيارى فرو مى ريختند و در اين هنگام از خواب بيدارشدم .(275)


465

سيل به احترام تربت امام حسين مسير خود را تغيير داد

مرحوم ملا على بن عبدالرزاق پس از مراجعيت از نجف اشرف در موطن اصلى خود رامسر در مدرسه آخوند محله مشغول تدريس شد و ازكشاورزى ارتزاق مى كرد و اوقات فراغت را به عبادت مى گذراند و هفت سفر پياده به زيارت حضرت سيد الشهداء به كربلا مشرف گرديد كه درسفر آخر در همان راه وفات كرد.

در يكى از سالها سيل عظيمى محلات مجاور رودخانه صفارود را تهديد به خرابى مى كرد و نامبرده در كنار رودخانه مقدارى از تربت حضرت سيدالشهداء عليه السلام را زير خاك قرار داد بلافاصله سيل مسير خود راتغيير داد و ابدا آسيبى به آن محل ها نرسيد و تاكنون هم چندين بار سيل آمده و آن محل مصون مانده است .(276)


466

مجازات بى حرمتى به مهر تربت قبر امام حسين (ع )

467

مرحوم محدث نورى در دارالسلام نقل فرموده است : كه روزى يكى ازبرادران من به خدمت مرحومه والده ام رسيد مادرم ديد كه او مهر تربت امام حسين عليه السلام را در جيب پائين قباى خود گذاشته ، مادرم او را مذمت و زجر كرد كه اين بى ادبى به تربت مقدسه است و ممكن است در زيرران واقع شود و شكسته گردد. برادرم گفت : آرى چنين است كه فرمودى و تا به حال دو عدد مهر شكسته است . و لكن عهد كردم كه پس از اين در جيب پائين نگذارم پس چند روزى از اين قضيه گذشت علامه والدم بدون اينكه از اين قضيه اطلاعى داشته باشد يك شب در خواب ديد كه مولاى ما حضرت ابوعبدالله عليه السلام به زيارت او تشريف آورد و دراتاق كتابخانه نشست و ملاطفت و مهربانى بسيار كرد و فرمود: بخوان پسران خود را بيايند تا آنها را اكرام كنم پس والد پسرها را طلبيد و با من پنج نفر بودند كه در نزد در، در مقابل آن حضرت ايستادند و در نزدحضرت از جامه و چيزهاى ديگر بود پس يك يك را مى خواند و چيزى از آنها به او مى داد چون نوبت به آن برادرم رسيد حضرت نظرى سوى او افكند و مانند كسى كه در غضب باشد و التفات فرمود بسوى والدمرحوم و فرمود: اين پسر تو دو تربت از تربتهاى قبر من را در زير ران خود شكسته است و مثل برادران ديگر او را نخواند بلكه افكند بسوى اوچيزى و الان در ذهنم است كه گويا قاب شانه ترمه به او داد.

پس علامه والد بيمار شد و خواب را براى مرحومه والده نقل كرد و والده نيزحكايت را براى ايشان بيان كرد، والد تعجب كرد از صدق اين خواب .(277)


468

كرامتى از مرحوم ميرزا موسى پدر مرحوم فقيه سبزوارى

يكى از مردان علم و عمل كه سرزمين عالم پرور سبزوار به دنيا دين و دانش تحويل داده است مرحوم ميرزا موسى سبزوارى والد ماجد و پدر والاتبار ((آيت الله حاج ميرزا حسين )) فقيه سبزوارى بوده است .

مرحوم ميرزا موسى از علماى طراز اول عصر خود و از بزرگان و رجال معروف آن دوره مى باشد كه در سنه 1262 قمرى به دنيا آمده است وى مردى زاهد و پرهيزكار و مورد اعتماد و احترام مردم بود و وجود وى براى مردم سبزوارو ملجا و پناهى بود كه در تمام گرفتاريها به معظم له مراجعه مى كردند چنانچه وقتى مرض مهلك و با سرتاسر ايران را فرا گرفته بود و مردم سبزوار در كمال وحشت و ناراحتى بسر مى بردند جمعيت اطراف اين مرد بزرگ را گرفتند و از وى استدعا كردند كه براى دعا ونماز به مصلى سبزوار تشريف ببرند و براى رفع مرض و با دعا نمايند.

آن بزرگوار قبول نمودند و پس از پايان مراسم نيايش و دعا در ميان هزاران حلقه چشم ظرف آبى طلب فرمودند و آن را تبرك كرده و سپس ‍ بقيه آب را در اب انبار شهر ريختند، نقل مى كنند كه از آن پس هر كس از آن آب به قصد تيمن و تبرك مى خورد شفا مى يافت و براى هميشه از آن مرض خطرناك مصون و محفوظ بوده است .


469

وى در سال هزار و سيصد و سى و شش قمرى به سن هفتاد و چهار سالگى وفات يافت در مرگ آن عالم جليل چنانچه نقل مى كنند و معروف است هوا تيره و تار مى شود و مردم حومه سبزوار از انقلاب هوا ازمرگ وى مطلع مى شوند، جنازه اش را با تجليل هر چه تمامتر و بيشترتشييع نموده در كنار شرق شهر سبزوار به خاك مى سپارند و از آن تاريخ ‌مقبره اش زيارتگاه خاص و عام گرديد. عاش سعيدا و مات سعيدارحمد الله عليه اعلى الله مقامه .(278)


470

داستان مرد مجاهد و دستگيرى مرحوم آخوند ملا قربانعلى زنجانى از وى عبرت انگيزاست

حجت الاسلام و المسلمين آقاى ميرزا باقر رشاد (فرزند آيت الله آقا كاظم زنجانى ) كه همچون پدر بزرگوارش به حليه فضل و زهد آراسته است از يكى از مجاهدين (در راه مشروطه ) كه همراه يپرم به زنجان رفته بودداستان زير را به مرحوم رشاد چنين نقل مى كند:

من در تهران سخت در فشار زندگى بودم و از روى ناچارى پنج تومان ازبقالى قرض گرفته و راهى تبريز شدم كه شنيده بودم آنجا سوار استخدام مى كنند پس از هفت روز از پياده روى در نزديكيهاى زنجان به قهوه خانه اى رسيدم كه نام آن را قهوه خانه ديزج مى گفتند پولم تمام شده بودو سخت خسته و گرسنه بودم در سكوى جلو قهوه خانه نشستم در اين اثنا اربابى با نوكرش از راه رسيد نوكر اسبها را نگهداشت و ارباب واردقهوه خانه شد قهوه چى جلو آمد سلام و تعظيم كرد ارباب گفت :گرسنه ام چه دارى ؟ هر چه دارى بياور، قهوه چى فورات يك سينى نان و دو بشقاب عسل و سر شير جلو ارباب نهاد و او نيز با اشتهاى تمام به خوردن آنها پرداخت و مابقى را هم نوكرش خورد سپس برخاست و سوارشد و رفت ...


471

من نيز كه با دريغ و حسرت ناظر آن صحنه بودم پس از رفع خستگى برخاسته پياده راه شهر را در پيش گرفته رفتم و هنگام عصر به زنجان رسيدم چون پولى در بساط نداشتم پرسان پرسان به مسجد سيد رفتم تا در آنجا بيتوته كرده و براى فردا كسى را پيدا كنم و از او كمك مادى بگيرم در مقابل يكى از حجرات مدرسه لميده بودم كه طلبه اى جوان ازحالم جويا شد ماوقع را به او گفتم و مخصوصا اظهار داشتم كه جوياى كسى هستم كه مخارج سفرم را به تبريز تامين كند، او گفت : گمان نمى كنم در اينجا چنين كسى را پيدا كنى مگر آنكه آخوند ملا قربانعلى درد ترا دوا بكند، سراغ آخوند را از او گرفتم طلبه مزبور تا دم درب خانه آخوند كه كهنه و فرسوده بود مرا راهنمائى كرد با مشاهده آن در وپيكر پيش خود انديشيدم كه از اين خانه خراب و در و پيكر از هم گسيخته مشكل به نظر مى رسد كه گره از مشكلم گشوده شود، بهرحال در راكوبيدم ، مردى كه معلوم بود ظاهرا خدمتكار خانه است در را باز كرد وپرسيد چه كارى دارى ؟

گفتم : مسافرى هستم گرسنه و پولى ندارم كه چيزى بخرم و جائى بخوابم ،خدمتكار گفت : آقا پس از غروب از بيرونى به اتاق خلوت مى رودفردا صبح بيا آقا را ملاقات كن ، مجاهد مى گفت : در حال مكالمه باخدمتكار بودم كه آقا از اندرون صدا كرد (مشهدى ... اسم نوكر) در را باز كن مهمان را بياور تو، خدمتكار مرا داخل منزل كرد آقا گفت : اين مسافرگرسنه است زود برايش غذا تهيه كن ، خدمتكار گفت : حالا چه غذائى مى توانم تهيه كنم مگر اينكه بروم ببينم بازار چه چيز به دست مى آيدمدتى نگذشت ديدم در مجمعه اى دو سه نان لواش بشقابى عسل وبشقابى سر شير گذاشته وارد شد ديدم عينا مثل نان و عسل و سر شير قهوه چى است كه براى ارباب آورد و من با حسرت بدان مى نگريستم ...

بارى شام را خوردم و در همان تالار خوابيدم صبح آقا بيرون آمد ماجرا راخدمتشان عرض كردم . آخوند گفت : نصيب تو در تهران است برگرد خداگشايشى در زندگى تو مى دهد سپس دست زير دو شكچه برده مشتى پول در آورد و به من داد و فرمود: اين پولها را نشمار انشاء الله تو را تاتهران خواهد رساند.


472

من پول را گرفته دست آقا را بوسيدم و به دروازه تهران آمدم سوارگارى چاپارى شده تا تهران با كمال وسعت پول خرج كردم وارد تهران كه شدم در جيبم از آن پول چيزى نمانده بود چيزى نگذشت ديدم درتهران مجاهد استخدام مى كنند من رفته اسم نويسى كردم كه قرار بود به سركردگى يپرم عازم زنجان شويم به زنجان كه رفتيم شبى گفتند: محبوسى است كه فردا بايد به تهران شود و مرا هم جزو مامورين اين كار قراردادند هنگام صبح در شكه اى آوردند تا زندانى را سوار كنند. ديدم ياللعجب وى همان آخوندى است كه آن شب از من پذيرائى كرد و پول سفررا داد (و راهنمائى كرد) وقتى خواست سوار شود چون پير بود نتوانست بالا رود فى الفور من خم شدم آقا پايش را بر پشت من گذاشت وسوار شد همقطاران از اين حسن خدمت من به يك زندانى كه در نظر آنان مقصر شناخته مى شد در شگفت شدند من داستان خودم را براى آنان شرح دادم و كم كم كرامت نفس و علو شان وى بر ديگران مشهودگشت .(279)


473

آخوند ملا قربانعلى زنجانى به امام جمعه زنجان فرمود ديگر سرتان درد نخواهدگرفت

مرحوم آيت الله فقيد آقا ميرزا محمود حسينى امام جمعه زنجان نقل كردندشبى ديروقت با پدرم كه سخت مريض بودند به حضور حضرت حجت الاسلام (آخوند ملا قربانعلى ) شرفياب شديم ، مقصود ازشرفيابى آن بود كه از مرحوم عدالت الملك ، رئيس دادگسترى زنجان كه درخانه ما بست نشسته بود نزد آخوند شفاعت كنيم .

(ماجرا از اين قرار بود كه عدالت الملك از سوى مشروطه چيان رئيس ‍ عدليه زنجان شده بود، مرحوم حجت الاسلام كه بر پايه موازين مسلم شرعى تصدى منصب قضا را تنها شايسته فقيهان پارسا مى دانست و دخالت ديگران را در اين كار بيمورد و موجب ظلم و فساد مى انگاشت شديدابه مخالفت برخاست و از آنجا كه انبوه جمعيت چشم به فرمان وى داشتند عدالت الملك كه آخوند وى را (ظلميه چى ) مى خواند سخت برجان خويش ترسيد و شبانه براى حفظ جان خويش پناهنده خانه امام جمعه شد كه با آخوند رابطه صميمى داشت و مى توانست نزد آخوند ازوى شفاعت كند).

بارى پدرم بعد از مقدمه چينى فراوان با ذكر اين مطلب كه عدالت الملك درخانه ديگر شما بست نشسته است . قضيه را به عرض آخوند رسانيد،آخوند دستشان را روى چشمشان نهاده گفتند آقاى امام جمعه هر چه كه بخواهيد به روى چشم ولى در باب آن (ظلميه چى ) حرفى نزنيد.


474

پس از مدتى سكوت مجددا پدرم قضيه را به شكل ديگرى مطرح كرد و بازهمان جواب را شنيديم و اين امر چند بار تكرار شد. در اين اثنا خادم چاى شيرين آورد پدرم كسالتى مزمن داشت و به خاطر نگرانى از اينكه چاى بر كسالتش بيفزايد با اشاره از خادم معذرت خواست ، مرحوم آخوندحبه اى قند در چاى فرو برده به پدرم داد و فرمود: اين را ميل بفرمائيدانشاء الله بعد از اين ديگر سرتان درد نخواهد گرفت ، پدرم چاى راخورد و مجددا مطلب را تكرار كرد آخوند اين بار سكوت كرد و ما سكوت را حمل به رضا كرده راهى خانه شديم و عدالت الملك را همان شبانه روانه تهران كرديم . و فرداى آن روز اثرى از آن ناراحتى و كسالت پدرم باقى نبود و آن كسانى كه با مختصر ناپرهيزى شدت مى يافت بكلى رفع شد.


475

حاج سيد ابوالفضل موسوى با يكدانه خرماى آخوند شفا يافت

مشابه اين جريان نيز در مورد آقاى حاج سيد ابوالفضل موسوى فاضلى زنجانى رخ داده است ، معظم له كه داماد بزرگ مرحوم آيت الله حاج سيد احمد زنجانى و متولد 1326 قمرى هستند اظهار داشتند: من واخوى كوچكترم آقا سيد ابوالحسن در كوچكى به شدت گرفتار بيمارى آبله مى شويم ، اخوى كوچكتر در اثر اين بيمارى فوت مى كند و خانواده ماپس از فوت وى براى نجات من دست به دامان آخوند مى زنند، ننه خانم (متعه مرحوم آخوند) يكدانه خرما از طرف آخوند آورده و به عنوان تبرك و شفا در دهان من مى گذارد، با خوردن آن چشمهايم باز شده و ازبيمارى نجات يافتم .

آقاى سيد ابوالفضل هم اينك به لطف الهى سالم و سر پا بوده و در سنين قريب 90 سال هستند.(280)


476

كيفر كسانى كه به مرحوم آخوند جسارت كردند

آيت الله حاج سيد عز الدين حسينى نوشته اند: در زنجان استقرار نموده وقولى است كه جملگى بر آن اتفاق دارند كه مخالفان و معاندان حجت الاسلام نوعا به عاقبتى درد ناك گرفتار شدند و با خفت و ذلت خاصى از دنيا رفتند.


477

مردى كه مانند سگ عوعو مى كرد

مرحوم حاج معين زنجانى مرد بسيار محترمى بود يكى از بستگان ايشان فردى فحاش و ضد دين بود و در مجامع عمومى به حضرت حجت الاسلام هتاكى مى كرد، وى به بلائى دچار شد كه آقاى اكبر رضائى ازمعمرين و از موجهين شهر زنجان مى گويد: من شخصا شاهد بودم كه اوشبها تا سحر نمى خوابيد و مثل سگ عوعو مى كرد و ما كه همسايه ديوار به ديوارش بوديم شبها صداى او را مى شنيديم .

اين شخص ماههاى رمضان سفره رنگين مى افكند و مردم بيچاره و فقير رااغوا مى كرد و با خود به منزل مى برد و به فقير مى گفت كدام يك از اين غذاها را دوست دارى آنگاه پس از يك ساعت معطلى به فقير مى گفت : بيابخور و (اسافل اعضاى خود را نشان فقير مى داد) مى گويند درآخر به روز سياه افتاد.


478

479

كيفر سردار اسعد بختيارى

آقاى محمد مجيبى زنجانى (شاعر و نويسنده مقيم تهران ) مى گويد در قم حضور مرحوم آيت الله حاج سيد احمد زنجانى مشرف شدم پيرمردى موقر و محترمى نيز وارد شد پس از احوالپرسى و تعارفات رسمى سخن از حوادث عصر مشروطه و كشاكش آخوند ملاقربانعلى به ميان آمد، پيرمرد گفت : من از مجاهدين عصر مشروطه بودم و جزو كسانى بودم كه به اتفاق يفرم خان ارمنى و سردار اسعد سوم بختيارى خدمت مرحوم آخوند رسيدند يفرم خان با اينكه ارمنى بود با آقا به رسم ادب و احترام سخن مى گفت ولى سردار اسعد با درشتى و خشونت حرف مى زد، پس از آنكه سردار اسعد در بى نزاكتى جسارت بيشترى نشان داد آخوند نگاه تندى به وى افكنده و با غيظ به وى فرمود: ترا در حالى مى بينم كه در ميان كثافات خود غوطه ور هستى ، سردار نادان وخودخواه عصبانى شد و خواست به آقا حمله كند يفرم جلوى او را گرفت وگفت : برويم .


480

پس از گذشت سالها از اين واقعه روزگار، سردار اسعد مغرور را در چنگال بيرحم رضاخان گرفتار كرد، سردار را گرفته و در زندان مجرد وتاريكى محبوس ساختند تا اينكه شنيدم حال وى در زندان وخيم شده و درآستانه مرگ است ، به پاس سوابق ممتد دوستى و همرزمى در كسب مشروطيت سعى كردم ملاقاتى از وى بعمل آورم و با آنكه ممنو(ع )الملاقات بود با تشبث به بعضى مقامات اجازه دادند به ملاقاتش بروم ، پس از ورود، اتاق تاريك و مرطوب و تنگ با پهناى يك متردر دو متر مشاهده كردم ديدم سردار با حال نزار در ميان رختخواب كثيف خفته و به علت ابتلا به اسهال جاى كثيف خود را كثيفتر كرده ، علاوه براين مامورين غلاظ و شداد زندان براى اذيت كردن بيشتر وى ، از اتاق يكمترى مذكور پنجره اى به حياط توالت عمومى زندان گشوده بودند كه بوى عفونت توالت كذائى آن عصر با بوى ناهنجار كثافات زندانى مريض تواما مجالى براى تنفس باقى نگذاشته بود، مشاهده اين منظره دفعتامرا به ياد كلام حجة الاسلام فقيد انداخت كه بيش از بيست سال پيش ‍ به سردار اسعد فرمود: ترا در حالى مى بينم كه در ميان كثافات خود غوطه ورهستى ،. من در آن موقع آن بزرگوار را شناختم اما دريغا آن حجة الاسلام واقعى و عالم ربانى بتمام معنى ديگر در ميان ما نيست ، افسوس كه او را نشناختم و از محضرش استفاده نكردم و با اينكه هيچگونه خلافى در باب ايشان مرتكب نشده ام ، فقط از جهت اينكه شاهداعمال زشت سردار اسعد بودم نزد وجدان خويش شرمنده بوده ومى ترسم كه روز باز پسين جمله ((سمعت بذلك فرضيت به )) شامل حاكم باشد، نعوذ بالله من غضب الله .(281)


481

خواب امام جمعه زنجان و سيدى كه به آخوند توهين كرده بود

حضرت آيت الله آقاى آقا ميرزا محمود حسينى امام جمعه زنجان اعلى الله مقامه الشريف مى فرموده است : شبى در خواب ديدم كه محشر كبر است و آخوند در كنار رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم قرار دارد و به امر رسول خدا دسته دسته از مدرم زنجان را به سوى دوزخ مى برند، در اين بين سيدى از اهالى زنجان نمودار شد و آخوند مرحوم قبل از حضرت رسول به صدا در آمد و اين آيات را از سوره الحاقه قرائت كرد: ((خذوه فغلو ثم الحجيم صلوه ثم فى سلسلة ذرعها سبعون ذراعافاسلكوه انه كان لا يومن بالله العظيم )).

مى فرمودند من بيدار شدم و تعجب كردم و پس از تحقيق معلوم شد كه بعد ازگرفتارى مرحوم آخوند اين شخص با دو نفر به ملاقات آن مرحوم رفته و در زندان به آن بزرگوار اهانت مى نمايد.(282)


482

نه چيزى نيست تو خر نيستى

داستان زير نمونه اى از كرامات حجة الاسلام ملاقربانعلى زنجانى و بيانگرخطر توهين به ساخت قدس فقه و فقهيان و بى احترامى به اخباراهلبيت عصمت و طهارت سلام الله عليهم است :

حجت الاسلام حاج شيخ ابراهيم انصارى زنجانى مرقوم داشته اند:


483

مرحوم ابوالزوجه آيت الله حاج شيخ موسى زنجانى فرمودند: در بحبوحه جدال مشروطيت و استبداد يكى از بازاريهاى زنجان كه از مبلغين مهم مشروطه بود به حضور آخوند شرفياب مى شود و به طمع منحرف كردن فكر آن مرحوم سخنانى عرضه مى دارد، مرحوم آخوندمى فرمايد: فقه ما (يا احاديث و اخبار اهلبيت عليهم السلام ) به من اجازه امضاى مشروطه را نمى دهد، آن مرد گويا با كلمه قبيح وتوهين آميزى به فقه يا احاديث مى كند كه به اصطلاح هتاكى بوده است ، اينجامرحوم آخوند با همان لهجه ساده ش به آن مرد خطاب توهين آميزى كرده مى فرمايد: بلند شو برو مردك ... (تشبيه به يكى از چارپايان ) فرد مزبور از منزل آخوند كه در بازار زنجان قرار داشت بيرون آمده به سمت مغازه اش حركت مى كند اما در طول راه متوجه مى شود ازجلوى هر مغازه اى اعم از دوست يا دشمن يا ناشناس كه مى گذردهمه او را با دست نشان مى دهند و مى گويند: ((مردك ... را ببينيد))اين اشاره توهين آميز در همان چند گام اول بدون مقدمه آنقدر تكرارمى شود كه مرد يقين مى كند كه قضيه عادى نيست و ماجرا با پرخاش شديد آخوند به وى ارتباط مستقيم دارد... لذا فورا به محضر آخوندبر مى گردد و از آنچه به ايشان گفته و جسارت كرده پوزش مى خواهدو استغفار مى كند، مرحوم آخوند با تبسم مى فرمايد: پسرم برگرد،نه مسئله اى نيست من معذرت مى خواهم كه تندى كردك چيزى نيست تو خر نيستى ، و او اين بار كه به بازار بر مى گردد ديگر هيچ اثرى از آن حرفها در ميان نمى بيند.(283).


484

پيش بينى هاى مرحوم آخوند راجع به مفاسد مشروطه

از جمله كرامات آشكار و مسلم مرحوم حجة الاسلام آخوند ملاقربانعلى زنجانى كه نقل آن به تواتر رسيده پيش بينى آن مرحوم نسبت به حوادث و فجايع بعد از مشروطه (به ويژه عصر رضا خان ) است تجاوزبيگانگان به خاك ميهن ، كشف حجاب بانوان خلع لباس ‍ روحانيان ،سيطره مظاهر فساد بر جامعه و سرنوشت بد بعضى از عاملان حبس و تبعيد از همه و همه حوادثى است كه آن مرحوم در همان اول مشروطه از وقوع آنها خبر داده است .

1 - مولف ((تاريخ زنجان - علما و دانشمندان )) گويد: آقاى حجت الاسلام آقا سيد محمود حسينى امام جمعه زنجانى براى بنده نقل كردكه مرحوم آخوند آن پيشامدهائى كه بعد از مشروطه واقع شد همه را...قبل از وقوع خبر داده بود، ((اتقوا من فراسة المومن انه ينظر بنورالله )) لذا با مشروطه مخالف بود.(284)

2 - حجت الاسلام و المسلمين حاج شيخ فرج الله هيدجى گفته اند: درقضاياى مشروطه چند تن از اهل علم خدمت آخوند مى روند و عرض مى كنند آقا اين مشروطيت را ديگران امضا كرده اند چرا شما امضانمى كنيد؟ خوب شما هم امضا كنيد. ايشان روى به آنها كرده فرمودند:اگر امضا كنم آنوقت عمامه هايتان را بر مى دارندها.

باز يك روز عده اى بازارى خدمت ايشان رفته و اظهار مى دارند چرا شمامشروطيت را امضا نمى كنيد؟ در پاسخشان فرمود: چادر زنهايتان را برمى دارند.

3 - آيت الله حاج سيد عز الدين حسينى مرقوم داشته اند اين داستان را كرارا ازمرحوم والد شنيده ام كه آخوند مى فرمود: دروغ مى گويند كه مى خواهيم اسلام را عملى نمائيم بلكه مى خواهند سرتان را - شابقابگذارند، ماتشگه خانه بسازند و روس و انگليس به ماستتان انگشت بزنند (كنايه از رواج فحشا و تسلط بيگانگان بر كشور).


485

مرحوم حاج رجبعلى از معنونين زنجان گويد در عصر مشروطه روزى آخوند در مسير رفتن به حمام به من گفت : حاجى من چيزى از عمرم باقى نمانده و زن و فرزندى ندارم ولى به خدا قسم زنانتان را ماتشقادرست خواهند كرد و شابقا بر سرتان خواهند گذاشت و...

قديمى هاى زنجان وقتى ديدند رضاخان دستور كلاه شاپو را صادر كرد ومردم را به زور وادار كردند كه اين كلاه را بر سر گذارند، مى گفتند اين همان كلاهيست كه آخوند مى فرمود بر سرتان مى گذارند. بهرحال ايشان رامشروطيت بر آمده از ديگ پلوى سفارت انگليس مخالف بودند، نه باآزادى مردم چون خود مردى آزاده بودند و آزاده مانع آزادى نمى شود.(285)

آقاى دكتر سيد نور الدين مجتهدى كه داستان حاجى رجبعلى مشروطه خواه را با مرحوم آخوند نقل كرده است مى گويد حاج رجبعلى زنده ماند واين وقايع را ديد و من خود در ياد دارم كه در قضيه كشف حجاب رضاخانى او را نيز با عيالش به مجلس جشن فرماندارى زنجان دعوت كرده بودند.


486

پاسخ نامه شهيد نورى از طرف مرحوم آخوند

مولف محترم كتاب ((سلطنت علم و دولت فقر)) مى گويد: مرحوم آيت الله حاج شيخ حسينن لنكرانى به اين بنده فرمودند: (در كشاكش ‍ شهيدحاج شيخ فضل الله نورى و آخوند ملاقربانعلى زنجانى با مشروطه چيان ) اين مطلب بين اطرافيان مخصوص شيخ شهيد مشهور بود كه بين شيخ فضل الله شهيد و مرحوم آخوند ملاقربانعلى زنجانى مكاتباتى اسرارآميز وجود دارد و بعد اين را خودم شنيدم كه مى گفتند: آخوندمرحوم به حاج شيخ نوشته است كه : (شيخ فضل الله تو را به دارمى زنند و مرا تبعيد به عتبات مى كنند و آنجا مى كشند) و تمام شواهدجلوى چشم من است .


487

تاييد كلام مرحوم لنكرانى را با حكايتى از يادداشتهاى آقا عبدالعظيم اوحدى زنجانى بر مى گيريم . ايشان نوشته اند: بهار سال 1312 شمسى در قلعه حسن خان (واقع در جنوب غربى تهران ) مهمان مرحوم نور الله خان بودم در آنجا يكى از آقايان اهل علم به نام شيخ مرتضى حضور داشت كه آخوند مسن و بسيار باسواد و موقر و بزرگوار بود. در ضمن صحبتهاى علمى سخن به آخوند ملاقربانعلى و مشروطه و حاج شيخ ‌فضل الله نورى كشيده شد، ايشان گفتند، من از شاگردان مرحوم شيخ ‌فضل الله نورى بودم آن مرحوم سخت مخالف مشروطه بود يكى ازروزها كه شيخ مشغول درس ‍ گفتن بودند پستچى با چند نامه وارد شد، شيخ ‌گوئى حالت انتظارى داشت درس را قطع كرد از ميان نامه ها يكى رابرداشت و گشور و مطالعه كرد و چهره اش تغيير كرد و قدرى مكث كرددوباره نامه را خواند و بهه زير مسند گذاشت و برخاست و فرمود: امروزدرس بس است آنوقت به صحن حياط رفت و قليان خواست شاگردان با كمال آشفتگى خاطر پراكنده شدند، من و چند تن مانديم وگفتگويمان اين بود كه چرا شيخ متشتت شد و سخن به اينجا كشيد كه ازخواندن نامه تغيير حال پيدا كرد در صدد بر آمديم كه نامه را مطالعه كنيم آنوقت اين بحث پيش آمد كه بدون اجازه خواندن نامه صحيح است يا نه بالاخره چنين صلاح ديدم كه از قضيه مطلع شويم و با ترديد پاكت را اززير مسند شيخ در آورده به خواندن آن پرداختيم . نامه در اصل از مرحوم شيخ شهيد و خطاب به مرحوم آخوند ملاقربانعلى زنجانى بود.مضمون تقريبى آن چنين بود: بسم الله الرحمن الرحيم برادر معظم پس از تحيت و ثنا و سلام ، پيش آمد كذائى مشروطه عاقبت امر من و شما چه خواهد بود؟ امضاء فضل الله نورى .

و مرحوم ملاقربانعلى در حاشيه نوشته بود: بسم الله الرحمن الرحيم برادرعزيز شما را مصلوب و مرا تبعيد خواهند كرد.

قربانعلى


488

مرحوم شهيد نورى در محضر رسول الله (ص )

و نيز مولف محترم كتاب ((سلطنت علم و دولت فقر)) مى نويسد:

حضرت ثقة الاسلام آقاى شيخ حميد مومن دوست برايم شرح داد كه روزى آخوند ملا عباس ((سحابى )) در مقابل حجره من ايستاده و گفت :شخص سيدى در زنجان هميشه به شيخ فضل الله نورى بد مى گفتن تااينكه همان سيد شبى در خواب حضرت رسول اكرم را ديد كه آخوندملاقربانعلى مرحوم در كنارش ايستاده است و در اين حين كسى واردمى شود به حضرت عرض مى كند: شيخ فضل الله نورى تهرانى اجازه ورود مى خواهد، اجازه صادر مى شود و شيخ وارد مى گردد حضرت مى فرمايد: چرا دير آمدى ؟ شيخ دستمال از گردن رد مى كند و درحالى كه جاى طناب را نشان مى دهد عرض مى كند: يا رسول الله ببين امت تو در حق من چه جفا كردند، حضرت در جواب مى فرمايند صبر كن صبر كن كه اين امت در حق ما هم چنين ظلمها فراوان كردند و سيد پس ‍ ازآن ديگر به شيخ جسارت نكرد.(286)


489

على عليه السلام به مخالف شيخ فضل الله نورى آب نداد

در كتاب سلطنت علم و دولت فقر نقل كرده است از حجة الاسلام والمسلمين حاج شيخ باقر محسنى ملايرى كه فرمودند: حاج ميرزا اسحق قزوينى از علماى بزرگ قزوين و از شاگردان مرحوم آخوند خراسانى بود، زمان مرحوم آيت الله حاج شيخ عبدالكريم حائرى رضوان الله تعالى عليه ايشان را مى ديدم كه ملازم قبر حاج شيخ فضل الله نورى شهيد است . روز از او پرسيدم شما با مقام و موقعيتى كه در قزوين داريد چگونه اينجا ملازم قبر حاج شيخ فضل الله شده ايد؟


490

ايشان گفت : من نسبت به مشروطه خوشبين و از طرفداران آن بودم بدين جهت نسبت به مرحوم حاج شيخ فضل الله همز و لمزى داشتم (و ايرادمى گرفتم ) شبى پس از فوت شيخ درخواب مشاهده كردم كه مرا مى برنددر راه به وجود مقدس حسنين و پدر بزرگوار و جدشان صلوات الله و سلامه عليهم بر خوردم ، جد بزرگوارشان به مولاى متقيان على عليه السلام فرمودند كه به من آب دهند مولا فرمود: اين شخص نسبت به نائب ذات مقدست جسارت روا داشته است و صلاحيت اين احسان راندارد ناگهات حضرت رسول صلى الله عليه و آله به من فرمودند: از ما دورشو... و من هراسان از خواب بيدار شدم و از آنوقت تابحال خود راموظف مى دانم سر قبر مرحوم شيخ فضل الله ملتزم شده با پوزش از روح ايشان توسلاتى داشته باشم كه از من راضى شده و خداى متعال ازجرائمم بگذرد.(287)


491

كرامتى از مرحوم آخوند در سفر تبعيد به عراق

مرحوم مدير الدوله اصانلو از شخصيتهاى زنجان گفته است : از كسانى كه مامور تبعيد مرحوم آخوند ملاقربانعلى به عراق بودند شنيدم كه كناركجاوه سفره اى آويخته بود كه در طول راه از آن استفاده مى كرديم و هرموقع جهت صرف غذا سفره را پهن مى كرديم مرحوم آخوند مى فرمود:آقايان چه غذائى ميل دارند؟ بر طبق خواسته افراد غذاى مطلوب حاضر و آماده بود، اوايل امر ما توجه نمى كرديم كه چه كسى اين غذاها را آماده مى كند بعد از مفارقت از ايشان متوجه شديم كه اين امر ازكرامات و آثار وجودى آن مرحوم بوده است .(288)


492

داستان مرحوم آخوند و درويش

روزى درويشى به حضور آخوند شرفياب شد و مبلغى پول خواست ، جواب فرمود: پول كه به تو دادنى باشم مرا نيست درويش گفت : آخوند از توبعيد است دروغ به اين بزرگى گفتن ، زيرا در زير تشك تو فلان ، مبلغ پول موجود است مى گوئى پولى ندارم ، آخوند فرمود: چرا از تو بعيد نيست كه فلان مبلغ پول در نزد خود دارى و باز از من پول مى طلبى ؟ درويش دستش را بوسيده بود و عرض كرده كه حقا راه كج نيامده ام .(289)


493

كشف جنازه تازه مرحوم قار پوز آبادى پس از 60سال

قبر مرحوم آخوند ملاقر على قار پوز آبادى نخست در قبرستان پائين (دروازه تبريز زنجان ) قرار داشته و نسبت به ساير قبور در نقطه مرتفعى بوده است كه يك چهار تاق با آخر تميز روى آن زده بودند شبهاى جمعه برخى از آقايان و خانمها بر سر قبر ايشان فاتحه مى خواندند...


494

از سال 1309 و 1310 شمسى موقعى كه مرحوم منصور الملك والى آذربايجان و نصرت الملك تبريزى فرماندار زنجان و سالار فاطمى شهردار زنجان بودند شروع به احداث خيابان مى شود خيابان كشى نخست از خيابان حاج معتمد و امام زاده شروع شده و مقدارى ازقبرستان پائين را مى گيرد و قهرا هر چه منزل و دكان در مسير خيابان بودمنجمله قبرستان پائين (دروازه تبريز) بكلى تخريب و متروك شد، فقطمقبره ميرزاى بزرگ و مرحوم حاج ميرزا ابوالمكارم و آيت الله حاجى ميرزا مهدى در جنوب و مقبره مرحوم امام جمعه بزرگ در قسمت جنوب كه گنبد سبز دارد باقى مانده و بقيه قبرستان تخريب شد نتيجتاقبر مرحوم ملا على قارپوز آبادى بكلى از بين رفت و چون قبر مزبوردر نقطه مرتفعى واقع شده بود بكلى شكافته و پيكر پاك آن مرحوم كاملا نمايان شد، بدنى كه بيش از 50، 60 سال از زمان كفن و دفن آن گذشته بود آنچنان تر و تازه مى نمود كه گوئى آن را روز پيش به خاك سپرده اند حتى اثرات غسل در كفن نمايان بود كه گوئى تازه غسلش داده اند فقط در قسمت پائين كفن به اندازه يك ناخن انگشت تمايل به زردى ديده مى شد. دوران رضاخانى و اوضاع طورى بود كه مطلب سر و صداى زياد ايجاد نكرد با اين همه غالب دكاكين تعطيل شده وجنازه را با تشريفاتى تمام در حالى كه پيشاپيش آن چند رباعى خوانده شدبه سمت شرق زنجان حركت دادند و در بالاى بلندى مشرف به باغات دفن كردند و روى آن بارگاهى ساختند و در سال 1324 شمسى كه آيت الله شيخ فياض ‍ الدين مجتهد از جهان در گذشت در همان مقبره به خاك سپردند.(290) (پايان نوشته آقاى واحدى ).

(آن مرحوم در تاريخ 1290 در سن 81 يا 90 سالگى وفات يافته است .


495

امام حسين عليه السلام نوكر با اخلاصش نظام رشتى را از مهلكه نجات داد

حاج شيخ حسين (نظام رشتى ) كه بالغ بر هشتاد سال در آستان قدس ‍ حسينى عمر خود را گذرانيده و با كمال اخلاص و خلوص نوكرى خود را به پايان رسانيده و هنوز از خاطرها نرفته كه با چشم گريان و دل سوزان كه همه را منقلب مى نمود خطاب به سالار شهيدان كرده و مى سرود:

من از كودكى عاشقت بوده ام
قبولم نما گر چه آلوده ام

به هنگام پيرى مرانم ز پيش
كه صرف تو كردم جوانى خويش

به پهلوى بشكسته مادرت
مبادا برامى مرا از درت

منبرهاى آتشين و روضه هاى حزين و آهنگهاى غم انگيز مرحوم نظام به يادمردم تهران هست . مولف اختران فروزان شيخ محمد رازى گويد: نگارنده منبر او را در شهر رى در منزل مرحوم آيت الله شيخ مرتضى آشتيانى ديدم كه با وجود ضعف پيرى و كالت چنان مردم را منقلب نمود كه جمعى بيهوش افتادند و مرحوم آشتيانى به حال اغماء و بيهوشى افتادند.

وقتى در منبر فرمود: مى خواهم امروز روضه خودم را بخوانم عنايت وكرامت مولايم حضرت سيد الشهداء را درباره نوكر باز گو كنم .

فرمودند: يك سال به خراسان مسافرت كردم و در شهرهاى آن استان مانندشهر مشهد مقدس و تربت حيدرى و كاشمر انجام وظيفه نمودم ، ازتربت حيدرى به تربت جام كه غالبا اهل سنت و متعصب هستند رفتم ،موقع ورود چون از ماشين پياده شدم ديدم چند نفر با چراغ فانوس ‍ جلوآمدند و خوش آمد گفتند: و اظهار سرور از آمدن من كرده و چمدان مرابرداشته و مرا راهنمائى كردند.


496

من تصور كردم كه اينها منبر مرا در مشهد ديده و مى شناسند مقدار زيادى راه رفتند تا به يك منزل رسيده و مرا وارد كردند و برايم چائى آوردند واحوالپرسى گرمى كردند و مدتى از جريان مسافرتها و منبرم پرسيدند تاشب به نيمه رسيد و خواب بر من غلبه كرد غذاى مختصرى آوردند خوردم و خوابيدم ، چون به رختخواب رفتم يكمرتبه متذكر شدم كه اينجاكجاست و اينها كيستند و براى چه مرا اينجا آوردند. به كلى خواب ازچشمم پريد و احساس شر كردم ، آنها كه فكر مى كردند من خوابم برده ازاطاق مجاور شنيدم كه كسى مى گفت : خوب شكارى گير آورديم ديگرمى گفت : هر چه زودتر كلكش را بكنيم و صداى تيز كردن چاقو را نيزشنيدم ، حس كردم كه در مهلكه افتاده ام و با پاى خود به سوى مرگ آمده ام ،از همه جا اميدم قطع شده در ميان رختخواب نشستم و به مولايم حسين عليه السلام عرض كردم آقاجان نظام يك عمر نوكرى كرده تواگر يك ساعت آقائى نكنى نوكرت از بين مى رود، تا اين توسل را پيدا كردم ديدم گويا اطاق مى لرزد و سقف آن صدا مى كند و گويا كسى مرا در آن طاقچه گذاشت كه يك مرتبه صداهاى مهيبى يكى پس از ديگرى برخاست . از خود رفتم و بيهوش شدم ، وقتى به خود آمدم كه آفتاب بالا آمده و بر من مى تابيد، چون چشم گشودم ديدم جز تل خاك چيزى نمى بينم فقط ديوارى كه در آن دو طاقچه بود در يكى چمدانم بود و درديگرى خودم بودم سالم مانده ما بقى تمام آبادى و شهر از زلزله خراب ومردمش در زير آوار مانده اند و آن ميزبانهاى خائن در زير آوارهادفن شده اند.

مرحوم نظام در 23 ماه رمضان شب قدر 1363 قمرى از دنيا رفت و در مقبره خانى آبادى مدفون گرديد.(291)


497

چگونگى حال آقاى سيد جواد سه دهى پس از مرگ

آقاى شيخ محمد رازى در كتاب اختران فروزان مى گويد: حكايت كرد براى نگارنده آقاى حاج آقا مهدى حائرى طهرانى امام مسجد ارك و مسجدالغدير كه شبى در خواب ديدم در حسينيه جواهرى تهران مرحوم سيدجواد سه دهى (مدفون در مقبره علائى حضرت عبدالعظيم ) بالاى منبرروضه مى خواند و شور و انقلاب عجيبى ايجاد كرده و همه مستمعين راتحت تاثير روضه خود قرار داده و مردم به سر و صورت خود مى زنند وگريه مى كنند و بعضى بيهوش شدند.

چون منبرش تمام شد و پائين آمدند و مردم با او مصافحه مى كردند من متوجه شدم كه او از دنيا رفته است گفتم : حاج آقا حال شما چطور است ؟گفت : الحمدلله از بركات آقا سيدالشهداء عليه السلام حال همه ماخوب است و روزى كه آقاى سلطان الواعظين شيرازى آمده اند به هر يك از ما روضه خوآنهايك درجه داده اند. از خواب بيدار شدم .(292)


498

امام حسين (ع ) ميرزا جعفر شيرازى را به نوكرى خود مى پذيرد و نوكرديگرش راجواب مى كند

مرحوم سيد ميرزا جعفر فرزند سيد ميرزا حبيب الله شيرازى پسر عمومى مجدد شيرازى آيت الله ميرزا محمد حسن شيرازى (و برادر آيت الله العظمى ميرزا مهدى شيرازى حائرى والد ماجد آيت الله حاج سيدمحمد شيرازى معاصر) از علماى اعلام و آيات عظام عراق بوده اند.

آن مرحوم فرمودند: روزى رفتم منزل مرحوم ميرزا عبدالهادى شيرازى فرمودند: ميرزا جعفر روضه بخوان و اصرار كردند، عرض كردم : آقاجان مرا معذور داريد، چون من منبرى نيستم ، باز اصرار كردند و فرمودند:

ديشب خواب ديدم حضرت اباعبدالله الحسين عليه السلام را كه در كنارش حضرت على اكبر عليه السلام بود و در دست او كاغذى و دفترى بودحضرت به فرزندش فرمودند: اسم فلان منبرى مشهور را از دفتر حذف ومحو كن و به جاى آن اسم ميرزا جعفر شيرازى را بنويس .


499

من تا اين خواب را شنيدم گريستم و عرض كردم : من ديشب خانواده را جمه كردم و براى آنها از روى كتاب روضه خواندم و گريستم پس خدمت آن بزرگوار عرض كردم : چشم اطاعت مى كنم . از آن روز خودم را آماده كردم براى منبر رفتن و روضه خواندن .

و تا زنده بود تعطيل نكرد تا بالاخره در سال 1370 قمرى از دنيا رفت ودرشهر رى در مقبره ابوالفتوح رازى دفن شد. (رحمة الله عليه ).(293)


500

شعرى از مولف

آن كشته اى كه صاحب خونش خداى اوست
خون خدا حسين و خداخونبهاى اوست

نور جمال او همه جا هست جلوه گر
هر سو نظر كنى همه جا كربلاى اوست

حنجر به زير حنجر و صورت به روى خاك
مى گفت راضيم به هر آنچه رضاى اوست

قربان آن شهيد كه از بهر ماتمش
تا حشر اين جهان همه ماتمسراى اوست

آن كسى كه تر نكرد لب اندر ميان آب
سقاى صاحب ادب و با وفاى اوست

وقت جوانى آنكه كند آرزوى مرگ
در راه حق اكبر گلگون قباى اوست

آن نوجوان كه گفت شهادت ز هر عسل
شيرين تر است قاسم نوكدخداى اوست

آن نوگلى كه تير جفا كرد پرپرش
قنداق اصغر است كه آخر فداى اوست

در حال سجده سر ز قفايش بريده شد
يعنى حيات كشته عشق از قفاى اوست

سر بر درش نهاده سلاطين بنده وار
تاج سر شهان جهان خاك پاى اوست

مرد خدا نمرده و از دل نمى رود
باغ بهشت و سينه عشاق جاى اوست

با زور و زر مطيع ستمگر نمى شود
آن كس كه سيد الشهدا رهنماى اوست

دردى كه بى دوا بود او مى دهد شفا
او خود طبيب و تربت پاكش دواى اوست

آن كس اميدوار به فرداى محشر است
كامروز على و آل على رهنماى اوست

هر كس در اين جهان به كسى اقتدا كند
اى خوش بحال آتكه على مقتداى اوست

خوشبخت آن كسى كه بود عاشق حسين
گفتار او هميشه به مدح و ثناى اوست

يارب حسينى از همه جا گشته نااميد
محتاج اين در است كه شاهان گداى اوست (294)


501

ملا حبيب الله سمامى و توسل به موسى بن جعفر

502

ملا حبيب الله بن ملا قربانعلى سمامى پس از اخذ اجازه از استادش ‍ شيخ ‌انصارى به موطن خود بازگشت و به تدريس و تربيت طلاب اشتغال ورزيد و در اوقات فراغت از شهر بيرون رفته در جاى خلوتى به دعا ومناجات مشغول مى شد و از حقوق شرعيه ارتزاق نمى كرد و خودزراعت برنج مى كرد.

مولف كتاب ((بزرگان رامسر)) گفته است : آقاى عبدالوهاب فريد نوه نامبرده برايم نقل كرد از قول پدرش شيخ محمد حسين كه : پدرم گفت : درهر مشكلى به حضرت باب الحوائج موسى بن جعفر عليه السلام متوسل مى شد و براى اين توصيه حكايتى را نقل كرد كه : هنگام رفتن به عراق از طربق بصره حركت كردم بدون اطلاع وارد پاسگاه شدم غافل از اينكه جواز سفر مى خواهند سوار قايق شدم مامور گمرك دولت وارد شد وجوازها را همه دادند من جواز نداشتم فورا به حضرت موسى بن جعفرمتوسل شدم . مامور گمرك مرا نديد پس از آنكه جوازها را گرفت وشمرد متوجه شد يك جواز كم است هر چه جستجو كرد كه مرا تشخيص بدهد نتوانست چندين بار سرشمارى كرد و جوازها را شمرد ديديك جواز كمتر از عدد افراد است اما مرا كه جواز نداشتم نمى توانست تشخيص دهد سرانجام اجازه عبور داد و به سلامت به نجف آمدم ، پس از چند سال روزى آن مامور را نزد مرحوم شيخ انصارى ديدم كه جهت زيارت آمده بود و از قضاياى عجيبى كه براى شيخ ‌نقل كرد همين داستان بود من در آن لحظه سكوت نمودم و خود رامعرف نكردم .

وى در سال 1302 ق در رامسر وفات كرد و جنازه اش در قم در جوار ابن قولويه دفن شد فرزندش شيخ محمد حسين در رثايش اشعارى گفته ازجمله اين بيت :

قد صار مدفونا فقلنا ويح ويح
مزاره جوار ابن قولويه (295)


503

آيت الله شاهرودى و جنازه شيخ حسن همدانى در راه زيارت كربلا ودادرسى امام زمان عليه السلام

مرحوم آيت الله العظمى سيد محمود شاهرودى (قدس سره ) حدود دويست و شصت بار از نجف اشرف تا كربلا پياده رفته اند حتى در سن نودسالگى اينطور زيارت رفتن را ترك نكردند.(296)


504

در مدرسه بزرگ مرحوم آخوند خراسانى شخصى بود به نام شيخ حسن همدانى از حاجى زاده هاى همدان و داراى هيكلى درشت در يكى ازمواقع زيارتى كه آيت الله شاهرودى قصد زيارت داشت شيخ حسن خدمت آقا عرض كرد: مى خواهم اين بار در خدمت شما و مانند شماپياده به كربلا مشرف شوم ، آقا فرمودند: چون شما به پياده روى عادت نداريد نمى توانيد با من همراه شويد.

شيخ حسن گفت : من از هر جهت از شما قويترم و مى توانم و اصرار زياد كرد،آقا قبول كرد پس به راه افتادند شيخ حسنتا يك فرسخ جلو جلو مى رفت و چون دو فرسخ از نجف دور شدند شيخ يواش يواش خسته شد ومقدارى ديگر كه راه رفتند شيخ عقب ماند و ديگر نتوانست راه برود و درهمانجا براى استراحت نشستند تا آنكه ظهر گذشت گرسنه و تشنه ماندندو در آن حوالى نه آب بود و نه آبادانى شيخ گفت : دلم درد گرفته است واشاره به آقا كرد كه قدرى دلم را مالش بده آقا هم مشغول ماليدن دل ايشان شد كه ناگهان شيخ شهادتين خود را گفت و از دنيا رفت .

آقا با يك جنازه در آن بيابان تنها ماند و هر چه تلاش كرد كه وسيله اى پيدا كندكه جنازه را بسوى نجف حمل كند فراهم نشد نزديك غروب آفتاب بودخيلى مضطرب و متحير مانده بود كه با اين جنازه چه كار كند در اين حال صداى سم اسبى را شنيد چون نظر كرد ديد يك اسب سوار با لباسهاى سفيد به زبان فارسى فرمود آقا سيد محمود شاهرودى چه شده است ؟ عرض كرد اين شيخ حسن به حرف من گوش نكرد و به همراه من آمد و اكنون متحيرم كه با اين چه كنم .


505

فرمودند حالا چه مى خواهى ؟ عرض كرد يك حيوان براى حمل جنازه به نجف اشرف چون زيارت اين سفر من مبدل به مرده كشى شده است ، پس آن آقا اشاره فرمود يك مرد عرب با الاغهاى خود آمد و فرمود يك حيوان بده به اين سيد، آب عرب يك الاغ آورد و رفت آقاى شاهرودى عرض كرد آقا سيد پول آن چقدر ميشود؟ فرمودند پول آن رسيده است ،عرض كرد اين حيوان را در نجف به چه كسى تحويل دهم ؟ فرمودندالاغ را رها كن خودش راه را بلد است و مى رود. عرض كرد اسم شماچيست ؟ فرمود عبدالله بن حسن عرض كرد در كجا شما را مى توانم ملاقات كنم ؟ فرمود: در پشت شهر نجف طرف راه مدينه نزديك كوره هاى آجرپزى ، آن آقاى اسب سوار خداحافظى كرد و رفت آنوقت آقاى شاهرودى تازه متوجه شد كه آن آقا امام زمان عليه السلام بوده است و افسوس خورد كه چرا قبلا نشناختم ، بالاخره حيوان را آورد و جنازه را كه به نظر خيلى سنگين مى آمد به آسانى و سبكى به روى حيوان نهاده و پس از مختصر وقتى به دروازده نجف رسيد وجنازه را در غسالخانه گذاشت و صدائى شنيد كه گفت : سيد محمودشاهرودى جنازه را آوردى ؟ آقا عرض كرد بلى سپس رفت به مدرسه و رفقا را خبر كرد صبح آمدند غسالخانه ديدند جنازه غسل داده حنوط و كفن شده حاضر و آماده است پس تشييع كردند و در وادى السلام دفن نمودند.(297)


506

آيت الله شاهرودى و نجات از مرگ به دادرسى امام زمان عليه السلام

507

مرحوم آيت الله شاهرودى در يكى از سفرهاى زيارتى كربلا كه با جمعى ازرفقا با پاى پياده حركت نمودند در محلى به نام حضرت سيد محمد درحدود معروف به ((سبع الدجيل )) سخت مريض شدند و شدت تب به حدى شد كه روى زمين افتادند و قدرت حركت نداشتند به رفقا فرمودندشما برويد و از فيض زيارت محروم نشويد وقتى برگشتيد جنازه مرا به نجف اشرف برده و در وادى السلام دفن كنيد، رفقا به دستورايشان حركت كردند و رفتند و ايشان پاى خوده را به قبله كشيد و در آن آفتاب گرم منتظر قدوم حضرت عزرائيل بودند كه ناگاه صداى سم حيوانى به گوش ‍ رسيد، از گوشه چشم نگاهى نمود ديد يك نفر چفيه سفيد سوار بر يك الاغ سفيدى آمد و پياده شد با زبان عربى فصيح گفت :(يا سيد محمود شاهرودى كيف انت ) عرض كرد (كماترى ) فرمود:كجايت درد مى كند؟ عرض كرد همه جاى بدنم درد ميكند. آن آقادست بر بدن او كشيد و به هر كجا دست آقا رسيد درد آرام گرفت تا اينكه برخاست و نشست ، پس آقا فرمود: سوار شويد عرض كرد: من حالم خوب است مى توانم پياده بروم شما سوار شويد حضرت فرمود نه چون شما مهمان ما هستيد بايد سوار شويد، آقاى شاهرودى سوار و آن آقاپياده حركت كردند بعد از چند دقيقه به روستائى كه نزديك شط دجله سمت سامراء به نام قلعه رسيدند آن آقا خداحافظى نموده و برگشت وآقاى شاهرودى آمد جلو قهوه خانه مشغول خوردن چاى و كشيدن سبيل شدند و راهى كه حدود يك روز لازم بود تا طى شود در مدت چنددقيقه طى شده بود بعد از مدتى رفقا از راه رسيدند در حالى كه مراقب پشت سرشان بودند كه ببينند از آقاى شاهرودى خبرى هست يا نه ؟چون وارد قهوه خانه شدند ديدند آقا سيد محمود اينجا نشسته چاى هم خورده خستگى را هم گرفته كانه هيچ راهى نرفته و مريض هم نبوده است . گفتند: چگونه خوب شدى و چگونه آمدى آقا فرمودند حدودسه ساعت است كه آمده ام و قصه را نقل كرد رفقا بدون اختيار صدازدند: اعجاز اعجاز اعجاز يعنى معجزه شده است .

اين دو قضيه را كه به صورت ناشناس با حضرت حجت روبرو شده بودند آيت الله شاهرودى اجازه نقل آن را دادند اما بعضى از قضايا كه به صورت شناخته شده خدمت حضرت صاحب الامر عليه السلام مشرف شده بودند اجازه نقل آن را ندادند. (298)


508

چند كرامات ديگر از آيت الله شاهرودى

مسافرى از آيت الله شاهرودى پولى خواست براى خرجى مسافرتش آقا نصف آن مبلغ در خواستى را دادند و فرمودند به همين مقدار هم كه همراه خود دارى ترا بس است .

از او پرسيدند آقا درست فرمودند؟ آن شخص پولهايش را بيرون آورد و شمرد درست همان قدر بود كه فرمودند.(299)

عربى آمد خدمت ايشان عرض كرد هيچ پول ندارم آقا فرمودند چرا دروغ مى گوئى يازده درهم در جيب دارى چون عرب از منزل آقا خارج شد من به او گفتم : اگر راست بگوئى چقدر پول دارى من نيم دينار به تو مى دهم ، چون پولهايش را بيرون آورد ديدم درست يازده درهم بود ما هم نيم دينار را داديم .(300)

پس از فوت مرحوم شيخ هرندى واعظ معروف فرزندان آن مرحوم آمدند نزد آيت الله شاهرودى از اذيت و آزار جنيان در منزل شكاين كردند ايشان فرمودند: برويد بر سر چاه منزل و بگوئيد: سيد محمود شاهرودى مى گويد از اينجا برويد و ما را اذيت نكنيد، همان دستور را عمل كردند و ديگر از آنها خبرى نشد.(301)


509

مردى گاوى داشت كه از شير آن ارتزاق مى كرد اين گاو پس از زائيدن از دادن شير امتناع مى كرد مرد آمد نزد آيت الله شاهرودى از دست گاو شكايت كرد آقاى شاهرودى از پسرش سيد على تكه كاغذى گرفت و بر آن با مداد نوشت ((ايتها البقرة لا تبخلى بلبنك )) يعنى اى ماده گاو در شير دادن بخل نكنن ، فرمود اين را از گردن گاو بياويز آن شخصى رفت و عمل نمود و حيوان هم رام شد بعد از چندى آن كاغذى گم شد و آن حيوان مجددا سركشى نمود صاحبش دوباره نزد آقا به شكايت آمد آقا فرمود: برو به گوش آن حيوان بگو: سيد محمود شاهرودى مى گويد: اى حيوان آرام باش و بخل نكن ، مرد به دستور عمل كرد گاو آرام شد.(302)


510

توسل آقا سيد على به قبر والد بزرگوارش آيت الله شاهرودى وحل مشكل او

حجت الاسلام و المسلمين آقاى حاج سيد على آيت الله زاده شاهرودى مى گويد: پس از فوت مرحوم والد (آيت الله سيد محمود شاهرودى ) دولت عراق يك قبض به مبلغ 464 دينار عراق بابت حق اسفالت خيابانها براى ما آورد، و روش آنها در وصول مطالبات دولتى از اين قرار بود كه سه مرتبه تذكر مى دهند و در مرتبه چهارم خودشان راسا اقدام به فروش املاك مى نمايند و طلب خود را برداشته و باقى را به صاحب ملك بر مى گردانند. خلاصه براى بار سوم كه به ما تذكر دادند من خيلى مضطرب شدم و هر چه فكر كردم كه خدمت كداميك از مراجع بروم و مطلب را با ايشان در ميان بگذارم وجدانم راضى نشد بالاخره به آقاى شيخ جعفر كرباسى تلفن كردم كه بلكه راه حلى به صورت قرض درست كند آن هم ممكن نشد، يادم آمد از فرمايش مرحوم والد كه در لحظات آخر عمر به خدمت ايشان عرض ‍ كردم آقا جان من خيلى خدمت كردم استدعا مى كنم به فكر من باشيد كه محتاج به كسى حتى درب خانه مراجع هم نشوم .


511

فرمودند در فكر تو هستم چون شب شد مطابق معمول رفتم مقبره آيت الله شاهرودى آن كاغذ اخطاريه آخر در جيبم بود. مردم رفتند آن سيدى را كه خادم مقبره بود مرخص كردم و گفتم درب مقبره را خودم مى بندم ، سپس ‍ برقها را خاموش كردم مگر لامپ مهتابى كوچك شمعى كه روى عكس آقا بود بعد ورقه اخطاريه را روى قبر زير صندوق نهادم و مانند حال حيات با ايشان صحبت كردم و عرض كردم آقا مگر خود شما نفرموديد كه در فكر شما هستم الان گير كرده ام و گريه كردم و خارج شدم و رفتم منزل فردا شب نيز مثل هميشه رفتم مقبره ناگاه حاج عباس كه از تجار نجف بود آمد و گفت : (سيدنا ابو صادق ) و در دستش يكدسته كاغذى زرد رنگى داشت داد به من گفت : اين پول را سيد فرستاده است پول را گرفتم رفتم منزل باز كردم ديدم مبلغ پانصد دينار است خيلى خوشحال شدم تلفن كردم به شيخ جعفر كرباسى كه فردا صبح بيائيد و پول شهردارى را ببريد بدهيد. گفتند: از كجا تهيه كردى ؟ گفتم بعدا مى گويم ، روز بعد مبلغ بدهى شهردارى را دادم و باقيمانده را خرج زندگى نموديم . من خيال مى كردم حاج عباس بعد از فوت والد مثل باقى مردم رجوع به آيت الله خوئى كرده است و وجوهات خود را به ايشان مى دهد پس از چند روزى ايشان را ديدم و گفتم : حاجى عباس ‍ قبض نمى خواهى ؟ گفت : چرا قبض رسيد خودتان را بدهيد، گفتم : شما فرموديد اين پول را سيد فرستاده است مقصود از سيد كيست ؟ گفت : خود مرحوم آيت الله شاهرودى است چون در فلان شب خواب ديدم كه در همان اطاق كوچك كه هميشه مى نشست شما هم بوديد، سيد امر فرمود: كه مبلغ پانصد دينار بدهيد به سيد على چون احتياج دارد من هم صبح زود رفتم بانك و پول گرفتم ولى شما را تا شب پيدا نكردم و چون شب شد آمدم در مقبره آقا شما را ديدم و پول را تقديم نمودم .(303)


512

حاج سيد على شاهرودى و آب نباتى كه مرده را زنده كرد

حجت الاسلام و المسلمين آيت الله زاده شاهرودى آقاى حاج سيد على نقل كرده اند: به اتفاق حاج عبدالرحمان بوشهرى و حاج شيخ موسى كرمانى از كربلا به سوى نجف پياده مى رفتيم و من به همرهان گفتم كه اين راه را كه انتخاب كرده ايد خطرى است و آب وجود ندارد قبول نكردند و من چون از آن دو كوچكتر بودم چيزى نگفتم تا رسيديم به جائى كه دچار بى آبى و گرفتار تشنگى شديم به حدى كه از حركت مانده و نشستيم ، كم كم از تشنگى حاج عبدالرحمان از تكلم افتاد و مشرف بر موت شد، پاهاى او را رو به قبله كشيده و به حاج شيخ موسى گفتم : تو عبا را بالاى سرش سايبان قرار بده تا من بروم شايد وسيله اى پيدا كنم ، پس من به هر طرف مى دويدم به طرف ماشينها هيچكس گوش به حرفم نمى داد و اعتنا نمى كرد آنقدر گرما و تشنگى بر من اثر كرد كه چشمم ديد اوليه را نداشت و گمان مى كردم كه آسمان را دود فرا گرفته است ، در همان حال به ياد عبارت مقتل حضرت سيد الشهداء عليه السلام افتادم كه نوشته است : ((حال العطش بينه بين السماء كالدخان )) يعنى حالت عطش طورى به آن حضرت اثر كرده بود كه جلوى چشمش تيره و تار شده بد مثل آنكه بين او و آسمان را دود پر كرده است .


513

به هر حال برگشتم ديدم حاج عبدالرحمان فوت كرده و حاج موسى هم قريب الموت است و قادر به حركت و تكلم نيست ، تقريبا دو ساعت به غروب آفتاب و يك فرسخ و نيم و به نجف اشرف فاصله داشتيم ، در آن هواى گرم با يك مرده و با يك محتضر مانده بودم كه چكار كنم و خودم نيز قدرت حركت نداشتم ، از ته دل صدا زدم : يا صاحب الزمان الان موقع آن است كه به فرياد رسى ، الله اكبر عجب حالى كه هيچ وقت فراموش ‍ نمى شود كه يك ماشين كوچك سياه رنگ كه به آن فورد آلمانى مى گفتند از طرف كربلا به نظر رسيد، با زحمت زياد عبا را روى سر خود حركت دادم ، خدا را شاهد و گواه مى گيرم كه گويا اين گرداندن عبا فرمان ماشين بود كه دور زد آمد طرف ما، در داخل ماشين يك راننده و يك آقائى كه شال سبز و چفيه و لباس سفيدى پوشيده بود و ابروهاى پيوسته و دندانهاى گشاده داشت و در سمت راست صورتش خالى سياه رنگ به چشم مى خورد و صورتى نورانى داشت و حدود سى الى چهل ساله به نظر مى رسيد بودند، با ديدن اين شخص تمامى گرفتاريها را فراموش كرده محو تماشاى آن قيافه نورانى شده بودم .

آن آقا به زبان فارسى فرمود: سيد على فرزند سيد محمود شاهرودى چه دارى ؟ عرض كردم : حاج عبدالرحمان مرده و حاج موسى نيز مرده يا در شرف مرگ است ، دستور دادند جنازه را داخل ماشين خوابانيديم و حاج موسى را در روى صندلى نشانديم و به امر آقا من نيز سوار شدم ، ماشين حركت كرد آن آقا با روى باز و لبخندزنان فرمودند اين پنج عدد آب نبات را بگير هر نفرى يكى شما سه نفر و يكى ديگر را به پدرت سيد محمود و يك دانه هم به مادرت زهرا بده و سلام مرا به پدرت سيد محمود برسان ، عرض ‍ كردم آقا حاج عبدالرحمان مرده است ، فرمود در دهان او بگذار، و الله با زحمت دهان او را باز كردم ، چون خشك شده بود و آب نبات را به زور داخل دهانش كردم ، همين كه وارد دهانش شد ديدم مثل بچه كه پستانك مى مكد آن را مكيد و برخاست نشست كه من خنديدم و گفتم : اى خدا مرگت دهد اى جانور حرام شده زنده شدى تو كه مرده بودى ، از حرف من آقا تبسم فرمود و فرموند: اين عجب نيست ، اما من و حاج موسى چون آن آب نباتها را به دهان گذاشتيم مثل اين بود كه هيچ تشنه و گرسنه نبوده ايم و اجساس كرديم كه حالت نشاط كامل داريم .

چون وارد نجف شديم ، تا جلوى بازار بزرگ ما را آوردند و فرمودند سلام ما را به پدرت برسان ، و من چون وارد خانه شدم ديدم كه آقاى ابوى تازه از سرداب بيرون آمده مشغول خوردن چاى بودند. آب نباتها را تقديم پدر و مادرم نمودم و موضوع را مفصلا خدمت ايشان شرح دادم .

مرحوم والد فرمود: يقينا آن آقا حضرت حجت عليه السلام بودند چرا پاى ايشان را نبوسيدى ، اما همان كه آن حضرت را خندانيدى موجب دخول در جنت خواهد شد.

چون خندانيدن پيغمبر و امام عليهم السلام سبب غفران و دخول در بهشت است .(304)


514

انتظار فرج و ظهور حضرت مهدى (ع )

شعرى از مولف


515

اى داد خواه و دادرس شيعيان بيا
اى دستگير و ياور مستضعفان بيا

از پا فتاده ايم و نمانده دگر رمق
اى دوست تا كه هست به تن نيمه جان بيا

اى يوسف زمانه كه اندر فراق تو
بس گريه كرده كور شده ديدگان بيا

از بس كشيده ايم به راه تو انتظار
ديگر نمانده طاقت و تاب و توان بيا

هر چند جايگاه تو عرش برين بود
بارى براى سر كشى فرشيان بيا

از حد گذشت ظلم و جهان پر شد از فساد
اى دست غيب و مصلح كل جهان بيا

ما جمله زنده ايم به يمن وجود تو
اى قلب و قطب عالم كون و مكان بيا

از بهر يارى تو همه صف كشيده اند
هستند منتظر همه پير و جوان بيا

عجل على ظهورك يا صاحب الزمان
خون از فراق توست دل دوستان بيا

قرآن شده غريب و توئى غائب از نظر
دلها ز غصه خون شده قدها كمان بيا

روشن شدست آتش جنگ از چهار سوى
از حد گذشته ظلم ابرقدرتان بيا

آثارى از عدالت و احسان نمانده است
اى داد خواه و منتقم شيعيان بيا

اين حب جاه و عشق رياست نموده كور
هم برده عقل از سر اين رهبران بيا

تا كى ز پشت پرده تماشا كنى و ما
باشيم زير چكمه شمر و سنان بيا

اى دست انتقام برون شو ز آستين
ما را نمانده طاقت و تاب و توان بيا

شيران به زير كنده و زنجير در عذاب
آزاد رو بهان و ددان و سگان بيا

ظالم شده مسلط و مظلوم بى پناه
از بهر دستگيرى بيچاره گان بيا

از خاك زير پاى تو مانند توتيا
چون سرمه مى كشند به چشم ، عاشقان بيا

ما در اداى حق تو حقا مقصريم
اما توئى كريم و توئى مهربان بيا

ما لايق لقاى تو هر چند نيستيم
اما به پاس حرمت آن لايقان بيا


516
ما صاحب خطا و توئى صاحب عطا
خود رامكش كنار از اين عاصيان بيا

از كرده هاى خويش حسينى است شرمسار
او را حساب كن يكى از بندگان بيا(305)


517

داستان ازدواج حضرت امام خمينى (قدس سره )

518

خانم فريده دومين دختر حضرت امام خمينى (قدس سره ) در باره ازدواج حضرت امام چنين شرح مى دهند: آقا (امام خمينى ) با آقاى ثقفى (صاحب تفسير روان جاويد در 5 جلد و تاليفات ديگر) يك دوست مشترك داشتند به نام آقاى لواسانى (آيت الله حاج سيد محمد صادق لواسانى ) ايشان وقتى فهميده بودند كه ((امام )) مى خواهند ازدواج كنند گفته بودند آقاى ثقفى دو سه تا دختر دارند و خيلى خوبند شما اگر مى خواهيد ازدواج كنيد يكى از آنها را بگيريد، آقا هم گفته بودند شما خواستگارى كنيد. آقاى لواسانى به قصد خواستگارى پيش آقاى ثقفى مى آيند. آقاى ثقفى مى گويند: از نظر من ايرادى ندارد، اما بايد خودشان راضى شوند، بعد استخاره مى كنند چنانچه خانم (مادرم ) مى گفتند: من مردد بودم كه قبول كنم يا نه ، چون پدر و مادرم در تهران و من در قم باشم برايم خيلى سخت بود كه از پدر و مادرم جدا شوم بخصوص از مادر بزرگى كه بزرگم كرده بود بدين خاطر تصميم گرفتم فردا كه قاصد آمد بگويم : نه ، همين كه اين تصميم را گرفتم شب خواب ديدم كه يك باغ بزرگى است و من با كارگرمان در اين باغ قدم مى زديم تا اينكه به يك اتاق بزرگى رسيديم ، كارگرمان سرش را به شيشه گذاشت و داخل را نگاه كرد من نيز جلو رفته و نگاه كردم ديدم در بالاى اتاق آقاى سيدى است چهار شانه و نورانى و عمامه مشكى بر سرش ‍ نشسته است در يك طرف او آقائى با حالت احترام و دوزانو نشسته و عمامه سبز بر سر دارد در طرف ديگرش خانمى نشسته و نقاب به رو و چادرى مشكى بر سر و در دو طرف آنها دو جوان كم سن و سال با عمامه هاى سبز نشسته اند، از كارگرمان پرسيدم اينها كى هستند؟ گفت : آنكه در وسط نشسته پيامبر - صلى الله عليه و آله - و در كنارش حضرت على - عليه السلام - است آن خانم هم حضرت فاطمه - عليها السلام - است و آن دو جوان امام حسن و امام حسين - عليهما السلام - هستند، من شروع كردم به قربان و صدقه رفتن آنها.

كارگرمان گفت : تو كه اينها را دوست ندارى چرا قربان صدقه شان مى روى ؟ گفتم : اينها را دوست ندارم ؟! خيلى دوست دارم اينها پيغمبر و امامان من هستند و دوستشان دارم همين طور كه با آن كارگر دعوا مى كردم از خواب بيدار شدم ناگهان در عالم خواب و بيدارى گفتم : نكند اينكه مى خواهم بگويم نه اين معنا را دارد.

اين خواب را براى مادر بزرگم تعريف كردم ايشان گفت : آن جوان سيد، مرد خوبى است ، خواستگارى او را رد نكن قسمت همين است .


519

دخترى كه به وسيله راهنمائيهاى امام در خواب از نگرانى ازدواج با همسرش رهائىيافت

دخترى مى گويد: من خيلى به خوابهاى خودم اعتقادى نداشتم ولى مدتى پيش شبى كه قرار بود فردايش شخصى به خواستگارى من بيايد در خواب حضرت امام خمينى را ديدم كه فرمودند: ازدواج تو با اين شخص خيلى سريع انجام خواهد گرفت ، اتفاقا بعد از يك هفته بدون هيچ مانعى جشن نامزدى انجام گرفت ولى كم كم افراد خانواده من از جمله مادرم و خواهر و برادرانم نظرشان برگشت و گفتند: او هيچ چيزى ندارد تو در يك خانه كوچك پيش همه در يك اطاق چگونه زندگى مى كنى ، از اين جهت دلهره و ناراحتى عجيبى دامنگيرم شد، آرام و قرارم از دست رفت ، چون به امام خيلى علاقمند بودم زياد به ايشان متوسل شدم تا اينكه شبى در خواب ديدم امام با همه اعضاى خانواده اش به منزل ما آمده اند و من مشكلم را با خانم حاج احمد آقا مطرح كردم ، ديدم ايشان مقدارى كارت عروسى به من دادند و گفتند: اين كارت عروسى شما است كه امام با خط خود نوشته است و من از اين خواب بسيار خوشحال شدم ولى باز جرات نكردم در اين باره صحبتى كنم تا اينكه بار سوم امام را در خواب ديدم كه با عصبانيت فرياد زده فرمودند: مگر نگفتم همين خوب است .


520

در اين موقع بيدار شدم با اين حال اندوهى دلم را گرفته بود نمى دانستم چگونه اعضاى خانواده را راضى كنم تا اينكه به مسجد آمدم و مجله پيام زن به دستم آمد، وقتى كه صحبتهاى دختر امام را در مورد ازدواج شخص ‍ امام و خصوصا خوابهائى كه همسرشان ديده بودند خواندم كه چگونه اين مسائل در مورد شخص ايشان هم بوده يكدفعه قوت قلبى پيدا كردم و دلگرمى و اطمينان قلبى به من دست داد، پيش مادرم رفته خوابهائى را كه ديده بودم و مطالب مجله را همه را تعريف كردم . خلاصه همه چيز تمام شد و همه نگرانيها و دلهره ها از بين رفت .(306)


521

بخش هفتم : تيز هوشى و لطيفه گوئى

522

اسلام دين تحقيق هم براى پيروان و هم براى رهبران

قرآن كريم اساس حيات فرد يا جامعه را ((تحقيق )) مى داند خواه در باره تابعان پيرو، خواه در باره رهبران متبوع ، يعنى هم به پيرو دستور تحقيق مى دهد تا دنبال هر كس نرود و هم به رهبر فرمان تدقيق مى دهد (كه بدون داشتن لياقت رهبرى ) هر كسى را به دنبال خود فرا نخواند.

در باره پيروى مقلدانه كه تقليد آنها نيز به تقليد از ديگران است نه به تحقيق خود چنين مى فرمايد:

((و من الناس من يجادل فى الله بغير علم و يتبع كل شيطان مريد)).(307)

برخى بدون آگاهى در باره خدا به جدال مى پردازند و چون مقلد بى اطلاعند پيرو هر شيطان متمرد و سر كش خواهند شد.

و درباره رهبرى جاهلانه كه راهنمائى آنها هوس مدارانه است چنين فرموده است :

((و من الناس من يجادل فى الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير)).(308)

بعضى بدون برهان علمى يا كشف معنوى صحيح يا پيروى از وحى الهى سمت رهبرى ديگران را به عهده گرفته تا گروهى را گمراه نمايد...

آيه اول ناظر به پيروى ناآگاهانه است كه مايه پيروى هر شيطان سركش ‍ خواهد شد و آيه دوم ناظر به رهبرى جاهلانه است كه پايه اضلال از راه خدا خواهد بود، اين اصل كلى همگان را در هر رشته خاص دين شناسى در وسع خود به تحقيق وادار مى كند.(309)


523

امام صادق (ع ) علت قوه و ضعف عقل و هوش را بيان فرمود

524

در جلد اول بحار از علل الشرايع با سناد خود از اسحاق روايت نموده است كه گفت : گفتم به حضرت صادق (ع ) كه با بعضى از مردم تكلم مى نمايم هنوز بعضى از كلامم را گفته و بعضى از نگفته ام مى بينم تمام كلام مرا فهميده است و با بعضى ديگر حرف مى زنم و تمام كلامم را كاملا توضيح مى دهم و او پس از شنيدن كلام من تمام حرفهاى مرا به همان قسم تقرير و بيان مى كند بدون كم و زياد شدن و با بعضى تكلم مى كنم و او كلام مرا نمى فهمد و بعد از تمام شدن كلام من مى گويد دوباره بگو نفهميدم .

حضرت صادق (ع ) فرمود: اى اسحاق آيا مى دانى سر و جهت اين اختلاف را؟ عرض كردم نه يا بن رسول الله . فرمود: آنكه با او تكلم مى كنى و هنوز كلام تو تمام نشده كلام و مطلب تو را مى فهمد آن كسى است كه عقل او با نطفه او عجين شده و مخلوط به همديگر شده اند و اما آن كسى كه چون تو با او تكلم مى نمائى بعد از تمام شدن كلام تو مطلبت را مى فهمد او آن كسى است كه تركيب شده و عطا گرديد عقل او در شكم مادر و بعد از انعقاد نطفه عقلش به او عنايت شده است . و اما آن كسى كه بعد از تمام شدن كلام تو باز هم نمى فهمد و مى گويد اعاده نما كلام خود را او آن كسى است كه تركيب شده و عطا شده عقلش به او در حالى كه بزرگ شده بوده يعنى در اوائل بلوغ عقل به او عطا شده است .(310)

امام كاظم عليه السلام : اى هشام نور تن در چشم است پس اگر ديده روشن باشد همه تن از نور آن روشنى مى گيرد و روشنى روح با عقل است پس اگر انسان عاقل و خردمند باشد پروردگار خود را مى شناسد و چون پروردگار را شناخت در دين خود بصيرت پيدا مى كند و چون كسى پروردگار خود را نشناسد دينى براى او باقى مى نماند و همانطورى كه تن جز با جان زنده نمى ماند دين نيز جز با نيت خالص بر پاى نمى ماند و نيت خالص نيز با عقل استوار نگردد.(311)

امام رضا عليه السلام فرمود: ((خليل كل امرء عقله وعدوه جهله )).

فرمود: دوست هر كسى عقل و هرد اوست و دشمن هر كس جهل و نادانى اوست .(312)


525

نعمت عقل و على (ع ) جانشين عقل كل است نه ...

ارزش آدم نه با سيم و زر است
حشمت و دولت نه با گاو و خر است

تاج شاهى آدمى را فخر نيست
عقل سلطان پاى تخت او سر است


526
هر كه را در سر نباشد عقل و هوش
گر چه باشد شاه آخر نوكر است

عقل انسان را هدايت مى كند
عقل اندر كشور تن رهبر است

عقل و دانش دين و بينش هر كه داشت
او عزيز و افتخار كشور است

پيروى از دين و ايمان گر كند
آدمى زاد از ملائك برتر است (313)

گر كند از نفس و شهوت پيروى
از سگ و از گرگ و گربه بدتر است

عقل سلطان است و علم او را وزير
با وجود اين دو سالم كشور است

گر نباشد عقل عبادت باطل است
زحمت بى حاصل اندر محشر است (314)

كسب دانش عقل را روشن كند
شخص بى علم و هنر كور و كراست

آدم بى عقل و بى علم و كمال
در حقيقت چون درخت بى بر است

نيست او را بهره اى جز سوختن
چوب بى بر عاقبت خاكستر است

كله بى عقل كمتر از كدوست
چون كدو را خير و جاهل را شر است

پير دنيا ديده و با تجربه
در ميان قوم چون پيغمبر است (315)

مصطفى چون عقل كل عالم است
بر تمام اهل عالم سرور است

هيجده ذيحجة در خم غدير
گفت جاى من خليفه حيدر است

جاهلان را جاى پيغمبر خطاست
كى خطاكارى عدالت گستر است

مصطفى فرمود در مدح على
شهر علمم من على او را در است (316)

پس چرا با آن همه نص جلى
جاى آن حضرت كسان ديگر است

اى حسينى دست زن بر دامن
آنكه او ساقى حوض كوثر است


527

كلام امام حسن مجتبى در معنى سياست

حضرت امام حسن مجتبى - عليه السلام - به فرزندان خود مى فرمود: دانش بياموزيد زيرا شما امروز بچه ايد اما فردا بزرگان قوم خود خواهيد بود (و مردم بايد اشما استفاده كنند).


528

در مورد سياست در پاسخ كسى كه پرسيد نظر شما در مورد سياست چيست ؟ فرمود: سياست آن است كه حقوق خدا و حقوق زنده ها و حقوق مرده ها را مراعات كنى . مراعات حقوق خدا به اين است كه آنچه واجب كرده است انجام دهى و از كارهائى كه نهى كرده است پرهيز نمائى .

و مراعات حقوق زنده ها به اين است كه وظائفى كه در ارتباط با برادران دينى دارى انجام دهى و از خدمت به امت كوتاهى نكتى . و نسبت به ولى امر امت ، مادامى كه او نسبت به امت اخلاص دارد اخلاص داشته باشى و اگر از راه داست منحرف شد صداى اعتراضت را بلند كنى .

و اما مراعات حقوق اموات به اين است كه نيكيهاى آنها را بگوئى از بديهاى آنها صرفنظر كنى زيرا خدا به حساب آنها خواهد رسيد.(317)


529

معنى عقل و عاقل در فرهنگ اسلام

عاقل و ديوانه در فرهنگ عوام معنايش روشن است اما در فرهنگ اسلام ((العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان )) عقل آن است كه به وسيله آن خدا پرستش شود و بهشت به دست آيد، اما آنچه در افراددى مانند معاويه است عقل نيست شيطنت است .

يكى از مسيحيان نجران كه شخصى با وقار و هيبت و خوش بيان بود وارد مدينه شد به رسول خدا گفتند: شخص بسيار عاقلى است . رسول خدا فرمود: نگوئيد عاقل است ، عاقل كسى است كه موحد باشد و به دستورات الهى عمل كند. يعنى مسيحى كه موحد نيست چطور عاقلش ‍ خوانيد؟

رسول خدا به جماعتى برخورد، سبب جمع شد نشان را پرسيد گفتند: ديوانه اى اينجا است دور او جمع شده اند: فرمود: او ديوانه نيست بلكه بيمار است ، ديوانه واقعى كسى است كه متكبر باشد و مردم از شر او در امان نباشند و به خير او اميدى نداشته باشند.

امام صادق عليه السلام فرمود: كسى كه هر چه از او پرسند جواب دهد ديوانه است ، يعنى عاقل كسى است كه هر چه نمى داند بگويد نمى دانم و از گفتن نمى دانم ناراحت نباشد.

در فرهنگ اهل دنيا هر چه مال اندوخته شود باقى است و هر چه خرج شود فانى است اما قرآن مى فرمايد: ((ما عندكم ينفدوما عندالله باق )) هر چه پيش خود نگاه داريد فانى است و هر چه در راه خدا خرج كنيد باقى است .(318)


530

531

كلام امام حسين (ع ) در مقام و معنى رهبرى حق وباطل

حضرت امام حسين عليه السلام درباره پيشوا و رهبر فرموده است :

((فلعمرى ما الامام الالحاكم بالكتاب القائم بالقسط والدائن بدين الله الحاسب نفسه على ذات الله والسلام )).

به جانم سوگند امام و پيشوا نيست جز آنكه بر طبق كتاب خدا، حكومت كند، عدالت را بپا دارد، متدين بدين الهى گردد و در برابر خداى متعال حسابگر نفس خود باشد والسلام .(319)

مردى از امام حسين عليه السلام از معنى آيه :

((يوم ندعوا كل اناس بامامهم )).

يعنى : روزى كه هر گروهى با امام و پيشواى خود خوانده شود، سوال كرد امام فرمود:

امام دعا الى الله قاجابوه اليه ، و امام دعا الى الضلالة فاجابوه اليها، هولاء فى الجنة و هولاء فى النار و هو قول الله عزوجل : فريق فى الجنة و فريق فى السعير)).

امام فرمود: پيشوا و رهبرى مردم را به سوى خدا مى خواند و مردم نيز حرف او را اجابت نمايند

و پيشوا و رهبر ديگرى نيز مردم را دعوت به سوى گمراهى و ضلالت مى كند و گروهى حرف او را مى پذيرند. گروه اول را بهشتند و گروه دوم در دوزخ و آتش جاى خواهند داشت .

و همين معنى فرموده خداست كه فرموده : جمعى در بهشت و دسته اى در جهنم هستند.(320)


532

على (ع ) شرط رهبرى را بيان فرمود

امام محمد باقر عليه السلام فرمود: حضرت امير، على عليه السلام نماز صبح را در وقت فضيلت مى خواند و تا اول آفتاب به تعقيب نماز اشتغال داشت ، موقعى كه خورشيد طلوع مى كرد عده اى از افراد فقير و غير فقير گردش جمع مى شدند به آنان احكام دين و قرآن مى آموخت و در ساعت معين به كار تعليم خاتمه مى داد و از جا حركت مى كرد.


533

روزى از مجلس درس خارج شد در بين راه بامرد جسورى بر خورد نمود و درباره آن حضرت كلمه قبيحى گفت : (راوى حديث مى گويد: امام باقر نفرمود آن مرد بى ادب كه بود و نامش چيست ). على عليه السلام از شنيدن آن سخن دوباره به مسجد برگشت وبه منبر رفت و دستور داد مردم را خبر كنند تا در مسجد گرد آيند بقدر كافى جمعيت آمد و آن مرد بى ادب نيز در مجلس حضور يافت ، حضرت پس از حمد باريتعالى فرمود:

محبوبتر از هر چيز نزد خداوند و نافعتر ازهر چيز براى مردم پيشواى بردبار و عالم به تعاليم الهى است و چيزى مبغوضتر نزد خدا و زيانبارتر براى مردم از نادانى و بى صبرى رهبر نيست ، بعد چند جمله اى درباره انصاف و طاعت الهى سخن گفت .

((ثم قال : اين المتكلم آنفا فلم يستطع الانكار فقال ها، اناذا يا اميرالمؤ منين فقال (ع ) اما انى لو اشاء لقلت او تعفو و تصفح فانت اهل لذالك فقال (ع ): عفوت و صفحت )).(321)

سپس فرمود: كسى كه ساعت قبل سخنى به زبان آورد كجاست ؟ مرد جسور كه نمى توانست گفته خودش را انكار نمايد به صداى بلند گفت : يا اميرالمؤ منين اين منم كه در مجلس حاضرم حضرت فرمود: اما من اگر بخواهم گفتنى ها را با حضور مردم مى گويم مرد كه خود را در معرض هتك و رسوائى مى ديد پيشدستى كرد و بلافاصله گفت : و اگر بخواهى عفو مى كنى و مى بخشى كه تو شايسته چشم پوشى و گذشتى . حضرت فرمود: بخشيدم و عفو نمودم .

به امام باقر عرض شد كه على عليه السلام چه مطالبى را با حضور مردم مى خواست بگويد؟ فرمود: سوابق و اوصاف ناپسند او را.(322)


534

شرايط رهبرى جامعه

يك مجتهد بايد زيركى و هوش و فراست هدايت يك جامعه بزرگ اسلامى را حتى غير اسلامى را داشته باشد.

مجتهد زمانى خواهد توانست در مسند افتاء و اجتهاد موفق باشد كه چنين بينش و جامع نگرى بى نصيب نباشد مجتهد بايد به مسائل زمان خود احاطه داشته باشد دسيسه ها را از قبل پيش بينى كند و پاسخهاى لازم و مناسب را آماده سازد و علاوه بر علم و تقوا و زهد كه در خور شان مجتهد است واقعا مدير و مدبر باشد.


535

از اين بالاتر بنا به فرموده امام خمينى (ره ) اصل اجتهاد يك مجتهد مبتنى بر چنين بينشى خواهد بود، و اگر فردى تمام ويژگيهاى علمى مورد نياز براى اجتهاد را دارا بود و از نظر بحث و تحقيق به مرتبه عالى رسيده باشد اما از جنبه تشخيص و تصميم داراى ضعف بوده و فاقد ژرف نگرى و آينده انديشى باشد، چنين فردى مجتهد نخواهد بود و صلاحيت به دست گرفتن زمام جامعه را نخواهد داشت و اين فرد در مسائل اجتماعى و حكومتى نمى تواند دخالت كند.(323)


536

شرائط حاكم و رهبرى و آئين سرورى

حاكمى كه مى خواهد از قانون عدالت ورعيت پرورى و دادگرى تجاوز نكند بايد اين امور را داشته باشد:

1 - در هر حال توكل به خدا داشته و توفيق انجام هر مهمى را از درگاه رب الارباب مسئلت نمايد.

2 - در هر امرى از امور بقدر مقدور پاس شريعت و حفظ احكام اسلام را رعايت نمايد.

3 - به گماشتگان و دولتمردان و ماموران و مسولان مجال ظلم و تعدى به حقوق رعيت ندهد.

چه نالد ز ظالم كه در دور توست
كه هر جور او مى كند جور توست

نه سگ دامن كاروانى دريد
كه دهقان نادان كه سگ پروريد

بلكه به اين نيز اكتفا نكند حفظ و حراست اطراف مملكت از دشمنان بر ذمه همت خود لازم شمارد و در امنيت طرق و شوار(ع ) سعى نمايد.

چو دشمن خر روستائى برد
ملك باج ده يك چرا مى خورد

حرامى خرش برده سلطان خراج
چه دولت بماند در آن تخت و تاج

4 - چون خواهد نائبى و نماينده اى تعيين كند و زمان اختيار جمعى را به دست او بدهد تا او را امتحان نكند مسلط بر شهرى ننمايد و اكتفا ننمايد به كاردانى و سياست و هوش او بلكه ابتدا نقد گوهر او را بر محك امتحان زده پاكى و ناپاكى باطن او را امتحان نمايد. اگر او كسى را بر رعيت بگمارد كه خيانتكار باشد غبار بدنامى آن بر صفحه و جنات او خواهد ماند و دعاى مظلومان نيز به او خواهد رسيد و اين خال عار بر جبهه او در روزگار باقى خواهد ماند.

رياست براى كسانى خطاست
كه از دستشان دستها بر دعاست

كسى بايد از داور انديشه ناك
نه از رفع ديوان و زجر هلاك

5 - در استفسار احوال عمال و نواب خود نهايت اهتمام را داشته باشد و كيفيت رفتار آنها را با ملت و رعيت با دقت زير نظر بگيرد:


537
تا بود آگاه از احوال هر نزديك و دور
بر فراز تخت از آن جا داده ايزده شاه را

6 - حشمت فرمانفرمائى و شوكت جهانبانى مانع از دادرسى بيچارگان و مظلومان نشود و به تظلم بى ادبانه فقيرانى كه خدا امرشان را به او محول كرده گوش دهد و راه آمد و شد ملت به وسيله فراشان نبندد.

آرى هر كه سر شد درد سرش بايد كشيد و هر كه سرور شد به زيردستان بايد بخشيد.

الا تا به غفلت نخسبد كه قوم
حرام است بر چشم سالار قوم

نيايد به نزديك دانا پسند
شبان خفته و گرگ در گوسفند

حرام است بر پادشه خواب خوش
كه باشد ضعيف از قوى باركش

تو خوش خفته اى در حرم نيم روز
غريب از برون گو به گرما بسوز

7 - آنكه چون شكوه مظلومى را شنيد در تحقيق صدق و كذب آن كوشش ‍ كند.

8 - از بدعت نهادن پرهيز كند چون تا قيام بدنامى آن مانند قير دامن او را لكه دار مى كند و هر لحظه مستوجب لعنت خواهد شد.

چنان زى كه ذكرت به تحسين كنند
چو مردى نه بر گور نفرين كنند

نبايد به رسم بد آئين نهاد
كه گويند لعنت بر آن كاين نهاد

بسا نام نيكوى پنجاه سال
كه يك كار زشتش كند پايمال

9 - هر گاه خطائى يا لغزشى از كسى صادر شود تعجيل در عقوبت او ننمايد و تا ممكن است قلم عفو بر آن كشد چنانچه اميرالمؤ منين عليه السلام فرموده است : ((جمال السياسة العدل فى الامرة و العفو مع القدرة )).

يعنى زيبائى و جمال شهريارى و حسن مملكت دارى عدل نمودن در هنگام فرمانفرمائى و در هنگام قدرت بر انتقام عفو فرمودن است . ((حلاوة العفو الذ من الانتقام )).

10 - از همه مهمتر از لوازم حكومت و سرورى اين است كه از استيفاى لذائذ نفسانيه و پيروى از قوه شهوانيه اكيدا پرهيز كند و عنان نفس را از ملاهى باز دارد و همه همت خود را براى آسايش ملت وادارد.

سكندر كه او ملك عالم گرفت
پى جستن كام خود كم گرفت


538

على عليه السلام فرمود: راس الافات الوله باللذات . سر همه آفتها شفيته شدن به لذتها است كه اگر شهوت را بپردازد رعيت به او اقتدا كند.

شنيدم كه در وقت نز(ع ) روان
به هرمز چنين گفت نوشيروان

كه خاطر نگهدار و درويش باش
نه در بند آسايش خويش باش

نياسايد اندر ديار تو كس
چو آسايش خويش خواهى و بس (324)


539

داستان مرحوم فرهاد ميرزا و تدبير او در رهائى دختر تاجر از دست جنايتكاران

مرحوم فرهاد ميرزا معتمد الدوله مولف قمقام زخار در خصوص زندگانى حضرت امام حسين عليه السلام و حاكم شيراز روزى به قصد تفرج و سياحت به همراه عده اى به سوى باغ تخت حركت مى كرد، زنى پاى برج يكه و تنها ايستاده بود، چون كالسكه حاكم شيراز بدانجا رسيد زن پاكتى به دست فرهاد ميرزا داد، شاهزاده پاكت را باز كرده و خواند ديد چنين نوشته است : اولا من از خاندان نجيب و فاميل دارم دخترى دارم كه تنها فرزند من است به سن چهارده سال به اين نشانى و علامت ، قريب يك ماه است آن دختر مفقوده شده تاكنون محض حفظ شرف به كسى اظهار نكرده ايم و در مقام تفحض بر آمده اثرى نيافتيم . اكنون كه كارد به استخوان رسيده لابد شدم به حضرت والا اخطار كردم و خيلى بعيد است كه در حكومت شخصى مثل حضرت اقدس والا چنين ظلم و ستمى به خاندان نجيب برسد و شما غافل باشيد و اگر چنين است ((اشكوا بثى و حزنى الى الله )) و چنانچه اين مرحمت را درباره ما بفرمائيد كه او را پيدا كنيد قطع نظر از خدمت به عالم شرافت و عصمت و انسانيت ، موجب خوشنودى خدا و رسول خواهد بود و پنجاه ليره كه در كفن خود ذخيره كرده ام تقديم مى كنم و مستدعى آنكه كسى هم ملتفت نشود چرا كه ما آبرو داريم و رسوا مى شويم .

به غير ساتر و ستار اسم اعظم نيست
كه بهترين صفات است عيب پوشاندن


540

از خواندن اين كاغذ چنان پريشان مى شود كه دنيا را نظرش تيره و تار شده فورا به كالسكه چى مى فرمايد كه : كسالت پيدا كردم و حال باغ رفتن را ندارم ، كالسكه را برگردان به شهر و فورا بر مى گردد، و تمام افراد متحير بودند كه چه اتفاق افتاد كه شاهزاده برگشت .

شاهزاده پياده شد و در ارك رفت ، سه روز و سه شب اين مرد بزرگ نه غذاى درستى خورد و نه با كسى حرف زد و همه متحير بود كه به چه تدبيرى دختر را پيدا كند كه نه كسى مطلع شود و هم او را پيدا كند.

زنى بود از اهل كردستان بنام ((پرى جان )) فرهاد ميرزا خيلى به آن زن اعتماد داشت و تمام پيغامهاى شاهزاده به وسيله آن زن به هر كسى رسيد، گفت : باجى پرى جان چند سال است نمك مرا مى خورى ؟ عرض كرد: قربان گوشت و پوست و استخوان من از نعمت حضرت والا پرورش يافته . گفت : مقصود اين است كه در اين مدت يك خدمت شايسته و لايق نكرده اى ، اكنون مى خواهم خدمتى كنى آيا از عهدش بر مى آئى يا نه ؟ عرض كرد: بفرمائيد البته كوتاهى نخواهم كرد.

شاهزاده فرمود: محرمانه من يك صيغه مى خواهم پيدا كنى ولى خيلى در خفا كه مبادا شاهزاده خانم بفهمد و خيلى مايلم از خاندان تجار باشد و آن نشانه هاى در كاغذ را ذكر مى كند، پرى جان قبول كرده فردا صبح به تمام دلالها سفارش مى دهد كه اگر دخترى به اين نشانيها پيدا كنيد به جهت شاهزاده شايسته انعام خواهيد بود.

چون باجى پرى جان به تمام خانه ها مى رفت راه و چاره را خوب بلد بود، خلاصه هر كس دختر خوشگلى داشت به سراغش مى رفت و شب مى آمد به شاهزاده معرفى مى كرد وى قبول نمى كرد و مى فرمود: حتما بايد آن نشانيها را داشته باشد.


541

ده روز گذشت تا اينكه شبى شاهزاده گفت : پرى جان چكار كردى ؟ عرض ‍ كرد: پيره زنى را پيدا كرده ام دخترى با اين صفات كه مى فرمائيد او داشته ولى نزديك يك ماه است او را شوهر داده شاهزاده مى پرسد ممكن است خود آن پيره زن را بياورى ؟ عرض مى كند: بلى ، فردا شب پيره زن را مى آوردت شاهزاده مى فرمايد: پيره زن شنيده ام كه دخترى به اين خصوصيات را تو دلالى كرده به شوهر داده اى ؟ عرض كرد: بلى . مى فرمايد: ممكن است او را راضى كنى كه به عقد انقطاع ما در آيد. عرض مى كند: خير. مى پرسد: چرا؟ به تو چقدر حق الزحمه داده اند عرض مى كند: پانزده تومان . شاهزاده مى فرمايد: من پنجاه تومان مى دهم . زن مى گويد: افسوس ‍ كه دير خبردار شدم . اى كاش يك ماه قبل اين فرمايش شده بود. ولى وعده پنجاه تومان زانوهايش را سست كرد. عرض كرد فردا شب او را مى بينم و راضى مى كنم اگر راضى شد به پرى جان خبر مى دهم . پيره زن رفت فردا شب دوباره با پرى جان آمده گفت : با هزار زحمت طرفين را راضى كرده ام شاهزاده گفت : پيره زن قبل از اينكه او از شوهرش جدا شود بايد او را بياورى من ببينم شايد شوهرش او را رها كرد و مورد پسند ما هم نشد آنوقت او آواره مى ماند. پيره زن به طمع پنجاه تومان قول داد فردا شب دختر را بياورد شاهزاده دستور داده جائى را قرق كردند و در خلوت نشست تا اينكه باجى پرى جان و پيره زن با دخترى وارد شدند.

يك دفعه چشم دختر كه به شاهزاده افتاد بلند بلند شرو(ع ) به گريه كرد، پيره زن دست و پاى خود را گم كرده هر چه به او اشاره مى كند گريه دختر بيشتر مى شود. شاهزاده كه نكته را متوجه بوده به پيره زن نهيب مى زند و دختر را پهلوى خود مى نشاند و به ملايمت دلدارى مى دهد و مى گويد: هيچ خوف نداشته باش و هر چه در دل دارى بى پرده به من بگو، من پدر تو هستم از كسى نترس ، پرى جان بگو فنجانى چاى برايش بياورند، دختر چاى خورد و آرام گرفت و گفت : من دختر فلان از خاندان فلان شخص ‍ تاجرم ، پدرم و مادرم چون اولادشان منحصر به من است خيلى عزيز بودم و هر كس براى من پيدا مى شد آنها نظر به علاقه به من اقدام نمى كردند. اين پيره زن به عنوان رختشوى و كلفتى و به خانه ما آمد و رفت داشت . روزى به خانم والده من گفت : در سيد حاجى غريب تعزيه در مى آورند، دختر خانم را با خودم مى برم براى تماشا و دوباره مى آورم .

مادرم گفت : اگر مى خواهى اينجا آمد و رفت داشته باشى از اين حرفها نزن ، دختر من هيچوقت از خانه بيرون نمى رود، آن روز رفت و دو روز بعد كه فهميد مادرم به حمام رفته و پدرم به تجارتخانه اش رفته بود آمد نزد من كه اى خانم امروز تعزيه حضرت قاسم مى خوانند دلم مى خواهد كه شما بيائيد و تماشا كنيد، من هم دختر جوان اسم تعزيه را شنيده ولى نديده بودم بى ميل نبودم .


542

به هر حال اين پيره زن مرا از خانه بيرون آورد و در اين كوچه ها گردانيد، من كه بلد نبودم سيد حاجى غريب كجاست تا رسيديم درب يك خانه ، گفت : مادر جان اين خانه ماست قدرى بفرمائيد تا بگويم دخترم هم بيايد پيش ‍ شما، من به خيال خانه او رفتم داخل خانه ، همين قدر صدا زد اين همان است كه از من مى خواستيد. اين را گفت و از خانه بيرون رفت ، ديدم مردى با لباس نظام از بالاخانه دويد و درب كوچه را قفل زد من بناى داد و فرياد كردم ديدم دست به طپانچه كرد كه اگر صدا كنى تو را مى كشم و مرا بغل كرده به پستوى خانه برد كه صدايم به جائى نرسد و عصمت مرا به باد داد.

روز كه مى شد درب خانه را قفل مى كرد و شب باز مى كرد، ده پانزده نفر بر من وارد مى شدند و با من بى عصمتى مى كردند و از آن روز تا امشب كه قريب چهل روز است نه اين پيره زن را ديگر ديدم و نه رنگ كوچه را همين قدر امروز آمد و گفت : خانم ديگر مهمانى بس است امشب مى آيم ترا پيش ‍ خانم والده ات مى برم تا اينكه امشب آمد مرا از آن خانه بيرون آورد، حال مرا به جاى خانه خانم والده ام به اينجا آورده .

اين مطلب را كه شاهزاده شنيد از غضب مى لرزيد و گفت : اى پدر سوخته مطلب به دست آمد حال بگو ببينم محرك تو براى اين كار كى بوده ؟ پيره زن كه سر جاى خود خشك شده و قدرت تكلم نداشت آخر بروز داده گفت : محمد على خان سرهنگ وعده پانزده تومان به من داد كه دختر خوشگلى را براى او ببرم و آن پانزده تومان را هم نداد. فورا قزاقى را به سراغ او فرستاد، او هم بى خبر به خيال اينكه ماموريتى پيش آمده برخاسته آمد، وقتى وارد شد چون چشمش به شاهزاده افتاد و دختر و پيره زن را ديد از زندگى خود قطع اميد كرد. فرهاد ميرزا فرمود: اى حرامزاده براى يك شهوت نفس پرده عصمت و ناموس سلسله نجيبى را دريده اى . سزاوار است كه زنده زنده پوست از كله ات بكنم و با نفت و بوريا آتش زنم ولى خير اينجا تو را قصاص نمى كنم و دستور داد نشان و لباس او را كندند و بر سه پاسه بستند و چهار قزاق با تازيانه چهار شاخه آنقدر زدند كه گفتند: مرد بعد امر كرد دستهاى او را بستند و به وسيله دو قزاق با دستخطى كه در آن به حاكم آباده دستور داده بود لدى الورود او را اعدام كند و رسيد بفرستد قدقن كرد كه او به منزل برود. فورا قزاقها او را حركت دادند.


543

باز فرمان داد كه الاغ فلفلى پرى جان را با دو قزاق حاضر كنند دو قزاق را مامور كرد كه اين پيره زت را سوار آن الاغ كرده ببرند به چاه قلعه بيندازند، چاهى كه وقتى سنگى در آن مى انداختند بعد از يك ربع ساعت به ته چاه مى رسيد.

پيره زن را به چاه انداختند بعد به دختر گفت : بابا جان خانه خودتان را بلدى ؟ دختر گفت : از مسجد نو تا خانه امان را بلدم .

فرمود: پرى جان چراغ را بردار از اينجا تا مسجد نو تو جلو برو و از مسجد نو تا خانه او جلو رود، وقتى رسيدى با كمال ملايمت در مى زنى و دختر را وارد منزلش مى كنى و به دست مادرش مى رسانى و مى گوئى : گفتى كه در حكومت شخصى مثل نو بعيد است كه چنين ظلمى به ما بشود ولى دير خبر دادى و اينك دختر تو را با اين تدبير به دست آورده و مرتكبين الان به سزاى اعمالشان رسيدند و تفصيل پيره زن و سرهنگ را بيان كن ديگر كارى است شده . مبادا به دختر اذيتى كنيد يا با خشونت رفتار كنيد كه او به منزله فرزند من است و تقصيرى ندارد و خداى لايزال مى داند اگر اين مطلب را تا من زنده ام يا در فارس حكومت دارم به كسى گفتيد يا اين كشف شد خانه ات را خراب مى كنم به همين دستور پرى جان نيز عمل مى كند. پرى جان دختر را به منزلش برد. معلوم است مادرى كه چهل روز است اولاد عزيزش ‍ را نديده از ديدن او چه حالى به او دست مى دهد. بى اختيار روى دست و پاى پرى جان افتاد او هم فرمايشات شاهزاده را ابلاغ كرد.


544

مادر از جا برخاست پنجاه دانه ليره عثمانى را كه در كفن خود ذخيره كرده بود با كمال معذرت براى شاهزاده مى دهد و ده دانه اشرفى ديگر به عنوان حق الزحمه به پرى جان مى دهد، پرى جان پولها را برداشته نزد شاهزاده آمد شاهزاده فرمود: آن ده اشرفى حق الزحمه چند روزه توست ولى اين پنجاه اشرفى را برگردان به خانه آنها و مى دهى به آن دختر و به مادرش بگو ماذون نيستيد دانه اى از اينها را از او بگيريد چرا كه اين ليره ها مال ماست و ما نيز به دختر بخشيده ايم . و نيز به آنها بگو اين دختر فعلا شوهر نمى خواهد صبر كنيد تا بعدا من خودم او را شوهر بدهم بالاخره تا پنج سال كه فرهاد ميرزا در فارس حكومت كرد احدى از اين قضيه مطلع نشد و آن دختر هم غير مزوجه ماند تا آخر عمر كه از دنيا رفت .(325)


545

رهبرى را با قصابى عوض كردند

در تاريخ آورده اند: خواجه ظهير الدين كرائى ، هفتمين امير سربداران بود، او مردى بى تدبير آسان گير و راحت طلب بود و بيشتر اوقات خود را به كارهائى بيهوده هدر مى داد، روزى پهلوان حيدر قصاب كه مردى با همت و غيرتمند بود چون ديد وى در جاى حكومت شطرنج بازى مى كرد، آستينش را گرفت و گفت : حكومت و سرورى كار مردان كوشنده و با تدبير است نه تن پروران نالايق كه جز آسايش طلبى و گذران وقت به باطل هنرى ندارند، برخيز به دكان من رو و قصابى كن تا من جاى تو موافق عقل و عدل بر مردم حكومت كنم . بدين آسانى خواجه ظهير الدين كرائى قصابى پيشه كرد و پهلوان حيدر قصاب رهبر سربداران شد.(326)


546

من بودم تو نبودى

گويند نادر شاه افشار در يكى از جنگهاى خود مردى را ديد كه با نهايت شجاعت و دليرى مى جنگد، نادر از وى پرسيد نامت چيست ؟ و اهل كجائى ؟ گفت : نامم شيرافكن پدرم سهراب اصفهانى ، نادر با صداى بلند گفت : پس آنوقت كه افغانها بر اصفهان هجوم آوردند و به كشتار و غارت پرداختند تو كجا بودى ؟ پيرمرد گفت : من بودم تو نبودى .

يعنى ما مردم نيرومند بالقوه بوديم اما رهبرى مانند تو نداشتيم كه ما را بسيج نموده و به حركت در آورد. چنانچه در عصر ما به رهبرى حضرت امام خمينى (قدس سره ) اين قدرت بالقوه ايرانيان به نمايش گذاشته شد.


547

گاندى و درس رهبرى و پارسائى

گاندى مى نويسد: من درويشى فقير، دارائيم در اين دنيا شامل شش چرخ ريسندگى ، چند كاسه زندان ، يك قوطى شير بز، شش قطعه پارچه و حوله دستباف به اضافه شهرتى است كه نمى تواند ارزشى زياد داشته باشد.


548

وقتى خود را در كشاكش سياست غرقه يافتم از خود پرسيدم چگونه ممكن است آلوده شدن به اعمال خلاف اخلاق و دور از حقيقت و آنچه پيروزى سياسى ناميده مى شود مصون و محفوظ بمانم . نزد خود به اين نتيجه رسيدم كه اگر بخواهم به خدمت مردمى بپردازم كه عمرم در ميان ايشان سپرى شده و خود شاهد دشواريهاى روزانه ايشان بوده ام بايد از ثروت و دارائى و هر گونه تملكى دست بشويم ، عقيده دارم كه همه ما از جهتى دزد هستيم اگر چيزى را كه مورد نياز فورى و آنى من نيست بردارم و آن را براى خود نگاه دارم طبعا آن را از ديگران دزديده ام من تصور مى كنم كه قانون طبيعت بدون هيچگونه استثنائى براى تامين احتياجات روزانه ما به اندازه كافى توليد مى كند. اگر هر كس فقط آنچه را مورد نيازش مى باشد بردارد و نه بيشتر ديگر در اين جهان فقر و احتياج وجود نخواهد داشت اما تا وقتى كه اين نابرابراى وجود دارد طبعا ما به دزدى سهم ديگران مشغوليم .

و اين سخن معنى كلام حضرت على عليه السلام است كه فرموده است :

((فما جا(ع ) فقير الا بما متع به غنى والله تعالى سائلهم عن ذلك )).

گاندى مى گويد يك روز در سر كلاس شاگردى مرا خشمگين ساخت كه كوشيدم او را نصيحت كنم و با استدلال خطايش را به او بفهمانم اما او لجوجانه مقاومت كرد عاقبت با خط كش ضربتى به بازويش زدم ، در موقع زدن از ناراحتى بر خود مى لرزيدم و هنوز هم از اين خشونت خود پشيمانم ، گمان مى كنم كه آن روز در برابر او به جاى قدرت روحى و معنوى من قدرا حيوانيم جلوه گر شد.

گاندى مى گويد: از احساس ستايش انبوه مردم نسبت به خود به راستى بيمار شده ام ، اگر به رويم تف مى انداختند خود را در وضعى رضايت بخش تر و بهتر حس مى كردم هيچ ميلى براى كسب هيچگونه وجد و حيثيت شخصى ندارم ، اينها تزئينات و لوازمى است كه در دربارهاى پادشاهان مورد لزوم مى باشد.

من به همان اندازه كه خدمتگذار هندوانم در خدمت مسلمانان و مسيحيان و پارسيان و يهوديان نيز هستم ، يك خدمتگذار واقعى به محبت نيازمند است نه به حيثيت و تا موقعى كه خدمتگذارى وفادار و صديق باشم محبت عمومى برايم تامين شده و خواهد بود هيچ ميل ندارم كه به خاطر معالجه و در جستجوى سلامت جسم يا براى تماشا و سياحت به غرب بروم . اگر خداوند مرا به غرب فرستد براى آن خواهم رفت كه در دل توده هاى مردم راه يابم و توفيق ملاقات با اشخاص را كسب كنم كه عاشقان صلح هستند و مى كوشند به هر قيمت كه باشد حقيقت و راستى را نجات دهند بدين قرار دعوت دوستان را به خارج با دودلى و ترديد دنبال مى كردم و مى ديدم كه حتى اگر فقط براى ديدن (رومن رولان نويسنده بشر دوست فرانسوى ) هم باشد لازم است به اروپا بروم ، ملاقات با آن مرد خردمند غرب را علت اصلى و اساس سفر خود به اروپا بشمارم .(327)


549

گويند هنگامى كه خروشچف در بيستمين كنگره حزب كمونيست شوروى جنايات استالين را محكوم مى كرد در حين سخنرانى صدائى از پشت سالن بلند شد كه مى گفت رفيق خروشچف تو آن موقع كجا بودى ؟ خروشچف به دنبال صاحب صدا گشت و نيافت و دوباره تكرار شد، وقتى كه در مرتبه دوم خروشچف صاحب صدا را نيافت در پاسخ او گفت : رفيق من همانجا بودم كه الان تو هستى (يعنى من هم مانند تو خود را پنهان كرده و جرات آشكار شدن نداشتم ).(328)

جرج جرداق مى نويسد: يكى از دوستان من گفت : در يكى از كشورهاى اروپائى مى زيستم كه در باره آزادى بشر كوشش و كار مى كرد، روزى به وزير فرهنگ آن كشور گفتم : ما عربها هزار سال پيش اين حقيقت را درك كرده بوديم كه شما امروز به فكر آن افتاده ايد، گفت : چطور؟ گفتم : على بن ابى طالب عليه السلام چندين قرن پيش گفته است :

((ما رايت نعمة موفورة الا والى جانبها حق مضيع )).

هيچگاه فراوانى نعمت را نديدم جز اينكه در مقابلش حقى از ديگران ضايع گشته است .

آن مرد گفت : پس به همين دليل شما مسلمانها نالايقيد، زيرا پيشواى بزرگوار شما سيزده قرن پيش اين معنى را درك كرده و اعلام داشته و تاكنون كوچكترين قدمى در اين باره برنداشته ايد.(329)


550

گاندى را با شاه ايران مقايسه كنيد

گويند سگ يكى از بستگان شاه معدوم به بيمارى قلبى مبتلا شد و دامپزشكان گفتند: يكى از لوله هاى قلبش گشاده شده است آن سگ را براى معالجه و عمل جراحى با هواپيماى مخصوص به آلمان فرستادند و در آنجا پس از عمل جراحى از دنيا رفت .

راوى خبر گويد: مدتى غالب تلفنهاى دربار عرض تسليت براى سگ مرحوم بود و جنازه او را با هواپيما آوردند و با تشريفات به خاك سپردند.(330)

داستان انقلاب اسلامى شيراز اعلام كرد قبر شاه معدوم با دو هكتار زيرا بنا در اراضى پاسارگاد، مجاور قبر كورش كه با اختصاص چهار ميليارد تومان هزينه در دست ساختمان بود ضبط شد و تاكنون يك ميليارد تومان خرج شده است .(331)


551

ميرزا آقاسى وزير بى كفايت وطن فروش

و در بى كفايتى ميرزا آقاسى وزير صوفى مسلك قاجاريه گويند: وقتى روسها از دولت ايران تقاضاى واگذارى قسمتى از درياى خزر را كرده بودند او با ساده لوحى گفته بود: ما كلام شيرين دوست را براى مشتى آب شور تلخ نمى كنيم .(332)


552

تيز هوشى و دور انديشى اسماعيل بن احمد درباره افسران خائن

553

اسماعيل بن احمد سامانى در ماوراء النهر حكومت مى كرد، عمرو بن ليث صفارى تصميم گرفت با او بجنگد و از ماوراء النهر براند لشكر نيرومندى در نيشابور مجهز ساخت و عازم بلخ گرديد، از جيحون گذشت و به بلخ رسيد و در مدت چند روز تمام مقدمات فنى جنگ را آماده نمود و در اين چند روز لشكريانش گروه گروه رسيدند و مستقر شدند.

جمعى از خواص از افسران اسماعيل كه آوازه جرات و شهامت عمر و بن ليث را شنيده بودند از مشاهده آن همه سرباز مسلح و مجهز تكان خوردند و با يكديگر مشورت كردند و گفتند بهتر آن است كه از فرصت استفاده كنيم و پيش از شكست قطعى به وى تقرى جوئيم و امان بخواهيم ، قرار شد در شب معينى گرد هم آمدند و هر كدام نامه جداگانه اى به عمر و بن ليث نوشتند و از وى امان خواسته وعده وفادارى به وى دادند. عمرو آن نامه ها را در خورجينى نهاده و در آن را بست و مهر كرد و در خواست امانشان را اجابت كرد.

جنگ آغاز شد و برخلاف تصور افسران ، اسماعيل غلبه كرد سپاهيان عمرو در محاصره واقع شد و خيلى زود شكست خوردند عمرو فرار كرد ولى دستگير شد ساز و برگ نظاميان عمرو به غنيمت رفت و اموال اختصاصى او همچنين خورجين نامه هاى افسران به دست اسماعيل افتاد از مشاهده خورجين و مهر عمرو بن ليث و يادداشتى كه بر روى آن بود به مطلب پى برد و دانست محتواى خورجين نامه هائى است كه افسرانش به عمرو نوشته اند خواست آن را بگشايد و بداند نويسندگان آنها كيانند ولى نظر صائب و عقل دور انديشش او را از اين كار باز داشت با خود گفت : اگر نويسندگان را بشناسم به همه آنها بدبين مى شوم و آنان نيز اگر بدانند رازشان فاش شده ممكن است از ترس جان خود پيشدستى كنند و بر من بشورند و قصد جانم نمايند يا آنكه به مخالفتم تصميم بگيرند و نظم سپاه را مختل كنند و مفاسد بزرگ و غير قابل جبران به بار آورند.


554

خورجين را نگشود و تمام خواص و افسران را احضار نمود خورجين را به آنها نشان داد و گفت : اينها نامه هائى است كه جمعى از افسران به عمرو نوشته و از وى امان خواسته اند ده بار حج خانه خدا به ذمه من باد اگر بدانم در اين نامه ها چيست و نويسنده هاى آنها كيستند در صورتى كه امان خواهى آنها راست باشد آنها را عفو كردم و اگر دروغ باشد از گفته خود استغفار مى كنم و سپس دستور داد آتش افروختند و خورجين سربسته را با همه محتوياتش در آتش افكند و سوزانيد.

نويسندگان نامه از اين كرامت نفس و گذشت اخلاقى به حيرت آمدند و از اينكه عيبشان فاش نشد مجذوب فرمانده بزرگوار خويش شدند و از روى صداقت و راستى تصميم گرفتند نسبت به او همواره وفادار باشند.(333)

على عليه السلام فرمود: ((الكرم اعطف من الرحم )).(334)

عطوفت مكارم اخلاق از محبت خويشاوندى فزونتر است .


555

پاسخ جالب سفير ليبى به آقاى مروى

جناب آقاى مروى در ضمن سخنرانى به مناسبت ايام فاطميه دوم 1374 شمسى در دفتر مقام معظم رهبرى در قم گفت : پس از پيروزى انقلاب با هيئتى از ايران به كشور ليبى مسافرت كرديم در روز جمعه به نماز جمعه شركت نموديم نزديك دويست نفر در نماز جمعه شركت داشتند و نماز جمعه بسيار بى بخار و سرد و بى تحركى را مشاهده كرديم من رو كردم به سفير ليبى در ايران كه در كنار من نشسته بود گفتم : شما كه نماز جمعه تهران را مشاهده كرده ايد و ديده ايد كه جمعيت گوئى از زمين مى جوشد و با چه شور و شوقى نماز جمعه را شكوه مى دهند پس چرا در كشور اسلامى شما چنين بى رونق و سرد است ؟

سفير با جمله جالبى در پاسخ من گفت : اينكه شما را رافضى گفته اند درست است شما رافضى ها در حكومت خيلى چيزها را رفض يعنى كنار زده ايد گفته ايد بنى اميه نه ، بنى عباس نه ، بنى مروان نه ، حكومت سلطنتى نه و... نه تنها حكومت ولى فقيه و مجتهد جامع الشرائط و عادل و لذا مردم از روى عقيده و ايمان در نماز شركت مى كنند ولى ما اين چنين نيستيم ، پس فرق شما با ما از زمين تا آسمان است چون شما پيرو اهل بيت عليهم السلام هستيد ولى ما...


556

جنايات سياسى هارون رهبر نادان

در كتاب تمدن اسلام و عرب آمده است ((تيسفون )) كه بعد از ((ايرن )) به تخت نشست به هارون نوشت كه از اين تاريخ به بعد خراج نخواهم داد.


557

خليفه (هارون الرشيد) در جواب خطى به طور مختصر ولى سخت و تند براى وى فرستاد كه از مطالعه آن روشن مى شود كه جانشينان ضعيف يونان و روم در نظر مسلمين تا چه درجه پشت و خوار بوده اند و هارون با آنها چه مى كرد و اينك جواب مزبور بدين قرار است :

(بسم الله الرحمن الرحيم از طرف هارون الرشيد اميرالمؤ منين به ((تيسفون )) سگ رومى ، اى كافر زاده ، من مكتوبت را خواندم تو از من جواب آن را نخواهى شنيد بلكه مشاهده خواهى كرد) اكنون به جملات ركيك و زشتى كه در خور شان هر انسان عقب افتاده و بى دين هم نيست توجه كنيد تا چه رسد به رهبرى كه خود را زعيم خردمند ملت مسلمان مى داند، نقاط ضعف كه در اين نامه سياسى كوتاه ديده مى شود:

1 - بعد از بسم الله نام خود را ملقب به اميرالمؤ منين - لقب اختصاصى على بن ابى طالب - نموده .

2 - امپراطور مسيحى را به سگ رومى خطاب كرده است .

3 - رئيس دولت را از روى اهانت كافر زاده خوانده است .

4 - جواب نامه را مى گويد خواهى ديد نه شنيد يعنى لبه تيز شمشير من جوابگوى تو مى باشد.

5 - به طور اجبار و اكراه بر خلاف مقررات اسلامى در اين مورد جزيه گرفت .

اين نامه اى بود كه از جانب خليفه مسلمين به امپراطور مسيحى رومى نوشته شده مضامين آن در محافل سياسى مورد بحث و گفتگو واقع گرديد و موقعيت و حيثيت جهانى اسلام را به خطر انداخت و اسلام را از طريق هارون مى شناختند در نتيجه همين تند روى و توسعه طلبى بود كه در قرن نوزدهم در فرانسه كتابى به نام ((روح القوانين )) با تيراژ زياد نشر يابد و به زبانهاى زنده دنيا ترجمه گردد و در صفحه 671 آن اعلام شود كه اسلام دين زور و مذهبى است كه با شمشير تحميل شده است . و چه خوب گفته اند كه ((ليس الرشيد رشيدا فى سياسته )).(335)


558

از پرورش يافتگان غرب غير از اين توقعى نيست

559

آقاى دكتر احمد بهشتى نقل كرده اند: در يكى از روزنامه ها كه فكر مى كنم روزنامه كيهان بود چنين خواندم كه بنى صدر وقتى خواسته ((وكل شى ء احصيناه فى امام مبين )) را معنى و تفسير كند و چنين گفته است : هر چيزى را كه ما به شمارش در آورده ايم يك امام و رهبر آشكار در آن وجود دارد.

طبق اين بيان در هر سنگى ، درختى ، ستاره اى ، انسانى و... يك امامت و رهبرى وجود دارد.

گويا نويسنده مى خواسته اين گونه برداشت كند كه امامت و رهبرى ضابطه و قاعده ندارد و هر چيزى و هر كسى مى تواند امام و رهبر باشد اگر انسان قدرى در آيه فوق دقيق شود پى ميبرد كه در آيه ((فى امام )) گفته شده نه ((فيه امام )) و انگهى كسى كه با مبانى اسلام آشنا باشد مى فهمد كه امامت و رهبرى شرايط و ضوابطى دارد كه بايد از خود قرآن و ساير منابع اسلامى به دست آيد و در هر كسى و هر چيزى امامت و رهبرى نهفته نيست .

اين مطلب مرا به ياد مطلبى انداخت كه در كتاب ((كيش شخصيت )) از ايشان مطالعه كردم ، در آنجا آيات اول سوره ((عبس )) را مطرح كرده و گفته اند: منظور از آن كسى كه از ديدن نابيناى فقير، روى گردانيد و ثروتمندى را بر وى ترجيح داد پيامبر اسلام است و بدين ترتيب ساحت عصمت و مقام رسالت و خاتميت به يك عمل زشت غير اسلامى آلوده شده است در حالى كه اگر نويسنده به اين مبناى اسلامى توجه داشت و عصمت پيامبران و امامان رامد نظر قرار مى داد دچار چنين اشتباه نمى شد.

البته توقعى هم نيست پرورده شدن در مهد فرهنگ غربى اقتضا دارد كه انسان نتواند در مسائل تفسيرى نظر صائبى داشته باشد اما اين توقع هست كه هر كس به خود اجازه ندهد كه در مسائل فنى اسلامى اظهار نظر كند.

متاسفانه اين اشتباه را بعضى از مفسرين هم مرتكب شده اند ولى اگر ايشان نظر به جلد 20 تفسير الميزان مرحوم علامه بزرگوار مى انداخت مى ديد كه در اين زمينه چگونه روشنگرى شده است .


560

حضرت علامه قدس سره الشريف فرموده اند: خداوند در قرآن مجيد پيامبرش را به ((انك لعلى خلق عظيم )) ستوده است و مقام اخلاقى او را به اوج عظمت رسانيده و او را از هر رفتار و برخورد غير اخلاقى منزه ساخته است ، بنابراين چگونه ممكن است كه خداوند در يك جاى قرآن مقام او پيغمبر را اين همه بالا ببرد و در جاى ديگر قرآن مقام او را بى اندازه تنزل دهد؟ از اينجا معلوم مى شود كه مقصود از كسى كه از ديدن آن نابيناى فقير روز درهم كشيده و حالت نشان داده پيامبر گرامى نيست بلكه يك فرد خود خواهى است كه از تربيت اسلامى كوچكترين بهره نبرده است .

اتفاقا اين دو اشتباه كاملا به يكديگر مرتبطند، در حكومت اسلامى بايد فقيه يا فقهاء جامه الشرايط امامت و رهبرى را - در عصر غيبت - بر عهده گيرند، شرايط در متون اسلامى محرز و مشخص است . اين رهبرى به جعل و انتصاب مقام عصمت و طهارت است ، كسى كه مى خواهد تيشه به ريشه بزند مقام عصمت و طهارت را مورد خدشه قرار مى دهد و بعد هم آيه ((...فى امام مبين )) را. فيه امام مبين تفسير مى كند تا همه چيز دگرگون شود حكومت اسلامى آن چنانى به وجود بيايد!!.(336)

(كه امثال بنى صدرها هم ادعاى امامت و رهبرى نمايند مولف )

نه هر كه چهره بر افروخت دلبرى داند
نه هر كه آينه سازد سكندرى داند

نه هر كسى كه كله كج نهاد و تند نشست
كلاه دارى و آيين سرورى داند

هزار نكته باريكتر ز مو اينجاست
نه هر كه سر نتراشد قلندرى داند

وفا و عهد نكو باشد از بياموزى
و گرنه هر كه تو دانى ستمگرى داند

در آب ديده خود غرقه ام چه چاره كنم
كه در محيط نه هر كس شناورى داند

بباختم دل ديوانه و ندانستم
كه آدمى به چه اى شيوه پرى داند

غلام همت آن رند عافيت سوزم
كه در گداصفتى كيمياگرى داند

به نظم دلكش حافظ كسى بود آگه
كه لطف نكته و سر سخنورى داند


561

تسلط آخوند ملاقربانعلى زنجانى (حجة الاسلام ) در احكام

562

مرحوم حجة الاسلام آخوند ملاقربانعلى زنجانى در اوائل بازگشت خويش به زنجان در نزديكى تيمچه چهار درى با بزازى آشنا شده و در پى اين آشنائى دكان بزاز ساعاتى از روز پاتوق حجة الاسلام مى شود، بزاز دوستى داشت كه مالك يك پارچه ده بوده و آن به ارث از نياكان به وى رسيده بود ولى بعدا شخصى مدعى مالكيت آن ده شده نزد مرحوم آخوند ملا على قار پوز آبادى عالم مطاع و متنفذ شهر اقامه دعوا كرده بود و آخوند نيز مالك اصلى را محكوم ساخته اما هنوز حكم صادر نكرده بود، مالك ده دلتنگ نزد بزاز مى آيد و ناله و افغان سر مى دهد كه اى و اى ملكم از دست رفت ، بزاز از او سوال مى كند كه چگونه و او مى گويد: طبق آيه اى كه آقا خوانده اند من محكوم شده ام .

بزاز مى گويد: من دوستى ملا دارم كه به مغازه ام مى آيد، صبر كن مسئله را با او در ميان خواهم گذاشت او مى گويد: در اين شهر كسى نيست كه در برابر آخوند ملا على بتواند عرض اندام كند... چندى بعد حجة الاسلام به عادت معمول وارد مغازه مى شود بزاز ايشان را از ماجرا باخبر مى كند. حجة الاسلام مى پرسد: آيا آقا حكم كرده است يا نه ؟ بزار مى گويد: خير فردا قرار است حكم صادر شود. حجة الاسلام مى فرمايد: بگو صبح زود پيش آقا برود و عرض كند كه شما به موجب فلان دليل حكم كرده ايد به محكوميت من لطفا فلان سطر از فلان كتاب را مرور كرده و سپس حكم صادر كنيد، فردا مالك ده به حضور مرحوم قارپوز آبادى رفته و سخن حجة الاسلام را به ايشان عرض مى كند. ايشان پس از ملاحظه مدرك مزبور مى پرسد چه كسى اين حرف را به شما گفته است ؟ مى گويد: يك ملا. مى فرمايد: اين ملا نيست بلكه يك مجتهد است . سپس از جا و مكان وى مى پرسد، مى گويد: در مسجد ملا، سكونت دارد، مرحوم قار پوز آبادى حكم را به نفع مالك اصلى صادر مى كند و سپس مى فرمايد: زيارت اين آقا بر ما واجب است و با چند تن از مريدان به ديدار حجة الاسلام مى رود و فرداى آن روز حجة الاسلام از وى بازديد مى كند و از آن پس مرحوم قازپوز آبادى به حمايت و ترويج از ايشان مى پردازد كه در توجه و اقبال عامه نقشى موثر داشت .(337)


563

دليل بر نبوغ علمى حجة الاسلام زنجانى

564

نويسنده كتاب ((سلطنت علم و دولت فقر)) مى گويد: آيت الله حاج سيد موسى شبيرى فرمودند كه مرحوم والدشان (آيت الله حاج سيد احمد زنجانى ) مى گفتند: چند نفر در زنجان بودند كه هر يك به اعتبار خصائصى كه داشتند از ديگران ممتاز و بعضا از سر زنجان زياد بوده اند يكى از آنان كه از نظر علمى و فقهى فوق العاده ممتاز بود و شهر زنجان براى وى كوچك مى نمود مرحوم آخوند ملا قربانعلى است . او مى بايست در نجف اقامت داشت و مرجع اعلاى جهان شيعه را عهده دار مى شد.

آرى به قول حيدر يغماى خشتمال شاعر معاصر:

تنم در وسعت درياى پهناور نمى گنجد
روان سركشم در قالب پيكر نمى گنجد

نهنگ موج عشقم در گل ساحل نمى گنجم
شنا بايد در اقيانوسم اندر گل نمى گنجم (338)

و نيز استاد شبيرى فرمودند زمانى كه آخوند از نجف به زنجان آمدند و در آن شهر نفوذ و اعتبار چشمگيرى مى يابد مخالفين ايشان با تهران تماس ‍ گرفته و از مصادر امور مى خواهند كه از كار قضاوت و افتاى ايشان جلوگيرى شود يكى از مصادر وقت مسئله را به حاج شيخ هادى نجم آبادى رجوع مى دهد. كه صلاحيت و درجه علميت ايشان را كشف كند.

حاج شيخ مسائل زيادى از معضلات فقهى را برگزيده و به صورت سوال تنظيم مى كند و به خدمت آخوند مى فرستد، به شخص واسطه نيز چند ماه فرصت مى دهد كه مسائل را به منزل آخوند ببرد و سر صبر پاسخ گرفته بياورد همين كه مسائل را دست آخوند مى دهد آخوند به عادت معمول اول قمل را در دوات زده و به خواندن نخستين سوال مى پردازد اما مى بيند سوال از سنخ سوالهاى عادى نيست لختى انگشت بر پيشانى نهاده و تاملى مى كند و بعد جواب را مرقوم مى فرمايد و مسائل بعدى را نيز به همين طريق همه را در همان مجلس بدون مراجعه و مطالعه مى نويسد شخص ‍ واسطه مى گويد: آيا چند ماه ديگر براى گرفتنت جواب بيايم مى فرمايد جواب را نوشتم تمام شد وقتى واسطه نزد مرحوم نجم آبادى بازگشت نجم آبادى تعجب كرده فرمود: اينگونه سوالها را بايد اشخاص باسواد چند ماه كار كنند تا پاسخ آنها را تهيه كنند و اين دليل بر نبوغ علمى اوست كه فى المجلس جواب نوشته است .(339)


565

خود نيز نزديك است به تقليد او در آيم

566

از مرحوم علامه حاج شيخ موسى زنجانى صاحب ((المفهرس المشاهير علماء زنجان )) نقل كرده اند: كه در جريان مشروطه و اوج درگيرى جناحهاتى گوناگون براى بعضى از مراجع متمايل به مشروطه در نجف هبر مى برند كه شيخى است در زنجان موسوم به آخوند ملاقربانعلى كه صاحب مقام مرجعيت است و مقلدينى دارد و مانعى بزرگ در برابر مشروطيت است .

مرجع مذكور يكى از علماى بزرگ را مامور مى كند كه نزد آخوند برود و با طرح بعضى مسائل مشكل علمى وى را آزمايش كند تا روشن شود كه آيا واقعا شايسته مرجعيت هست يا نه عالم مذكور كه خود فقيهى متبحر بوده به زنجان مى رود و با آخوند ديدار مى كند و سوالهاى متعددى از ابواب گوناگون فقه را مطرح مى كند و پاسخهاى ايشان را مى شنود وقتى به نجف برمى گردد در پاسخ آن مرجع كه مى پرسد: چگونه يافتى او را مى گويد: نظير وى را در تسلط بر كتب فقهى چنان يافتم كه نزديك است خود نيز به تقليد ايشان در آيم .(340)

آيت الله حاج سيد عز الدين حسينى مرقوم داشته اند:

آن مرحوم بنا به نقل متواتر از حافظه اى فوق العاده قوى بهره مند بود با آنكه همه مرافعات زنجان و حومه خمسه به محضر آن فقيه بزرگوار ارجاع مى شد و هيچگاه صورت حكم در دفترى ثبت نمى شد شنيده نشد كه كسى از نبودن دفتر ضبط مرافعات سوء استفاده كند، جزئيات قضايا چنان در حافظه اش ضبط مى شده كه گوئى همين امروز مرافعه را حل كرده است .


567

نرخ تملق گوئى

يكى از خطباى مشهور زنجان نقل كردند كه : من در اوايل اشتغال به رشته منبر در پايان سخن از فردى به عنوان (حجة الاسلام ) ياد كرده و برايش دعا مى كردم (فرد مزبور از هواداران مشروطه و قهرا مخالف مرحوم حجة الاسلام آخوند ملاقربانعلى زنجانى بود).

خبر دعا كردن من به فرد مزبور آن هم به عنوان حجة الاسلام (كه اين عنوا در آن زمان مخصوص آخوند بود و به كسى ديگر گفته نمى شد) به گوش ‍ آخوند مى رسد و يكى از اطرافيان مى گويد: آقا اجازه دهيد وى را تاديب كنيم ، مى پرسد: چرا؟ عرض مى كند: از فلانى به عنوان حجة الاسلام نام برده است ، آخوند با اشاره به خطيب مزبور مى فرمايد: او مزدورى بيش ‍ نيست ، تو پنج قرآن به او بيشتر بده به تو هم حجة الاسلام خواهد گفت .(341)


568

و نيز شاهزاده جلال الدوله كه شخصى فاضل بوده و در صدر مشروطه حاكم زنجان بود يك روز از مرحوم آخوند مى پرسد: ((و اتقوا النار التى وقودها لناس و الحجارة )) معنى ((وقود)) كه گيرانه آتش را گويند چگونه است ؟ با اينكه بدن انسان مرطوب است چطور ممكن است گيرانه آتش واقع شود؟

و اين سوال را جلال الدوله مى نويسد و به خدمت آخوند مى فرستد، آخوند پس از قرائت بى معطلى قلم را بر مى دارد در ذيل نامه مى نويسد مى ميرى مى بينى الاحقر قربانعلى .(342)


569

سخنانى از على عليه السلام

و قال على (ع ): ان هذه القلوب تمل كماتمل الابدان ، فابتغوا لها طرائف الحكم )).

امام على - عليه السلام - (درباره خسته نشدن از علم و دانش ) فرموده است : اين دلها (از فكر و انديشه در يك موضوع ) خسته مى شوند (به جهت يكنواخت بودن اجزاء آن با يكديگر) چنانكه در بدنها و تن ها (از خوردن يك خورش و كار يك رنگ انجام دادن ) خسته مى شوند، پس براى رفع خستگى آن دلها حكمتها و دانشهاى تازه و شگفت آور (كه به آنها لذت و خوشى مى برند مانند سخنان گوناگون پيشوايان دين و دانشمندان ) را بطلبيد. (تا در كسب حكمت و به دست آوردن دانش كوشش داشته و خسته نشويد).(343)

عن على (ع ): ولا باس بالمفاكحة يروح بها الانسان عن نفسه و يخرج عن حد العبوس )).

حضرت على عليه السلام فرموده است : باكى نيست كه انسان شوخى و مزاح نمايد كه نفس خودش را خستگى بياسايد و خود را از حد عبوسى و گرفتگى خارج نمايد.(344)

((من كثر مزاحه لم يسلم من استخفاف به او حقد عليه )).

يعنى كسى كه زياد مزاح و شوخى كند از اين دو خطر در امان نيست يا بر خود اهانت و سبكى وارد كند يا باعث كينه و دشمنى ديگران نسبت به خود مى شود.(345)


570

پاسخ دندان شكن حضرت على عليه السلام

شخصى نزد على عليه السلام عرض كرد: يا على چرا امور كشور براى ابوبكر و عمر هموار بود ولى براى شما نبود؟

حضرت فرمود: براى اينكه ابوبكر و عمر بر افرادى مانند من حكومت مى كردند لذا امور براى آنها هموار بود ولى من بر افرادى نظير تو حكومت مى كنم لذا همه چيز بهم ريخته و مضطرب است .(346)


571

يم نطفه بيش از اين نمى شد

572

قاضى عبدالرحمان بن احمد عضدى شافعى را با عالمى شيعى در مسئله علميه در مجلسى بحثى شد و عالم شيعى كه جثه كوچكى داشت دوات بزرگى در مقابلش بود و مشغول نوشتن بود صدايش بلند شده و به قاضى ايراد و اعتراض مى كرد قاضى كه جواب صحيح نداشت و نمى توانست با او مقابله كند و هيكل درشت و چاقى هم داشت مدتى سكوت كرده در حواب او چيزى نگفت ولى چون ديد او دست بردار نيست با مسخره گى و هوچيگرى خواست او را ساكت و شرمنده كند گفت : اين صداى چيست كه از پشت دوات به گوش مى رسد عالم شيعى را گوئى اين سخن الهام شد گفت : قربان يك نطفه بيش از اين نمى شود قاضى چون مفهوم كلام او را دانست منفعل شد.(347)


573

نظر حضرت صادق (ع ) درباره شوخى و لطيفه گوئى

حضرت صادق عليه السلام به يونش شيبانى فرمود: چگونه است شوخى ها و ملاعبه شما با يكديگر؟ عرض كرد كم است فرمود: اين گونه نباشيد چون ملاعبه و شوخى از حسن خلق است تو مى توانى به اين وسيله برادر دينى خود را مسرور و شاد كنى ، رسول خدا (ص ) خودش مزاح مى كرد كه بلكه كسى را مسرور نمايد.

و نيز در خبر آمده است كه روزى حضرت يحيى حضرت عيسى عليهما السلام را ملاقات كرده فرمود: مى بينم كه تو مزاح مى كنى مثل اينكه خود را در امان مى دانى حضرت عيسى در پاسخ فرمود: تو چرا در حال عبوسى و گرفته خاطر هستى گويا خود را مايوس مى دانى ؟

((ان يحيى لقى عيسى عليهما السلام فقال يحيى مالى اراك لاهيا كانك آمن .

فقال عيسى : مالى اراك عابسا كانك آيس فقالا لانبرح حتى ينزل علينا الوحى فاوحى الله اليهما: احبكما الى الطلق البسام احسنكما ظنابى )).

هر دو پيمبران گرامى خدا منتظر وحى شدند تا ببينند خداوند متعال راه و روش كداميك را تاييد و قبول مى فرمايد پس وحى رسيد: محبوبترين شما نزد من كسى است كه خوش كلام و خنده روتر است و به من بيشتر حسن ظن دارد.(348)


574

بلكه همسايه ام را فروختم

ابوالاسود دئلى در شهر بصره همسايه اى داشت كه او را اذيت مى كرد ناچار شد و خانه اش را فروخت و رفت ، شخصى از او پرسيد: خانه ات را فروختى ؟ ابوالاسود در پاسخ گفت : بلكه همسايه ام را فروختم . پس از كلام مثلى شد در ميان مردم (349)


575

بلكه كور حقيقى من هستم

576

سعدى مى نويسد دانشمند نكوكارى به در خانه توانگرى رفت و گفت : چنين به من رسيده كه تو چيزى از مال خود نامزد ارباب استحاق كرده اى و من بسيار مستحق و محتاجم ، آن مرد بهانه آورده گفت : من آنچه گفته ام نامزد كوران نموده ام و تو كور نيستى دانشمند گفت : تو اشتباه نموده اى كور حقيقى من هستم كه روى از رزاق خلق برتافته در به چون تو بخيل شتافته ام و روى از توانگر گردانيد و رفت ، آن مرد از سخن وى متاثر شد خادمى را از عقبش روانه نمود خادم هر چند در خواست كرد كه مراجعت نمايد قبول نكرد.(350)


577

لطيفه گوئى مرحوم شيخ محمد تقى ارباب در مجلس ناصر الدين شاه

حجت الاسلام و المسلمين آقاى آقا سعيد اشراقى گفت : از اخوان خودم شنيدم كه زمانى ناصر الدين شاه به قم آمد و در شهر قم دو طايفه معروف و شهرت داشتند يكى طايفه بيگدلى ها و ديگرى طايفه حاج حسينى ها و از هر طايفه چند نفر از بزرگانشان به ملاقات شاه رفتند و در ميان آنها جدما مرحوم شيخ محمد تقى ارباب نيز شركت داشت ، فرماندار قم شروع كرد به معرفى اشخاص كه : اين آقا از طايفه بيگدلى و آن آقا از طايفه حاج حسينى است ، ناصر الدين شاه متوجه جد ما شده گفت : پس اين آقا از كدام يكى از اين قبيله ها است ؟ مرحوم جد ما بلافاصله فرمود:

((ما كان ابراهيم يهوديا و لانصرانيا و لكن كان حنيفا مسلما و ما كان من المشركين )).(351)

شاه كه از شوخى و مزاح و لطيفه گوئى لذت مى برد از اين سرعت انتقال و حسن انتخاب و تيزهوشى مرحوم ارباب خوشش آمد و همه اهل مجلس و شاه خنديدند و نتيجه اين لطيفه گوئى اين شد كه شاه به مرحوم ارباب گفت : هر خواسته اى داريد بفرمائيد تا من انجام بدهم .

مرحوم ارباب فرمودند من شخصا چيزى نمى خواهم ولى شهر قم آب ندارد و اهالى قم از جهت آب در مضيقه هستند شاه دستور داد قناتى كندند كه بعدا معروف شد به قنات ناصرى و هم اكنون به همان اسم معروف است .


578

شوخى دو ارباب ادب

يك روز مرحوم آقا سيد محمد برقعى به عزم ديدن به منزل مرحوم آيت الله حاج ميرزا محمد معروف به ارباب رفت و در بيرونى نشست و مرحوم ارباب قدرى دير تشريف آورد مرحوم برقعى بطور طنز اين بيت را بر روى كاغذ نوشته و بر روى ميز مرحوم ارباب گذاشت و رفت .

بر در ارباب بى مروت دنيا
چند نشينى كه خواجه كى بدر آيد


579

و پس از رفتن ايشان بلافاصله مرحوم ارباب به اطاق بيرونى آمده آن نوشته را ديد و برداشت و خواند سپس قلم را برداشت و در زير آن بيت ، اين بيت را نوشت و به ايشان فرستاد.

منظر دل نيست جاى صحبت اغيار
ديو چو بيرون رود فرشته در آيد (352)


580

چند لطيفه از مرحوم شيخ جعفر كاشف الغطاء

از لطيفه گوئيهاى مرحوم شيخ جعفر كاشف الغطاء است كه مى فرمود: اگر شهيد و علامه مجتهد بوده اند پس من مجتهد نيستم و اگر آقا سيد على ((صاحب شرح كبير)) مجتهد است پس من هشت مجتهدم .

آن بزرگوار مكرر در بازار مى نشست و غذا مى خورد، به او عرض كردند كه خوردن غذا در بازار خلاف مروت و خلاف عدالت است . در جواب مى فرمود: اگر آقا سيد على در بازار غذا بخورد سلب عدالت او مى شود و اگر من در بازار غذا بخورم سلب عدالت من نمى شود زيرا كه من جلالى ندارم و درويش مى باشم .

يكى از طلاب به قصد خواستگارى دختر شيخ به منزل وى رفت ولى هيبت و شكوه شيخ چنان او را گرفت كه نتوانست حرفى بزند پس از اظهار مطلب پشيمان شده برخاست كه برود شيخ بافر است ايمان فهميد كه او حاجتى دارد، فرمودن بنشين مطلبت را اظهار كن عرض كرد مطلبى ندارم ، فرمود: چرا براى حاجتى اينجا آمده اى حاجتت را بگو هر چه باشد روا خواهد شد. شيخ كه از حيا غرق عرق شده بود با زحمت گفت : مى خواهم كه صبيه خود را به من ترويج نمائيد پس آن بزرگوار دست او را گرفت و به اندرون خانه برد و دختر خود را به او ترويج نمود و در همان شب خانه اى براى او خالى كرد و ايشان در همان شب زفاف كردند و در هنگام سحر خودش آب گرم آماده كرد و به در خانه ايشان آمد و صدا كرد كه برخيزيد كه براى شما آب گرم آورده ام كه غسل كنيد و به نماز شب مشغول باشيد.(353)


581

شيخ مى فرمود: من هرگز غذاى حرام نخورده ام وقتى كه وارد اصفهان شدند امين الدوله حاكم اصفهان شيخ را به مهمانى دعوت كرد و پس از صرف غذا گفت : يا شيخ شما كه فرموده ايد: من هرگز غذاى حرام نمى خورم اين غذائى كه الان ميل فرموديد همه از مال حرام و از وجه عشر گمرك بوده است . شيخ فرمود: مجهول المالك بر ما حلال و بر تو حرام است .(354)


582

داستانى جالب از بخارى پس از تاليف كتاب صحيح بخارى

بخارى (بزرگترين محدث عامه ) چنانچه عامه نقل كرده اند: وقتى صحيح خود را در شهر ((كش )) تصنيف كرد آمد به سمرقند بيش از يكصد هزار محدى پيرامون او گرد آمدند و بخارى در منبر براى آنها حديث مى گفت .

مشايخ سمرقندرى به وى حسد بردند و براى راندنش از سمرقند نقشه اى كشيدند، آنها شنيدند كه بخارى عقيده به حدوث قرآن دارد ولى اكثر علماى سمرقند اشعرى بودند كه اعتقاد به قدم قرآن داشتند، روزى با توجه به اين مطلب يكى از علماى اشعرى سمرقند از بخارى پرسيد: جناب شيخ درباره قرآن چه عقيده دارند؟ قرآن قديم است يا حادث ؟ بخارى در پاسخ اين آيه را كه دليل بر حدوث قرآن است قرائت كرد: ((ما ياتيهم من ذكر من ربهم محدث )).

وقتى اين سخن را از وى شنيدند علماى سمرقند گفتند اين كفر است ، سپس با سنگ و كفش به وى حمله ور شدند. دوستانش او را گرفتند و از معركه بيرونش كردند، پنهانى از آنجا به بخارا (شهر خودش ) آمد، در بخارا نيز بيش از سمرقند علما و محدثين دور او را گرفتند و به استفاده از وى پرداختند.


583

در آنجا نيز بر سرش همان آمد كه در سمرقند آمد، آنگاه از آنجا به نيشابور رفت و اين در زمان فضل بن شاذات بود (بايد دانست كه در آن زمان علماى خراسان و ماوراء النهر همگى از عامه يعنى اهل تسنن بودند، فقط در بعضى از نواحى امثال طوس و بلخ و نيشابور قليلى از شيعيان و علماى آنان بود). در نيشابور نزديك به سيصد هزار محدث بر وى گرد آمدند و در آنجا نيز از همكارانش همان ديد كه در سمرقند و بخارا ديده بود. بخارى از نيشابور بيرون آمد و راهى بغداد شد در بغداد محدثين به دور او جمع شدند و صد حديث را تحريف نموده به اين معنى كه از هر كدام حرفى را حذف كردند و فاء را بدل به و او كردند و بالعكس ، حديث را نقل به معنى كردند و سند يك حديث را به حديث ديگر پيوستند و امثال اين كارها را كردند، سپس آن احاديث را به بخارى نشان دادند. بخارى گفت : من اينها را نمى دانم سپس خود يك يك آنها را شرح داد كه مثلا حديث تو را اين طور مى دانم و معنى مى كنم و آن را بطور صحيح از حفظ خواند به همين گونه تا آخرين آن را تصحيح كرد و از بر خواند. به همين گونه تا آخرين آن را تصحيح كرد و از بر خواند محدثين بغداد همگى اعتراف كردند كه محدثى را در حفظ حديث از او بهتر نديده اند و كتابش را معتبر دانستند و سپس ‍ شهرت يافت .(355)


584

چند لطيفه حكيمانه از حكيم جلوه (قدس سره )

يكى از از خصوصيات اخلاقى مرحوم ميرزا ابوالحسن جلوه اين بود كه با لهجه شيرينش كنايات بسيار لطيف بكار مى برد و با افرادى كه رابطه داشت مطايبه و شوخى مى نمود و گاهى نكات جالبى را به صورت شوخى بر زبان جارى مى كرد.

1 - نقل مى كنند وقتى در نهضت تنباكو در جلسه اى كه دولت براى حل قضيه تشكيل داده بود و عده اى از علما و رجال معروف حضور داشتند. ميرزا على اكبر مجتهد تفرشى در اين جلسه بسيار خشمگين شده بود و از روى هيجان و احساسات به برخى حملات لفظى نموده بود و مخصوصا با پرخاش زياد خطاب به ميرزا على اصغر خان امين السلطان گفته بود: شما وزرا از خارجى ها پول مى گيريد و مملكت را به آنها مى فروشيد.

مرحوم جلوه در مجلس درس گفته بود: من مدتها در حكمت خلقت آخوند سيد على اكبر در تحير بودم و پيش خود فكر مى كردم كه خدا اين سيد را براى چى خلق كرده است ، تا اينكه قضيه تنباكو پيش آمد دانستم كه خدا اين سيد را براى چنين موقعيتى خلق كرده و ذخيره نموده تا حرفهاى سياسى را با آن لهجه عصبى و تند بگويد.

2 - حاج محمد على معروف به پيرزاده در حدود سال 1251 قمرى در نائين متولد گرديد، وى مدتى در تهران مى زيست و در قريه ((اوين شميران )) باغى را براى ييلاق اجاره كرده بود كه ميرزا احمد خان نصير الدوله در خيال داشت كه حاجى را از آن باغ محروم كند) و بخشى از عمر خود را به سياحت در ممالك خارجه گذرانيد وى در سال 1306 قمرى از سفر خارج بر مى گشت كه سفرنامه اى به نام سفرنامه پيرزاده نوشت و پس ‍ از بازگشت وى از اروپا مرحوم جلوه مكتوب منظومى برايش فرستاد كه بيتى از آن چنين است :

نوبت پاريس رفت وقت اوين است
عارف نائين نه بند آن و نه اين است

حاجى پيرزاده در قطعه منظومى جلوه را چنين جواب داده است :


585
هر كه به دل طالب طريق يقين است
مژده دهيدش كه رهنما به اوين است

معتقد و مخلص امام و رسول است
پيرو شرع نبى و دين مبين است

دوش سروشى به پيرزاده همى گفت
اينكه تو مدحش كنى بكن كه همين است

3 - گويند بين علما و جمعى از معاريف عصر ناصر الدين شاه اختلاف سليقه اى پيش آمده بود، مجلسى از هر دو گروه مخالف و موافق تشكيل شد و بحث و جدل در اين مجلس تبديل به سر و صدا و داد و قال شد ولى مرحوم حكيم جلوه كه سردسته حكماى آن جلسه بود خاموش بود چيزى نمى گفت ، پسر حاج ميرزا حسن آشتيانى از جلوه پرسيد كه شما چرا خاموش نشسته ايد؟ جلوه در جوابش گفت :

اين ديگ ز خامى است كه در جوش و خروش است
چون پخته شد و لذت دم برد خموش است (356)

4 - يكى از فلاسفه مى نويسد عمر انسان مناسب با اطلاعات تاريخى اوست ، هر قدر تاريخ بيشتر بداند بيشتر عمر كرده ، يك تاجر اصفهانى از جلوه سوال كرد سن شما چقدر است ؟ فرمود: هزار سال است . مرد خيال كرد جلوه اشتباه كرده دوباره سوال كرد، جلوه فرمود اشتباه نكرده ام هزار سال شايد بيشتر.(357)


586

من ديوانه شده ام !

مرحوم ميرزا ابوالحسن جلوه حكيم و فيلسوف و عارف كم نظير و استاد علماى بزرگ مانند آخوند ملا محمد كاظم خراسانى (صاحب كفايه ) تا آخر عمر زن اختيار نكرد، در تهران ساكن مدرسه بود و در يك حجره زندگى مى كرد.

روزى ديدند گريه مى كند علت گريه را پرسيدند فرمود من ديوانه شده ام . سوال كردند چگونه ديوانه شده ايد؟ فرمود غير از خداوند متعال همه چيز فانى است ، باقى فقط خداوند است كسى كه به غير خدا كه فانى مى باشد دل ببندد ديوانه است من هم فكر كردم ديدم به اين چند جلد كتابى كه در اطراف من است دل بسته ام و علاقه دارم و همين دلبستگى به اين كتابها مرا از خداوند غافل كرده است .(358)


587

شوخى حكيم و فيلسوف با شاه

588

ناصر الدين شاه كه آوازه و شهرت مرحوم ميرزاى جلوه را شنيده بود دوست داشت آن عالم عارف را زيارت كند و آن مرحوم ساكن مدرسه بود، ناصر الدين شاه به قصد ملاقات و زيارت آن بزرگوار وارد آن مدرسه شد، اتفاقا در آن هنگام ميرزا كنار حوض مدرسه مشغول وضو گرفتن بود، شاه كه ميرزا را نديده و نمى شناخت از آن بزرگوار سوال كرد حجره ميرزاى جلوه كجاست ؟ ميرزا فرمود: شما حجره ميرزا را مى خواهيد يا خودش را؟ شاه گفت : ميرزا حسن جلوه را مى خواهم زيارت كنم ميرزا در جواب شاه فرمود: ميرزا حسن يك ابولى هم در جلوش هست اگر آن را مى خواهيد من خودم هستم ! (اشاره به اينكه اسمم ابوالحسن است نه حسن ).(359)


589

داستان آقا جمال خوانسارى و نمى دانم او

سالى چهار هزار تومان از طرف حاكم به مرحوم آقا جمال خوانسارى (قدس سره ) مى دادند كه قضاوت نمايد، روزى يكى از اعيان در حضور ايشان بود شخصى از آقا سوال كرد. آقا فرمود: نمى دانم . پس شخص ‍ ديگرى آمد و سوالى كرد آقا فرمود نمى دانم . تا چهار نفر سوال كردند و جواب نمى دانم شنيدند، آن كس كه از اعيان دولت بود گفت : شما سالى چهار هزار تومان پول مى گيريد كه بدانيد ولى در اينجا هر كس از شما سوالى مى كند شما مى فرمائيد نمى دانم . آقا جمال فرمود: من آن چهار هزار تومان را براى آن چيزهائى كه مى دانم ، مى گيرم و اگر براى آنچه نمى دانم بخواهم پول بگيرم خزانه پادشاه هم كم است و نمى رسد.(360)


590

عالمى كه شيطان را گول زد

گويند مردى عالم از گرسنگى مشرف به مرگ بود شيطان براى اينكه ايمان او را بر بايد غذائى آورد و به او نشان داد و گفت : اين غذا را به تو مى دهم بشرط اينكه ايمانت را به من بفروشى مرد قبول كرد، اول غذا را گرفت و خورد، وقتى كه سير شد گفت : آنچه را كه در حين گرسنگى به تو فروختم چيزى موهوم و معدومى بيش نبود چون از قديم گفته اند: آدم گرسنه ايمان ندارد، پس ايمانى نبود تا آن را من به تو بفروشم .

گرگ گرسنه چو يافت گوشت نپرسد
كاين شتر صالح است يا خر دجال


591

چند لطيفه از حاج آخوند تربتى بقول مرحوم راشد

592

مرحوم راشد مى گويد: مرحوم حاج آخوند (پدرم ) گاهى هم مطايبه ها و لطيفه گوئيهائى داشت ، از جمله شايد همان سال اول بود كه مرا براى تحصيل به مشهد مى برد مى گفت : طلبه اول كه وارد مدرسه مى شود تا كله قوزك پايش در خريت فرو مى رود كم كم خريت او بالاتر مى آيد تا به زانويش مى رسد باز بالاتر مى آيد تا به كمرش مى رسد، باز بالاتر مى آيد تا به گردنش مى رسد. پس از آن بالا مى آيد تا از سرش بيرون مى رود چنانكه ملاحظه مى شود در اين مطايبه حكمتى نهفته است ولى او مطلبى را كه مى گفت وامى گذاشت تا خود انسان نتيجه گيرى كند و بطور صريح نتيجه را ذكر نمى كرد مثلا نمى گفت شما بايد برسيد به حدى كه خريت از سر شما بيرون برود.

از شخصى نقل كرد كه در باره فرزندش مى گفت : اين پسر ما راضى است كه گاو زراعتى ما بميرد تا او (قلوه اش را بخورد).(361)


593

عياشها از نماز و از نماز خوانها ترسيدند و شبانه فرار كردند

حاج على اكبر كه هميشه در زير لباس سلاح كمرى داشت و مستحفظ حاج ميرزا محمد معروف به آقازاده (پسر مرحوم آخوند خراسانى ) بود نقل مى كند براى سركشى به املاك آقا به نيشابور رفته بودم ، در مراجعت به مشهد در راه بين شريف آباد و مشهد برف گير شديم و در قهوه خانه (حوض حاج مهدى ) مانديم و غير از ما جمعى ديگر نيز به همان قهوه خانه پناه آوردند، شب فرا رسيده بود ديديم اتومبيلى از طرف مشهد رسيد و چهار نفر از جوانان پولدار و خوشگذران مشهد كه چهار خانم را با خود داشتند به علت برف و باران ناچار به همين قهوه خانه پناه آوردند آمدن آنها در آن شب تاريك برفى در ميان كوهستان بزم عشرتى مجانى براى مسافران به وجود آورد جوانان بطريهاى شراب و خوراكيها را چيدند و زنها بعضى به خوانندگى و بعضى به رقص پرداختند در گرماگرم اين بساط در قهوه خانه باز شد و مرحوم حاج آخوند با سه چهار نفر كه از تربت به مشهد مى رفتند و مركبشان الاغ بود از ناچارى برف و تاريكى شب رو به همين قهوه خانه آورده بودند و از صاحب قهوه خانه اجازه مى خواستند كه به آنها جاى بدهد، و او گفت : سكوى آن طرف خالى است .

حاج على اكبر مى گفت : من با مشاهده اين حال هراسان شدم و گفتم نكند كه از جانب آخوند نسبت به اينها تعرضى شود يا از جانب اينها نسبت به آقا اهانت شود و آماده شدم كه اگر اهانتى به آقا شود در مقام دفاع برآيم هر چه باداباد لكن حاج آخوند وارد قهوه خانه شد بطورى كه گويا نه كسى را مى بيند و نه چيزى مى شنود، بسوى آن سكو رفت و چون وقت نماز مغرب و عشا بود به نماز ايستاد و آن چهار نفر به وى اقتدا كردند من هم غنيمت دانسته رفتم اقتدا كردم چند نفر ديگر فورى وضو گرفتند و از بزم عشرت دست كشيده آمدند اقتدا كردند قهوه چى نيز گفت غنيمت است يك شب پشت سر حاج آخوند نمازى بخوانيم آن هم آمد اقتدا كرد وقتى از نماز فارغ گشتيم از جوآنهاو از خانمها ديگر اثرى نبود بساط خود را جمع كرده رفته بودند و نفهميديم در آن شب برفى كجا رفتند.(362)


594

1- ولقد كرمنا بنى آدم (سوره 17 آيه 70).

2- اولئك كالانهام بل هم اضل (سوره 7 آيه 179).

3- قال رسول الله (ص ) فى حديث : و ان الملائكة لتضع اجنتها لطالب العلم رضى به الخ (سفينة البحار ج 2 علم ص 219).

4- قال الصادق عليه السلام : احب اخوانى الى من اهدى الى عيوبى .

(سفينة البحار ج 2 عيب 295)

5- اقتباس از مجمع البحرين ماده فرض .

6- پاسدار شماره 2.

7- رسالت قرآن در عصر فضا به نقل عظمت قرآن سيد مرتضى توسليان .

8- از منشورات اسلام به نقل از عظمت قرآن ص 88.

9- نهج البلاغه به نقل از مكتب اسلام شماره 38.

10- كتاب بزرگسال و جوان فلسفى ص 188.

11- الاسلام و الحضارة العربية ص 103.

12- كتاب بزرگسال و جوان فلسفى ج 2 ص 189.

13- تفسير برهان ص 1228.

14- تفسير آيت الكرسى نوشته آقاى فلسفى ص 285.

15- انقلاب فرهنگى سيد مصطفى برقعى ص 86.

16- سوره 41 آيه 53.

17- گفتار فلسفى ، اخلاق ج 1 ص 177.

18- بحار الانوار ج 52 ص 325.

19- اصول كافى ج 1 ص 122 كتاب التوحيد باب النسبة حديث 1.

20- اصول كافى ج 1 ص 125 كتاب توحيد.

21- آداب الصلوة حضرت امام خمينى ترجمه نشر آثار امام 304 - 301.

22- خلاصه نهج البلاغه نوشته محمد على ارزيده ص 136.

23- ظاهرا در كتاب الكلام يجر الكلام آيت الله سيد احمد زنجانى نقل شده .

24- روحانيت از ديدگاه علامه شهيد مطهرى ص 50 - 47.

25- دائرة المعارف فريد و جدى ج 10 ص 608.

26- از مثنوى جام جم اوحدى مراغه اى قرن هشم .

27- سوره توبه آيه 122.

28- خدمات متقابل اسلام و ايران نوشته فيلسوف شهيد مرتضى مطهرى ص 337.

29- مكتب اسلام سال چهارم شماره 12 شماره مسلسل 48.


595

30- خدمات متقابل اسلام و ايران شهيد مطهرى ص 595.

31- جمهورى اسلامى 15 دى شماره 4523.

32- آئينه دانشوران ص 73.

33- شيفتگان حضرت مهدى ص 125.

34- علماء معاصرين واعظ خيابانى ص 289 .

35- نقباء البش ، قسم اول جزء سوم ص 1158 - 1162 با تلخيص .

36- نقباء البش ، قسم اول جزء سوم ص 1158 - 1162 با تلخيص .

37- روزنامه جمهورى اسلامى 16 آبان 1373 خاطراتى از آيت الله شيخ عبدالحسين غروى .

38- روزنامه جمهورى اسلامى ، شماره 4475، 16 آبان 1373.

39- روزنامه جمهورى اسلامى 28 شعبان 1425 - 10/11/1373.

40- روزنامه جمهورى اسلامى شماره 4587، دوشنبه 21 فروردين 1374.

41- پيام سوره حمد تاليف سيد محمد باقر همدانى ص 70.

42- همان مدرك ص 81.

43- نوشته علامه امين عاملى ترجمه حسين شفيعى به نقل از مجله پيام حوزه سال اول تابستان 1373، شماره 2، با حذف پاورقيها.

44- تاريخ قم ص 95، بحار الانوار ج 60 ص 213.

45- مجموعه مقالات استاد محمد يزدى ص 177 و 181.

46- بحار جلد 1 ص 57.

47- گفتار فلسفى اخلاق ج 2 ص 616 - 162.

48- بحار الانوار جلد 3.

49- كتاب ايمان نوشته آيت الله شهيد دستغيب ص 14 - 13.

50- جهاد اكبر امام خمينى .

51- مجله حوزه شماره 23 - 1366 ص 77.

52- علل گرايش به ماديگرى ص 8 - 9.

53- سخنرانى آيت الله خامنه اى در مدرسه فيضيه قم ، رجب 1374.

54- روضات الجنات ج 4 ص 81.

55- اقتباس از آل بويه و اوضاع زما ايشان اثر آقاى على اصغر فقيهى ص 505 - 506.

56- تاريخ فرهنگى و تمدن اسلام زين العابدين قربانى 341.

57- اقتباس از كتاب روحانيت شيعه بقلم على اسماعيل پور.

58- رمز پيروزى مردان بزرگ نوشته استاد جعفر سبحانى ص 21.

59- آدرس فوق ص 19.

60- رمز پيروزى مردان بزرگ نوشته استاد جعفر سبحانى ص 42.

61- روحانيت شيعه بقلم على اسماعيلى پور ص 49.


596

62- تاريخ روابط ايران و عراق بنقل روحانيت شيعه ص 50.

63- روحانيت شيعه ص 46.

64- عن الصادق عليه السلام : الزرع هو الكيمياء الاكبر

حضرت صادق عليه السلام فرمود: زراعت و كشاورزى بزرگترين كيمياست .

65- قال رسول الله صلى الله عليه و آله : ((الاسلام يعلوا ولا يعلى عليه )).

حضرت رسول صلوات عليه و آله فرمود: اسلام بر هر چيزى برترى و تفوق دارد و هيچ چيزى بر اسلام تفوق و برترى ندارد.

66- قال رسول الله (ص ): الدعاء سلاح المومن و عماد الدين و نور السماوات والارض ، پيامبر گرامى اسلام فرمود: دعا و نيايش اسلحه مومن و ركن دين و نور آسمانها و زمين است (سفينة البحار ماده دعاء).

67- مجله پيام حوزه سال اول شماره چهارم 1373.

68- مجله پيام حوزه سال اول شماره چهارم ص 108

69- سلطنت علم و دولت فقر نوشته على ابو الحسنى (منذر) دفتر اول ص 48-45.

70- اقتباس از نوشته محمد جواد حجتى كرمانى ، فصلمنامه فرهنگى حوزه شماره 9 ص 170.

71- روضات الجنات ج 2 157.

72- رساله لقاء الله حاج ميرزا جواد آقا ترجمه سيد احمد فهرى پاورقى ص 107 - 103.

73- عقد الفريد ج 2 ص 172 نقل از سيستم اخلاقى اسلام تفسير سوره حجرات بقلم استاد جعفر سبحانى ص 69.

74- فروغ ابديت نوشته جعفر سبحانى ج 2 ص 261 نقل از سيره ابن هشام ج 3 ص 339.

75- مجمع البيان جلد 4 ص 353.

76- سوره احزاب آيه 28 - 29 و آيه 32.

77- خانواده در اسلام نوشته استاد حسين مظاهرى ص 131 و 132.

78- سوره احزاب آيه 21.

79- بحار الانوار ج 47 ص 41.

80- بحار ج 47 ص 47.

81- بحار الانوار ج 47 ص 41.

82- بحار ج 47 ص 45.

83- منازل الاخرة محدث قمى ص 36.

84- منازل الاخرة مرحوم محدث قمى 36.

85- قصص العلماء ص 52.

86- روضات الجنات ج 3 ص 250.


597

87- شعوبيه ص 110 به نقل از مجله نور علم دوره چهارم شماره دوازدهم ص 54.

88- فاطر 35.

89- خاطرات و زندگانى آيت الله بروجردى ص 26.

90- عرفان اسلامى ج 5 ص 167.

91- نقل از حجت الاسلام و المسلمين حاج آقا حسن امامى از اساتيد حوزه علميه اصفهان .

92- تاريخ حكماء و عرفان متاخر بر صدر المتالهين ص 75.

93- سياحت شرق ص 188.

94- سياست شرق ص 161.

95- خدمات متقابل اسلام و ايران ص 611.

96- شرح رجال ايران ج 3 ص 284.

97- مجله نور علم حوزه علميه قم دوره چهارم شماره دوازدهم 48 - ص 60 - 63 با تلخيص مختصر.

98- مجله نور علم دوره چهارم شماره چهارم ص 148.

99- فوائد الرضويه ص 529.

100- تذكره العلماء تنكابنى ص 52.

101- تاريخ مشروطه ايران بخش 2 ص 402 نوشته كسروى .

102- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 112.

103- تاريخ انقلاب ايران مستوفى تفرشى نسخه خطى كتابخانه ملك تهران ص 735 به بعد.

104- تاريخ انقلاب ايران مستوفى تفرشى نسخه خطى كتابخانه ملك تهران ص 122.

105- تاريخ رجال ايران ج 6 ص 180.

106- اردبيل در گذرگاه تاريخ باباصفرى ج 2 ص 341.

107- سخنان چهارده معصوم عليهم السلام تهذيب و تنظيم على مشكينى اردبيلى ترجمه احمد جنتى اصفهانى ص 141.

108- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 125.

109- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 264.

110- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 256.

111- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 150.

112- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 154.

113- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 311.

114- همان مدرك ص 160.

115- سلطنت علم دفتر اول ص 133.

116- همان مدرك ص 136.

117- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 144.

118- همان ص 231.

119- سلطنت علم و دولت فقر ص 645.

120- بيان المفاخر سيد مصلح الدين مهدوى ص 60، سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 58.


598

121- سلطنت علم دفتر اول ص 631.

122- مجله پيام حوزه سال اول شماره سوم پائيز 1373.

123- بازار مكافات نوشته مجتبى بلوچيان ص 137.

124- پيام سوره توحيد تاليف سيد محمد باقر موسوى همدانى ص 97.

125- حكايتهائى از روحانى شهيد مسعود جورى نقل از حكايتهاى برگزيده ص 81.

126- وقايع الايام محلاتى ج ربيع الثانى ص 237.

127- مستدرك حاكم نيشابورى ج 1 ص 99.

128- مجله وحيد شماره دوم سال دهم ، نقل از كتاب ديدار با ابراز، ميرزا ابوالحسن جلوه ص 185.

129- كتاب ديدار با ابرار به نقل از روزنامه پيك ايران شماره 7 ب 15 بهمن 1338.

130- آدرس فوق ص 197.

131- نقل از كتاب ديدار با ابرار ص 147 - 150.

132- نقل از كتاب ديدار با ابرار ص 147 - 150.

133- كتاب محيط ادب مقاله نان جو و دوغ گو، پاريزى ص 286.

134- كتاب محيط ادب مقاله نان جو و دوغ گو، پاريزى ص 176.

135- كيهان انديشه ص 81.

136- روزنامه جمهورى اسلامى بمناسبت سالگرد رحلت مرحوم ملكى در 1342 مورخه 12 ذيحجه 1404.

137- فهرست غرر واژه اخلاص .

138- روح مجرد ص 551.

139- خدمات متقابل ص 525 چاپ سپهر طهران .

140- رهبران راستين نوشته شهيد هاشمى نژاد ص 40.

141- نقباء البشر 3/1254.

142- نقباء البشر ص 447.

143- مستدرك الوسائل محدث نورى ج 17 ص 19.

144- مجله حوزه 44 - 43 ص 150.

145- آدرس فوق ص 356 به نقل سيد جواد علوى .

146- گلستان معارف ج 2 ص 72 نوشته غلامرضا اسدى مقدم .

147- مجله حوزه شماره 2 ديماه 1362.

148- نهج الشهاده خطبه هاى حسين (ع ) نوشته احمد فرزانه ص 337.

149- روحانيت از ديدگاه علامه شهيد مرتضى مطهرى ص 42.

150- همان مدرك ص 58.

151- وقايع الايام جلد ربيع تاليف مرحوم شيخ ذبيح الله محلاتى با مختصر تلخيص و تغيير عبارات كمى .

152- مجله مسجد سال چهارم شماره 20 خرداد 1374 بقلم ناصر الدين انصارى قمى .


599

153- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 289.

154- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 288.

155- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 305.

156- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 306.

157- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 130.

158- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 302.

159- تاريخ كرد و كردستان يا تاريخ مردوخ .

160- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 274.

161- همان مدرك ص 277.

162- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 276.

163- كشف الاسرار ص 266 و 186 بنقل از سلطنت علم ص 286.

164- رجال فكاهى ص 59.

165- كيهان فرهنگى شماره 8 سال چهارم مصاحبه با آيت الله پسنديده .

166- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 582.

167- سلطنت علم و دولت فقر ص 584.

168- سلطنت علم و فقر ص 585 تا 587.

169- خط سوم در انقلاب مشروطه ايران ص 429.

170- سلطنت علم و دولت فقر ص 279.

171- همان مدرك ص 314.

172- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 683.

173- حضور دوره دوم زمستان 1373 شماره 9ص 284.

174- حضور خرداد 1374 شماره 11 ص 360.

175- مجله يالثارات 12 جمادى الثانى 1416 سال دوم شماره 20 آبان 74. مجله حضور شماره 10 ارديبهشت 1374 ص 212 ص 212.

176- حضور خرداد 74 شماره 11 ص 334

177- حضور ارديبهشت 1374 شماره 10 ص 211.

178- حضور زمستان 1373 شماره 9ص 311

179- پاسدار اسلام آذر ماه سال 1366 شماره 72.

180- كه مولف در قصيده اى طولانى گفته است :

آن مادر و پدر كه ترا پروريده اند
رحمت به روح آن پدر و ان خجسته مام

181- ويژه نامه چهلمين روز رحلت يادگار امام شماره 10/1374

182- تعجب اين است كه قبل از چهل سال از پادشاهى خلع و از دنيا رفت .

183- او برقرار به علم ابجد 710 و خمينى هم به علم ابجد 710 مى گردد.


600

184- شگفت اين است 700 سال قبل تذكر داده آن امام و رهبر خوانده مى شود.

185- دشمن شاهى هم مى باشد زيرا خمينى 710 و دشمن شاهى 710 مى گردد.

186- نقل از ديوان ارمغان حسينى ص 62. نوشته مولف

187- مطالب فوق از صفحه 265 تا صفحه 282 از كتاب استاد على فلسفى استفاده شده است .

188-از مجموعه آثار يادگار امام (ره )، جلد اول ص 632، منتشر شده از سوى موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (ره ).

189-تاريخ انقلاب اسلامى عراق نوشته دكتر محمد صادقى ص 40 - 35 با تلخيص .

190-روزنامه لوموند 20 ژوئيه 1951 - مقاله . نقل از نگاهى به تاريخ انقلاب اسلامى عراق ص 104 نوشته دكتر محمد صادقى تهرانى .

191-ل - ن - كوتلوف - انقلاب رهائى بخش 1920 ص 167 مكتب تشيع سالانه 4 ص 146 همان مدرك ص 108.

192-نگاهى به تاريخ انقلاب اسلامى 1920 عراق و نقش علماء نوشته محمد صادقى تهرانى ص 46.

193-ترجمه الامام حكيم مصباح نجفى ص 41.

194-همان منبع ص 88 - 89.

195-ترجمه الامام حكيم ص 91.

196-الشيعه و الدوله القوميه فى العراق ص 68.

197-همان منبع ص 70 - 75.

198-همان منبع ص 70 - 75.

199-ترجمه الامام حكيم 95.

200-ترجمه الامام حكيم ص 94 - 95.

201-التحرك الاسلامى فى العراق ص 86 - 89، نقل از سيد محسن حكيم مرزبان حوزه نور، عباس عبيرى ص 96.

202-العراق بين الماضى و الحاضر ص 547.

203-التحرك الاسلامى فى العراق ، محمد مهدى حكيم ص 28 / 29.

204-رحلة الامام الحكيم ص 98 / 99.

205-ترجمه الامام الحكيم ص 98.

206-بغداد سوم كانون اول 1956 - 29 ربيع الثانى 1376.

207-العراق بين الماضى و الحاضر و المستقبل ص 550.

208-نهج الشهادة خطبه هاى حسين عليه السلام نوشته احمد فرزانه ص 255.

209-همان كتاب صفحه 332.

210-ارمغان حسينى ص 191.

211-نهج الشهاده خطبه هاى امام حسين (ع ) ص 199 - 198.

212-طبقات بن سعد 2 ص 128.

213-سوره فرقان آيه 57.

214-سوره شورا آيه 23.

215-آل عمران آيه 139.


601

216-معنويت تشيع نوشته علامه طباطبائى ص 281.

217-كافى كتاب فضل العلم باب فقد العالم .

218-معادشناسى ج 1 ص 236.

219-معادشناسى ج 1 ص 278.

220-مهرتابان ص 78.

221-منتهى الامال ج 2 ص 43 تتمة المنتهى ص 74.

222-تتمة المنتهى ص 118.

223-سوره بقره آيه 106.

224-مجله نور علم دوره دوم شماره 9 ص 90.

225-منتهى الامال ج 2 ص 414.

226-الكلام يجر الكلام ج 1 ص 260.

227-قصص العلماء ص 125.

228-نجوم السماء ج 2 ص 14.

229-نجوم السماء ج 2 ص 22.

230-نجوم السماء ج 2 ص 18.

231-نجوم السماء ج 2 ص 20.

232-دارالسلام عراقى ص 498.

233-ميرزا تقى خان امير كبير ص 351.

234-دائرة المعارف وجدى ج 3 ص 718.

235-روزنامه جمهورى اسلامى 22 رجب 1415 5 دى 1373.

236-نجوم السماء ج 2 ترجمه آيت الله نجفى مرعشى ص 118.

237-روزنامه جمهورى اسلامى 19 دى 1373 نقل از آيت الله بنى فضل .

238-احسن الوديعه ج 1 ص 78.

239-تكملة نجوم السماء ج 2 ص 17.

240-مجله مسجد مرداد و شهريور 1373 ص 73.

241-خاطرات زندگانى حضرت آيت الله العظمى فقيه سبزوارى نوشته حسين توغانى ص 89.

242-جواهر العدديه ج 2 ص 391.

243-همان مدرك صفحه 391.

244-اختران فروزان ص 112.

245-اختران فروزان ص 101.

246-فضيلتهاى فراموش شده ص 149.

247-فضيلتهاى فراموش شده ص 190.

248-حديث بيدارى زندگينامه امام خمينى بقلم حميد انصارى با تلخيص ص 206 - 200.

249- حديث بيدارى زندگينامه امام از تولد تا رحلت نوشته حميد انصارى ص 197 - 196.

250-مجله حضور شماره 10 سال 1374.

251-مجله حضور شماره 10 سال 1374.

252-مجله حضور شماره 10 سال 1374 مصاحبه با حجت

253-همان مدرك ص 222.

254- همان مدرك ص 222.

255-سفينة البحار واژه وضع .

256-روزنامه جمهورى اسلامى پنجشنبه 10 آذر 1373

257-سوره نحل آيه 32.

258-برنامه فرزانگان صبح جمعه راديو ايران 6/7/1374.


602

259-روزنامه كيهان 20 شهريور 1374 به مناسبت چهاردهمين سال شهادت آيت الله مدنى نوشته سيد اميرحسين اصغرى .

260-نقل از ديوان ارمغان حسينى و انقلاب خمينى صفحه 72 سروده مولف .

261-قسمتى از مناجات شعبانيه بحار الانوار ج 91 ص 97.

262-اصول كافى ج 4 ص 53 ايمان و كفر، سر الصلاة امام خمينى ص 39.

263-الكلام يجر الكلام ج 1 ص 104.

264-پيام سوره توحيد به قلم سيد محمد باقر موسوى همدانى ص 18.

265-سوره 6 آيه 162.

266-تذكرة العلماء تاليف محمد بن سلينان تنكابنى ص 30 - 29.

267-اختران فروزان ص 107.

268-بزرگان رامسر نوشته محمد سمامى حائرى ص 157.

269-- شام سرزمين خاطره ها ص 217 نوشته مهدى پيشوائى .

270-- اختران فروزان رى و طهران ص 280.

271-- نشريه پيام حوزه سال اول شماره چهارم زمستان 1373 ص 122.

272-- كشكول ممتاز به نقل از داستانهائى از زندگى علماء ص 96.

273-- داستانهائى از زندگى علماء ص 97.

274-- از كتاب ارمغان حسينى و انقلاب خمينى اثر طبع مولف ص 171.

275-- قصص العلماء.

276-- بزرگان رامسر ص 97.

277-- مفاتيح الجنان به نقل از محدث قمى صفحه 474.

278-- خاطرات زندگانى آيت الله العظمى فقيه سبزوارى

279-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 190.

280-- همان مدرك ص 188.

281-- سلطنت علم و دولت فقر ص 182.

282-- سلطنت علم و دولت فقر ص 178 .

283-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 177، پاورقى .

284-- تاريخ علماء زنجان و دانشمندان ص 71.

285-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 168 - 170 با مختصر تلخيص .

286-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 176.

287-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 176.

288-- همان مدرك ص 180.

289-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 195 ./


603

290-- سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 54 نوشته على ابوالحسنى منذر.

291-- اختران فروزان رى و تهران ص 287.

292-- اختران فروزان رى و تهران ص 433.

293-- اختران فروزان رى و تهران ص 232.

294-- ديوان ارمغان حسينى و انقلاب خمينى ص 196 از مولف .

295-- بزرگان رامسر نوشته محمد سمامى ص 48.

296-- تاريخچه زندگانى آيت الله شاهرودى نوشته محمد مهدى باقرى شاهرودى ص 57.

297-- تاريخچه زندگانى آيت الله شاهرودى ص 41 - 40.

298-تاريخچه زندگانى آيت الله شاهرودى نوشته محمد مهدى باقرى شاهرودى ص 42.

299-همان مدرك ص 49.

300-همان مدرك ص 50.

301-تاريخچه زندگانى آيت الله شاهرودى نوشته محمد مهدى باقرى شاهرودى ص 50.

302-تاريخچه زندگانى آيت الله شاهرودى ص 51.

303-زندگينامه آيت الله شاهرودى نوشته محمد مهدى باقرى شاهرودى ص 54 - 53.

304-تاريخچه زندگانى آيت الله شاهرودى ص 48 - 45 با تلخيص .

305-ارمغان حسينى و انقلاب خمينى ص 247.

306-مجله پيام زن شماره 5 مرداد 1371.

307-حج / 3.

308-حج / 8 - 9.

309-آواى توحيد، شرح نامه امام خمينى به گور با چف شرح آية الله جوادى آملى ص 88.

310-خزينه الجواهر عنوان اول باب دوم ص 209.

311-تحف العقول 292.

312-اصول كافى 1/11.

313-در حديث قدسى است : عبدى اطعنى حتى اجعلك مثلى .

314-عن محمد بن سليمان : عن ابيه قال : قلت لا بى عبدالله الصادق عليه السلام : فلان من عبادته و فضله كذا و كذا فقال (ع ): كيف عقله ؟ فقلت لا ادرى فقال ان الثواب على قدر العقل . ثم ذكر عليه السلام الرجل الاسرائيلى الذى كان يعبدالله تعالى فى جزيزة وقوله ليت لربنا بهيمة . (سفينة البحار عقل )

راوى در نزد حضرت صادق از شخصى ياد كرد و عبادت و فضل او را تعريع كرد حضرت فرمود: عقلش چگونه است عرض كرد نمى دانم ، فرمود: ثواب و اجر عبادت را با عقل مقايسه مى كنند.


604

315-قال النبى (ص ): الشيخ فى اهله كالنبى فى امته ، (سفينه البحار شيخ ). نبى اكرم فرمود: آدم پير در خانواده به منزله پيغمبر است درميان امتش .

316-انا مدينة العلم و على بابها.

317-سى مقاله نوشته رضا استادى ص 288.

318-سى مقاله ، رضا استادى ص 369.

319-نهج الشهادة خطبه هاى حسين (ع ) بقلم احمد فرزانه ص 289.

320-نهج الشهاده خطبه هاى حسين عليه السلام به قلم احمد فرزانه ص 364.

321-بحار جلد 9 صفحه 539.

322-گفتار فلسفى اخلاق ج 1 ص 83.

323-حضور فصلنامه فرهنگى ... خرداد 1374 شماره 11 ص 2 - 116.

324-وقايع الايام محلاتى جلد ربيع الاول ص 13 - 134 با تلخيص مختصر.

325-مجله خاطرات وحيد دوره 10 شماره 7 ص 64. نقل از گلستان معارف ج 3 ص 271 - 280.

326-طرفه ها / 19 حكايتهاى برگزيده ص 178.

327-همه مردم برادرند نوشته گاندى به نقل از حكايتهاى برگزيده ص 379.

328-خاطرات سياسى خروشچف .

329-سرمايه سخن به نقل از حكايتهاى برگزيده ص 365.

330-داستانها و پندها ج 10 ص 100.

331-روزنامه جمهورى اسلامى شماره 176 ص 3.

332-داستانهائى از زندگى امير كبير نوشته محمود حكيمى ، حكايتهاى برگزيده ص 158.

333-جوامع الحكايات ص 56 نقل از گفتار فلسفى اخلاق ج 1 ص 353.

334-نهج البلاغه .

335-سيرى در زندگى امام هفتم اثر سيد عبدالرسول حجازى ص 119 - 117.

336-روزنامه جمهورى اسلامى 29 دى 1360 شماره 1487.

337-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 51.

338-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 62.

339-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 72.

340-سلطنت علم و دولت فقر ص 76.

341-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 207.

342-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 202.

343-ترجمه نهج البلاغه فيض الاسلام ص 1117 خطبه 88.

344-ابن ابى الحديد فى الحكم المثوره ص 569.

345-آدرس فوق ص 563.

346-همراه با راستگويان ترجمه سيد محمد جواد مهرى ص 191.

347-روضات الجنات ج 5 ص 50.

348-روضات الجنات ج 5 ص 500.

349-رجال عليارى ج 5 ص 65.

350-كفاية الواعظين ج 2 ص 217.

351-آل عمران 67.

352-نقل از حجت الاسلام و المسلمين آقا سعيد اشراقى فرزند مرحوم ارباب .

353-قصص العلماء ص 195.

354-همان مدرك ص 196.

355-مفاخر اسلام بقلم على دوانى ص 140.

356-مفاخر اسلام بقلم على دوانى ص 179.

357-همان مدرك

358-مرگى در نور زندگى آخوند خراسانى ص 41.

359-مرگى در نور زندگى آخوند محمد كاظم خراسانى ص 42.

360-قصص العلما به نقل داستانهائى از زندگى علما ص 47.

361-فضيلتهاى فراموش شده ص 157.

362-فضيلتهاى فراموش شده ص 128.

فهرست روايات
الحمدلله رب العالمين و به نستعين انه خير معين و صلى الله على خير خلقه خاتم النبيين محمد صلى الله ...3
انما الشرف بالعقل و الادب الابالمال و الحسب 10
راى الرسول صلى الله عليه و آله ان اتساع الفتوح يقضى بان يتعلم بعض اصحابه صنعة الدبابات و المجانيق و ...11
سئل على بن الحسين عليهما السلام عن التوحيد فقال : الله عزوجل علم انه يكون فى آخر الزمان اقوام ...12
سنريهم آياتنا فى الافاق و فى انفسهم حتى يتبين لهم انه الحق 14
توتون الحكمة فى زمانه حتى ان المراة لتقضى فى بيتها بكتاب الله تعالى و سنة رسول الله صلى الله عليه و ...14
هو الاول والاخر و الظاهر و الباطن 17
لوكان العلم معلقا بالثريا لتناول قوم من ابناء فارس 17
لوكان الايمان بالثريا لتناوله رجال من ابناء فارس 17
فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا فى الدين ولينذروا فومهم اذا رجعوا اليهم 25
منه تفيض العلم الى سائر البلدان 53
فاعتبروا يا اولى الابصار فسيعلموا الذين ظلموا اى منقلب ينقلبون 54
المهاجر من هجر السيئات و ترك ما حرم الله 66
الناس فى سعة ما لايعلمون 73
الناس فس سعة ماداموا لايعلمون 73
الناس فى سعة مالم يعلموا73
ويستحب الحج فى كل عام لاهل الجدة 73
ان فى المسالة اقوالا اسدها كذا74
ان لايستند بحضره الشيخ الى ((حائط اءم مخدة مخدة اءو در ابزين ، و نحوذلك 74
منية المريد فى ادب المفيد و المستفيد80
قال الصادق عليه السلام : ((ستخلوا الكوفة من المومنين و ياءزر عنها العلم كما تاءزر الحية فى حجزها ...82
عن ابى عبدالله عليه السلام قال : لو علم الناس ما فى العلم لطلبوه و لو بسفك المهح و خوض اللج 85
من كلف بالادى قلت مساويه 87
من سئل فى صغره اجاب فى كبره 87
من اشتهر بالادب فقد زان نفسه 87
من اكثر مدارسته العلم لم ينس ما علم و استفاد ما لم يعلم 87
من اكثر الفكر فيما تعلم اتقن علمه و تفهم ما لم يكن يفهم 87
اكتسبوا العلم يكسبكم الحياة 87
اطلبوا العلم تعرفرا به تكو نوامن اهله 87
الا لا تستحيين من لا يعلم ان يتعلم فان قيمة كل امرء ما يعلم 87
اذا مات المرء رفرف روحه فوق نعشه ثم يقول يا اهلى وولدى لاتغرنكم الحيوة الدنيا كما غرت بى جمعت من ...90
بسم الله الرحمن الرحيم الحمدلله رب العالمين و الصلاة على سيدنا و نبينا محمد و آله الطاهرين و لعنة ...94
لو كان فيهما الهة الا الله لغسدتا104
جيفة بالليل و بطالة بالنهار129
يا ايها النبى قل لازواجك ان كنتن تردن الحياة الدنيا و زينتها فتعالين امتعكن و اسر حكن سراجا جميلا و ...134
لقد كان لكم فى رسول الله اسوة حسنة لمن كان رجوا الله و اليوم الاخر و ذكر الله كثيرا.134
ان هذا طعامنا و طعام الانبياء135
لا حاجة لى فى ذلك المومن اخف من ذلك 136
لا ايمان لمن لاحياء له و لا مال لمن لا تقدير له ولا جديد لمن لا خلق له 136
لانه قال عليه السلام : ان العالم اذا اراد بعلمه وجه الله تعالى هابه كل شى ء فان اراد ان يكنز به ...142
سبوح قدوس ورب الملائكه و الروح 144
اولى اجنحة مثنى و ثلاث و رباع 145
سبوح قدوس رب الملائكهو الروح 147
سبوح قدوس رب الملائكه و الروح 147
من جاء بالحسنة فله عشر امثالها189
انا كذلك يشدد علينا البلاء ويضاعف لنا الاجر198
ولاحدهم كان اشد فرحا بالبلاء من احدكم بالعطاء198
اخلص لله عملك و علمك و بغضك و اخذك و تركك و كلامك و صمتك 221
فى سور المومن شفاء من سبعين داء228
النظر الى وجه العالم عبادة 231
وقد قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم : من سن سنة فله اجرها و اجر من عمل بها الى يوم القيامة ...237
الناس مسلطون على اموالهم 260
وكان يوم وصول الترخيص يوما مشهودا270
قل انما اعظكم بواحدة ان تقوموا لله مثنى و فرادى 308
ان لله فى ايام دهركم نفحات الا فتعر ضوا اليها311
و من يخرج من بيته مهاجرا الى الله و رسوله ثم يدر كه الموت فقد وقع اجره على الله 311
يا ايتها النفس المطمئنه ارجعى الى ربك راضية مرضية 323
عاش سعيدا و مات سعيدا كما قال : الان طاب لى الموت 323
اذهب الى فرعون انه طغى ، قال رب اشرح لى صدرى ويسر لى امرى 326
فير بكم كيف عدل السيرة 327
سياتى زمان تكون بلدة قم و اهلها حجة على الخلايق ... الخ 328
كانى بقوم قد خرجوا بالمشرق يطلبون الحق فلا يعطونه ثم يطلبونه فلا يعطونه فاذا راوا ذلك وضعوا سيوفهم ...328
ان عند كل بدعة تكون من بعدى يكاد بها الايمان وليا من اهل بيتى موكلا به يذب عنه ينطق بالهام من الله ...329
ان الله يبعث لهذه الامة فى كل ماة ستة من يجدد لها دينها329
يحمل هذا الدين فى كل قرن عدول ينفون عنه تاويل المبطلين و تحريف الغالين و انتحال الجاهلين ... الخ 329
من اتخذ الحق لجاما اتخذه الناس اماما330
لا يليق الزعامة الابه و لا يصلح القيادة الامة و اصلاحها غيره و اشبه العلماء بالحجة الكبرى 330
... ان الخمينى حير الشرق و از عج الغرب و احوج العرب و اخص ‍ العالم ...330
عندها يتكلم الرويبضه فقال و ما الرويبضه يا رسول الله فداك ابى وامى ؟ قال يتكلم فى امر العامة من لم ...336
يخرج بقزوين رجل اسمه اسم نبى يسرع الناس الى طاعته المشرك و المومن بملاء الجبال خوفا336
خلع العرب اعنتها و تملكها البلاد و خروجها على سلطان العجم338
بسم الله الرحمن الرحيم لا يجوز الانتمام الحزب الشيوعى فان ذلك كفر و الحاد و ترويج للكفر و الحاد ...363
ليس شانى شان من يخاف الموت ، ما اهون الموت على سبيل نيل العز و احياء الحق ، ليس الموت فى سبيل العز ...366
موت فى عز خير من حياة فى ذل 367
صبرا بنى الكرام فمالموت الا قنطرة تعبر بكم عن البوس و الضراء الى الجنان الواسعة و النعيم الدائمة ، ...368
قل ما اسئلكم عليه من اجر الا من اتخذ الى ربه سبيلا370
قل لا اسئلكم عليه اجرا الا المودة فى القربى 371
مثل اهل بيتى كمثل سفينة نوح من ركبها نجى و من تخلف عنها غرق 371
انى تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتى اهل بيتى لن يفترقا حتى يردا على الحوض ما ان تمسكتم بهما لن ...371
و لا تحنوا و لا تحزنوا انتم الاعلون كنتم مومنين 372
كان على بن الحسين عليه السلام يقول : انه يسخى فى سرعة الموت و القتل فينا قول الله : اولم يروا انا ...376
ما ننسخ من آية او ننسها نات بخير منها او مثلها384
احسن الله بالخير عزاكم 386
و كلبهم باسط ذراعيه بالوصيد419
الذين تتوفهم الملائكة طيبين يقولون سلام عليكم ادخلوا الجنة بماكنتم تعملون 440
الهى هب لى كمال الانقطاع و انر ابصار قلوبنا بضياء نظرها اليك حتى تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل ...444
ما يتقرب الى عبد عبادى بشى ء احب الى مما افترضت عليه و انه يتقرب الى بالنافلة حتى احبه فاذا احببته ...445
دينا قيما ملة ابراهيم الاية 450
و الحمدلله الذى هدانا لهذا و ما كنا لنهتدى لولا ان هدانا الله . و انا اقل الحاج على آقا شيرازى ...460
سمعت بذلك فرضيت به 480
خذوه فغلو ثم الحجيم صلوه ثم فى سلسلة ذرعها سبعون ذراعافاسلكوه انه كان لا يومن بالله العظيم 481
اتقوا من فراسة المومن انه ينظر بنورالله 484
ايتها البقرة لا تبخلى بلبنك 509
حال العطش بينه بين السماء كالدخان 512
و من الناس من يجادل فى الله بغير علم و يتبع كل شيطان مريد522
و من الناس من يجادل فى الله بغير علم ولا هدى ولا كتاب منير522
خليل كل امرء عقله وعدوه جهله 524
العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان 529
ما عندكم ينفدوما عندالله باق 529
فلعمرى ما الامام الالحاكم بالكتاب القائم بالقسط والدائن بدين الله الحاسب نفسه على ذات الله والسلام 531
يوم ندعوا كل اناس بامامهم 531
امام دعا الى الله قاجابوه اليه ، و امام دعا الى الضلالة فاجابوه اليها، هولاء فى الجنة و هولاء فى ...531
ثم قال : اين المتكلم آنفا فلم يستطع الانكار فقال ها، اناذا يا اميرالمؤ منين فقال (ع ) اما انى لو ...533
جمال السياسة العدل فى الامرة و العفو مع القدرة 537
حلاوة العفو الذ من الانتقام 537
اشكوا بثى و حزنى الى الله 539
فما جا(ع ) فقير الا بما متع به غنى والله تعالى سائلهم عن ذلك 548
ما رايت نعمة موفورة الا والى جانبها حق مضيع 549
الكرم اعطف من الرحم 554
و اتقوا النار التى وقودها لناس و الحجارة 568
و قال على (ع ): ان هذه القلوب تمل كماتمل الابدان ، فابتغوا لها طرائف الحكم 569
عن على (ع ): ولا باس بالمفاكحة يروح بها الانسان عن نفسه و يخرج عن حد العبوس 569
من كثر مزاحه لم يسلم من استخفاف به او حقد عليه 569
ان يحيى لقى عيسى عليهما السلام فقال يحيى مالى اراك لاهيا كانك آمن . فقال عيسى : مالى اراك عابسا ...573
ما كان ابراهيم يهوديا و لانصرانيا و لكن كان حنيفا مسلما و ما كان من المشركين 577
ما ياتيهم من ذكر من ربهم محدث 582
عن الصادق عليه السلام : الزرع هو الكيمياء الاكبر 596
قال رسول الله صلى الله عليه و آله : ((الاسلام يعلوا ولا يعلى عليه 596
قال رسول الله (ص ): الدعاء سلاح المومن و عماد الدين و نور السماوات والارض596
الشيخ فى اهله كالنبى فى امته 604
فهرست اشعار
ز آدمى آنچه بهترين اثر است   =    علم و تقوا و صنعت و هنر است 1
اينكه آدم به تاج كرمنا(1)   =    از خداى كريم مفتخر است 1
چون ميان تمام زينت ها   =    دانش و علم زينت بشر است 1
ورنه انسان جاهل و بى دين   =    مثل انعام بلكه پست تر است (2) 1
پس برو كسب دين و دانش كن   =    گر هواى ملك ترا بسر است 1
بلكه بالاتر از ملك زيرا   =    زير پاى تو از فرشته پر است (3) 1
شاهد گفته هاى اين ناچيز   =    در كتاب و حديث معتبر است 1
در كتابى كه پيش رو دارى   =    داستان ها در اين زمينه پر است 1
داستانهاى جالب و شيرين   =    هر يكى بهتر از يكى دگر است 1
من نگويم تو خود بخوان و بگو   =    هر كسى را سليقه و نظر است 1
سخن از زندگانى علماء   =    بهترين رهنماى خير و شر است 1
عيب او را برادرانه بگو   =    كه چنين هديه به ز سيم و زر است (4) 1
صنما به مدح و ثناى تو   =    نرسيده غير خداى تو 3
همه عالمى به فداى تو   =    چه نكو سروده براى تو 3
همه را رسول خدا توئى   =    همه خاك تيره طلا توئى 3
همه ذره شمس ضحى توئى   =    همه تار و بدر دجى توئى 3
همه سرخوشند ز بوى تو   =    همه عالم عاشق روى تو 3
همه چشمهاست بسوى تو   =    چه نكوست خلقت و خوى تو 3
همه جا رسيده پيام تو   =    سخن خداست كلام تو 3
ز شه و گداست غلام تو   =    چو خداى گفته به نام تو 3
تو حبيب حضرت داورى   =    به جهان يگانه پيمبرى 3
به تمام خلق تو رهبرى   =    ز هر آنچه هست توبرترى 3
وقتى افتاد فتنه اى در شام   =    هر كس از گوشه اى فرارفتند 23
روستا زادگان دانشمند   =    به وزيرى پادشاه رفتند 23
پسران وزير ناقص عقل   =    به گدائى به روستا رفتند 23
ميراث پدر خواهى ؟ علم پدر آموز   =    كاين مال پدر خرج توان كرد به يكروز 23
رب ميت قد صار بالعلم حيا   =    و مبقى قد مات جبهلا و غيا 24
فاقتنوا العلم كى تنالوا خلودا   =    لا تعد والبقاء فى الجهل شيا 24
علم بال است مرغ جانت را   =    بر سپهر او برد روانت را 24
مدد روح كن به دانش و دين   =    تا شوى هم نشين روح امين 24
جهل خواب است و علم بيدارى   =    زان نهانى و زين پديدارى 24
جهل و كوريت سر بچاه كشد   =    علم و بينندگى به ماه كشد 24
حل شود گر به علم بيننده   =    راه جويد به آفريننده 24
آنچه در علم بيش مى بايد   =    دانش ذات خويش مى بايد(26) 24
گر نماز آن است كه اين مظلوم كرد   =    ديگران را زين عمل محروم كرد 41
هر چه رفت از عمر نام آن به نيكى مى برند   =    چهره امروز در آئينه فردا خوش است (32) 43
فضل خداست اين همه الطاف و مكرمت   =    ورنه جزاى كار من و تو نه اين بود 44
تكيه بر يك قدرت بى انتها بايد نمود   =    غير او را هر چه مى باشد رها بايد نمود 49
دوستى با هر كه حق دستور داده دشمنى   =    با تمام دشمنان اوليا بايد نمود 49
در ره تكميل نفس و كسب علم و معرفت   =    طبق فرمان خود ترك هو بايد نمود 49
در شريعت در طريقت در اصول دين حق   =    دست بر دامان ختم الانبيا بايد نمود 49
از براى حفظ ايمان از گزند ديو و دد   =    سر به فرمان على مرتضى بايد نمود 49
خواهى ار باشى به نزد حضرت حق رو سفيد   =    رو بسوى خانه خير النسا بايد نمود 49
در مقام حلم و صبر و خوردن خون جگر   =    پيروى از خلق نيك مجتبى بايد نمود 49
پرچم اسلام اگر خواهى شود در اهتزاز   =    اقتدا بر آن امام سر جدا بايد نمود 49
بهر حفظ عزت اسلام و قرآن پيروى   =    از حسين هر زمان در هر كجا بايد نمود 49
درس عشق از مكتب سالار مظلومان بگير   =    يارى مظلوم و بر ظالم جفا بايد نمود 49
مرقدش چون كعبه اندر روبروى عاشقان   =    تربتش بر ديده ها چون طوطيا بايد نمود 49
پاسدارى از شريعت هر زمانى واجب است   =    هر كه هر چه ميتواند دست و پا بايد نمود 49
علم آموز و عمل اندرز چون با اين دو بال   =    سير سوى بارگاه كبريا بايد نمود 49
خلق را سوى سعادت رهبرى بنماى چون   =    بر گلوى تشنگان آب بقا بايد نمود 49
همچو سالار شهيدان در ميان خاك و خون   =    خويشتن را بر قضاى حق رضا بايد نمود 49
بهر حفظ دين و كشور از گزند دشمنان   =    جان جوان مال و مقام خود فدا بايد نمود 49
اى مسلمانان بپا خيزيد وقت غيرت است   =    قدرت اسلام را از نو بپا بايد نمود 49
جنگ اسرائيل و لبنان جنگ حق و باطل است   =    همتى مردانه چون شير خدا بايد نمود 49
دست غيبى تا شود همراه حزب اللهيان   =    دست بر دامان اصحاب كسى بايد نمود 50
در سحرگاهان به تاريكى شب با چشم تو   =    بهر پيروزى حق از دل دعا بايد نمود 50
دوستان هنگام رفع تشنگى با آب ياد   =    از لب عطشان شاه كربلا بايد نمود 50
اى حسينى گر ترا چشم طمع بر سوى اوست   =    چشم پوشى از هم شاه و گدا بايد نمود 50
ديدى كه آه و ناله پروانه شمع را   =    چندتن امان نداد كه شب را سحر كند 54
الهت بنى تغلب عن كل مكرمة   =    قصيدة قالها عمرو بن كلثوم 72
و لم اجد الانسان الا ابن سعيه   =    فمن كان اسعى كان بالمجد اجدر 84
و لم يتقدم من اراد تاخرا   =    و لم يتاخر من اراد تقدما 84
تو چون اختر خويش را خود كنى بد   =    مدار از فلك چشم نيك اخترى را 84
به گيتى بهتر از دانشورى نيست   =    بجز دانش به گيتى مهترى نيست 85
براه دانش اى مرد خردمند   =    زيانى بدتر از تن پرورى نيست (47) 85
مرا به هيچ كتابى مكن حواله دگر   =    كه من حقيقت خود در كتاب مى بينم 92
اندر اين عالم ز شيطانها حذر بايد نمود   =    بلكه از شر بشر هم دفع شر بايد نمود 117
خواهى ار سالم بمانى از گناه و فتنه ها   =    در مجامع خويشتن را كور و كر بايد نمود 117
حفظ جان واجب بود اما به فرمان خدا   =    جان و سر در راه دين حق سپر بايد نمود 117
خواهى ار باشى عزيز و محترم در جامعه   =    از گناه و از طمع صرف نظر بايد نمود 118
گر ندارى خدمتى در جامعه چون مرده اى   =    قارى و غسال و ملا را خبر بايد نمود 118
گر نباشى بيمناك از خوردن مال حرام   =    بر دهانت آتش سنگ سقر بايد نمود 118
كفر و ايمان نيك و بد گر نزد تو يكسان بود   =    پشت تو بايد سوارى جاى خر بايد نمود 118
ترس و وحشت را به قلب پاك مومن راه نيست   =    نعره بر دشمن بسان شير نر بايد نمود 118
با زراعت با صناعت با تجارت با تلاش   =    خاك كشور را سراسر سيم و زر بايد نمود(64) 118
گر مسلمانى به زير پرچم كفر رود   =    اى مسلمان از خجالت گل به سر بايد نمود 118
حرف الاسلام يعلوا و لا يعلى عليه (65)   =    پرچمى بايد كه بر هر بام و در بايد نمود 118
اى كه اندر سر هواى رهبرى مى پرورى   =    اندر اين راه مقدس ترك سر بايد نمود 118
عاجزانه بر ابرقدرت بلى قربان مگو   =    با توكل بر خدا فتح و ظفر بايد نمود 118
با سلاح دين و با نيروى عدل و اتحاد   =    كاخ استكبار را زير و زبر بايد نمود 118
گر خدا را بنده اى چون انبيا و اولياء   =    بر عليه كافران محكم كمر بايد نمود 118
با تحمل كردن تلخى جنگ و انقلاب   =    بار ديگر زندگى را چون شكر بايد نمود 118
پيروى از رهبر آگاه و با تقوا نكوست   =    پس اطاعت از على جاى عمر بايد نمود 118
دست حاجت سوى استكبار بردن عار ماست   =    اتكا بر صنعت و علم و هنر بايد نمود 118
اى حسينى گر ندارى قدرت رزمندگى   =    پس دعا بر غازيان وقت سحر بايد نمود (66) 118
ماه رويانى كه عالم را منور ساختند   =    گلرخانى كه گلستان را معطر ساختند 136
آن فرشته سيرتان در صورت انسان پاك   =    خاك را با تربيت كبريت احمر ساختند 136
بهتر از هر گنج زر گنج قناعت يافته   =    از هوا بگذشته عالم را مسخر ساختند 136
با عبادت با رياضت روز شب كوشيده اند   =    خويش را آماده فرداى محشر ساختند 136
دست از دنيا كشيده علم دين آموختند   =    پادشاهان را براى خويش نوكر ساختند 136
هر گياه تلخ ‌تر از زهر را آن عارفان   =    بانگاه خويش شيرين تر ز شكر ساختند 136
آمدند از عرش تا با فرشيان آميختند   =    خاكيان را چون ملائك بلكه بهتر ساختند 136
چون مسيحا باز مى كردند زنده مرده را   =    هر كجا پا نهادند خاك را زر ساختند 136
اى خوشا بر همت مردانه مردان علم   =    با عمل عمامه را چون تاج بر سر ساختند 136
از خلايق چشم پوشيدند و در هر مشكلى   =    تكيه گاه خويش را الله اكبر ساختند 136
اى خوشا آنانكه درس عاشقى در مكتب   =    اهلبيت آموختند و جمله از بر ساختند 136
اى حسينى شكر اين نعمت نما كاندر دلت   =    مهر حيدر را عجين با شير مادر ساختند 136
طايرى سر برون نموده و گفت   =    زد محمد علم به قصر بهشت (97) 151
واجعل غذالك كل يوم مرة   =    واحذر طعاما قبل هضم طعام 164
قرار در كف آزادگان نگيرد سال   =    نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال (108) 166
شب مردان خدا روز جهان افروز است   =    روشنان را به حقيقت شب ظلمانى نيست .(111) 170
از تير آه مظلوم ظالم امان نيابد   =    پيش از نشانه خيزد اول فغان كمان را 181
جز سخنان خداى و پاك پيمبر   =    مر همه را مى شمر فسانه و افسون 199
سوى شريعت گرامى و مهر على جو   =    از بن دندان اگر نه قلبى وارون 199
معشوق من دفاتر حكمت كه هر زمان   =    اندر برش كشيده و بوسيدمش هزار 201
دورم از او كنون و ندانم دگر كشد   =    با آن نگار كارم با بوسه و كنار 201
عشق من و كتاب نه تازه است و نه نهان   =    اين قصه شهره است به هر شهر و هر ديار 201
همدم بودم كتاب همچو عروس   =    كش جان بداده بودم كابين 201
يكدم جدا نساختمش از خود   =    گوئى كه بود ويسه و من رامين 201
زو بود لذتم همه بى كلفت   =    گوئى كه بود زاده حور العين 201
اين نامه كه گنجينه در سخن است   =    هر نكته وى شمع هزار انجمن است 201
از كيست سهيلى كه چنين جلوه گر است   =    از جلوه كه نام ناميش بوالحسن است 201
چون شد كه در اين غمكده يك هم نفسى نيست   =    از هم نفسان بگذر و از اصل كسى نيست 201
با اين همه فرياد ز مردان خردمند   =    هرگز نتوان گفت كه فرياد رسى نيست 201
هر جا مگسانند ميدان شكرى هست   =    هر جا شكرى نيست مسلم مگسى نيست 201
از قافله وحدت گر گوش تو باز آمد   =    در مرحله اى نيست كه بانگ جرسى نيست 201
گر مرغ روان پرد از اين نهر اسد   =    داند كه دگر تنگ تر از اين قفسى نيست 201
اينجا همه درد است اگر پيش و اگر پس   =    اى خوش به جهانى كه در آن پيش و پسى نيست 201
جز رفتن از منزل با مژده رحمت   =    داناست خدا در دل جلوه هوسى نيست 201
ما گدائيم نياريم فرو سر به جهان   =    اين سخن را به همه بوم و به هر جا زده ايم 203
حضرت جلوه سيد الحكماء   =    آن كه بد فخر، دين و ملت را 207
بوالحسن بحر علم آنكه نداد   =    عمرى از دست كنج عزلت را 207
پى تكميل علم و حسن عمل   =    زد فرا ز آستين همت را 207
تا كه اندر فنون علم و ادب   =    برد از حق گوى سبقت را 207
در همه عمر خود زكس نكشيد   =    يكسر موى بار منت را 207
عاقبت شربت اجل نوشيد   =    كرد بدرود دار محنت را 207
پى تاريخ او فرستادم   =    در بر عقل پيك فكرت را 207
عقل با (خون و ناله ) داد جواب   =    دهر بى جلوه كرده حكمت را 207
من منت خانان و اميران نكشم   =    بر نعمت خوانشان مرا نيست تمنا 209
من را چه احتياج به اينان است   =    چون قانعم به ظرف سفالينم 209
مرا گدائى ميخانه حشمتى بخشيد   =    كه خوار در نظرم هر كه خواه سلطان باش 210
من در اين درياى بى پاياب دنيا رستگى را   =    از قناعت كشتى و از خامشى لنگر گرفتم 210
آب حيوان قناعت جستم از ظلمات خلوت   =    اين روش تعليم من از خضر پيغمبر گرفتم 210
نشين به تخت قناعت طمع ببر از خلق   =    كه حشمت تو بگيرد ز ماه تا ماهى (131) 210
من منت خانان و اميران نكشم   =    بر نعمت خوانشان مرا نيست تمنا 212
من را چه احتياج به اينان است   =    چون قانعم به ظرف شفالينم 212
مرا گدائى ميخانه حشمتى بخشيد   =    كه خوار در نظرم هر كه خواه سلطان باش 212
من در اين درياى بى پاياب دنيا رستگى را   =    از قناعت كشتى و از خامش لنگر گرفتم 212
آب حيوان قناعت جستم را ظلمات خلوت   =    اين روش تعليم من از خضر پيغمبر گرفتم 212
نشين به تخت قناعت طمع ببر از خلق   =    كه حشمت تو بگيرد ز ماه تا ماهى (132) 212
((عطر آن است كه خود ببويد   =    نه آنكه عطار بگويد)) 215
شدوا الرحال الى الامام الاكبر   =    تسقوا بحضرته رحيق الكوثر 231
عدلا وصدقا ما اقول وليتنى   =    اقضى الحياة مع الامام الاشهر 231
يبنى و يرفع للشريعة راية   =    ويرد بالتدليل قول المنكر 231
تسعون مليونا لرآيه تابع   =    من عالم او باحث او مخبر 231
قالوا البروجردى فقلت امامنا   =    و امامكم فى الورد او فى المصدر 231
قد جئت من مصر الى مصر فما   =    بين الاخوة من خلاف منكر 231
ان التشيع والتسنن دوحة   =    تسقى بماء واحد لم يكدر 231
من ذا يحدد للشموس ضيائها   =    الا المغالط فى الحقيقة مفتر 231
فى الصبح او فى الظهر او فى   =    مطلع الشمس المضيى ء النير 231
تقف الوجوه لبعضها فى قبله   =    و يحج فى البيت العتيق الاطهر 231
الله اكرمنى بزورة فاطمة   =    و الناس بين مهلل و مكبر(146) 231
به حسين احترام بايد كرد   =    گريه بعد از سلام بايد كرد 232
بهر احياء دين جدش نيز   =    تا قيامت قيام بايد كرد 232
اى كه دارى به سر هواى حسين   =    مى كنى گريه از براى حسين 233
گريه اى هم براى غربت دين   =    روز و شب صبح و شام بايد كرد 233
اى كه مى پرورى هميشه به سر   =    دعوى نوكرى آن سرور 233
اولين شرط نوكرى اين است   =    ترك فعل حرام بايد كرد 233
هدف از نهضت و قيام حسين   =    نيست جز مذهب و مرام حسين 233
آرى اى شيعه امام حسين   =    پيروى زين مرام بايد كرد 233
او كه هستى خويش سرتاسر   =    داد در راه دين پيغمبر 233
با عمل بر مرام آن سرور   =    شاد آن تشنه كام بايد كرد 233
گفت حاشا كه من كنم بيعت   =    نروم زير بار اين ذلت 233
نزد هر ظالم ابر قدرت   =    تكيه بر اين كلام بايد كرد 233
كرده اند اهل بيت آن مظلوم   =    همه جا خصم خويش را محكوم 233
آرى اينگونه خصم را رسوا   =    نزد هر خاص و عام بايد كرد 233
با بيان حقايق اسلام   =    خواندن خطبه در مجالس شام 233
روز را بر يزيد خون آشام   =    تيره مانند شام بايد كرد 233
اى حسينى عاجز و ناچيز   =    كه نكردى ز معصيت پرهيز 233
با چه روئى به روز رستاخيز   =    رو به خير الانام بايد كرد 233
عاشق صدق و صفا همگام با روحانيت است   =    زانكه اين جان بخش مى در جام روحانيت است 235
گر درخشد خوش فروغى در دل روشندلان   =    چشمه آن مهر زرين نام روحانيت است 235
گر به سرها شور حق بينى و بر لبها خروش   =    آن همه جوش و خروش از جام روحانيت است 235
شوكت اسلام و دين رسوائى كفر و نفاق   =    حاصلى از سعى و از اقدام روحانيت است 235
وحدت مستضعفان پيوند دانشگاه و دين   =    يك اثر ز آثار خوشفر جام روحانيت است 235
راه روحانيت آگه بود راه امام   =    مشى رهبر منبع الهام روحانيت است 235
يارب اين نوح زمان را حفظ كن كين پير عشق   =    روز طوفان مايه آرام روحانيت است 236
كرد ثابت آزمانها كانچه ماند استوار   =    بر ره حق و عدالت گام روحانيت است 236
گر جهان پر گردد از طوفان نميرد اين چراغ   =    تا جهان باقيست باقى نام روحانيت است (147) 236
گر سايه خدا سر ايرانيان نبود   =    ايران خراب گشته از او يك نشان نبود 273
دشمن به خاك ميهن ما سخت حمله كرد   =    او را چنين فرار ز شيران گمان نبود 273
گر وحدت و اخوت و ايمان نداشتيم   =    ما را ز شر دشمن كافر امان نبود 273
بعد از قيام سرور آزادگان حسين   =    هرگز براى خلق چنين امتحان نبود 273
جان و جوان به راه خدا داد خلق ما   =    تنها شعار و لقلقه هاى زبان نبود 273
يك عده جان به كف به سوى جبهه ها روان   =    يك عده را خيال به جز آب و نان نبود 273
شد آشكار چهره زشت منافقين   =    ز آنان كسى ذليل تر اندر جهان نبود 273
اول به فكر سلطنت و كشور آمدند   =    آخر به غير نوكرى اين و آن نبود 273
بعد از پيمبران و امامان براى دين   =    اين گونه جان نثارى پير و جوان نبود 273
گر رهبرى چو پير جماران نداشتيم   =    ايران زمين سر آمد دور و زمان نبود 273
اين نهضت و قيام و فتوحات و انقلاب   =    جز با دعاى نيمه شب عاشقان نبود 273
شايسته است حمد و ستايش خداى را   =    گر امر او نبود ز آبى تكان نبود 273
هر كس نمود تكيه به خالق حسينيا   =    هرگز ز باد حادثه او را زيان نبود 273
نه بقا كرد ستمگر نه بجا ماند ستم   =    سلطنت سلطنت تومت كه پاينده لو است 285
خليل آسا در ملك يقين زن   =    نداى لا احب الافلين زن 308
بر در ميكده ام دست فشان خواهى ديد   =    پاى كوبان چوقلندر صفتان خواهى ديد 314
باز سرمست از آن ساغر مى خواهم شد   =    بيهوش و مسخره پير و جوان خواهى ديد 314
از در مدرسه و دير برون خواهم تاخت   =    عاكف منزل آن سرو روان خواهى ديد 314
از اقامتگه هستى به سفر خواهم رفت   =    به سوى نيستيم رقص كنان خواهى ديد 314
خرقه فقر به يكباره تهى خواهم كرد   =    ننگ اين خرقه پوسيده عيان خواهى ديد 314
باده از ساغر آن دل زده خواهم نوشيد   =    فارغم از همه ملك جهان خواهى ديد(175) 314
صد آفرين به همت اين خلق قهرمان   =    با مشت كار تيشه فرهاد مى كنند 322
يافت نوزادى تولد در خمين   =    تربيت آموخت نزد والدين 324
زاده موسى ابن جعفر در نسب   =    مصطفى و مرتضى را نور عين 324
رفت اندر قم اقامت كرد و خواند   =    علم قرآن گشت مبسوط اليدين 324
كرد با نفس خود اول او جهاد   =    تا كه شد پاكيزه از هر عيب و شين 324
بعد از آن آمد به جنگ ظالمان   =    برد يكسر پادشاهان را ز بين 324
فتح و پيروزى نصيبش بود چون   =    فتحهاى خيبر و بدر و حنين 324
گفت سارش با ستمكاران خطاست   =    زندگى بايد نمودن چون حسين 324
مى شود آخر براى ما نصيب   =    اندر اين پيكار احدى الحسنيين 324
جمله هيهات منا الذله گفت   =    داد بر اسلام و كشور زيب وزين 324
آمد و رفت از جهان چون انبياء   =    كرد الحق او ادا از خويش دين 324
او ز شرق و غرب بيزارى نمود   =    بست تنها دل به رب المشرقين 324
رفت و با همراه خود از خلق برد   =    جان و دل نيروى زانو نور عين 324
گر حسينى بر خمينى سر بباخت   =    سر بلندى يافت اندر نشاتين 324
با هم مصادف است دو ميلاد با شكوه   =    زين اتفاق غرق نشاط است روزگار 331
ميلاد عصمت حق و ميلاد روح حق   =    يعنى خمينى آيت محبوب كردگار 331
جاويد باد نام خمينى به لوح دهر   =    همواره باد جلوه اين مهر برقرار 331
روز شنبه ز شهر دو القعده   =    تن او برقرار مى بينم (احمد شاه ) 332
شه چو بيرون رود ز جايگهش   =    شه ديگر بكار مى بينم (رضاشاه ) 332
چون فريدون به تخت بنشيند   =    پسرانش قطار مى بينم 332
علماى زمان او دائم   =    همه را تار و مار مى بينم 332
چون دو دهسال پادشاهى كرد   =    شهيش را كنار مى بينم 332
پسرش چون به تخت بنشيند   =    بو العجب روزگار مى بينم (محمدرضا) 332
غارت و قتل مردم ايران   =    دست خارج بكار مى بينم 332
اعتصاب و حساب در عهدش   =    سخت بى اختيار مى بينم 332
ظلمت ظلم ظالمان ديار   =    بى حد و بى شمار مى بينم 332
ظلم پنهان خيانت و تزوير   =    بر اعاظم شعار مى بينم 332
جنگ و آشوب و فتنه بسيار   =    در كمين بى شمار مى بينم 332
بر سو كوى و هر سر برزن   =    نام او زشت و خوار مى بينم 332
كم ز چل چونكه پادشاهى كرد(182)   =    سلطه اش تار و مار مى بينم 332
سيدى را ز نسل آل رسول   =    نام او برقرار مى بينم (خمينى )(183) 333
نائب مهدى آشكار شده   =    قامتش استوار مى بينم 333
پيشواى تمام دانائى   =    رهبرى با وقار مى بينم 333
رهنما و امام (184) هفت اقليم   =    حالت روزگار مى بينم 333
عدل و دادى كه مى شود پيدا   =    دولتش پايدار مى بينم 333
هر كجا رو نهد به فضل الاه   =    دشمنش خاكسار مى بينم 333
بعد از اين شاهى از ميان برود   =    عالمى چون نگار مى بينم (185) 333
غم مخور ز آنكه من در اين تشويش   =    خرمى وصل يار مى بينم 333
وه عجب روزگار مى بينم   =    دين حق برقرار مى بينم 334
سختى و سردى زمستان رفت   =    پيش رو خوش بهار مى بينم 334
سال پنجاه و هفت و ماه صفر   =    شاه را در فرار مى بينم 334
آخرين دولتى كه شد بدبخت   =    دولت بختيار مى بينم 334
دولت حق و عدل اسلامى   =    جاى او استوار مى بينم 334
شاه و ياران شاه روى سياه   =    همه را خوار و زار مى بينم 334
به سزاى جنايت بسيار   =    يك به يك را دچار مى بينم 334
طبق دستور شرع اسلامى   =    سر دشمن به دار مى بينم 334
عزت حق و ذلت باطل   =    همه جا آشكار مى بينم 334
بهر يارى ملت ايران   =    دست غيبى به كار مى بينم 334
يادگار على خمينى را   =    وارث ذوالفقار مى بينم 334
بهر اين ملت ستمديده   =    رهبرى غمگسار مى بينم 334
مرجع دينى و فقيه بزرگ   =    هم سياستمدار مى بينم 334
نائب بر حق امام زمان   =    رهبرى هوشيار مى بينم 334
پيشگام جهاد با اعدا   =    پور دلدل سوار مى بينم 334
تا ظهور حكومت مهدى   =    دولتش پايدار مى بينم 334
ارتش بيست مليونى زن و مرد   =    در صف كارزار مى بينم 334
نقشه دشمن است نقش بر آب   =    چون خداون يار مى بينم 334
در جهان دولتى چو آمريكا   =    آن جهان خوار خار مى بينم 335
شوروى ، انگليس و آمريكا   =    هر سه را زخمدار مى بينم 335
در تمام جهان ايران را   =    صاحب افتخار مى بينم 335
در ره انقلاب حسينى را   =    شاعرى حق شعار مى بينم (186) 335
الفهلويون الوجود عندهم   =    حقيقة ذات تشكك يعم 337
مفسد فى الارض در علم زبر   =    شد هزار و سيصد و شش اى پسر 339
در هزار سيصد و نه با نود   =    رفت از ايران به صد خوارى و بد 341
پهلوى اندر حساب ابجدى پنجاه و سه   =    سلطنت كردى پسر با باب اندر روزگار 341
روح روح الله را نازم كه بادست تهى   =    كرد آخر سرنگون از تخت شاهى شاه را 343
در راه دوست كشته شدن آرزوى ماست   =    دشمن اگر چه تشنه به خون گلوى ماست 367
سر داد و تن نداد به ظلم و ستم حسين   =    مردانه كرد با دل و جان قد علم حسين 367
بهر نجات دين خدا سوى كربلا   =    خارج شد از حريم خدا با حرم حسين 367
هر كس كه پيروى كند از شاه انس و جان   =    بايد دهد به راه خداوند جسم و جان 367
در كوى اوست كعبه و مرو و صفاى ما   =    در تربتش نهاده خدا چون شفاى ما 367
بس اشك شوق مى چكد از ديده هاى ما   =    چون در رضاى اوست رضاى خداى ما 367
در جستجوى كوى حسينيم در جهان   =    با آرزوى كربلا مى دهيم جان 367
اى عشقباز جلوه گه كبريا حسين   =    وى شاهباز معركه كربلا حسين 367
اى شهسوار و ادى عشق و وفا حسين   =    اى شهريار كشور صدق و صفا حسين 367
كردى فدا براى خدا پيرو هم جوان   =    دادى به عالم عالم عشق و وفا نشان 367
اى گوشوار عرش كه عرش از براى توست   =    تنها نه جان جمله عالم فداى توست 367
خون خدا توئى و خدا خونبهاى توست   =    در رتبه مثل عرش برين كربلاى توست 367
كرده است در مصيبت تو گريه آسمان   =    در بزم ماتم تو شود دين حق بيان (210) 367
بنيان گذار دين خداوند احمد است   =    اما به دست حيدر كرار و ذوالفقار 373
با حلم و بردبارى و هشيارى حسن   =    شد پايه هاى مكتب توحيد استوار 373
پاى درخت دين محمد به كربلا   =    خون حسين ريخته تا مانده پايدار 373
با خطبه امام مبين زين العابدين   =    باطل ز بين رفت و حقايق شد آشكار 373
خورشيد آسمان ولايت طلوع كرد   =    بر باقر العلوم چو افتاد اختيار 374
بنشست جعفر ابن محمد بجاى او   =    منبر گرفت زينت و هم مسجد افتخار 374
با منطق و دليل حلال و حرام را   =    كردند منتشر به همه كشور و ديار 374
شد شيعه از وساوس ابليسيان رها   =    با همت و هدايت اين دو بزرگوار 374
زندان تنگ و كنده و زنجير و زهر كين   =    كى بود اگر سكوت نمودند اختيار 374
دور از وطن براى رضاى خدا رضا   =    گرديد تا كه گشت بغريت به غم دچار 374
با دست همسرش زچه مسموم شد جواد   =    چون گفت حق و درره حق كرد جان نثار 374
هر جا نهاد پاى برون گشت سر بلند   =    عر محفلى كه رفت در آن كرد شاهكار 374
از او علوم آل محمد چو چشمه اى   =    جوشيد و يافت در همه عالم انتشار 374
او در جدال و بحث به دشمن امان نداد   =    شد قاضى القضات خليفه ذليل و خوار 374
سازش نكرد حضرت هادى دقيقه اى   =    با خصم و رفت زير دم تيغ چند بار 374
مردانه ايستاد حسن عسكرى نشد   =    تسليم در برابر ظالم حسين وار 374
مردان حق هميشه براى بقاى دين   =    جان باختند در صف پيكار و پاى دار 374
اكنون فتاده دين محمد به دست ما   =    بايد كنيم يارى آن نى از او فرار 374
جنگ و جهاد معركه ، هم آزمايش است   =    آيا كه سربلند بر آيد كه شرمسار 374
بايد نمود يارى اسلام با عمل   =    نى با زبان خالى و با دادن شعار 374
جان مى دهند در ره اسلام مومنان   =    تا پرده ريا ز منافق رود كنار 374
يارب بحق پهلوى بشكسته بتول   =    يارب به اشك ديده زينب بشام تار 374
يارب بحق خون على اصغر حسين   =    يارب به آه و ناله آن طفل شيرخوار 374
تعجيل در ظهور امام زمان نما   =    ما را خلاص كن تو از اين صبر و انتظار 374
عمرم تمام گشت و سر آمد اجل مرا   =    جان مى دهم ولى به تمناى روى يار 374
شكر خدا كنيم حسينى كه روز حشر   =    هستيم زير سايه الله و هشت و چار 374
به تيغم گر كشد دستش نگيرم   =    و گر تيرم زند منت پذيرم 376
كمان ابروى ما را گو مزن تير   =    كه پيش دست و بازويت بميرم 376
علمت به كمال معرفت راه دهد   =    علمت دل پاك و جان آگاه دهد 393
گر جاه طلب كنى ترا جاه دهد   =    ور حق طلبى بقاء بالله دهد 393
ز جنت شد يكى حوراء برون با جلوه اى گفتا   =    على در جنة الماوى على را ميهمان آمد(229) 393
لفقده كواكب قد نثرت   =    ار خته قد نثرت كواكب 409
چون حاج شيخ جعفر از اين دار بار بست   =    همچون شهاب ريخت زانجم فلك شرر 409
ظاهر شب وفات حسين بن روح شد   =    وز رحلت فقيه و كلينى همين اثر 410
تاريخ موت شيخ بپرسى گر از اسير   =    گويد كه ((انه لب جنات استقر))(240) 410
يك نيمه دل را به خيال تو سپرديم   =    يك نيمه ديگر به جمال تو سپرديم 413
كرديم همه عمر مسلم به دو قسمت   =    و آن دو به جمال و به خيال تو سپرديم 413
از دست فراق تو اگر جان به سلامت   =    برديم به اميد وصال تو سپرديم 413
بر لوح دل از نقش خيال تو مثالى   =    كرديم و همه دل به مثال تو سپرديم 413
ما تشنه لب اى خضر بمانند سكندر   =    جان در هوس آب زلال تو سپرديم (242) 413
زر چه باشد كه نثار كف پاى تو كنم   =    كه سر آن قدر ندارد كه فداى تو كنم 413
سر و زر يا دل و جان هر چه به گنجينه مراست   =    به وفاى تو نيرزد كه بهاى تو كنم 413
بس عزيز است و گرانمايه مرا عمر عزيز   =    ليكن آن عمر كه در پاى وفاى تو كنم 413
خلوت خاص تو كردم دل و از من بپذير   =    ديده را نيز كه دهليز سراى تو كنم 413
لطفها كردى و من هيچ نيارم گردن   =    در جزاى تو مگر شكر خداى تو كنم (243) 413
ز جنت شد يكى حورا برون با جلوه اى گفتا   =    على (ع ) در جنت الماوا على را ميهمان دارد 415
سرود مرتجلا مجد بهر تاريخش   =    على به نزد محمد به خلد گشته مقيم (244) 415
حجت الاسلام كاشانى راد   =    شد به زندان قوام بدنهاد 416
شيعيان را زين عمل آمد به ياد   =    از حديث مسلم و ابن زياد 416
حجة الاسلام كاشانى ز دنيا رخت بست   =    پشت ملك و ملت اسلام از مرگش ‍ شكست 416
پيشوائى كز براى چشم دشمن بود خار   =    خار اندوه از وفاتش بر دل ملت نشست 417
كشتى آزادى از اين پس كجا گيرد قرار   =    چونكه لنگرگاه آزادى ما از هم گسست 417
هفت شوال هزار و سيصد و هشتاد و يك   =    حجة الاسلام كاشانى ز دنيا ديده بست (245) 417
به تاريخش رقم زد كلك سالك   =    به حق دست ارادت داد عباس (247) 419
سالها مى گذرد حادثه ها مى آيد   =    انتظار فرج از نيمه خرداد كشم 421
خانه علم و عمل اين جاست صاحبخانه كو   =    آنكه كردى كاخ شاهنشاه راويرانه كو 427
آنكه در راه خدا جان باختن را ياد داد   =    خويش در صف مقدم داد جان جانانه كو 427
آيت الله خمينى مرجع تقليد كل   =    آن فقيه آن فيلسوف آن عارف فرزانه كو 427
شد از اين بيت الشرف صادر بعالم انقلاب   =    آنكه مى لرزيد از حرفش دل بيگانه كو 427
قد علم كرد و قدم بنهاد در ميدان وزد   =    مشت محكم بر دهان دشمن ديوانه كو 427
نائب صاحب زمان فرمانده كل قوا   =    آنكه مى گفت و عمل مى كرد آزادانه كو 427
آنكه بدعتهاى بسيار از ميان برداشتى   =    كرد بر پا پرچم اسلام را مردانه كو 427
آن شجاعت آن صلابت آن كلام بت شكن   =    آن مناجات و دعا و ناله مستانه كو 427
در رضاى خلق و خالق سوخت تا خود را بساخت   =    پشت پا زد بر مقام ومنصب شاهانه كو 427
مادر گيتى نزايد بعد از اين مانند او   =    آنكه نام نيك او مانده است جاويدانه كو 427
اندر اين خانه است فرزندان آن عاليجناب   =    پير با تدبير و آن چندخردمندانه كو 427
آن امام مهربان آن حامى مستضعفان   =    مى زدى بر زلف اطفال شهيدان شانه كو 427
نعمت الله حسينى گويد اندر روز و شب   =    يارب آن مرد خدا آن گوهر يكدانه كو 427
باز از نو خزان گلستان شد   =    غرق در ماتم اهل ايران شد 441
سيدى از تبار آل رسول   =    در ره انقلاب قربان شد 442
آيت الله سيد مدنى   =    وارد جرگه شهيدان شد 442
چون على شد شهيد در محراب   =    قلبها زين خبر پريشان شد 442
بيست شهريور و به سال شصت   =    نزد جدش حسين مهمان شد 442
گشت بعد از نماز جمعه شهيد   =    سر سجاده وصل جانان شد(260) 442
كار پاكان را قياس از خود مگير   =    گر چه باشد در نوشتن شير شير 446
جمله عالم زين سبب گمراه شد   =    كم كسى ز ابدال حق آگاه شد 446
همسرى با انبيا برداشتن   =    اوليا را همچو خود پنداشتن 446
هر دو كان زنبور خوردند از محل   =    ليك شد زين نوش زان ديگر عسل 446
هر دو كان آهو گياه خوردند و آب   =    زين يكى سر گين شد وزان مشك ناب 446
صد هزاران اين چنين اشباه بين   =    فرقشان هفتاد ساله راه بين 446
اين خورد گردد پليدى زو جدا   =    وان خورد گردد همه نور خدا 446
اين خورد زايد همه بخل و حسد   =    وان خورد آيت همه نور احد 446
اين زمين پاكست و آن شور است و بد   =    اين فرشته پاك و وان ديوانست ودد 446
هر دو صورت گر بهم ماند رواست   =    آب تلخ و آب شيرين را صفاست 446
سحر را با معجزه مرده قياس   =    هر دو را با مكر بنهاده اساس 446
بنده محبوب خدا يا على   =    زينت ارضى و سما يا على 462
خسته و رنجور و مريضان همه   =    مى طلبند از تو شفا يا على 462
مهر تواندر دل ما كيمياست   =    زان شدعه مومن چو طلا يا على 462
نور خداوندى و مرآت حق   =    بدر دجى شمس ضحى يا على 462
هر بشرى با توكند دشمنى   =    هست ز اولاد زنا يا على 462
هر كه ز راه تو شود منحرف   =    اهل فساد است و خطا يا على 462
هست معذب به عذاب ابد   =    آنكه كند بر تو جفا يا على 462
داده خداوند به تو اختيار   =    حكم كنى روز جزا يا على 462
هست بدست تو جحيم و جنان   =    سرورى اندر دو سرا يا على 462
دستى و شمشيرى و شير خدا   =    هم تو امير الامرا يا على 462
محرم اسرار الهى دلت   =    دست تو درياى سخا يا على 462
چشم اميد همه بر سوى توست   =    روز جزا شاه و گدا يا على 462
بهر نگهدارى دين مبين   =    اين همه دادى تو فدا يا على 462
حق تو را برده و كردند ظلم   =    صبر نمودى به بلا يا على 462
وقت گرفتارى و مشكل توئى   =    در همه جا راهگشا يا على 462
دست يداللهى تو مى كند   =    بر همه درد دوا يا على 462
آگهى از درد دل دوستان   =    لطف كن و رحم نما يا على 462
روى مگردان زحسينى مران   =    از دت اى بحر سخا يا على 462
نيست اميدى به عمل مانده ام   =    در وسط خوف ورجا يا على 462
گر نبود مهر و ولاى شما   =    نيست خداوند رضا يا على (274) 462
من از كودكى عاشقت بوده ام   =    قبولم نما گر چه آلوده ام 495
به هنگام پيرى مرانم ز پيش   =    كه صرف تو كردم جوانى خويش 495
به پهلوى بشكسته مادرت   =    مبادا برامى مرا از درت 495
آن كشته اى كه صاحب خونش خداى اوست   =    خون خدا حسين و خداخونبهاى اوست 500
نور جمال او همه جا هست جلوه گر   =    هر سو نظر كنى همه جا كربلاى اوست 500
حنجر به زير حنجر و صورت به روى خاك   =    مى گفت راضيم به هر آنچه رضاى اوست 500
قربان آن شهيد كه از بهر ماتمش   =    تا حشر اين جهان همه ماتمسراى اوست 500
آن كسى كه تر نكرد لب اندر ميان آب   =    سقاى صاحب ادب و با وفاى اوست 500
وقت جوانى آنكه كند آرزوى مرگ   =    در راه حق اكبر گلگون قباى اوست 500
آن نوجوان كه گفت شهادت ز هر عسل   =    شيرين تر است قاسم نوكدخداى اوست 500
آن نوگلى كه تير جفا كرد پرپرش   =    قنداق اصغر است كه آخر فداى اوست 500
در حال سجده سر ز قفايش بريده شد   =    يعنى حيات كشته عشق از قفاى اوست 500
سر بر درش نهاده سلاطين بنده وار   =    تاج سر شهان جهان خاك پاى اوست 500
مرد خدا نمرده و از دل نمى رود   =    باغ بهشت و سينه عشاق جاى اوست 500
با زور و زر مطيع ستمگر نمى شود   =    آن كس كه سيد الشهدا رهنماى اوست 500
دردى كه بى دوا بود او مى دهد شفا   =    او خود طبيب و تربت پاكش دواى اوست 500
آن كس اميدوار به فرداى محشر است   =    كامروز على و آل على رهنماى اوست 500
هر كس در اين جهان به كسى اقتدا كند   =    اى خوش بحال آتكه على مقتداى اوست 500
خوشبخت آن كسى كه بود عاشق حسين   =    گفتار او هميشه به مدح و ثناى اوست 500
يارب حسينى از همه جا گشته نااميد   =    محتاج اين در است كه شاهان گداى اوست (294) 500
قد صار مدفونا فقلنا ويح ويح   =    مزاره جوار ابن قولويه (295) 502
اى داد خواه و دادرس شيعيان بيا   =    اى دستگير و ياور مستضعفان بيا 515
از پا فتاده ايم و نمانده دگر رمق   =    اى دوست تا كه هست به تن نيمه جان بيا 515
اى يوسف زمانه كه اندر فراق تو   =    بس گريه كرده كور شده ديدگان بيا 515
از بس كشيده ايم به راه تو انتظار   =    ديگر نمانده طاقت و تاب و توان بيا 515
هر چند جايگاه تو عرش برين بود   =    بارى براى سر كشى فرشيان بيا 515
از حد گذشت ظلم و جهان پر شد از فساد   =    اى دست غيب و مصلح كل جهان بيا 515
ما جمله زنده ايم به يمن وجود تو   =    اى قلب و قطب عالم كون و مكان بيا 515
از بهر يارى تو همه صف كشيده اند   =    هستند منتظر همه پير و جوان بيا 515
عجل على ظهورك يا صاحب الزمان   =    خون از فراق توست دل دوستان بيا 515
قرآن شده غريب و توئى غائب از نظر   =    دلها ز غصه خون شده قدها كمان بيا 515
روشن شدست آتش جنگ از چهار سوى   =    از حد گذشته ظلم ابرقدرتان بيا 515
آثارى از عدالت و احسان نمانده است   =    اى داد خواه و منتقم شيعيان بيا 515
اين حب جاه و عشق رياست نموده كور   =    هم برده عقل از سر اين رهبران بيا 515
تا كى ز پشت پرده تماشا كنى و ما   =    باشيم زير چكمه شمر و سنان بيا 515
اى دست انتقام برون شو ز آستين   =    ما را نمانده طاقت و تاب و توان بيا 515
شيران به زير كنده و زنجير در عذاب   =    آزاد رو بهان و ددان و سگان بيا 515
ظالم شده مسلط و مظلوم بى پناه   =    از بهر دستگيرى بيچاره گان بيا 515
از خاك زير پاى تو مانند توتيا   =    چون سرمه مى كشند به چشم ، عاشقان بيا 515
ما در اداى حق تو حقا مقصريم   =    اما توئى كريم و توئى مهربان بيا 515
ما لايق لقاى تو هر چند نيستيم   =    اما به پاس حرمت آن لايقان بيا 515
ما صاحب خطا و توئى صاحب عطا   =    خود رامكش كنار از اين عاصيان بيا 516
از كرده هاى خويش حسينى است شرمسار   =    او را حساب كن يكى از بندگان بيا(305) 516
ارزش آدم نه با سيم و زر است   =    حشمت و دولت نه با گاو و خر است 525
تاج شاهى آدمى را فخر نيست   =    عقل سلطان پاى تخت او سر است 525
هر كه را در سر نباشد عقل و هوش   =    گر چه باشد شاه آخر نوكر است 526
عقل انسان را هدايت مى كند   =    عقل اندر كشور تن رهبر است 526
عقل و دانش دين و بينش هر كه داشت   =    او عزيز و افتخار كشور است 526
پيروى از دين و ايمان گر كند   =    آدمى زاد از ملائك برتر است (313) 526
گر كند از نفس و شهوت پيروى   =    از سگ و از گرگ و گربه بدتر است 526
عقل سلطان است و علم او را وزير   =    با وجود اين دو سالم كشور است 526
گر نباشد عقل عبادت باطل است   =    زحمت بى حاصل اندر محشر است (314) 526
كسب دانش عقل را روشن كند   =    شخص بى علم و هنر كور و كراست 526
آدم بى عقل و بى علم و كمال   =    در حقيقت چون درخت بى بر است 526
نيست او را بهره اى جز سوختن   =    چوب بى بر عاقبت خاكستر است 526
كله بى عقل كمتر از كدوست   =    چون كدو را خير و جاهل را شر است 526
پير دنيا ديده و با تجربه   =    در ميان قوم چون پيغمبر است (315) 526
مصطفى چون عقل كل عالم است   =    بر تمام اهل عالم سرور است 526
هيجده ذيحجة در خم غدير   =    گفت جاى من خليفه حيدر است 526
جاهلان را جاى پيغمبر خطاست   =    كى خطاكارى عدالت گستر است 526
مصطفى فرمود در مدح على   =    شهر علمم من على او را در است (316) 526
پس چرا با آن همه نص جلى   =    جاى آن حضرت كسان ديگر است 526
اى حسينى دست زن بر دامن   =    آنكه او ساقى حوض كوثر است 526
چه نالد ز ظالم كه در دور توست   =    كه هر جور او مى كند جور توست 536
نه سگ دامن كاروانى دريد   =    كه دهقان نادان كه سگ پروريد 536
چو دشمن خر روستائى برد   =    ملك باج ده يك چرا مى خورد 536
حرامى خرش برده سلطان خراج   =    چه دولت بماند در آن تخت و تاج 536
رياست براى كسانى خطاست   =    كه از دستشان دستها بر دعاست 536
كسى بايد از داور انديشه ناك   =    نه از رفع ديوان و زجر هلاك 536
تا بود آگاه از احوال هر نزديك و دور   =    بر فراز تخت از آن جا داده ايزده شاه را 537
الا تا به غفلت نخسبد كه قوم   =    حرام است بر چشم سالار قوم 537
نيايد به نزديك دانا پسند   =    شبان خفته و گرگ در گوسفند 537
حرام است بر پادشه خواب خوش   =    كه باشد ضعيف از قوى باركش 537
تو خوش خفته اى در حرم نيم روز   =    غريب از برون گو به گرما بسوز 537
چنان زى كه ذكرت به تحسين كنند   =    چو مردى نه بر گور نفرين كنند 537
نبايد به رسم بد آئين نهاد   =    كه گويند لعنت بر آن كاين نهاد 537
بسا نام نيكوى پنجاه سال   =    كه يك كار زشتش كند پايمال 537
سكندر كه او ملك عالم گرفت   =    پى جستن كام خود كم گرفت 537
شنيدم كه در وقت نز(ع ) روان   =    به هرمز چنين گفت نوشيروان 538
كه خاطر نگهدار و درويش باش   =    نه در بند آسايش خويش باش 538
نياسايد اندر ديار تو كس   =    چو آسايش خويش خواهى و بس (324) 538
به غير ساتر و ستار اسم اعظم نيست   =    كه بهترين صفات است عيب پوشاندن 539
نه هر كه چهره بر افروخت دلبرى داند   =    نه هر كه آينه سازد سكندرى داند 560
نه هر كسى كه كله كج نهاد و تند نشست   =    كلاه دارى و آيين سرورى داند 560
هزار نكته باريكتر ز مو اينجاست   =    نه هر كه سر نتراشد قلندرى داند 560
وفا و عهد نكو باشد از بياموزى   =    و گرنه هر كه تو دانى ستمگرى داند 560
در آب ديده خود غرقه ام چه چاره كنم   =    كه در محيط نه هر كس شناورى داند 560
بباختم دل ديوانه و ندانستم   =    كه آدمى به چه اى شيوه پرى داند 560
غلام همت آن رند عافيت سوزم   =    كه در گداصفتى كيمياگرى داند 560
به نظم دلكش حافظ كسى بود آگه   =    كه لطف نكته و سر سخنورى داند 560
تنم در وسعت درياى پهناور نمى گنجد   =    روان سركشم در قالب پيكر نمى گنجد 564
نهنگ موج عشقم در گل ساحل نمى گنجم   =    شنا بايد در اقيانوسم اندر گل نمى گنجم (338) 564
بر در ارباب بى مروت دنيا   =    چند نشينى كه خواجه كى بدر آيد 578
منظر دل نيست جاى صحبت اغيار   =    ديو چو بيرون رود فرشته در آيد (352) 579
نوبت پاريس رفت وقت اوين است   =    عارف نائين نه بند آن و نه اين است 584
هر كه به دل طالب طريق يقين است   =    مژده دهيدش كه رهنما به اوين است 585
معتقد و مخلص امام و رسول است   =    پيرو شرع نبى و دين مبين است 585
دوش سروشى به پيرزاده همى گفت   =    اينكه تو مدحش كنى بكن كه همين است 585
اين ديگ ز خامى است كه در جوش و خروش است   =    چون پخته شد و لذت دم برد خموش است (356) 585
گرگ گرسنه چو يافت گوشت نپرسد   =    كاين شتر صالح است يا خر دجال 590
آن مادر و پدر كه ترا پروريده اند   =    رحمت به روح آن پدر و ان خجسته مام 599