فهرست عناوين فهرست آيات فهرست اشعار
مردان علم در ميدان عمل جلد هشتم

تاليف : سيد نعمت الله حسينى

فهرست عناوين
بخش اول : فضيلت و شاءن علم و عالم 1
     خداى عز و جل نخستين معلم انسان 2
     چگونه علم اشرف همه اشياء است 4
     ميزان ارزش علم براى انسان 5
     اشعارى چند در فضيلت و شرافت علم 9
     سخنان امام حسن مجتبى (ع ) به محمد حنفيه و توصيه او به علم و دانش 13
     چند روايت از رسول خدا(ص ) در نهج الفصاحه 15
     فرمايش على عليه السلام درباره فضيلت علم در كتاب غررالحكم 17
     شعر كسائى در پاسخ شعر ماءمون در خصوص علم و دانش 18
     معاويه كتاب على (ع ) را به نام ابوبكر معرفى كرد 20
     علم و آل محمد (ص ) 22
     همگانى شدن دانش بفرموده امام صادق (ع ) 23
     واقعيتهاى عقلى و تجربى 25
     بى هدفى علوم تجربى و خطرهاى آن و لزوم زندگى انسانى 27
     خواندن علم نجوم حرام نيست 29
     فتواى حضرت صادق عليه السلام درباره علم نجوم 31
     اوضاع كواكب 32
     ستاره شناس 34
     شريف ترين علوم علم اخلاق است 36
     اهميت علم انساب 38
     چرا زكرياى رازى علم كيميا را رها و به پزشكى رو آورد 39
     علوم قرآن در نظر ديگران 41
     علم و دانش در قرآن به گفته ديگران 43
     چگونگى برطرف شدن موانع كرسى درس حضرت صادق 44
     چند روايت در فضيلت علم 46
     سه چيز باعث سنگينى اعمال بنده است 48
     مقايسه مركب قلم عالم با خون شهيد 49
     سفرى در جستجوى دين 52
     ديوجانس به خاطر علم و حكمتش از اسيرى آزاد شد 54
     دريا باش تا نگندى 55
     رفتار ديوجانس جوانى را هدايت كرد 56
     اخوان الصفا كيانند و هدفشان چيست ؟ 58
     وجود مردى بدون وسيله زاد و ولد 60
     فائده نشستن پاى موعظه عالم 62
بخش دوم : استقامت و پايدارى در تعليم و تربيت 63
     فرمايشات على عليه السلام درباره طلب علم 66
     گرسنگان علم با وجود گرسنگى غذا 67
     داستان تحصيل كردن قاضى ابويوسف انصارى 73
     زهرى و برادر دينى و شهيد او كه هر دو غبطه يكديگر مى خوردند 75
     علم بدون معرفت بى فايده است 77
     حاج ميرزا خليل تهرانى از بركت ايثار يك نان به زن نصرانى طبيب شد 79
     آقا محمد على هزار جريبى پيش از بلوغ به درجه اجتهاد رسيد 81
     استدلال بر بطلان وحدت وجود در عالم رؤيا 82
     مقام علمى و معنوى احمد جامى در اثر كوش و رياضت 84
     ترمذى و مجاهدات او در علم و حديث 85
     گفتارى از حضرت آيت الله حسن زاده آملى صبر و استقامت ، رمز تكامل 87
     در مسير انسان سازى 91
     ميرزاى شيرازى در خدمت شيخ انصارى 92
     خانم امينيه و كوشش او در تحصيل علم تا اخذ درجه اجتهاد 95
     غزالى و راهزنان 97
     آيت الله مامقانى و شفاى چشم او به عنايت اميرالمؤمنين عليه السلام 99
     كثرت تاءليفات مرحوم مامقانى به عنايت حضرت صادق عليه السلام 101
     موفقيت مرحوم مامقانى در تاءليف با عنايات امام زمان عليه السلام 103
     طريقه يارى رسانى مرحوم مامقانى به مرحوم نجفى مرعشى 105
     عنايت حضرت معصومه در شفاى چشم طلبه آذربايجانى 107
     الان از اين شهر بيروم مى روم 110
     داستان آيت الله حاج سيد محمد باقر ابطحى در ايام تحصيل 111
     دستگيرى حضرت معصومه عليهاالسلام از آقاى شيخ على نظرى منفرد 113
     سعى و كوشش مرحوم علامه سيد مرتضى رضوى قمى در تحصيل علم 115
     همراهان شيخ ابوالقاسم دزفولى را غارت كردند 117
     خاطراتى از ايام طلبگى سيد محمد عباس از احفاد سيد جزائرى و استاد صاحب ...119
     رهائى از كيد زنان 121
     خاطره جالبى كه در اجاره نشينى داشت 123
     داستان ملاقات با ميرجعفر مسيح 124
     پس از محرومى از طبابت به منصب قضاوت رسيد 126
     به جهت خدمت به سادات عاقبت بخير شد 129
     عالم جليل سيد على اكبر جزائرى پدر مرحوم سيد عباس جزائرى 131
     كيفيت تحصيل مرحوم شيخ محمد حسين عاملى و مجاهدات او در اين راه 132
     ملاصدرا و كوششهاى او در راه علم و خداشناسى 134
     سختى هائى كه در ايام تحصيل ديده 136
     گرفتارى او در ايام تدريس 138
     صدرا در قريه كهك قم 139
     بيان امام خمينى درباره ملاصدرا 142
     ملاصدرا با چه گروههائى مخالف بود 143
     عقيده ملاصدرا در هدف از تحصيل علم 144
     ملاصدرا و وفات او در سفر حج بيت الله الحرام 146
بخش سوم : زهد، تقوا، اخلاص و ساده زيستى 147
     تصويرى از ساده زيستى حاكمان دينى 148
     دقت حضرت على عليه السلام در مصرف بيت المال 150
     مجازات خوردن بيت المال 151
     چند روايت 152
     سر اجابت دعاى عارف 155
     داستانهاى شريح قاضى قابل توجه قضات محترم 157
     قضاوت ميان اميرمؤمنان و يهودى 159
     شريح و خريد خانه و نصيحت اميرالمؤمنين به او 161
     عقيل مهمان على 163
     پيروى مرحوم وحيد بهبهانى از على عليه السلام در ساده زيستى 166
     سيد ابوالحسن اصفهانى و پرهيز از بيت المال 168
     ابن ابى عمير و رفتار اسلامى او با مديون خود 170
     سه مسئله از سه كتاب فقه مرا بس است 171
     سخنان غزالى درباره عوام الناس 173
     داستان سلطان الواعظين شيرازى و محدث قمى 174
     آخوند ملا حسن نائينى يكى از اوتاد زمان 176
     مير شاهى رضوى 178
     با شنيدن اين آيه مقدس به لرزه افتاد 179
     مرحوم محاسبى و پرهيز از غذاى شبهه ناك 181
     آيت الله سيد عبدالمجيد همدانى و گفتگو با يارو 183
     امام خمينى (ره ) و خودسازى 185
     نظر آيت الله بهاءالدينى درباره امام خمينى 187
     بيان آيت الله مهدوى كنى درباره امام خمينى (ره ) 188
     قسمتى از سخنرانى استاد علامه محمد تقى جعفرى در بزرگداشت آيت الله ...189
     متن سخنرانى حجت الاسلام و المسلمين امجد در مجلس بزرگداشت آيت الله ...192
     تلفن 196
     آخوند جزى و تقسيم ماترك ظل السلطان 197
     نامه مرحوم ملا حسين قلى همدانى به مرحوم ايروانى 198
     شعرى از مؤلف 199
     شعرى ديگر از مؤلف 201
     شيخ جعفر كبير امير شهوت نه اسير شهوت 203
     خود را هميشه در محضر خدا مى دانستند و رعايت ادب مى كردند 204
     توبيخ حضرت باقر (ع ) معلمى را كه با زنى شوخى كرده بود 206
     داستان ابوغياث مكى با مرد خراسانى و كيسه زر 207
     مرحوم الهى قمشه اى از خدا مقام رضا مى خواهد 210
     زاهد مرغابى و زهد او 211
     آيت الله شيخ محمد تقى عالمى دست خود را گاز گرفت 213
     چراغ اين خانه تا صبح روشن بود 214
     زهد و تقواى آيت الله سيد احمد خوانسارى 216
     ابوريحان بيرونى نقره بار فيل را رد كرد 218
     آشيخ ترا به بستنى چه كار 219
     اخفش و نتيجه اميد بستن به غير خدا 220
     راءفت مرحوم نواب صفوى 222
     ابن هيثم به حيله جنون خود را از شغل دولتى نجات داد 224
     شيخ احمد حرب با اخلاق كبرى را مسلمان مى كند 225
     عفت نفس ابوزيد مروزى 228
     كلمات حكمت آميز از حكيم و عارف 230
     كلمات حكيمانه افلاطون حكيم 231
بخش چهارم : مجاهده و مبارزه عليه ظلم و فساد 233
     درسى از نهج البلاغه درباره پيشواى مسلمين 234
     هدف از قصه هاى قرآن و نتيجه گيرى از داستان حضرت يوسف 237
     درس شجاعت از پيشينيان 240
     روحانيت و انقلاب اسلامى 242
     مسجد سنگر انقلاب و رفتار دشمن با اين پايگاه 244
     جنبشهاى اجتماعى مردم ايران به رهبرى علماء 246
     نقش علما در جنگ بين الملل اول به نقل آقاى نجفى قوچانى 248
     آقاى نجفى در فكر تهيه معاش 251
     آقا نجفى و گم شدن كيسه پول 253
     داستان عثمانيها با عربهاى عراق 256
     عربها جاده را براى انگليس ها صاف كردند 258
     آيا باز هم خواب خرگوشى 260
     نقشه انگليس در فريب دادن مسلمانان ساده لوح 262
     نقش علماى دين در قيام مشروطه خواهان بر عليه استبداد 264
     نامه سيد محمد طباطبائى به مظفرالدين شاه 266
     قانون اروپائى سوغات سفر سوم ناصرالدين شاه 267
     سوء استفاده بيگانه از روحانى نمايان مزدور و خودساخته 269
     اختلاف دو جناح بيدين روشنفكرنما و علماى متدين اسلام خواه 271
     ابوبكر بن عياش و سخن حق او در برابر حاكم ظالم 273
     مقايسه كردن حركت امام خمينى و آيت الله خوئى با حضرت ابراهيم و حضرت ...276
     سخنان و نكات جالبى از آيت الله خامنه اى درباره امام راحل 279
     آقاى شيخ احمد منتظرى با روحانى نماى خرابكار در بندر شاه 281
     آقاى طاهرى گرگانى و خاطره جالب او از ياسوج 285
     خاطره اى از آيت الله ايزدى در تبعيد 287
     نمونه اى از شكنجه گاه شاهنشاهى به طلاب قم 288
     سخنان آيت الله گلپايگانى بر عليه جنبش 2500 ساله شاه 290
     آيت الله خامنه اى و پايبندى او به انقلاب 291
     مرحوم شيخ هاشم قزوينى در سنگر تدريس و تربيت و جهاد در حوزه علميه مشهد ...293
     كتاب دين الحق و تهمتها و افتراها نسبت به شيعه 296
     آيت الله نائينى و بيوگرافى و مبارزات و نظر او در حكومت اسلامى 299
     نظر علماء درباره حكومت و ولايت فقيه 301
     تحريم تنباكو پيش درآمد جنبش مشروطه وشهادت شيخ فضل الله 303
     روحانيت و نهضت تحريم تنباكو 306
     روحانيت و شروع مبارزه با رژيم 308
     نتايج و پيامدهاى نهضت تحريم تنباكو 310
     بيدارى ملت و اعتماد آنان به قدرت جماعت 311
     تجلى قدرت مرجع تقليد واحد 313
     اسلام و روحانيت تنها مانع نقشه هاى شوم استعمارگران 314
     وانمود عمال استعمار از ديدگاه منطق امام (ع ) تكذيب مى شود 316
     متن و مفهوم و مستفاد روايت 318
     مثال : 320
     نظريه ولايت فقيه 321
     ادبيات فقه سياسى 322
     ولايت فقيه احياى فريضه فراموش شده 325
     1 - كاشف الغطا و اجازه او به فتحعلى شاه 326
     2 - ملااحمد نراقى و احياى انديشه ولايت فقيه 329
     وارثان پيامبران به طاغوتيان بتازند نه با آنها بسازند 331
     همگام با تحول زمان 333
     اروپا درقرون وسطى 334
     انگيزيسيون پاپ 336
     اميركبير مردى كه روح زمان را درك كرده بود 338
     كجاوه داران ايران 340
بخش پنجم : پايان زندگانى هر كس به مرگ اوست جز مرد حق كه مرگ وى آغاز دفتر است 341
     شهادت و رحلت با عزت 342
     محمد بن عثمان از روز فوت خود خبر داد 343
     آقاى آخوند ملامحمد كاظم خراسانى فوت كرده 345
     چند خاطره از شهيد شيخ فضل الله نورى پيش از دستگيرى 346
     محاكمه شيخ نورى بوسيله شيخ ابراهيم زنجانى 349
     پيام پايدارى به شيخ شهيد در ضمن يك بيت 352
     امام جمعه تهران پناهنده سفارت روس مى شود 353
     پسر شيخ شهيد پاى دار پدر شادى مى كند 354
     سوء قصد نافرجام به شيخ فضل الله نورى 356
     سيد عبدالله بهبهانى و سياستمدارى او 357
     بهبهانى با تهديد به قتل از راءى خود برگشت 359
     عاقبت بهبهانى را كشتند 360
     شهادت آيت الله اشرفى اصفهانى 362
     محسن حاجى جعفرى طلبه شهيد 365
     بين ما و امام حسين هزار سال فاصله است 367
     شهادت آيت الله قاضى طباطبائى تبريزى 368
     رحلت آيت الله ميرزا على ايروانى 370
     داستان رحلت آيت الله سيد زين الدين طباطبائى قدس سره 371
     داستان رحلت حاج عبدالوهاب قزوينى 373
     داستان رحلت تاج الدين احمد بن محمود نعمانى 375
     داستان مرگ پدر و مادر بزرگ استاد حسين انصاريان 376
     آيت الله خامنه اى در بالاى سر امام و آخرين كلام امام در هنگام رحلتش 378
     مكاشفه اى براى آيت الله حاج ميرزا جواد آقاى انصارى همدانى 380
     سگى در بالاى جنازه به نقل دكتر احسان 381
     مكاشفه اى براى مرحوم شيخ جواد همدانى در كنار قبر سلمان 383
     كسى كه در منى به جاى گوسفند خود را قربانى خدا كرد 385
     ابن سينا در آخرين روزهاى زندگى 386
بخش ششم : مقامات و كرامات 388
     سخنان على عليه السلام در خصوص مقامات و كرامات 389
     بيان استاد شهيد مطهرى در مراحل پنجگانه عبوديت 391
     قلمى كه حضرت على (ع ) به دست شيخ خضر داد 395
     امام رضا (ع ) و خرجى آخوند ملاكتاب و شيخ حسين نجفى 397
     امام جمعه بهبهانى و نماز خربزه ئى او 398
     مشاهدات باطن معصيتها 400
     كراماتى چند از آخوند ملافتحعلى سلطان آبادى 401
     براى ملافتحعلى سلطان آبادى شير از غيب رسيد 403
     سيد محمد سلطان آبادى : براى كله پاچه استخاره مى كنى ؟ 404
     كرامتى ديگر از مرحوم سيد محمد سلطان آبادى 406
     شفاى چشم سيد محمد باقر سلطان آبادى بوسيله گوشه مقنعه حضرت زينب (ع ) 408
     شعرى از مؤلف در فضائل حضرت زينب عليهاالسلام 410
     پايدارى حضرت زينب سلام الله عليها دربرابر دشمن خونخوار 411
     توسل مرحوم آخوند ملاعلى همدانى به جناب زينب عليهاالسلام و شفاى همسرش 413
     شيخ بها در كوه سرانديب غذاى آسمانى خورد 415
     كرامتى از جد مرحوم شيخ بها 416
     از تسبيح شيخ بها آب مى ريخت 418
     علامه ميرجهانى و شفاى بيمارى به دست غيبى امامزاده ابراهيم 419
     كراماتى از مرحوم حكيم سبزوارى 422
     كرامتى ديگر از حكيم سبزوارى 423
     مقامات و كراماتى از مرحوم سيد نجم الحسن رضوى قمى 424
     ماهى آزاد براى افطار ازمنقار پرنده ماهيخوار 426
     با خواندن دعائى مسير سيل را تغيير و مردم را نجات داد 427
     به امر آيت الله كوهستانى تب حاج شيخ عبدالكريم قطع شد 429
     داستان سيد علم الهدى و نقل او يكى از كرامات سيد كشميرى را 430
     مكاشفه جالبى براى محقق داماد در حال ذكر اسم مبارك (يا غنى ) 432
     دو كرامت از سيد اخوى و وجه اخوى بودن او 434
     كرامت دوم شفاى شاهزاده 436
     مكاشفه علامه بزرگوار حاج ميرزا مهدى آشتيانى 437
     تشرف مرحوم سيد عبدالكريم محمودى 439
     تشرف مرحوم آيت الله ميرزا مهدى اصفهانى 441
     شعرى از مؤلف در دعوت به مسجد جمكران به زيارت حضرت مهدى (ع ) 443
     سيد عزيز الله دعانويس از كربلا تا مكه را در هفت روز رسيده است 444
     كرامتى از مرحوم شيخ عبدالمجيد همدانى 447
     امام زمان به صورت سيد كاظم يزدى 448
     كراماتى از محمد باقر بن احمد حسينى قزوينى 450
     به فرمان او باد و طوفان آرام گرفت 452
     مرحوم ميرزاى قمى فرمود: اينگونه كارها را به ما رجوع كنيد 453
     حضرت معصومه عليهاالسلام و حواله عبا به يك طلبه 455
     مكاشفه مرحوم زرگر و مرحوم نصيرى در حرم حضرت معصومه 457
     دعا و توسل براى طلب باران به دستور آيت الله حجت كوه كمرى 458
     فرزند مرحوم امينى و عنايات حضرت معصومه به او 460
     مكاشفه اى براى مرحوم علامه طباطبائى 462
     مكاشفه اى براى همسر علامه طباطبائى 463
     در اثر مداومت به دعاى حرز يمانى اجنه مقلد حاج ميرزا حسين تهرانى بودند ...465
     كرامتى از مرحوم آخوند ملاحسين قلى همدانى 467
     عالمى كه با قاضى سنى مباهله كرد 468
     سيد مهدى قزوينى متوفى 1300 و زيارت قبر حمزة بن موسى درحله 470
     كرامتى از آيت الله سيد عبدالحسين لارى 473
     كرامتى از آيت الله حاج آقا حسين قمى 474
     مقامات و كراماتى چند از مرحوم سيد مرتضى رضوى قمى 475
     علامه سيد مرتضى رضوى و پيش بينى مرگ نواب نوازش على خان 477
     كرامتى ديگراز علامه سيد مرتضى رضوى 478
     كرامتى ديگر از سيد مرتضى و دستور او براى پيدا شدن گمشده 480
     برو متوكلا على الله پيدا مى شود انشاء الله 481
     پياده رفتن را ازكجا دانستيد 483
     صلاح شما نيست و استخاره هم خوب نيايد 484
     سير آسمانها و زمين و بهشت و جهنم در يك مكاشفه پنج دقيقه اى 486
     اينها از كرامت جد اعلاى ما است 488
     آيت الله سيدزين الدين طباطبائى و چند كرامت و استجابت دعا به نقل از ...490
     مكاشفه جالبى براى مرحوم نراقى در وادى السلام نجف 492
     معجزه كرامت ، اعانت ، اهانت 494
     چند داستان از يارى رسانى عده اى از طرف امام زمان به دوستان 495
     يارى رساندن امام عصر عليه السلام به علامه حلى در كتابت كتاب رد بر ...501
     مكاشفه سيد جمال گلپايگانى و مشاهده او ارواح را در وادى السلام 502
     تسخير روح مرحوم سيد على قاضى و سؤال از قاليچه حضرت سليمان 504
     سيد محمد قلى ابن سيد محمد كه امام زمان (ع ) سه عدد ميوه به پدر او داد ...505
     ميرزا محمد استرآبادى در طواف و گلى ازخرابات 507
     دسته گلى از خرابات و اشاره بر فضيلت شيخ محمد فرزند صاحب معالم 508
     رؤياى صادقه يك دانشجو 510
     مباحثه شاگرد با استاد در عالم رؤيا 511
     نورى كه از لب ذاكر محدث قمى (قدس سره ) ظاهر مى شد 513
     علامه امينى با مشاهده عذاب شمر به آرزوى خود رسيد 514
     شيخ ياسين مغربى 516
بخش هفتم : تيزهوشى و لطيفه گوئى 517
     اجتماع امامت و امارت در اسلام و شرائط آن 518
     كيفر اطاعت از رهبر حق و يا باطل 521
     توصيه اى از ارسطوى حكيم درباره حفظ دولت 522
     علف هرزه هاى مدينه هاى فاضله 524
     نامه امام حسين عليه السلام درباره خطر رهبرى معاويه 526
     نصيحت رهبران و پيشوايان مسلمين 528
     سخنان حضرت امام خمينى (ره ) درخصوص تفكر در كتاب آداب الصلاة 530
     ملاقات امام با شاه ازطرف مراجع و زيربناى انقلاب اسلامى 532
     تفكر و تيزهوشى امام خمينى (ره ) در تربيت كودك 534
     امام درسنگر دفاع از افكار و عقائد شيعيان 535
     سخنان آيت الله فاضل لنكرانى درباره سياست و مديريت امام خمينى (قدس سره ...537
     سخنان آيت الله خامنه اى درباره آگاهى علما 539
     آنچه بد است منشاء درد است نه خود درد 541
     پيرى علت كم هوشى نيست بلكه علت اصلى كم كارى است 543
     پاسخ جميل منشى انوشيروان به اميرالمؤمنين (ع ) 546
     ارجوزه اى در يك شب در علم تجويد پاسخ مفتى سنى 547
     با فكر شيطانى با اضافه كردن يك نقطه عده اى را ناقص كرد 548
     قبعثرى با استفاده از علم لغت از شر حجاج رها شد 550
     جنيه اى كه به زبان هندى سخن مى گويد 552
     كودك خردسالى كه بر جاحظ غالب شد 553
     تيزهوشى و دقت در نقل حديث 554
     هوش و درايت مرحوم ملا على كنى در حفظ حرمت عالم 557
     كلمات حكيم بوذرجمهر كه با طلا بايد نوشت 559
     علائم كمى عقل انسان 560
     دو سخن نادر و غريبه اى كه بايد قبول كرد 562
     پاسخ پسر امير اسماعيل سامانى به قاضى 564
     پاسخ آسيابان به معاوية بن مروان 566
     كلام ناصواب و لغزش ديگران را بايد كتمان كرد 567
     مناظره حضرت موسى با حضرت آدم 568
     شوخى دو پيغمبر با يكديگر 570
     خطاب حضرت على عليه السلام به سلطان خدابنده به زبان تركى 571
     مدرس و دعا به جان شاه 573
     پاسخ معجزه گونه شهيد مدرس به رضاخان 574
     مدرس نوشت : به عزرائيل مراجعه كن 576
     پاسخ آئينه قدى به سؤال محمد امين خان مخالف بقول ميرفندرسكى 577
     داستان سفره نذرى محمد امين خان و تصرف سگى در آن سفره 579
     دو حكايت از دو حكيم 581
     آيت الله خامنه اى و نقل داستان موذن بد صدا 583
     داستان عمامه گذارى آقاى دعائى 584
     با اين فريب از فريب حاجى نجات يافتند 586
     داستان زيد و عمرو و داود پاشاى وزير 587
     نادان نه با دانا و نه با نادان سازگار نيست 589
     تعبير خواب در خواب 591
     شوخى نادان و دانا 592
     شيخ جعفر كبير و امين الدوله و لطيفه اى در مسئله فقهى 593
     به امر آخوند مكتب اطفال كسائى را كتك زياد زدند 594
     چند نكته ادبى 596
     اين حمال از من فقيه تر است 597
     داستان حكيم و طلبه اصفهانى و معنى وحدت وجود 599
     كليد بهشت ، خواندنى و خنديدنى 601
     به همين دليل قتل عثمان جايز شد 603
     مخالفت فتواى عبدالله بن عمر با پدرش به دليل گفته پدرش 604
     شاگرد تيزهوش استاد را به فكر فرو برد 605
     شوخى ابوهريره با رسول خدا 607
     داستان ملا محراب و شيخ كاظم و صد لعن او بر حكما و بر ملا محراب 608
     داستان ناصر خسرو و پينه دوز 610
     شوخى شيخ مفيد با عالم مخالف شيعه 611
     به دستور ميرزا هدايت گيسوان نورعلى شاه را تراشيدند 613

1
بخش اول : فضيلت و شاءن علم و عالم

2
خداى عز و جل نخستين معلم انسان

انسان از آن نظر كه عاقل و داراى خرد و هوش و ادراك است معلم و مربى است ، و از آن نظر و ديد كه موجودى است صاحب هوا و هوس و اميال گوناگون بسوى شهوات است ، كودك است .

معلم خود نيازمند معلمان متعدد است كه علوم و معارف را از آنها فراگيرد و سپس به شاگردان ديگر بياموزد، نخستين معلم انسان كه متصدى خلقت و رشد و تكامل جسمى وى نيز هست خداوند است .

ذات اقدس حق عالم است .نه بدانگونه كه ما عالم به چيزى هستيم چه علم ما صورتى انتقالى است از اشياء در آئينه فكر و عرضى است نيازمند محل ، غير ثابت ، اما علم خدا ازلى است غير ماءخوذ و دائم و ابدى و خارج از حيطه زمان و مكان محيط بر همه موجودات و...

كمترين اشعه اى از انوار علم حضرتش بر جهانيان تافته و نور ضعيفى از فروغ ذات لايزالش بر ذات عالم منعكس شده تمام دانايان جهان از آن نور دانش بهره يافته و همه نوابغ روزگار از اشعه آن نصيبى فرا گرفته اند.

خداوند مى فرمايد:

((و او ان ما فى الارض من شجرة اقلام و البحريمده من بعده سبعة ابحر ما نفدت كلمات الله )).

سعه علم خداوند آن چنان است كه اگر درختها قلم و اقيانوسها دوات گردند و نويسندگان ماهر بنويسند و بر جوهر خودنويسشان چندين درياى ديگر اضافه گردد سخنان حضرت حق و كلماتش پايان نپذيرد، پس علم هر عالمى از او است و با اين همه .

((و ما اوتيتم من العلم الا قليلا)).

اين مثل را نيكو گفته اند كه : فرق بسيار است ميان كسى كه به شما يك جفت جوراب دهد و كسى كه يك دستگاه جوراب بافى و يا يك كارخانه توليد كننده دستگاه جوراب بافى مى دهد.


3

خداوند معلمى است كه به انسان كارگاه توليد دانش عنايت فرموده و انسان را خودكفا و خودجوش و كارگاهى از دانش ، آفريده است ... معنى اينكه خداوند معلم نخستين انسان است كه بوسيله كارگاه نبوغش انبوهى از معارف و سيلى از علوم را تحويل جوامع بشرى مى دهد.آرى ترديدى نيست كه اين موجود ناشناخته در هر دسته اى كوشش كند و پاى همت و قدم فتوت پيش تازد به انبوهى از دانش و صحرائى از علم و فضائى از حقائق نائل خواهد شد كه خود خواهد فهميد، اين شما و اين دانشمندان و و متخصصان علوم مختلف جهان .. بى ترديد اين مرحله از دانش را نخستين معلم آموخته ... بويژه انسانى كه رشته شناخت نفس خويش را تعقيب كند و لباس تقوا بر تن روح كند بدين قصد كه در ميدان سالكان راه وارد شود و در مدرسه صالحان درس كمال بخواند و از كرانه هاى صعب العبور بگذرد:

((فلا قتحم العقبة و ما ادراك مالعقبة فك رقبة )).

لذا فرموده است : ((العلم نور يقذفه الله فى قلب من يشاء)).(1)


4
چگونه علم اشرف همه اشياء است

تمامى اشياء ابتداءا منقسم به معدوم و موجود است و موجود اشرف از معدوم است ، موجود نيز منقسم به دو قسم است يا جامد است يا نامى ، شكى نيست كه نامى اشرف از جامد است ، و نامى نيز بر دو قسم است حساس و غيرحساس ، و حساس نيز بر دو قسم است عاقل و غيرعاقل ، شكى نيست كه عاقل اشرف از غيرعاقل است ، و عاقل نيز بر دو قسم است عالم و غيرعالم ، شكى نيست كه عاقل عالم اشرف است از عاقل غيرعالم پس نتيجه اين است كه علم و دانش اشرف از تمامى اشياء و موجودات است .(2)

((و عنه صلى الله عليه وآله : من اراد الدنيا فليتجر و من اراد الاخرة فليزهد و من ارادهما فليتعلم )).

پيامبر گرامى اسلام فرموده است هر كه دنيا خواهد تجارت كند و هر كه آخرت خواهد زهد ورزد و هر كه هر دو را خواهد علم بياموزد.(3)

و قال (ص ) ((افضل الصدقة ان يتعلم المرء علما لم يعلمه اخاه ))

و نيز آن حضرت فرموده است : بهترين صدقه اين است كه شخصى علمى بياموزد و آنرا به ديگرى ياد بدهد(4)

اين حديث شريف را حسين بن على عليهماالسلام از رسول خدا صلى الله عليه وآله روايت كرده است كه فرمود:

ان الله تعالى يحب معالى الامور و اشرافها و يكره سفسافها (السفساف هو الامر الحقير و الردى من كل شى ء و هو ضد المعالى و المكارم (مواعظ العدديه فصل ششم ).

خداوند بزرگ همتهاى بلند و فكرهاى بلند را دوست دارد و كارهاى نازل و پست و فرومايه را دوست ندارد.


5
ميزان ارزش علم براى انسان

قرآن كريم آنگاه كه از حيات حيوانى سخن مى گويد انسان را همرديف دامها نام مى برد.

((متاعا لكم و لانعامكم ))(5) اين نعمتها از آن شما و چهارپايانتان هستند.

((كلوا وارعوا انعامكم )).(6) خود بخوريد و دامهايتان را از آن بچرانيد.


6

قرآن منزه از آن است كه مؤ دبانه سخن نگويد.اينگونه سخن گفتن از آن رو است كه پيامى را به ما برساند آن پيام اين است اين نعمتها ميان شما و حيوان مشترك است و دل بستن به بهره ورى از همين نعمتها شما را در حد حيات حيوانى نگاه مى دارد.اما آنگاه كه سخن از حيات انسانى است انسان در كنار فرشتگان مى شود مثلا درباره دانشمندان صالح فرموده است :

((شهد الله انه لا اله لا هو و الملئكة و اولوا العلم قائما بالقسط)).(7)

خدا در حال بپا داشتن عدل و داد جهانى گواهى داده است كه جز او معبودى نيست و همچنين فرشتگان و دانشمندان به اين مطلب گواهى مى دهند. همين حيات معنوى در برخى از آيات قرآن معرفى شده و معمولا همراه با وصفى ستاينده ذكر شده است تا معرف آن باشد.

((من عمل صالحا من ذكر وانثى و هو مؤمن فلنحيينه حياطا طيبة )).(8)

هر مرد و زن مؤمنى كه كار صالح انجام دهد به او حيات طيبه مى بخشيم .

وصف پاكيزه براى حيات نشان دهنده آن است كه اين حيات از نوع انسانى و برتر آن است اين حيات طيب را هرگز نمى توان در زندگى گياهى و حيوانى جستجو كرد.(9)

در وصيت حضرت خضر به حضرت موسى عليهماالسلام است :

((يا طالب العلم ان القائل اقل ملالة من السمتمع فلا تمل جلسائك اذا حدلتهم و اعلم ان قلبك وعاء فانظر ماذا تحشوبه ))

اى جوينده دانش در حقيقت گوينده و سخنران كمتر از شنونده خسته مى شود پس (حال شنونده را رعايت كرده ) خسته نكن مستمعين را (با طول دادن كلام ) وقت سخنرانى و گفتن حديث و بدانكه قلب تو ظرفى است پس نظر كن ببين آن را با چه چيزهائى پر مى كنى (علم و دانش و حكمت و معارف يا...).(10)

و نيز فرمود: ((يا موسى تفرغ للعلم ان كنت تريده انما العلم لمن تفرغ )).

اى موسى خود را براى تحصيل علم و دانش فارغ البال كن اگر اراده دانش ‍ دارى جز اين نيست دانش براى كسى است كه براى آن فراغت طلب كند.(11)

قال اميرالمؤمنين عليه السلام : ((طلبت القدر و المنزلة فما وجدت الا بالعلم ، تعلموا يعظم قدركم فى الدارين )).

اميرالمؤمنين عليه السلام فرموده است : قدر و منزلت را نيافتم مگر در علم و دانش پس علم طلب كنيد تا قدر و منزلت شما بزرگ شود در دنيا و آخرت .(12)

قال رسول الله صلى الله عليه وآله : ((نوم مع العلم خير من صلاة مع الجهل )).


7

پيامبر گرامى اسلام فرموده است خواب با علم بهتر از نماز با جهل است .(13)

اهميت دانش در اسلام بقدرى است كه پيامبر اسلام خطاب به على عليه السلام مى فرمايد: زمانى كه مردم در اجراى عبادات و خيرات خود را به رنج و زحمت مى اندازند تو خود را در ادراك معلومات و معقولات بزحمت بينداز.(14)

حضرت صادق در حديثى به حماد بن عيسى فرمود:

((فكن يا حماد بن عيسى طالبا للعلم فى آناء الليل و النهار و ان اردت ان تقر عينيك و تنال خير الدنيا و الاخرة فاقطع الطمع مما فى ايدى الناس و عد نفسك فى الموتى و لا تحدثن نفسك انك فوق احد من الناس و اخزن لسانك كما تخزن مالك ))

اى حماد بن عيسى شب و روز در جستجوى علم و دانش باش اگر بخواهى چشمت روشن و خير دنيا و آخرت را داشته باشى قطع طمع كن از آنچه در دست مردم است و خود را از مردگان شمار و خود را از احدى بالاتر فكر نكن زبانت را حفظ كن چنانچه مالت را حفظ مى كنى .(15)

حضرت جواد عليه السلام فرموده است :

((اربع خصال تعين المرء على العمل : الصحة ، و الغنى ، و العلم ، و التوفيق )).

چهار خصلت است كه در عمل انسان را يارى مى كند، تندرستى ، بى نيازى از مال ، و دانش ، و توفيق .(16)

و نيز آن حضرت فرموده است :

((ان الله عبادا يخصهم بالنعم و يقرها فيهم ما بذلوها، فاذا منعوها نزعها عنهم و حولها الى غيرهم )).

خدا را بندگانى است كه نعمتهائى را مخصوص آنها و در آنها قرار داده است مادامى كه آن نعمتها را به ديگران بذل مى كنند و هرگاه از ديگران منع كردند از آنها گرفته به غير آنها خواهد داد.(17)

و نيز آن حضرت فرموده است :

((عليكم بطلب العلم فان طلبه فريضة و البحث عنه نافلة ، و هو صلة بين الاخوان و دليل على المروة و تحفة فى المجالس و صاحب فى السفر و انس فى الغربة )).


8

بر شما باد به طلب علم چون علم طلب كردنش فريضه و بحث كردنش نافله و در بين برادران صله و راهنماى مروت و در مجالس و محافل تحفه و در سفر همراه و رفيق و در غربت مونس است .(18)

و نيز آن حضرت در ضمن حديثى فرمود: ((و من عرفانه علمه بزمانه )).

از عرفان مرد عالم بودند باوضاع زمان خود است .(19)

و نيز فرمود ((العلماء غرباء لكثرة الجهال بينهم )).

علماء در ميان مردم غريبند چون اكثريت با مردم جاهل است .(20)

و نيز فرموده است : ((لوسكت الجاهل ما اختلف الناس )).

اگر آدم جاهل ساكت باشد هيچوقت اختلاف بين مردم نيست .(21)

و نيز فرموده است : ((مقتل الرجل بين لحييه : و الراءى مع الاناة و بئس الظهير الراى فطر)).

قتلگاه شخص در ميان دو لب او است راءى و نظر خوب آن است كه رسيده و پخته باشد راءى نپخته و نسنجيده به پشتيبانى است .(22)


9
اشعارى چند در فضيلت و شرافت علم

العلم انفس ذخر انت ذاخره
من يدرس العلم لم تدرس مفاخره

اقبل على العلم و استقبل مقاصده
فاول العلم اقبال و آخره

علم و دانش نفيسترين و گرانبهاترين چيزى است كه تو آنرا ذخيره مى كنى .كسى كه علم را تدريس و مذاكره نمايد براى فخر و مباهات او هيچوقت كهنه و مندرس نشود.

اءجامع العلم نعم الذخر تجمعه
لاتعدلن به درا و لا ذهبا

العلم زين و تشريف لصاحبه
فاطلب هديت فنون العلم و الادبا

اى جامع علم خوب ذخيره اى را گردآورى كرده اى هيچوقت آنرا با در و طلا عوض نكن .دانش براى صاحبش شرافت است پس در جستجوى علم و ادب باش كه وسيله هدايت تو است .

اذا ما اعتز ذو علم بعلم
فعلم الشرع اولى باعتزاز

فكم طيب يطيب و لا كمسك
و كم طير و لاكبازى

اگر بنا باشد هر صاحب علمى داراى عزت و بزرگى باشد پس علم شرع سزاوارتر است براى عزت صاحبش .

بسيارند عطرها كه فضا را خوشبو مى كنند ولى مانند مشك نباشند چنانچه پرنده هاى زياد در هوا پرواز مى كنند ولى هيچكدام مانند باز شكارى نيستند.

تفقه فان الفقه افضل قائد
الى البر و التقوى و اعدل قاصد


10
فان فقيها واحدا متورعا
اشد على الشيطان من الف عابد

علم دين بياموز زيرا فقه بهترين رهبر و راهنما است بسوى نيكوئى و تقوا و براستى يك فقيه پرهيزكار بر شيطان از هزار عابد سخت تر است (بيت اخير مضمون بلكه عين عبارت حديث است ) و بيت زير نيز اشاره به حديث شريفى است كه گفته است :

ان تاءدبت يا بنى صغيرا
كنت يوما تعد فى الكبراء

فرزندم اگر در كوچكى علم و ادب بياموزى روزى از بزرگان خواهى شد.

چنانچه شعر ديگرى اشاره به فرموده اميرالمؤمنين عليه السلام است :

ان زال سلطان الولا
ية لم يزل سلطان فضله

ان الامير هو الذى
يضحى اميرا عند عزله

على عليه السلام گفته : ليس لسلطان العلم زوال سلطنت علم را زوال نيست .(23)

اسمع حديثا قاله المصطفى
بوجه اعلام و تبيين

اذا اراد الله خير امرى ء
فقهه فى العلم و الدين

اين حديث را به گوش بسپار كه پيامبر خدا مصطفى صلى الله عليه وآله بصورت واضح و روشن فرموده است هرگاه خداوند خير كسى بخواهد او را در علم و دين فقيه قرار مى دهد و فقه را به او بياموزد.

ديگرى گفته است :

حياة المرء علم فاغتنمه
و موت القلب جهل فاجتنبه

زندگى مرد با علم و دانش است پس آنرا غنيمت شمار، جهل و نادانى دل مرده گيست از آن پرهيز كن .

تالله لا شى ء مثل العلم مرتبة
فاذكر فضيلته ان كنت انسيته

به خدا سوگند هيچ چيزى به مرتبه علم نمى رسد بخاطر بياور فضيلت آنرا اگر فراموش كردى .

امام شافعى گفته است :

علمى معى حيثما يممت ينفعنى
قلبى و عاء له لا بطن صندوقى

ان كنت فى البيت كان العلم فيه معى
او كنت فى السوق كان العلم فى السوق

العلم يحيى قلوب الميتين كما
تحيا البلاد اذا ما مسها المطر

و العلم يجلو العمى من قلب صاحبه
كما يجلى سواد الظلمة القمر


11

علم و دانش همه جا همراه من است و هر كجا خواستم مرا نفع بخشد قلب من ظرف او است نه شكم من صندوق او است .

چه در خانه و چه در بازار همراه من است ، علم دلهاى مردگان را زنده سازد چنانچه در اثر باران شهرها و صحراها آباد و زنده گردد علم كورى را از دل صاحبش برطرف كرده ديده دل او را روشن كند چنانچه ماه سياهى ظلمت را برطرف كرده و روشنى بخشد.

يالهف نفسى على شيئين لو وجدا
عندى لكنت اذا من احسن البشر

كفاف عيش يقينى ذل مسئلة
و خدمة العلم حتى ينقضى عمرى

مرا آرزو و حسرت بر دو چيز است كه اگر بدست مى آوردم آنگاه من از بهترين انسانها مى شدم يكى روزى بقدر كفاف كه مرا از ذلت سؤ ال حفظ كند و ديگرى خدمت به علم و دانش تا هنگامى كه عمرم سپرى شود.(24)

توانا بود هر كه دانا بود
ز دانش دل پير برنا بود

نخست آفرين كرد بر كردگار
توانا و دانا و پروردگار

فردوسى

سپاس خداوند دانا كنم
روان خرد را توانا كنم

فردوسى

چو دانا ترا دشمن جان بود
به از دوست مردى كه نادان بود

فردوسى

بود مرد دانا درخت بهشت
مر او را خرد بيخ و پاكى سرشت

اسدى

اگر دانا بود خصم تو بهتر
كه با نادان شوى يار و برادر

ناصر خسرو

هر كه در او جوهر دانائى است
در همه كاريش توانائى است

نظامى

گر كسى را رغبت دانش بود گو دم مزن
زانكه من دم دركشيدم تا بدانائى زدم

سعدى

گر قابل فرمانى دانا شوى ار نه
كردى به جهنم بدل از جهل جنان را

ناصر خسرو

مفلس دريا دلست است دانا ضمير
مايه صد اولياست ذره ايمان او

بياراى دل را به دانش كه ارز
به دانش بود چون بدانى بورز

فردوسى

دانش اندر دل چراغ روشن است
وز همه بد بر تن تو جوشن است

رودكى

تو بر مايه دانش خودمايست
كه بالاى هر دانشى دانشست

فردوسى


12
ز دانش به اندر جهان هيچ نيست
تن مرده و جان نادان يكيست

اسدى

هزار شكر كنم فيض و فضل يزدان را
كه داد دانش و دين گر نداد دينارم

خاقانى

نيست آب حيات جز دانش
نيست باب نجات جز دانش

اوحدى

درس معلم ار بود زمزمه محبتى
جمعه به مكتب آورد طفل گريزپاى را

امثال و حكم

دل كه پاكيزه بود جامه ناپاك چه باك
سر كه بى مغز بود نغزى دستار چه سود

امثال و حكم

طلب كردن علم از آنست فرض
كه بى علم كس را بحق راه نيست

كسى ننگ دارد ز آموختن
كه از ننگ نادانى آگاه نيست

رافعى قزوينى


13
سخنان امام حسن مجتبى (ع ) به محمد حنفيه و توصيه او به علم و دانش

امام مجتبى عليه السلام در اواخر عمرش به قنبر فرمودند: برو ابن حنيفه را حاضر كن وقتى حاضر شد فرمود: ابن حنيفه الان سخنانى مطرح است كه با آن سخنان مرده ها زنده مى شوند و مناسب نيست كه تو اين سخنها را نشنوى ، آنگاه فرمود:

((كونوا اوعية العلم و مصابيح الهدى ))

بكوشيد كه اوعيه علم و دانش باشيد، بكوشيد جانتان ظرف دانش باشد و در دلتان دانش و علم راه پيدا كند و مصباحها و چراغهاى هدايت ديگران نيز باشيد از جانتان علم و از دلتان نور به امت اسلامى افاضه بشود پس از اين سخنان فرمود: بعد از من حسين بن على عليهماالسلام به مقام امامت مى رسد گرچه تو فرزند على و برادر ما هستى اما مقام امامت ارثى نيست مبادا در اين كار طمع كنى وقتى اين سخنان را ابن حنيفه از امام حسن شنيد عرض كرد: عقيده من آن است كه اين مقام مخصوص حسين بن على است و آن حضرت درجاتى دارد كه ما نداريم و چندين خصوصيات ممتاز در او است كه ما فاقد آنها هستيم ...(25)

در جنگ احد رسول خدا صلى الله عليه وآله دستور داد وقتى شهدا را مى خواستند دفن كنند سرباز باسواد را جلو و سرباز بى سواد را پشت سر او دفن كنند.(26)


14

15
چند روايت از رسول خدا(ص ) در نهج الفصاحه

((العلم حياة الاسلام و عماد الايمان و من علم علماء اتم الله اجره و من تعلم فعمل علمه الله ما لم يعلم )).

رسول خدا صلى الله عليه وآله فرموده است علم حيات اسلام و ستون ايمان است و هر كه علمى بياموزد خدا پاداش او را كامل كند و هر كه تعليم گيرد و عمل كند خدا آنچه نمى داند به او تعليم دهد.(27)

و نيز فرمود: ((العلم ميراثى و ميراث الانبياء من قبلى )).

علم ميراث من و ميراث پيغمبران پيش از من است .(28)

و نيز فرموده است : ((طالب العلم بين الجهال كالحى بين الاموات )).

طالب علم در ميان جاهلان چون زنده در ميان مردگان است .(29)

و نيز فرمود: ((ما تصدق الناس بصدقة افضل من علم ينشر)).

هيچ صدقه اى كه مردم مى دهند از علمى كه منتشر شود بهتر نيست .(30)

و نيز فرمود: ((من فقه الرجل ان يصلح معيشته و ليس من حب الدنيا طلب ما يصلحك )).(31)

و نيز فرموده است : ((ان الصفا الزلات الذى لا تثبت عليه اقدام العلماء الطمع )).

طمع سنگ لغزانى است كه پاى دانشمندان بر آن استوار نمى ماند.(32)

و نيز فرمود: ((الطمع يذهب الحكمة من قلوب العلماء

طمع حكمت را از دلهاى علما مى برد.

و نيز فرمود: ((خمسة من مصائب الدنيا فوت الحبيب و ذهاب المال و شماتة الاعداء)).

پنج چيز از مصائب دنياست : مرگ دوست و تلف شدن مال و سرزنش ‍ دشمنان و ترك دانش و زن بد(33)

و نيز فرمود: ((لو كان العلم معلقا بالثريا لتناوله رجال من فارس )).

اگر دانش در ثريا آويخته باشد گروهى از فرزندان فارس بدان مى رسند.(34)

((اذا مات الانسان انقطع عمله الا من ثلاث ، صدقة جارية او علم ينتفع به او ولد صالح يدعوا له )).

وقتى انسان بميرد دنباله كارهاى نيك او بريده شود جز سه چيز صدقه جارى و دانشى كه كسان از آن بهره ور شوند و فرزند درستكارى كه براى او دعا كند(35)

((خير سليمان بين المال و الملك و العلم فاختار العلم فاعطى الملك و المال لاختياره العلم )).


16

سليمان پيغمبر را ميان ملك و مال و علم مخير كردند او دانش و علم را اختيار كرد ملك و مال را بدو دادند براى آنكه دانش را برگزيده بود.(36)


17
فرمايش على عليه السلام درباره فضيلت علم در كتاب غررالحكم

((نعم وزير الايمان العلم ))، علم براى ايمان وزير و ياور خوبى است .(37)

((نعم دليل الايمان العلم ))؛ علم براى ايمان به خدا راهنماى خوبى است .(38)

((نعم وزير العلم الحلم ))؛ حلم و بردبارى وزير خوبى است براى علم .(39)

((لا تخل نفسك من فكر يزيدك حكمة و عبرة يفيدك عصمة )).

نفس خويش را هيچگاه خالى مگذار از فكرى كه حكمت و دانشى را در تو بيفزايد و يا عبرتى كه به نگهدارى تو (از محرمات الهى و لغزشها كمك كند).(40)

((لا تجتمع الشهوة و الحكمة ))؛ شهوترانى و دانش و حكمت با هم جمع نشوند.(41)

((لا يتعلم من يتكبر))؛ كسى كه تكبر كند دانش نياموزد.(42)

((لاكنز انفع من العلم ))؛ هيچ گنجى سودمندتر از علم و دانش نيست .(43)

((لا جمال ازين من العقل ))؛ هيچ زيبائى بهتر از خرد نيست .

((لا سوئة اشين من الجهل ))؛ هيچ زشتى زشتتر از نادانى و جهل نيست .(44)

((لا عز اشرف من العلم ))؛ هيچ عزتى بالاتر از علم نيست .(45)

((لا مصيبة اشد من جهل ))؛ مصيبتى سختتر از جهل و نادانى نيست .(46)

((لا يؤ خذ العلم الا من اربابه ))؛ علم نبايد گرفت مگر از اهلش .

((لا شى ؛ احسن من عقل مع علم و علم مع حلم و حلم مع قدرة )).

هيچ چيزى نيكوتر از عقل كه با علم و علمى كه با حلم و حلمى كه با قدرت باشد نيست .(47)

((لا خير فى قلب لايخشع و عين لا تدمع و علم لاينفع )).

خيرى نيست در قلبى كه ترس ندارد و چشمى كه گريان نيست و علمى كه نفع نمى دهد.(48)

((يتفاضل الناس بالعلوم و العقول لا بالاموال و الاصول )).(49)

مردم بواسطه علم ها و عقلها بر يكديگر برترى دارند نه بواسطه مالها و اصل نسب ها.


18
شعر كسائى در پاسخ شعر ماءمون در خصوص علم و دانش

19

ابوالحسن على بن حمزه اسدى كوفى (معروف به كسائى ) معلم امين و ماءمون بود وقتى آمد نزد ماءمون كه او را درس گويد ماءمون مشغول شرب خمر بود و اين شعر را به برگ گل نوشت و براى كسائى فرستاد.

للنحو وقت و هذا الوقت للكاءس
و ان لى رغبة فى الورد و الاس

يعنى از براى تعليم علم نحو وقتى است و اين وقت براى شراب خوردن است و من ميل دارم به بوئيدن گل و آس .

كسائى در پشت آن در جواب نوشت :

لو كنت تعلم ما فى النحو من حسن
الهتك لذته من لذة الكاس

لو كنت تعلم من فى الباب قمت له
سحبا على الوجه بل مشيا على الراءس

يعنى اگر بدانى لذتى را كه در علم نحو است مانع مى شود ترا از لذت شرب خمر و اگر بدانى كه كيست در، در خانه تو صورت به زمين مى كشيدى بلكه با سر بسوى وى مى رفتى .(50)


20
معاويه كتاب على (ع ) را به نام ابوبكر معرفى كرد

وقتى كه محمد بن ابى بكر شهيد شد كتاب عهدنامه اى كه حضرت اميرالمؤمنين براى محمد نوشته بود به دست معاويه افتاد معاويه آن كتاب را مى خواند و تعجب مى كرد، وليد بن عقبه به معاويه گفت دستور بده اين كتاب را بسوزانند، معاويه گفت فكر تو درست نيست ، وليد گفت : آيا اين فكر درست است كه مردم بدانند كه احاديث و دستورالعمل على بن ابى طالب در نزد تو است و تو از آن دستورها استفاده مى كنى ؟

معاويه گفت واى بر تو آيا تو به من دستور مى دهى كه من علم را بسوزانم آن هم چنين علمى ، قسم به خدا نشنيده ام تاكنون علمى كه چنين جامع و محكم باشد سپس به مجلسيانش نگاه كرد و گفت : بدانيد كه من به كسى نمى گويم كه اين كتاب از على بن ابى طالب است بلكه مى گويم از ابى بكر است كه در نزد پسرش محمد بوده است آن وقت ما اين كتاب را مى خوانيم و از آن استفاده مى كنيم پس هميشه كتاب در خزينه هاى بنى اميه به نام ابوبكر بود تا اينكه عمر بن عبدالعزيز خليفه شد و او آشكار كرد كه اين كتابها از حضرت على بن ابى طالب است .(51)


21

وقتى كه خبر شهادت محمد به حضرت رسيد سخت ناراحت و اندوهناك شد.


22
علم و آل محمد (ص )

گر راه را ز چاه شناسند رهروان
از پرتو هدايت آل محمد است

آيت اگر ز آل محمد طلب كنند
دانش بزرگ آيت آل محمد است

روزى رسان خداست وليكن كليد رزق
در كف با كفايت آل محمد است

كسب رضاى حق به عمل مى شود وليك
شرط عمل ولايت آل محمد است

عن كميل بن زياد عن اميرالمؤمنين عليه السلام انه قال : فى وصية له ((يا كميل ما من علم الا انا افتحه و ما من شى ء الا و القائم عليه السلام يختمه ، يا كميل ذرية بعضها من بعض و الله سميع عليم يا كميل ، لا تاءخذ الا عنا تكن منا))(52) الوصية .

كميل بن زياد از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت كرده است كه در وصيتى به كميل فرمود: اى كميل هيچ علمى نيست مگر اينكه من از آن افتتاح و آغاز كرده ام و هيچ چيزى نيست مگر آنكه قائم (آل محمد ص ) آنرا ختم خواهد كرد... يا كميل از هيچ كس ياد مگير مگر از ما تا اينكه از ما باشى تا آخر وصيت .

و نيز به كميل بن زياد فرمود:

((رويدك لا تشهر و اخف شخصك لا تذكر تعلم تعلم و اصمت تسلم لا عليك اذا عرفك دينك لا تعرف الناس و لايعرفونك )).

آرام باش خود را مشهور مساز، خود را نهان دار كه يادت نكنند ياد بگير تا بدانى خموش باش تا سالم بمانى بر تو هيچ باكى نيست وقتى خدا دينش را به تو فهمانيد كه نه مردم را بشناسى و نه مردم ترا بشناسند.(53)


23
همگانى شدن دانش بفرموده امام صادق (ع )

جابر بن حيان از حضرت صادق عليه السلام پرسيد: ممكن است روزى بيايد كه علم همگانى شود؟

امام : روزى فرا مى رسد كه نوع بشر خواهد فهميد كه تمام مردم لازم است دانشمند شوند و وسائلى فراهم خواهد نمود تا اينكه همه تحصيل كنند و دانش فرا گيرند (آنروز امروز است )


24

جابر: حتما در آنروز تمام افراد بشر دانشمند خواهند شد؟

امام : نه ، حتى در آنروز هم همه مردم دانشمند نمى شوند زيرا استعدادهاى افراد متفاوت خواهد بود در اين صورت هر چند فرا گرفتن دانش براى همه فراهم است ولى باز گروهى بخاطر نداشتن استعداد تحصيل را رها كرده و رشته ديگر پيش مى گيرند و لذا در هيچ دوره وضعى پيش نخواهد آمد كه همه مردم بتوانند دانشمندانى شوند ولى با اين وصف عوام به شكل امروز وجود نخواهد داشت زيرا هر كس در آنروز تا حدودى تحصيل كرده و لااقل سواد دارد، و لذا دانشمندان مى توانند حقايق دين را به آنها بفهمانند... و من اميدوارم روزى فرا رسد كه اگر تمام مردم به حقايق دين اسلام آگاه نباشند اكثريت آنها حقايق را درك نمايند.(54)


25
واقعيتهاى عقلى و تجربى

در دنياى كنونى توجه بشر بيش از پيش به علوم تجربى و امور محسوس ‍ معطوف گرديده است و ارزش مسائل عقلى خالص كه تجربه ناپذير و غير محسوسند در نظرش كاهش يافته است در قرون گذشته دانشمندان هم به مدركات عقلى ترتيب اثر ميدادند و هم به مدركات حسى و اين هر دو را از ديدگاه علم ، مى نگريستند.ولى در دنياى امروز كفه محسوسات سنگين تر از معقولات گرديده و عده زيادى از غريبان عقيده دارند علم آن چيزى است كه از راه تجربه و حس قابل اثبات باشد و مسائل عقلى خالص را كه تجربه در آن راه ندارد نمى توان به حساب علم گذارد فيلسوف بزرگ علامه طباطبائى در جلد اول الميزان ذيل آيه :

((يؤ منون بالغيب )) (سوره 2 آيه 4) اين مطلب را مورد بحث قرار داده و روشن نموده است كه آزمايشها و تجارب گوناگون به هر شكل و صورتى كه باشد چيزى جز قضاياى شخصى و خصوصى نيست و اگر بخواهيم به تجربه هاى خود رنگ علمى بدهيم بايد حتما در مقدمات عقلى خالص كه حس و تجربه در آن راه ندارد استفاده كنيم و آن را يك اصل اساسى و كلى درآوريم ...


26

خلاصه در رشته هاى علوم مختلف مسائل فقهى نامحسوس و تجربه ناپذير، همانند مسائل طبيعى محسوس و قابل تجربه از امور واقعى هستند و هيچيك از آن دو را نمى توان نفى نمود در امور دينى نيز مسائل غيبى از قبيل بقاء روح ، عالم آخرت و بهشت و دوزخ همانند امور محسوس دنيوى امور واقعى و غير قابل انكارند...(55)


27
بى هدفى علوم تجربى و خطرهاى آن و لزوم زندگى انسانى

بشر از آغاز زندگى تاكنون مخصوصا در قرن بيستم به رشد و تكامل چشمگير نائل آمد و در علوم و فنون زندگى و ساخت ابزارهاى لازم و دگرگون كردن زندگى گذشته و اختراعات و اكتشافات محيرالعقول در اوج ترقى و تمدن قرار گرفت ، اما اين همه پيشرفت و تكامل همه و همه در جهت علوم تجربى صورت پذيرفت و رشد و ترقى تنها در علوم تجربى مشكلات بشر را حل نمى كند و براى اضطراب و سرگردانى او پاسخى نمى يابد.

علوم تجربى به انسان ابزار كار مى دهد او را مسلح مى كند كه حتى مى تواند سلاح اتمى بسازد بمب نوترونى و هيدروژنى در كنارش مى گذارد و به انسان هشدار نيز مى دهد كه اگر احتياط نكنى و سه عدد از اين بمب هاى قوى منفجر شود، تقريبا زندگى در كره زمين در خطر است .

اما به او نمى گويد: اين همه ابزار و اسلحه را در كجا؟ و براى چه ؟ و به چه هدف و منظورى به مصرف برسان .

علوم تجربى در تغذيه ، در لباس ، و لوازم زندگى ، انواع خوراكيها و مدلهاى رنگارنگ خيره كننده و صدها و هزارها وسيله زيبائى ، رفاهى اختراع مى كند و مى سازد، تحويل مى دهد اما زبان ندارد كه راه و رسم زندگى را به او بياموزد و يا انسان را آموزش دهد كه اسراف نكند، احتكار ننمايد و به فكر همنوعان خود باشد.و در سال هزاران تن گندم را كه جهت موازنه اقتصادى به دريا مى ريزد به گرسنگان آفريقا هديه كند كه 400 هزار كودك تنها در مدت چند روز قتل عام نشوند.


28

علوم تجربى ، اتم را كشف مى كند و قدرت عظيم آن را در اختيار بشر قرار مى دهد اما ديگر كارى به نوع مصرف آن ندارد كه ساعت اتمى مى سازند و در نيروگاههاى توليدى برق از اتم استفاده مى كنند و بيماريهاى مختلف را با آن درمان مى كنند، يا دشمن بشريت شده و با ساختن بمبهاى اتمى انسان و زمين را مورد تهديد قرار مى دهند، و آنقدر از اين بمب ها ساختند كه :

شارل ريشه مى گويد: (كره زمين مانند تخم مرغى است در درون سطلى پر از باروت كه چند ديوانه با كبريت اطراف آن قدم مى زنند، واى به حال تخم مرغ اگر يكى از ديوانگان كبريت را بكشد و باروتها را منفجر كند).(56)

و انشتين كه خود اتم را كشف كرد، در كنفرانس مسكو پشت تريبون گريه مى كند كه قدرت اتم را در نابودى انسان بكار نگيرند.(57)

و راسل مى گويد: آمريكا و شوروى و ديگر كشورهاى هم پيمانشان آنقدر بمب اتمى ساختند كه نابودى كره زمين يك امر عادى و ساده اى است .

و رئيس جمهورى سابق آمريكا نيز اعتراف تهديدآميزى كرد و گفت : شوروى ها قادرند 7 بار زمين را نابود كنند، و ما آمريكائيها قادريم 8 بار و با هم 15 بار قدرت نابودى زمين را داريم .(58)

...انسان بى هدف و بى ايمان را مجهز كردن خطرناك است (تيغ دادن به كف زنگى مست ) است و الان در سراسر جهان كنفرانسهاى صلح تكرارى هر روز برگزار مى شود كه بشر با دست خود، خود را نابود نسازد.

بنابراين بشر نياز به علوم انسانى و معارف دينى دارد و در اين بن بست روزنه نورانى نهج البلاغه را بايد تماشا كرد كه فرمود:

((و بالايمان يعمر العلم ))؛ با ايمان كاخ علم و دانش آبادان خواهد شد.(59)


29
خواندن علم نجوم حرام نيست

عبدالرحمن بن سيابة گويد: به حضرت صادق عليه السلام عرض كردم : فدايت شوم مردم مى گويند خواندن علم نجوم حلال نيست و من خواندن آن را دوست دارم ولى اگر به دينم ضرر داشته باشد مرا به آن نيازى نيست و اگر ضرر به دينم نداشته باشد سوگند به خداى متعال من به آن علاقه دارم و از آن خوشم مى آيد.

حضرت فرمود: ((ليس كما يقولون لا تضر بدينك )).

آنطور كه مردم مى گويند نيست و به دين تو هيچ ضررى ندارد.(60)

عبدالملك بن اعين كه عارف به علم نجوم بود گفته است :


30

به حضرت صادق عليه السلام عرض كردم : من به اين علم گرفتار شده ام و هر كارى بخواهم انجام بدهم به طالع نظر مى كنم اگر طالع را خير ديدم انجام مى دهم و اگر شر بود ترك مى كنم پس حضرت به من فرمود:

((تقضى ؟ قلت نعم فقال : احرق كتبك )).

طبق آن طالع عمل مى كنى ؟ عرض كردم : بلى فرمود: كتابهايت را بسوزان .(61)


31
فتواى حضرت صادق عليه السلام درباره علم نجوم

هارون بن ابى سهل نوبخت از خانواده معروف نوبختى است علامه مجلسى در بحار به نقل از كتاب فرج الهموم تاءليف رضى الدين على بن طاووسى نقل مى كند كه هارون بن ابى سهل و برادرش محمد عريضه اى به حضرت امام جعفر صادق نوشته و سؤال كردند كه ما از فرزندان نوبختيم و پدر و مادر و جد ما عمر خود را به تحصيل علم نجوم مى گذراندند آيا اشتغال به اين فن حلال و مجاز است يا نه ؟حضرت در پاسخ فرمودند: آرى حلال است .(62)

در كتاب ربيع الابرار است كه : علماء بنى اسرائيل دو علم را از فرزندان خود پنهان مى كردند و نمى خواستند آنها را بياموزند به جهت اينكه پادشاهان و سلاطين به اين دو علم نياز داشتند و آن علم نجوم و ستاره شناسى و علم طب و پزشكى بود و مى ترسيدند بخاطر اين دو علم گرفتار معاشرت و مجالست با دستگاه سلطنت و دربار شاهان شده دينشان را از دست بدهند.(63)

شيخ محمد على بن محمد اعسم نجفى متوفى 1233 را ارجوزه اى است در ارث كه در آن گفته است :

و بعد لما ان وقفت فى الاثر
على حديث جاء من خير البشر

تعلموا علم المواريث و قد
سماه نصف العلم فيما قدورد

يعنى يافتم در حديث و خبرى كه از رسول خدا صلى الله عليه وآله وارد شده كه آن حضرت فرموده است علم مواريث و كتابهاى ارث را بخوانيد و ياد بگيريد كه آن خود نصف علم است .(64)


32
اوضاع كواكب

33

عبدالملك بن اعين برادر زرارة بن اعين ، با آنكه از راويان حديث بود، به نجوم احكامى و تاءثير اوضاع كواكب اعتقاد راسخ داشت .كتابهاى زياد در اين باب جمع كرده بود و به آنها مراجعه مى كرد.هر تصميمى كه مى خواست بگيرد و هر كارى كه مى خواست بكند، اول به سراغ كتابهاى نجومى مى رفت و به محاسبه مى پرداخت تا ببيند اوضاع كواكب چه حكم مى كند.

تدريجا اين كار برايش عادت شده و نوعى وسواس در او ايجاد كرده بود، به طورى كه در همه كارها به نجوم مراجعه مى كرد.حس كرد كه اين كار امور زندگى او را فلج كرده است و روز به روز وسواسش افزوده مى شود، و اگر اين وضع ادامه پيدا كند و به سعد و نحس روزها و ساعتها و طالع نيك و بد و امثال اينها ترتيب اثر بدهد، نظم زندگيش به كلى بهم مى خورد.از طرفى هم در خود توانايى مخالفت و بى اعتنايى نمى ديد و هميشه به احوال مردمى كه بى اعتنا به اين امور، دنبال كار خود مى روند و به خدا توكل مى كنند و هيچ درباره اين چيزها فكر نمى كنند رشك مى برد.اين مرد روزى حال خود را با امام صادق عليه السلام در ميان گذاشت ، عرض كرد: ((من به اين علم مبتلا شده ام و دست و پايم بسته شده و نمى توانم از آن دست بردارم .)) امام صادق با تعجب از او پرسيد: ((تو به اين چيزها معتقدى و عمل مى كنى ؟))، ((بلى يا ابن رسول الله !)).((من به تو فرمان مى دهم برو تمام كتابها را آتش بزن )).

فرمان امام به قلبش نيرو بخشيد، رفت و تمام آنها را آتش زد و خود را راحت كرد.(65)


34
ستاره شناس

اميرالمؤمنين على - عليه السلام - و سپاهيانش سوار بر اسبها آهنگ حركت به سوى نهروان داشتند.ناگهان يكى از سران اصحاب رسيد و مردى را همراه خود آورد و گفت : يا اميرالمؤمنين اين مرد ((ستاره شناس )) است و مطلبى دارد مى خواهد به عرض شما برساند.

ستاره شناس گفت : يا اميرالمؤمنين در اين ساعت حركت نكنيد، اندكى تاءمل كنيد، بگذاريد اقلا دو سه ساعت از روز بگذرد، آنگاه حركت كنيد.

حضرت فرمود: چرا؟

ستاره شناس عرض كرد: چون اوضاع كواكب دلالت مى كند كه هر كه در اين ساعت حركت كند از دشمن شكست خواهد خورد و زيان سختى بر او و يارانش وارد خواهد شت ، ولى اگر در آن ساعتى كه من مى گويم حركت كنيد، ظفر خواهيد يافت و به مقصود خواهيد رسيد.


35

حضرت فرمود: اين اسب من آبستن است ، آيا مى توانى بگويى كره اش نر است يا ماده ؟

عرض كرد: اگر بنشينم حساب كنم مى توانم .

حضرت فرمود: دروغ مى گوئى ، نمى توانى ، قرآن مى گويد: ((هيچكس جز خدا از نهان آگاه نيست .آن خداست كه مى داند چه در رحم آفريده است)).

محمد رسول خدا، چنين ادعايى كه تو مى كنى نكرد.آيا تو ادعا دارى كه بر همه جريانهاى عالم آگاهى و مى فهمى در چه ساعت خير و در چه ساعت شر مى رسد، پس اگر كسى به تو با اين علم كامل و اطلاع جامع اعتماد كند به خدا نيازى ندارد.

بعد به مردم خطاب فرمود: ((مبادا دنبال اين چيزها برويد، اينها منجر به كهانت و ادعاى غيبگوئى مى شود.كاهن همرديف ساحر است و ساحر همرديف كافر و كافر در آتش است .))

آنگاه رو به آسمان كرد و چند جمله دعا مبنى بر توكل و اعتماد به خداى متعال خواند.سپس رو كرد به ستاره شناس و فرمود:

((ما مخصوصا برخلاف دستور عمل مى كنيم و بدون درنگ همين الان حركت مى كنيم )).فورا فرمان حركت داد و به طرف دشمن پيش رفت .در كمتر جهادى به قدر آن جهاد پيروزى نصيب على عليه السلام شده بود.(66)


36
شريف ترين علوم علم اخلاق است

37

شرافت هر كارى در گرو اصلاح جوهر يك موجود از موجودات است و هر چه آن موجود شرافت بيشترى داشته باشد ارزش آن كار نيز بيشتر خواهد بود و اين مطلب از نظر عقلى روشن و آشكار است كه پزشكى از دباغى ارزشمندتر است چرا كه پزشكان به اصلاح بدن انسان و دباغان به اصلاح پوست حيوانات مى پردازند و چون از يكسو شريفترين موجودات اين عالم (انسان ) است كه وجودش مصنوع پروردگار ولى نيل به كمال او محول به اراده و انديشه خود او گرديده است و از سوى ديگر كمال هر چيزى در صدور كار مخصوص خويش به نحو اكمل و اتم و نقص او در كوتاهى از صدور آن عمل مى باشد و قبلا نيز بيان گشت كه اگر اسب مثلا كار مخصوص خود را بر وجه اكمل و اتم انجام ندهد، مانند الاغ به حمل و نقل بار وادار و يا چون گوسفند به كشتارگاه برده مى شود انسان نيز اگر بخواهد خاصيت و ويژگى خود را اظهار كند نيازمند به (تهذيب اخلاق ) است پس ‍ كارى كه ثمره آن اكمال اشرف موجودات اين عالم است شريفترين عمل خواهد بود و همانطور كه بين افراد هر صنفى از موجودات تفاوت فراوان است مثلا اسب تازى با اسب كودن پالانى و تيغ تيز هندى با تيغ نرم آهن زنگ زده هرگز با هم مساوى نيستند در بين افراد انسانى نيز تفاوت به مراتب بيشتر است .

و بلكه در نوع انسان افرادى يافت مى شوند كه پست ترين موجودات و افرادى نيز يافت مى شوند كه اشرف كائنات و افضل موجوداتند و به واسطه تهذيب اخلاق مى توان از پائين ترين مراحل انسانى به عالى ترين مدارج راه يافت هر چند همه مردم قابل يك سنخ كمال نيستند ولى استعداد و صلاحيتها نقش مؤ ثرى در نيل به مدارج انسانى دارند پس كارى كه بتوان بوسيله آن پست ترين موجودات را تبديل به اشرف كائنات نمود بسيار شريف است .(67)


38
اهميت علم انساب

شكى نيست در اينكه علم انساب در نظر جوامع بشرى اهميت زيادى دارد ولى در دين مقدس اسلام به آن عنايت خاص و توجه بيشترى شده است چنانچه در قرآن كريم آمده است :

﴿انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا.

ما شما را از مرد و زن خلق كرديم و شما را قبيله قبيله قرار داديم كه شما يكديگر را بشناسيد.

و اين شناسائى حاصل نمى شود مگر اينكه نسبها معلوم شود و قبيله ها و فاميلها مشخص گردد و اين احتياج به علم انساب دارد

پيامبر اسلام نيز ياد گرفتن اين علم را سفارش و با صراحت فرموده است :

((تعلموا انسابكم لتصلوا ارحامكم ))

نسبهاى خود را ياد بگيريد تا به ارحام خود صله نمائيد.(68)


39
چرا زكرياى رازى علم كيميا را رها و به پزشكى رو آورد

نقل مى كنند محمد بن زكرياى رازى كتابى در علم كيميا نوشت و آن را تقديم پادشاه سامانى (ملك منصور) نمود منصور از آنجائى كه خيلى علاقه به طلا و ثروت دنيوى داشت بسيار خوشحال شد و او را تحسين كرد و هزار دينار طلا جايزه داد و تقاضا نمود كه هر چه در كتاب خود نوشته است پياده كند يعنى به مرحله عمل درآورد.


40

زكريا در جواب گفت : عمل كيميا به اين آسانى در خارج پياده نمى شود وسائل و ادوات بسيار لازم دارد كه تهيه آن مشكل است . ملك گفت : تو بساز براى من آسان است ، رازى مشغول بكار شد ولى آن حكيم هر چه زحمت كشيد نتوانست و از ساختن طلا عاجز گرديد.

شاه گفت : من هيچ خيال نمى كردم حكيم و دانشمندى راضى به دروغ نويسى شود و كتابى دروغ تهيه كند كه بعدا ديگران راه دروغ او را پيروى كنند.دستور داد آن كتاب را بقدرى به سر او زدند تا پاره پاره شد و در نتيجه چشم رازى معيوب گرديد و آب آورد نزد طبيب رفت طبيب از او پنجاه دينار گرفت و چشم او را علاج كرد و گفت : كيميا اين است نه آنكه تو به دنبال او رفتى ؟ از آن به بعد علاقه حكيم به علم طب زيادتر شد و به دنبال آن رفت تا حكيم حاذقى شد. (69)


41
علوم قرآن در نظر ديگران

دينورت دانشمند اروپائى مى گويد: واجب است اعتراف كنم كه علوم طبيعى و فلكى و فلسفه و رياضيات كه در اروپا اوج گرفت عموما از قرآن اقتباس شده است بلكه اروپا شهرى براى اسلام است .

(رياضيات از قرآن اقتباس نشده بلكه در قرآن انسان را دعوت به تفكر در رياضيات و غيره نموده است ).(70)

رودويل نويسنده انگليسى مى گويد: اروپا بايد فراموش نكند كه مديون قرآن محمدى است زيرا قرآن بود كه آفتاب علم و دانش را در اروپا طلوع داد(71)

گوته شاعر و نويسنده بزرگ آلمانى گويد... ساليان دراز كشيشان از خدا بى خبر ما را از پى بردن به حقايق قرآن مقدس و عظمت آورنده آن دور نگه داشته اند اما هر قدر كه ما قدم در جاده علم و دانش به پيش گذارده و پرده هاى جهل و تعصب نابجا را دريده ايم عظمت احكام مقدس اسلام كه قرآن مجموعه آن است بهت و حيرت عجيبى در ما ايجاد نموده است و عنقريب است كه اين كتاب توصيف ناپذير عالم را بخود جلب نموده و تاءثير عميقى در علم و دانش جهان نموده و بالنتيجه جهانمدار گردد.(72)

((و فى الخبر: من اراد العلم فليثور بالقرآن )).

در روايت است هر كس طالب علم است قرآن را كنكاش كند و هر چه مى خواهد در قرآن جستجو كند.(73)


42

43
علم و دانش در قرآن به گفته ديگران

پرفسور هانرى كربن فرانسوى مى گويد: اگر انديشه محمد صلى الله عليه وآله خرافى بود و اگر قرآن او وحى الهى نبود هرگز جراءت نمى كرد بشر را به علم دعوت كند هيچ بشرى و هيچ طرز فكرى به اندازه محمد و قرآن به دانش دعوت نكرده اند تا آنجا كه در قرآن نهصد و پنجاه بار از علم و فكر و عقل سخن به ميان آورده است .(74)

((ژول لابوم )) خاورشناس فرانسوى مى گويد: اى مردم در قرآن دقت كنيد تا حقايق آن بر شما آشكار شود، اين همه علوم و فنون كه اعراب كسب كرده اند اين همه كاخ دانشها و بينشها كه اعراب وحشى بنياد نموده اند اساس و شالوده آن را قرآن ريخته سپس مسلمين بالا برده اند وانگهى اينها همه نهرى بيش از آن همه انهار بزرگ قرآن نمى باشد.(75)

گوته شاعر و نويسنده بزرگ آلمانى مى گويد: قرآن اثرى است كه بواسطه سنگينى عبارات آن خواننده در ابتداى امر رميده مى شود و سپس مفتون جاذبه و بالاخره بى اختيار مجذوب زيبائيهاى بى پايان مى گردد...

دكتر ماركس انگليسى مى گويد:... در قرآن آياتى موجود است كه اختصاص ‍ به طلب علم و دانش و تفكر و بحث و تدريس دارد و چاره اى جز اين اعتراف ندارم كه اين كتاب محكم بسيارى از اشتباهات بشر را تصحيح كرد.(76)


44
چگونگى برطرف شدن موانع كرسى درس حضرت صادق

وقتى حضرت صادق عليه السلام در حيره بود ابى العباس خليفه مردم را منع مى كرد كه به خدمت آن حضرت برسند و مسائل شرعى خود را سؤ ال كنند مردى حيله اى كرد و لباس روستائى بر تن نموده و مقدارى خيار با خود حمل كرده و ندا مى كرد كه خيار مى فروشم و بدين وسيله رسيد به خدمت امام و مسئله اى راجع به طلاق سؤال كرد و بيرون آمد و اين كار را سه مرتبه تكرار كرد و در هر مرتبه مسئله اى را مى پرسيد.(77)


45

منصور دوانيقى چندين مرتبه خواست امام صادق عليه السلام را شهيد كند ولى در هر مرتبه چون امام را مى ديد هيبت و شكوه امام مانع مى شد تا اينكه مانع از ملاقات مردم با آن حضرت شد و از اين جهت مردم در شدت مضيقه و سختى قرار گرفتند چون مسائلى در نكاح و طلاق پيش مى آمد كه مردم حكم آن را نمى دانستند و چه بسا زن و شوهرى بدون جهت همديگر را ترك كرده و از يكديگر جدا مى شدند تا اينكه خداوند به دل منصور انداخت كه روزى به حضرت صادق عرض كرد ميل دارم چيزى كه در نزد تو است و كسى آن را ندارد به من تحفه و هديه كنى ، حضرت ((مخصرة )) چيزى كه مانند تازيانه يا تكه اى چوب بود و رسول خدا آن را به دست خود مى گرفت و طول آن يك ذراع بود براى منصور فرستاد منصور خوشحال شد و گفت جزاى تو جز اين نيست كه آزادانه علم خود را در ميان مردم و شيعيانت آشكار سازى و ديگر كسى متعرض تو نخواهد شد ولى در شهرى كه من هستم نباشى پس علم حضرت صادق عليه السلام آشكار شد.(78)


46
چند روايت در فضيلت علم

((العالم من عرف قدره ))

دانشمند كسى است كه خود را بشناسد (و قدر خود را بداند)

((العالم ينظر بقلبه و خاطره الجاهل ينظر بعينه و ناظره )).

دانشمند به دل و فكر و انديشه مى بيند و نادان به ديده و نظر ظاهر خود نگاه مى كند.

((العالم الذى لا يمل من تعلم العلم )).

دانشمند كسى است كه از آموزش دانش ملول و خسته نگردد.

((العلماء باقون ما بقى الليل و النهار))

دانشمندان باقيند چندى كه روز و شب باقيند.

((العلماء غرباء لكثرة الجهال )).

دانشمندان غريبانند به علت زيادى نادانان :

((العالم من لا يشبع من العلم و لا يتشبع به )).

دانشمند آن كس است كه از ياد گرفتن سير نگردد و وانمود سيرى نكند.

((العلماء اطهر الناس اخلاقا و اقلهم فى المطامع اعراقا)).

علما از نظر اخلاق پاكترين و كم طمع ترين مردم هستند.

((اذا لم تكن عالما ناطقا فكن مستمعا واعيا)).

اگر عالم سخنور نشدى شنونده نگهدارنده باش .

((ثواب علمك افضل من عملك )).

ثواب علم تو بيشتر از ثواب عمل تو است .

(غررالحكم ج 1)

رسول خدا فرموده است :

(( العلماء مصابيح الارض و خلفاء الانبياء و ورثتى و ورثة الانبياء)).

دانشمندان چراغهاى زمين و جانشين پيامبران و وارثان من و وارثان پيامبرانند.(79)

قال اميرالمؤمنين عليه السلام : ((طلبت القدر و المنزلة فما وجدت الا بالعلم ، تعلموا يعظم قدركم فى الدارين )).

اميرالمؤمنين عليه السلام فرموده است : قدر و منزلت و بزرگى را نيافتم جز با علم و دانش ، علم بياموزيد تا در دنيا و آخرت قدر و مقام بزرگ بيابيد.(80)

((ليست الانساب بالاباء والامهات لكنها بالفضايل المحمودات )).

نسبها و پيوندها به پدرها و مادرها نيست بلكه به فضائل و اوصاف ستوده است .(81)

((ليس بحكيم من شكى ضره الى غير رحيم )).

آنكه رنج و گرفتارى خود را با شخص بيرحمى بازگو مى كند بى دانش ‍ است .(82)

((ليس الحكيم من قصد بحاجته الى غير كريم )).

دانشمند نيست كسى كه حاجتش را بسوى غير كريم و ناجوانمرد ببرد.(83)

((ليس الحكيم من ابتذل بانبساطه الى غير حميم )).


47

دانشمند نيست كسى كه خرمى و خوشبختى خود را پيش غير حامى خويش بذل كند و اظهار نمايد چون مردم اغلب از روى حسد نعمتها را بر ايشان فاسد سازند.(84)

((ليس الخير ان يكثر مالك و ولدك انما الخير ان يكثر علمك و ان يعظم حلمك )).

خير و خوبى اين نيست كه مال و فرزندت بسيار گردد بلكه به اين است كه دانشت زياد و بردباريت بيشتر باشد.(85)


48
سه چيز باعث سنگينى اعمال بنده است

سه چيز باعث سنگينى و برترى اعمال نيك انسان است يكى اخلاص در عمل است : كه عبادت خالص و بى شائبه آنقدر در ميزان عمل وزين و سنگين است كه تنها يك كار كه با خلوص كامل انجام پذيرد هر چند قليل باشد مى تواند در صاحبش اثر بزرگ بگذارد و او را از مشكلات قيامت برهاند.

على عليه السلام فرموده است :

((اخلص لله عملك (و علمك ) و حبك و بغضك و اخذك و تركك و كلامك و صمتك .))

يعنى عمل و علمت را دوستى و دشمنيت را گرفتن و رها كردنت را و سخن گفتن و سكوتت را خالص براى خدا قرار ده .(86)

دوم عقل انسان است كه روز جزا در توزين عمل نيك و بد مردم اثر مى گذارد.

((قلت لابى عبدالله عليه السلام فلان من عبادته و دينه و فضله كذا فقال : كيف عقله قلت لاادرى فقال : ان الثواب على قدر العقل )).

سومين عاملى كه روز جزاء در توزين حسنات مردم مؤ ثر است وزن و قدر عمل را بالا مى برد بعد علمى است عبادت قليلى را كه عالم انجام مى دهد در پيشگاه الهى از عبادت بسيار عباد و زهاد غير عالم وزين تر و در ميزان عمل سنگين تر است و اين مطلب در خلال روايات بخوبى مشهود است .(87)

عن ابى عبدالله عليه السلام قال : ((ركعة يصليها الفقيه افضل من سبعين الف ركعة يصليها العابد)).

امام صادق عليه السلام فرمود: يك ركعت نمازى كه فقيه عالم بجا مى آورد افضل و برتر از هفتاد هزار ركعت نماز عابد است .(88)


49
مقايسه مركب قلم عالم با خون شهيد

50

نه تنها وزن و قدر اعمال عالم با عبادات عابد در ميزان عدل قيامت يكسان نيست بلكه از احاديث برمى آيد كه اين تفاوت بين علماء و شهداء نيز وجود دارد و روايات برترى عمل عالم را نسبت به فداكارى شهيد با تعبيرى بسيار لطيف بيان نموده است .

عالم و مجاهد هر دو خدمتگذار شرع مقدسند و هدفشان اعلاء كلمه توحيد و حق و گسترش پاكى و فضيلت است با اين تفاوت كه عالم در جبهه درون مى جنگد و با شكر و كفر مبارزه مى كند و مجاهد در جبهه برون مى جنگد و با مشركين و كفار نبرد مى نمايد.

عالم و مجاهد هر دو براى سعادت انسانها تلاش مى كنند.عالم مى كوشد تا ضلالت و گمراهى و انحراف را براندازد، بيماريهاى اعتقادى و اخلاقى را درمان نمايد مردم را مؤمن بار آورد، و پيوند دوستى و برادرى را بين آنان استوار نمايد.

مجاهد مى كوشد تا گمراه و منحرف را از ميان بردارد افراد معاند و غير قابل اصلاح را كه عضو فاسد اجتماعند از پيكر جامعه قطع نمايد و مردم را از شر آنان رهائى بخشد، وسيله كار عالم قلم و زبان است و وسيله كار مجاهد سلاح گرم و سرد.

عن على عليه السلام قال : ((السيف فاتق والدين اتق فالدين ياءمر بالمعروف و السيف ينهى عن المنكر)).

على عليه السلام فرمود: شمشير عامل انفصال و جدائى است و دين عامل اتصال و پيوستگى پس دين امر بمعروف مى نمايد و شمشير نهى از منكر.(89)

عالم با مركبى كه در نيش قلم دارد مى جنگد مطالب استدلالى خود را در صفحات اوراق مى نويسد و دشمن را با منطق علمى شكست مى دهد و مجاهد با خونى كه در عروقش مى گردد صفحه ميدان جنگ را رنگين مى كند و دشمن متجاوز را در هم ميشكند.

روز جزا اين دو سلاح گرانقدر را با هم مى سنجند تا آنكه قدر و وزنش بيشتر است معلوم شود.

قال ابوعبدالله عليه السلام : ((اذا كان يوم القيامة جمع الله عز و جل الناس فى صعيد واحد و وضعت الموازين فتوزن دماء الشهداء مع مداد العلماء فيرجح مداد العلماء على دماء الشهداء)).(90)

امام صادق عليه السلام فرمود: چون روز قيامت فرا رسد خداوند عز و جل خلق اولين و آخرين را در يك سرزمينى گرد مى آورد، ترازوها برقرار مى گردد خون شهيدان با مركب قلم علما سنجيده مى شود و اين نتيجه بدست مى آيد كه مداد علما از خون شهيدان سنگين تر است .(91)


51

قال على عليه السلام فى مدح من اثنى عليهم : ((هجم بهم العلم على حقايق الايمان و باشروا ارواح اليقين فاستسهلوا ما استوعر المشرفون و انسوا بما استوحش منه الجاهلون و صحبوا الدنيا بابدان ارواحها معلقة بالمحل الاعلى اولئك خلفاء الله فى ارضه و الدعاة الى دينه آه آه شوقا الى رؤ يتها)).

حضرت على عليه السلام در مدح جماعتى فرمايد: از پى هم مى آيند كسانى كه ايشان را علم و آگاهى بحقايق ايمان و ادراك معارج يقين است و آسان گرفتند آنچه را دنياپرستان مشكل شمردند و ماءنوس شدند آنچه را كه جاهلان وحشت داشتند از آن و مصاحبت كردند در دنيا با بدنامها ولى ارواحشان از علايق دنيا جسته و رها گشته و با ملكوت خدا پيوسته بودند ايشانند خليفه هاى خدا در زمين و دعوت كنندگان مردم بسوى دين خدا آه آه چه بسيار شوق دارم ديدار ايشان را.(92)

((لا يستفز خدع الدنيا العالم . العالم لا يدحش عند البلاء الحازم )).

مرد دانا را خدعه و مكر دنيا فريب ندهد و از بلا و گرفتاريها وحشت نكند.(93)

((يستدل على علم الرجل بقلة كلامه و على مروته بجزيل انعامه )).

قلت كلام و پرحرف نبودن علامت دانش مرد و عطا و بخشش علامت مروت مرد است .(94)


52
سفرى در جستجوى دين

زيد بن عمرو (كسى بود كه ترك بت پرستى كرد) به قصد جستجوى دين صحيح بسوى شام حركت كرد و با يكى از علماى يهود ملاقات كرده از دين او سؤ ال كرده گفت : مى خواهم به دين شما ايمان بياورم و از آن پيروى كنم پس مرا از آن دين خبر بده .عالم گفت : به دين ما نمى توانى وارد شوى مگر اينكه بهره خود را از غضب خداوند دريابى .

زيد گفت : من از غضب خداوند فرار مى كنم و تا بتوانم آن را نمى پذيرم .آيا دين ديگرى سراغ دارى كه چنين نباشد.آن عالم گفت : آن فقط دين حنيف است ، زيد گفت : دين حنيف كدام است ؟ جواب داد دين ابراهيم خليل است ، زيد از او جدا شده رفت نزد عالمى از علماء نصارا همان سؤالى كه از عالم يهود كرده بود تكرار كرد عالم نصارا گفت : تو نمى توانى به دين ما وارد شوى مگر اينكه سهم خود را از لعنت خدا بپذيرى .


53

زيد گفت : من نه لعنت خدا و نه غضب خدا را نمى پذيرم مرا به دين ديگرى كه اين ها را نداشته باشد راهنمائى كن .

عالم نصارا گفت چنين دينى نيست جز دين حنيف ، زيد پرسيد دين حنيف كدام است ؟گفت : دين حضرت ابراهيم خليل .

زيد او را ترك كرده حركت كرد و رفت و راضى شد به همان دينى كه اين دو عالم گواهى به آن دادند پس دست خود را بسوى آسمان برداشت عرض ‍ كرد: اللهم اين على دين ابراهيم (95)


54
ديوجانس به خاطر علم و حكمتش از اسيرى آزاد شد

آورده اند: ديوجانس حكيم در ضمن سرگردانيهايش به دست دزدان دريائى اسير شد هنگامى كه در بازار برده فروشان او را به معرض فروش ‍ گذاشتند او خريداران خود را با اين جمله خوش آمد مى گفت : بيائيد اى بردگان و آقائى را بخريد.

گويند دزدان چنان تحت تاءثير سخنان او قرار گرفتند كه وى را از سكوى برده فروش به پناهگاههاى خود بردند، وى مدتى به تعليم آنان پرداخت .مى گفت : براى من چه فرق مى كند كه به تعليم دزدان دريا يا طفيلى هاى اجتماع بپردازم .

سرانجام اسيركنندگان وى آزاديش را به خاطر خردمندى و حكمتش به وى ارزانى داشتند.(96)


55
دريا باش تا نگندى

مردى به بايزيد بسطامى گفت : چرا سفر نمى كنى ؟جواب داد: چون دوستم مقيم است به وى مشغولم و به ديگرى نمى پردازم .آن مرد گفت : آب كه زياد در يكجا بماند مى گندد.بايزيد در پاسخ گفت : دريا باش تا هرگز نگندى .(97)


56
رفتار ديوجانس جوانى را هدايت كرد

ديوجانس گويد: روزى به خانه جوان ثروتمندى رفتم از من در اتاقى پذيرائى كرد كه پر از نقش و نگارهاى زرين و تصاوير و تجملات دل انگيز بود.


57

من چنان رفتار كردم كه ميزبانم دريابد كه نه براى وى و نه براى ثروت و تجملات وى ارزشى قائلم .ميزبان به من گفت : از رفتار تو چنان پيداست كه مرا آدم بى تربيت و بى هدفى مى پندارى اما من نشان خواهم داد كه براستى پيرو و مريد تو هستم ، روز بعد همه املاك خود را به اقوامش بخشيد و كوله بارى برداشت و به دنبال من راه افتاد.(98)


58
اخوان الصفا كيانند و هدفشان چيست ؟

در اواسط قرن چهارم هجرى انجمنى مخفى در بصره و بغداد تشكيل شد اعضاى اين انجمن جمعى از علماء و دانشمندان بزرگ اسلام بودند (از ايرانيان ) نام اين جمعيت (اخوان الصفا) و مرام اصلى يا اساسنامه آنها اين بود كه مى گفتند: ديانت اسلام به خرافات و اوهام آميخته شده است و براى پاك كردن آن از آلودگيهاى ضلالت انگيز جز فلسفه راهى نيست و شريعت عربى آنگاه به كمال مى رسد كه با فلسفه يونانى درآميزد و مقصود ما همين است كه دين را با فلسفه موافقت و شريعت حقه را از آلايش اوهام و خرافات شستشو دهيم تا پايدار ماند و مورد قبول عقلا و دانشمندان ملل قرار گيرد.

نظر ديگرى كه در آغاز رسائل تصريح كرده اند عبارت از اين است كه فلسفه چون ارزيابى به زبان ديگر آمده حقايق نامفهوم و پيچيده گشته و تحريفات در آن راه يافته است ما مى خواهيم مقاصد اصلى فلسفه را پوست باز كرده و بيان كنيم تا در خور فهم گردد.

ظاهرا مقصودشان همين بود كه خود در جاى جاى مقالاتشان اظهار و بعضى نويسندگان ديگر همان را تاءييد كرده اند و اگر در باطن مقاصد ديگرى داشتند هويدا و آشكار نبود.

اعضاى انجمن در انواع علوم و فنون كه در آن عصر متداول بود و همچنين در معارف مذهبى و تاريخ ملل و شرايع و اديان دست داشتند و گرد هم نشسته مسائل عقلى و دينى و اجتماعى را مطرح كرده و تبادل نظر در آنها با دقت خوض مى كردند و در پايان بحث و كنجكاوى دقيق هر چه به نظرشان پسنديده و درست مى آمد در آن اتفاق نظر داشته اند و نتيجه افكارشان بصورت مقالات و رساله ها بيرون آمد كه امروز هم در دست است .

(مجموعه رسائل اخوان الصفا چند بار در لبيزيك و مصر و هندوستان به طبع رسيده و از عربى به ديگر زبانها نقل و ملخص و هم قسمتى از مقالات به فارسى طبع و نشر شده است ).(99)


59

رسائل اخوان الصفا مشتمل بر 51 مقاله است پنجاه مقاله هر كدام مربوط به يكى از فنون طبيعى و رياضى و الهى و مسائل عقلى و اجتماعى و غيره و مقاله پنجاه و يكم در اقسام باختصار و ايجاز و در ذيل مقالات كيفيت معاشرت اخوان صفا و خلان وفا و شروط داخل شدن در انجمن آنها نوشته شده است .

پاره اى از مقالات بقدرى پخته و استوار به قلم آمده كه پس از حدود هزار سال اكنون هم مورد قبول و پسند علما است و حدود فكر و اطلاعات بشرى پس از ده قرن وارسى و كنجكاوى هنوز بجائى افزونتر از آنها نرسيده است از روى اينگونه نمونه ها مى توان بدست آورد كه مسلمين به مدت دو سه قرن تا چه پايه در معارف بشرى پيشرفت كرده بودند.

مؤلفان رسائل نام خود را آشكار نمى ساختند اما در نشر افكار و عقائد خويش ساعى بودند و مقالات آنها در حدود مدت يك قرن در سراسر بلاد و ممالك اسلامى انتشار يافت و فكرها را به خود متوجه ساخت كسانى كه با فلسفه سر و كار داشتند مخصوصا معتزلى ها در نشر اين رسائل همت گماشتند...

بارى نويسندگان اخوان الصفا در صدد آميختن دين با فلسفه و تطبيق آنها بر يكديگر بودند...

شهرزورى در تاريخ الحكماء نام و نسب پنج نفر از نويسندگان رساله ها را چنين ضبط كرده است : ابوسليمان محمد ابن مسعود بستى معروف به مقدسى و ابوالحسن على بن هارون صابى و ابواحمد نهرجورى و عرفى بصرى و زيد بن رفاعه .

جرجى زيدان در آداب اللغه نيز اسامى اين پنج نفر را به همان ترتيب نقل كرده است .(100)


60
وجود مردى بدون وسيله زاد و ولد

ابن طفيل (ابوبكر محمد بن عبدالملك بن طفيل اندلسى ) يكى از مشاهير حكماى عرب اسپانيا ظاهرا در اوائل قرن هشتم هجرى در اندلس متولد شده او در طب و علوم رياضى و فلسفه و شعر مقامى شامخ دارد...


61

كتابى كه سبب شهرت او در مغرب شده مقالتى است فلسفى در صورتى نو و بدع به نام رساله حى بن يقظان و آن افسانه مردى است كه بى وسيله توالد و تناسل عادى در جزيره اى از نواحى خط استوا بوجود آمده و آهوئى او را شير داده و چون به سن رشد رسيده نزد خود به تفكر پرداخته و از محسوسات پى به قواعد طبيعى و روابط اشياء با يكديگر برده است و سپس در امور مابعدالطبيعه انديشيده و وجود روح و صانع را معتقد شده است ، آنگاه مردى دينى موسوم به ابسال به جزيره مسكن او رفته و به او زبان آموخته و اين دو تن دريافته اند كه هر دو يكى از راه انديشه و فكر و ديگرى از طريق دين به مقصد واحد رسيده اند.(101)


62
فائده نشستن پاى موعظه عالم

در كتاب ((كبريت احمر ص 48)) نوشته است : اميرالمؤمنين عليه السلام فرموده است :

سبقت مى گيرند براى رفتن به بهشت جماعتى كه نماز و روزه آنها از همه كس بيشتر بوده چون به درب بهشت مى رسند آنها را برمى گردانند بعضى مى گويند: چرا آنها را مانع شديد از رفتن بهشت مگر آنها نمازگذاران و روزه داران نبودند؟

ملائكه گويند: چرا نماز و روزه آنها بيشتر از ديگران است ولى ايشان غافل بودند از خدا و از موعظه ها و به شنيدن موعظه تن نمى دادند و حاضر نمى شدند.

ايستادن نفسى پيش مسيحا نفسى
به ز صد سال نماز است بپايان بردن

يك گرسنه بنوازى به طعامى روزى
به ز صوم رمضان است به شعبان بردن

يك جو از دوش مدين دينى اگر بردارى
به ز صد خرمن طاعات به يزدان بردن

به ز آزادى صد بنده فرمان بردار
حاجت مؤمن محتاج به احسان بردن

نفس خود را شكنى تا كه اسير تو شود
به ز اشكستن كفار و اسيران بردن (102)


63
بخش دوم : استقامت و پايدارى در تعليم و تربيت

آيا تاكنون از خود پرسيده ايد كه هر چند همگان دوست دارند دانشمند شوند، چرا موفقيت نصيب همه نمى شود؟براى يافتن پاسخ اين سؤ ال بايد شرح زندگانى دانشمندان بزرگ گذشته و حال را مطالعه كنيم تا بدانيم آنان چه خصوصياتى داشته اند و دانشمند شدن چه شرائطى دارد.


64

كسى مى تواند دانشمند شود كه عاشق و دوستدار واقعى دانائى باشد... همانطورى كه زنبور عسل به هر گلى كه ميرسد از آن اندكى شهد مى گيرد دانشمند نيز هر دم در حال تحقيق و تجربه در پديده هاى عالم است او هر آنچه را كه مى يابد بدرستى و دقت يادداشت و ضبط مى كند، راه تحقيق طولانى و ناهموار است .دانشمند اين راه را با صبر و حوصله و پشتكار طى مى كند، البته گاهى ممكن است خسته شود اما هيچگاه ماءيوس نمى شود، دانشمند كنجكاو است و تشنه علم .او به مطالعه علاقه بسيار دارد، با نظم بخشيدن به زندگى در وقت خود صرفه جوئى مى كند.

در شرح حال يك دانشمند گياه شناس سوئدى به نام ((ينه )) كه در حدود دوست و پنجاه سال پيش زندگى مى كرده آمده است كه براى تحقيق و مطالعه طبيعت تنها و پياده به راه افتاد و فقط با يك جامه دان كوچك و مختصر لباس و يك ذره بين و مقدارى كاغذ حركت كرد، او هفت هزار كيلومتر راه پيمود و در اين سفر دراز با مشكلات عجيبى روبرو شد اما عشق به تحصيل علم او را در اين راه پيش مى برد.

يكى ديگر از دانشمندان علوم اسلامى به نام آقا نجفى قوچانى كه در حدود يكصد سال پيش در نجف اشرف درس مى خواند در شرح حال خود نوشته است : يك شب كه از درس به خانه برگشتم غذا را روى شعله آتش گذاشتم تا شامى بپزم و خود مشغول نوشتن شدم وقتى كارم تمام شد سرم را از روى دفتر و كتاب بلند كردم و برخاستم تا غذائى بخورم و بخوابم ناگاه متوجه شدم آفتاب از پنجره به درون حجره افتاده و غذا سوخته و چراغ خوراك پزى خاموش شده و من متوجه گذشت زمان نشده و هيچ احساس خستگى نكرده ام .

دانشمندان حقيقى هيچگاه علم را وسيله رسيدن به جاه و جلال و مقام و ثروت نمى كنند، علم صورت زيباى خود را به كسى كه آن را براى ثروت دنيا دوست داشته باشد نشان نمى دهد دانشمند هرگز خود را از نظر ثروت و دارائى با مال اندوزان و سرمايه داران مقايسه نمى كند و از نداشتن مال و ثروت افسوس نمى خورد.

حقيقت اين است كه او از دست يافتن به علم و دانش به اندازه اى لذت مى برد كه حاضر نيست يك ساعت از عمر خود را با تمام عمر ثروتمندان مرفه عوض كند.(103)

هزار كوه گرت سد ره شوند برو
هزار ره گرت از پا درافكنند به است

(پروين )


65

در قابوس نامه گويد: بدان اى پسر كه بزرگوارترين علم ، علم دين است .پس ‍ تا توانى گرد علم دين گرد تا دين و دنيا به دست آرى و اگر طالب علم باشى پرهيزگار، قانع باش و علم دوست و دنيا دشمن و بردبار و ديرخواب و زودخيز و حريص به كتابت و درس و متجسس اسرار و عالم دوست و در آموختن حريص و حق شناس استاد خود و اندخته تو بايد كتاب و قلم و قلمدان و اين چيزها باشد كم سخن و دورانديش باش كه هر طالب علمى كه اين سيرت باشد زود يگانه روزگار گردد.(104)


66
فرمايشات على عليه السلام درباره طلب علم

قال رسول الله صلى الله عليه وآله : ((نور الحكمة الجوع و التباعد من الله العزيز الشبع .لاتشبعوا فيطفى نور المعرفة من قلوبكم و من يات فى خفة من الطعام بات و حورالعين حوله ، لاتميتوا القلوب بكثرة الطعام و الشراب فان القلوب كالزرع اذا كثر الماء فسد الزرع )).(105)

حكمت ، در گرسنگى است و دورى از خداوند عزيز در سيرى است سير نباشيد كه نور معرفت از قلبهاى شما خاموش شود، كسى كه شب را سر كند در حاليكه از طعام و غذا سبك باشد شب را سحر كرده در حالى كه حورالعين در اطراف وى بوده است .

قلبها را با بسيارى طعام و آشاميدنى نمى رانيد زيرا قلبها مانند زراعت مى باشند وقتى آب زراعت زياد شد فاسد گردد.

حضرت لقمان به فرزندش فرمود:

((يا بنى اذا ملئت المعدة ماتت الحكمة و خرجت بيت الحكمة و قعدت الاعضاء عن العبادة لان الحكمة كالعروس تريد بيت الخالى )).

فرزندم هنگامى كه معده پر گردد حكمت مى ميرد و خانه حكمت (قلب ) خراب گردد و اعضاء و جوارح از عبادت بازماند چون حكمت مانند عروس خانه خلوت مى خواهد.(106)

((الطالب العلم عز الدنيا و فوز الاخرة )).

براى جوينده علم عزت دنيا و پيروزى آخرت است .(107)


67
گرسنگان علم با وجود گرسنگى غذا

از سخنان رسول اكرم است : ((كل صاحب علم غرثان الى علم )).

هر صاحب علمى گرسنه علم است .

و نيز فرمود: ((اجوع الناس طالب العلم و اشبعهم الذى لا يبتغيه ))

گرسنه ترين مردم طالب علم ، و سيرترين آنها كسى است كه به دنبال علم نمى رود.(108)

حضرت على عليه السلام عشق و علاقه به درك حقايق را از خصوصيات دانشمندان حقيقى مى شمارد و مى فرمايد:

((العالم لا يشبع من العلم و لا يتشبع )). عالم از علم سير نمى شود (تحصيل علم را در مرحله معينى متوقف نمى كند و چيزى او را از علم بى نياز نمى سازد) و خود را به سيرى نمى زند (اظهار بى نيازى از علم نمى كند)(109)


68

((منهومان لا يشبعان طالب العلم و طالب الدنيا)).

دو گرسنه است كه هيچگاه سير نشوند جوينده علم و طالب دنيا

خاتم ملك سليمان است علم
جمله عالم صورت و جان است علم

علم دريائيست بى حد و كنار
طالب علم است غواص بحار

گر هزاران سال باشد عمر او
او نگردد سير خود از جستجو

كان رسول حق بگفت اندر بيان
اينكه منهومان هما لا يشبعان

طالب دنيا و توقيراتها
طالب العلم و تدبيراتها

از پيامبر گرامى اسلام (ص ) روايت شده كه : هر كس ، شكمش را گرسنه بدارد، انديشه اش بزرگ گردد و ميراثهاى معرفت را مى شنود.(110)

((من اجاع بطنه عظمت فكرته و قد سمعت مواريث المعرفة )).

و در جاى ديگر فرموده اند: ((تفكر ساعة خير من عبادة سبعين سنة .

ساعتى انديشيدن برتر از هفتاد سال پرستيدن است .(111)

((يحتاج الامام الى قلب عقول و لسان قئول و جنان على اقامة الحق صؤ ل )).

پيشوا و رهبر جامعه و جماعت نيازمند آن است كه دلى دانا و زبانى گويا و روحى قوى و توانا داشته باشد براى پايدارى حق و در پيكار با باطل شجاع و نيرومند باشد.(112)

((قال حسين عليه السلام : ((دراسة العلم لقاح المعرفة و طول التجارب زيادة فى العقل )).

امام حسين عليه السلام فرموده است : آموختن دانش بارور شدن از معرفت است و درازى تجربه مايه فزونى عقل و خرد است .(113)

حضرت موسى بن جعفر به هشام بن حكم فرمود:

((و اعلموا ان الكلمة من الحكمة ضالة المؤمن فعليكم بالعلم قبل ان يرفع و رفعه غيبة عالمكم بين اظهركم .

بدانيد سخن كه از روى حكمت و مصلحت باشد گمشده مؤمن است و (آن را جستجو مى كند و در هر كجا و از هر كسى آن را پيدا كند مى گيرد چنانچه صاحب گم شده جستجو مى كند و در دست هر كسى باشد مى گيرد گرچه كافر باشد) سپس فرمود بر شما باد به تحصيل علم پيش از آنكه علم از ميان شما رخت بربندد و برود و رفتن آن به اين است كه عالم و دانشمند از ميان شما غايب گردد.(114)


69

پس بايد از وجود با بركت و پر فيض علماى دين استفاده كرد و وجود آنها را غنيمت شمرد و از فرمايشات و نوشتجات آنان حداكثر استفاده نمود.

روزى حضرت عيسى بن مريم خطاب به بنى اسرائيل كرده فرمود:

((يا بنى اسرائيل لاتحدثوا بالحكمة فتظلموها و لاتمنعوها اهلها فتظلموهم )).

اى بنى اسرائيل با جهال و اشخاص بيسواد و نادان از حكمت سخن نگوئيد كه به آن ظلم كنيد و حكمت و دانش را از اهلش منع نكنيد كه به آنان نيز ظلم روا داريد.

و نيز امير مؤمنان عليه السلام فرمود:

لا تعلقوا الجواهر فى اعناق الخنازير)).جواهر بر گردن خوكان نيندازيد.(115)

يقول الله عز و جل : ((اذا كان الغالب على العبد الاشتغال بى جعلت بغيته و لذته فى ذكرى فاذا جعلت بغيته و لذته فى ذكرى عشقنى و عشقته فاذا عشقنى و عشقته رفعت الحجاب فيما بينى و بينه و صيرت ذلك تغالبا عليه ، لا يسهوا اذا سهى الناس اولئك كلامهم كلام الانبياء اولئك الابطال حقا))... (116)

ابن قداح از حضرت صادق عليه السلام روايت كرده است كه فرمود: حضرت رسول صلى الله عليه وآله فرموده است :

((اذا دعا احدكم فليعمم فانه اوجب للدعاء)) هرگاه يكى از شما خواست دعا كند عمامه بر سر بگذارد كه آن با استجابت دعا است .(117)

((اجوع الناس طالب العلم و اشبعهم الذى لا يبتغيه )).

از همه مردم گرسنه تر آن كس است كه در پى دانش مى رود و از همه مردم سيرتر آن كس است كه طالب آن نيست .(118)

((اغدوا فى طلب العلم فان الغدو بركة و نجاح )).

در طلب علم زودخيز باشيد زيرا زودخيزى مايه بركت و كاميابى است .(119)

((تناصحوا فى العلم و لا يكتم بعضا فان الخيانة فى العلم اشد من الخيانة فى المال )).

در كار دانش يار همديگر باشيد و دانش خود را از يكديگر پوشيده مداريد كه خيانت در علم بدتر از خيانت در مال است .(120)

((من طلب العلم تكفل الله رزقه ))؛ هر كه علم جويد خدا عهده دار روزى او است .(121)

(( ساعة من عالم متكى ء على فراشه ينظر فى علمه خير من عبادة العابد سبعين عاما)).

يك ساعت وقت دانشورى كه بر بستر خويش تكيه زده در علم خويش ‍ مى نگرد از هفتاد سال عبادت عابد نيكوتر است .(122)


70

طالب العلم لله افضل عندالله من المجاهد فى سبيل الله )).

هر كه علم براى رضاى خدا جويد نزد خدا از مجاهد فى سبيل الله بهتر است .(123)

((من طالب علما فادركه له كفلان من الاجر و من طلب علما و لم يدركه كتب له كفل من الاجر)).

هر كه علمى جويد و بيابد براى او دو بهره پاداش نويسند و هر كه علمى جويد و نيابد براى او يك بهره پاداش مى نويسند.(124)

((ثوب العلم يخلدك و لا يبلى و يبقيك و لايفنى )).

لباس تحصيل علم و عمل كردن بر علم تو را پايدار نمايد و نمى پوسد و ترا باقى مى دارد و فانى نمى شود.(125)

((حب العلم و حسن الحلم و لزوم الصواب من فضائل اولوا الالباب )).

دوست داشتن علم و بردبارى خوب و ملازمت راه درست از فضائل خردمندان است .(126)

((شيئان لايبلغ غايتهما العلم و العقل ؛ دو چيز است كه به كنه و پايان آن دو رسيدن نتوان يكى علم و ديگرى عقل است .(127)

((شين العلم الصلف ))؛ لاف زدن و گزاف گفتن علم را زشت سازد؛

((على المتعلم ان يؤ دب نفسه فى طلب العلم و لايمل من تعلمه و لايستكثر ما علم ))

بر طالب علم است كه نفس خويش را در كار طلب علم دارد و از آموختن دانش خسته نشود و آنچه دانسته است بسيار نداند(128)

((على العالم ان يعمل بما علم لم يطلب تعلم ما لم يعلم )).

بر عالم است كه اول بدانچه دانسته است عمل كند آنگاه در صدد دانستن آنچه نمى داند برآيد.(129)

((قيمة كل امرء ما يعلم ))؛ ارزش هر كسى به اندازه دانش او است .

((قدر المرء على قدر فضله ))؛ ارزش هر كسى به اندازه دانش او است .(130)

((قول لا اعلم نصف العلم ))؛ گفتن نمى دانم خود نصف علم است .(131)

((لا يتعلم من يتكبر))؛ كسى كه تكبر داشته باشد علم نياموزد.(132)

((لايدرك العلم براحة الجسم ))؛ علم با تن پرورى بدست نيايد.


71

((قال الصادق عليه السلام فى حديث لحماد بن عيسى : فكن يا حماد طالباللعلم فى آناء الليل و النهار و ان اردت تقر عينك و تنال خير الدنيا و الاخرة فاقطع الطمع معا فى ايدى الناس وعد نفسك فى الموتى و لاتحدثن نفسك انك فوق احد من الناس و اخزن لسانك كما تخزن مالك )).

حضرت صادق عليه السلام به حماد بن عيسى فرمود: يا حماد روز و شب در جستجوى دانش باش و اگر خواهى چشمت روشن شود و خير دنيا و آخرت را بدست بياورى طمعت را از آنچه در دست مردم است قطع كن و خود را جزء مردگان بدان و هيچ وقت فكر نكن كه تو از احدى بالاترى و زبانت را حفظ كن چنانچه مالت را حفظ مى كنى (و آنرا رها و آزاد نگذار).(133)

قال الحسن بن على عليهماالسلام : ((علم الناس علمك و تعلم علم غيرك فيكون قد اتقنت علمك و علمت ما لم تعلم )).

حضرت امام حسن مجتبى عليه السلام فرموده است دانشت را به ديگران ياد بده و از علم و دانش ديگران ياد بگير كه در اين صورت هم دانش خود را استحكام بخشيدى و هم آنچه نميدانستى ياد گرفتى .(134)

عن ابى عبدالله عليه السلام قال : معلم الخير يستغفر له دواب الارض ‍ وحيتان البحر و كل صغيرة و كبيرة فى ارض الله و سمائه )).

حضرت صادق عليه السلام فرموده است : معلم خير را طلب آمرزش كنند جنبندگان زمين و ماهيان دريا و هر كوچك و بزرگى كه در زمين و آسمان خدا مى باشند.(135)

نهج البلاغه : ((لا تفتح الخيرات الا بمفاتيح العلم و لاتكشف الظلمات الا بمصابيحه )).

در نيكوئى گشوده نمى شود مگر با كليدهاى علم و تاريكيهاى گمراهى جز به چراغ دانش روشن نمى گردد.

((بادروا العلم من قبل تصويح نبته و من قبل ان تشغلوا بانفسكم عن مستشاده ))

براى كسب علم بشتابيد پيش از آنكه گياه آن بخشكد و قبل از آنكه فيض ‍ بخشى علم از اهلش واماند به فراگيرى آن مشغول شويد.(136)

((قال النبى صلى الله عليه وآله : خذ العلم من افواه الرجال و اياكم و اهل الدفاتر و لايغرنكم الصحفيين )).(137)

پيامبر گرامى اسلام فرمود: علم و دانش را از دهنهاى رجال و مردان علم بگيريد و از اهل دفاتر و نوشتجات بپرهيزيد و صاحبان صحف و نوشته هاى آنها شما را فريب ندهد.

النبوى (ص ): ((الغدو و الرواح فى تعلم العلم افضل عندالله من الجهاد)).


72

پيامبر گرامى اسلام فرموده است : ياد گرفتن علم در بامداد و شب نزد خدا از جهاد بهتر است .(138)

و نيز فرمود: فضل العلم افضل من فضل العبادة )).

فضيلت علم برتر از فضيلت عبادت است .(139)

و نيز فرموده است : ((كل طالب علم غرثان الى علم )).

هر طالب علمى گرسنه علم ديگرى است .(140)

و نيز فرمود: ((ويل لمن لم يعلم ولو شاء لعلم ))؟

واى بر كسى كه نمى داند و اگر بخواهد ياد مى گيرد.و در دنباله حديث دارد كه حضرت اين را سه مرتبه فرمود.(141)

((لايعدم الصبور الظفر و ان طال به الزمان )).

ترجمه : پيروزى نصيب بردبارى مى گردد هرچند مدت محروميتش زياد باشد.

توضيح : علم ، دانش ، مقام ، ثروت ، كمالات معنوى و شخصيت بدون رنج ، زحمت ، بردبارى و استقامت بدست نمى آيد.شرح حال آنان كه به مقامات علمى و كمالات معنوى رسيده اند بخوبى ثابت مى كند كه با رنج و زحمت فراوان ، بى خوابى هاى طولانى ، عبادت هاى طاقت فرسا، گرسنگى هاى زياد خوردن و محروميت كشيدن توانسته اند به هدف هاى عاليه خود دست يابند.هرچند هدف انسان عاليتر باشد رنج و زحمت در راه رسيدن به هدف ، زيادتر لازم دارد، پيكار در راه رسيدن به هدف پذيرفتن هر نوع رنج و زحمت در راه دست يافتن به هدفهاى عالى ، راه و رسم پيامبران الهى (و مردان بزرگ و نوابغ جهان است ).

((فاصبر كما صبر اولوا العزم من الرسل )).(142)

از دست دادن فرصت غصه آور است .

((اضاعة الفرصة غصة )).(143)

(چهل حديث ترجمه و توضيح مصطفى زمانى ).


73
داستان تحصيل كردن قاضى ابويوسف انصارى

74

قاضى ابويوسف (يعقو بن ابراهيم انصارى ) گويد: در ايام كودكى من ، پدرم مرد مادرم مرا نزد قصارى برد و بدست او سپرد كه به وى خدمت كنم من او را ترك كرده مى رفتم در حلقه درس ابوحنيفه نشسته و به سخنان او گوش ‍ مى دادم ، مادرم مى آمد دست مرا مى گرفت و كشان كشان به نزد قصار مى برد و چون اين كار تكرار شد و ابوحنيفه نيز به من توجه داشت و مى دانست كه من به ياد گرفتن علم علاقه دارم و مى ديد كه بسيار فرار كرده و مادرم به سراغم مى آيد و حتى يك روز به ابى حنيفه گفت : اى شيخ تو فرزند مرا فاسد كرده اى اين كودك يتيمى است چيزى ندارد من بايد از راه رسيدگى براى او غذا تهيه كنم و مى خواهم كه برود كار كند و خرجى خودش را بياورد.

ابوحنيفه به مادرم گفت : برو پى كارت اى زن همين طفل كه چنين علاقه به تحصيل علم دارد به روزى خواهد رسيد كه فالوذج را با روغن فندق خواهد خورد. مادرم به او گفت : تو پير و خرفت شده اى هذيان مى گوئى و عقلت را از دست داده اى پس من ملازم ابوحنيفه شدم تا اينكه خداوند از طريق علم منفعتى زياد به من رسانيد تا حدى كه با هارون الرشيد مجالست مى كردم و با او بر سر سفره غذا مى نشستم بعضى از ايام براى هارون فالوذج آوردند به من گفت : اى يعقوب بخور از اين غذا كه هر روز چنين غذايى بدست نمى آيد. گفتم : اين چه غذائيست يا اميرالمؤمنين ؟گفت : اين فالوذج است كه با روغن فندق تهيه مى كنند وقتى اين سخن را شنيدم خنده ام گرفت هارون ازعلت خنده ام سؤال كرد، داستان را از اول تا آخر گفتم هارون از اين اتفاق عجيب تعجب كرد و گفت : ((لعمرى ان العلم لينفع دنيا و دينا)) به جان خودم سوگند مى خورم كه علم و دانش براى دنيا و دين منفعت دارد.(144)

بى جرعه غم كسى به جائى نرسد
تا خون نشود دلى به كامى نرسد

از گلشن حكمت و گلستان هنر
بوئى كه دهد به هر مشامى نرسد


75
زهرى و برادر دينى و شهيد او كه هر دو غبطه يكديگر مى خوردند

محمد بن مسلم ابن شهاب زهرى گويد: مرا برادرى دينى بود كه علاقه شديدى به او داشتم وى در جهاد روم شهيد شد و من غبطه او را مى خوردم و مى گفتم : كاش منهم با او شهيد شده بودم تا اينكه شبى او را در خواب ديدم گفتم : خدا با تو چه كرد؟ گفت : به خاطر جهاد و شهادت و ديگر بواسطه محبت من به محمد و آل محمد خداوند مرا آمرزيد و مرا در بهشت به قدر مسير يكسال از هر جانب عطا فرموده است .


76

پس من به او گفتم : من به تو غبطه مى برم و دوست داشتم كه مانند تو شهيد مى شدم و به اين درجات مى رسيدم .

او گفت : برعكس من بيشتر به تو غبطه مى خورم و مى گويم كاش جاى تو بودم ، گفتم : چطور؟ گفت : براى اينكه تو در هر جمعه حضرت على بن الحسين عليه السلام را زيارت مى كنى و سلامش مى دهى و نماز در پشت سرش مى خوانى و من از اين فيوضات محرومم ، پس هر وقت جمال مباركش را مى بينى صلوات بفرست بر محمد و آل محمد سپس از آن حضرت روايت مى كنى و در اين زمان سخت دوران بنى اميه متعرض و متحمل سختى ها مى شوى وقتى تو به اين سجيه ادامه مى دهى تا روز مرگ تو هزار هزار سال مسافت از من بالاتر خواهى شد.

چون بيدار شدم فكر كردم اين خواب اضغاث و احلام است و چون دوباره خوابم برد ديدم همان مرد به خوابم آمده گفت : آيا شك كردى شك نكن كه شك كفر است و آنچه ديدى به كسى نگو و على بن الحسين به تو خبر خواهد داد كه در خواب چه ديده اى پس بيدار شدم نماز خواندم ديدم قاصد حضرت سجاد آمد و مرا برد نزد حضرت فرمود اى زهرى ديشب در خواب چنين و چنان ديده اى و هر دو خواب را برايم خبر داد.(145)

آرى فرصت را نبايد از دست داد از موقعيتها حداكثر استفاده را بايد برد. كه فرداى قيامت روز حسرت است .


77
علم بدون معرفت بى فايده است

78

محمد بن حسن صفار در ((بصائر الدرجات)) معنعن نقل كرده از محمد بن فلان واقفى كه گفت : مرا پسرعموئى بود به نام حسن ابن عبدالله زاهد و اعبد اهل زمانش بود و سلطان به ديدنش مى رفت ولى او با سلطان با سخنان خشن برخورد مى كرد و سلطان را با تندى موعظه مى كرد و سلطان نيز به خاطر صلاح و تقواى او تحمل مى كرد و چيزى نمى گفت : تا اينكه روزى در مسجد در خدمت حضرت موسى بن جعفر عليه السلام بود حضرت به او فرمود: من از كارهاى تو خوشم مى آيد و رفتار تو مرا خوشنود مى كند جز اينكه ترا معرفت نيست برو معرفت طلب كن .عرض كرد: اى پسر پيغمبر معرفت چيست ؟ فرمود برو تفقه كن دانش بياموز و حديث ياد بگير.

عرض كرد از چه كسى ياد بگيرم فرمود: از مالك بن انس و از فقهاى اهل مدينه ولى هر حديثى ياد گرفتى آن را به من عرضه كن .پس او رفت و با آن علما سخن گفت سپس آمد حديثها را براى حضرت خواند حضرت همه آنها را دور انداخت و فرمود: برو معرفت ياد بگير پس او حضرت را رها نكرده عرض كرد فدايت شوم من در پيشگاه خدا بر تو احتجاج خواهم كرد پس مرا به معرفت هدايت كن حضرت فرمود پس از پيامبر خلافت با اميرالمؤمنين عليه السلام و پس از آن با امام حسن و امام حسين و على بن الحسين و محمد بن على و جعفر بن محمد و چون به خودش رسيد ساكت شد.

عرض كرد: اكنون امام كيست ؟ فرمود: اگر بگويم قبول مى كنى ؟عرض كرد بلى ، فرمود آن منم عرض كرد: به چه دليل ؟ فرمود برو نزد آن درخت و بگو موسى بن جعفر به تو مى گويد بيا نزد من مى گويد رفتم تا گفتم ديدم زمين را شكافت تا آمد نزد حضرت ايستاد پس حضرت اشاره اى فرمود دوباره به جاى خود برگشت پس آن مرد اقرار كرد به حضرت (و شيعه شد) و پس از آن سكوت اختيار كرد و ديگر كسى او را نديد كه سخن بگويد و پيش از اين خوابهاى نيكو مى ديد و ديگر آن خوابها را هم نديد يك روز حضرت صادق را مانند رؤيا ديد و شكايت كرد از اينكه ديگر خواب نمى بيند حضرت فرمود:

مؤمن چون ايمانش راسخ شد رؤيا از او برطرف مى شود. (146)


79
حاج ميرزا خليل تهرانى از بركت ايثار يك نان به زن نصرانى طبيب شد

80

از مرحوم حاج ميرزا خليل تهرانى نقل شده كه فرموده است : من در علم طب چندان درس نخوانده بودم و استادى نديده بودم همه اين بصرت و مهارت از بركت دادن يك نان به يك گرسنه است و آن چنان بود كه در ايام جوانى به قصد زيارت حضرت معصومه سلام الله عليها مشرف شدم به قم و در آنجا بلكه در جاهاى ديگر گرانى سختى بود كه نان به زحمت بدست مى آمد و در آن زمان نزاعى بدو بين دولت ايران و روس و اسراى زيادى آورده بودند و در شهرها تقسيم و متفرق كرده بودند از آن زن و مرد صغير و كبير و من در يكى از حجرات مدرسه دارالشفاى قم كه عمارتى است در زير مدرسه فيضيه متصل به صحن شريف و در آن حجراتى است كه غرباء و مترددين منزل مى كنند منزل كرده بودم روزى به بازار رفته و زحمت زيادى كشيده و نانى بدست آوردم و رو به منزل مى آمدم در بين راه به زنى از اسراى نصارا رسيدم چون مرا ديد گفت : شما مسلمانان رحم نداريد كه خلق را اسير مى كنيد و گرسنه نگه مى داريد من بر او رقت كردم و آن نان را به او دادم و از او گذشتم و آن روز چيزى نخوردم و شب نيز چيزى نداشتم و تنها در منزل نشسته بودم ناگاه مردى داخل منزل من شد و گفت : بى بى مرا دردى رسيده كه بى طاقت شده و نام آن برد و گفت : اگر طبيبى سراغ دارى بگو.بر زبانم جارى شد كه گفتم : فلان چيز خوب است او گمان كرد كه من طبيبم رفت و آن را خريد و برد درست كرد و داد آن بى بى خورد و خوب شد.

ساعتى نكشيد ديدم همان مرد با يك مجموعه پر از غذاهاى گوناگون به همراه يك اشرفى آمد و تشكر فراوان كرد از فرداى آن روز آن خان قضيه درد و دواى خود را براى آشنايان نقل كرد كم كم معروف شدم پس تحفه حكيم مؤمن را گرفتم و از روى آن هر چه مى گفتم مؤ ثر مى شد پس به تهران آمده مشغول خواندن شدم در اندك زمانى طبيب معروف شدم و نامم در اسامى استادان ثبت شد و همه اينها از اثر آن ايثار قرص نان شد.(147)


81
آقا محمد على هزار جريبى پيش از بلوغ به درجه اجتهاد رسيد

فاضل فقيه آقا محمد على بن آقا محمد باقر هزار جرينى از نوابغ دوران بود و در نزد اساتيد و بزرگان از علماء مورد احترام بود مخصوصا در نزد صاحب قوانين عليه الرحمه آنقدر عزيز و مكرم بود كه يك نسخه اصل قوانين به وى عطا فرمود:

وى گفته است : شبى خواب ديدم كان ستارگان از آسمان نازل شده و به نزد من فرود مى آيند و من با آنها بازى مى كنم و آنها را در آغوش مى گيرم پس ‍ اين رؤيا را به پدرم گفتم : پدرم در تعبير آن فرمود: تو در تحصيل علم ترقى مى كنى و بزودى به درجه اجتهاد مى رسى و به من بشارت داد به سلوك سبيل حق و رشاد و براى من صدق اين تعبير آشكار شد و قبل از رسيدن به بلوغ به آن مقام رسيدم و اين از جمله كارهاى عجيب بشر است (و از تاءييدات ربانى است ).(148)


82
استدلال بر بطلان وحدت وجود در عالم رؤيا

83

شيخ جمال الدين على بن محمود حمصى در اثناى درسش در رى گفت : در خواب ديدم اقامه برهان مى كنم بر نفى اتحاد باريتعالى با يكى از خلقش ‍ چنانچه مذهب حلوليه و قائلين به وحدت وجود از صوفيه است به اين بيان كه اگر خداوند سبحان عين وجود خلقش باشد بنابراين شكى نيست در تعدد افراد ممكنات آن وقت لازم مى شود انقسام ذات پروردگار، در اين صورت يا بايد هر كدام از اجزاء او خدائى باشد آنوقت تعدد آلهه مى شود و آن كفر است و شرك و گرنه الهية خداى تعالى احتياج به اجتماع اجزاء دارد و اجتماع احتياج به جامع دارد و آن جامع اگر خود خدا باشد لازمه اش اين است كه خداوند قبل از خودش خدا باشد و اين خلف است يا اينكه آن جامع غير خدا است لازمه اش اين است خداوند در خداونديش محتاج به غير باشد پس ممكن خواهد شد و آن محال است پس اين قول باطل است .(149)


84
مقام علمى و معنوى احمد جامى در اثر كوش و رياضت

شيخ عبدالرحمن جامى در كتاب نفخات گفته است : شيخ احمد جامى قدس الله سره آدم بى سواد و عامى بود حتى حروف را نمى شناخت رفت در كوهى كه در نزديكى جام بود در ميان غارى داخل شد و در همان جا ماند در آن هنگام بيست و دو سال داشت دوازده سال در آن كوه عبادت كرد بدون غذا جز اينكه از برگ درختان و گياه صحرا تغريه كرد تا اينكه به چهل سالگى رسيد پس خداوند او را ماءمور كرد به ارشاد مردم ، او كتابى تاءليف كرد بقدر هزار ورق كه علما و حكما از غامض بودن معانى آن متحير ماندند و عدد كسانى كه مريد و شاگرد او بودند به شش هزار رسيد و كرامات و خوارق عادات او در كتاب نفخات ذكر شده است .


85
ترمذى و مجاهدات او در علم و حديث

ترمذى (ابوجعفر محمد بن احمد بن نصر ترمذى ) فقيه شافعى در ميان علماى شافعى و فقهاى شافعيه در آن زمان كسى از او بزرگتر و با ورع تر و فقيرتر بود در فقر چنان بود كه به محمد بن موسى بن حماد گفته بود: من در هفده روز با پنج حبه زندگى كردم پرسيده بود چگونه با پنج حبه زندگى كرد؟

گفت : مرا جز آن چيزى نبود با آن مقدارى شلغم خريدم و از آن هر روز يك دانه مى خوردم .

زجاج نحوى گفته است او را در هر ماهى چهار درهم شهريه بود.وى از كسى چيزى نمى خواست .


86

او گفته است : بر مذهب ابوحنيفه فقه مى آموختم پس رسول خدا صلى الله عليه وآله را در خواب ديدم در مسجد مدينه در آن سال كه حج انجام دادم ، عرض كردم : يا رسول الله من به قول ابى حنيفه فقه مى آموزم آيا درسم را ادامه دهم ؟فرمود: نه .عرض كردم به قول مالك بن انس بياموزم ؟ فرمود: هر چه موافق سنت من باشد بگير. عرض كردم از قول شافعى ياد بگيرم ؟فرمود او قولى ندارد جز اينكه از سنت من اخذ كرده و رد كرده است قول كسانى را كه مخالف سنت گفته است : پس از ديدن اين خواب رفتم مصر و كتابهاى شافعى را نوشتم .

وى گفته است 29 سال تمام فقط حديث نوشته ام .او در سنه 295 وفات يافته است .

(ترمذ شهرى قديمى از جانب نهر بلخ است كه به او جيحوم گويند).(150)


87
گفتارى از حضرت آيت الله حسن زاده آملى صبر و استقامت ، رمز تكامل

اخوى مرحوم آقاى طباطبائى مى فرمود: صبر و پايدارى لازم است .نبايد شتاب كرد.مبادا اگر به مسجد رفتى و دو ركعت نماز خواندى و بيرون آمدى ، منتظر باشى كه ملائكه كفشهايت را جفت كنند.

تو بندگى چو گدايان به شرط مزد مكن
كه خواجه خود صفت بنده پرورى داند

اگر اينطورى بودى ، اين حجاب است ، چرا زاهد اندر هواى بهشت است و از بهشت آخرين غافل ؟! بهشت آخرين كه شيرين تر است .

لذا مرحوم خواجه در كتاب ((آغاز و انجام)) حديثى از خاتم الانبياء نقل مى كند كه حضرت فرمود: شوق بهشت به سلمان بيش از شوق سلمان به بهشت است .خواجه مى فرمايد، كمال ((اصحاب يمين)) و ((مقربين)) كمال بهشتند.


88

سخن در فرمايش جناب آقاى الهى بود كه فرمود: ((صبر لازم است .حضرت آيت الله ملا حسينقلى همدانى بعد از 22 نتيجه گرفت و كسانى كه دير نتيجه مى گيرند، پخته تر، قويتر و بهتر مى گيرند.چون آمادگى و استعدادشان بيشتر مى شود.و قضيه هم از اين قرار بود كه آخوند در نجف در ايوانى نشسته بود، چشمش به تكه نان خشكى افتاد كه كبوترى براى خوردن آن ، پر كشيد و آمد ولى نتوانست با منقارش آن را خرد كند، رفت و بار ديگر بازگشت ، چند بار رفت و آمد تا اينكه بالاخره تكه نان را خرد كرد و خورد و دلش آرم گرفت و رفت .و جنان آخوند از اين واقعه الهام گرفت كه بايد صبر كند.فرموده اند: آنقدر صبر لازم است كه اگر گفتند: انبارى به اندازه جهان و پر از دانه هاى ارزن وجود دارد و پرنده اى هر روز يك دانه از اين انبار برمى دارد و مى خورد، بايد آنقدر صبر كنى تا اين انبار ارزن تمام شود و اين عمل هزار بار تكرار شود و انبار هزار مرتبه پر و خالى شود، آنگاه به نتيجه و مقصد خواهى رسيد،)) باور كنيد و بدانيد كه دروغ نيست .

به خاطر همين مقام روحى بود كه آخوند، سيصد تن از اولياء الله را تربيت كرد و آنها را به سه دسته كرده بود، يك دسته روزها به محضرش مى آمدند، يك دسته شبها بعد از نماز مغرب و عشا و يك دسته هم سحرها.

آقاى الهى همچنين مى فرمودند: آقاى قاضى روزى در جلسه اى گفتند: ائمه با آن مقاماتشان هيچگاه بر خلاف متعارف حرفى نداشتند.ولى بعضى از آحاد رعيت به محض اينكه چيزى بدست آوردند، فريادشان بلند شد كه ما واصل شديم ، ما چنين و چنان شديم .ولى به محض اظهار اين مطلب ، در همانجا متوقف شدند.سپس فرمودند: صبور باشيد تا بيشتر به شما دهند.ائمه نيز شاگردان را به صبر دعوت مى كردند.

براى رسيدن به اين مقامات بايد استاد ديد، هر كسى را اصطلاحى داده اند.در زمان حيات حضرت امام - رضوان الله تعالى عليه - روزى ، آقاى هم سن و سال بنده به در خانه ما آمد و گفت : من چند لحظه بيشتر وقت شما را نمى گيرم . وقتى وارد اتاق شد، هنوز روى زمين ننشسته بود كه اظهار داشت : ((آقا! اگر حرف حسابى دارى ، بگو.آيا صحيح است كه من از شما آب بخواهم و بجاى ((آب)) بگويم ((نمد)).فهميدم كه اين آقا را تحريك كرده و به خانه ما فرستاده اند.گفتم : من فرمايش شما را نفهميدم گفت : ((آقا! چرا درست حرف نمى زنيد؟ ساقى و شراب كدامست ؟من به خال لبت اى دوست گرفتار شدم ، يعنى چه ؟خال لب چه معنايى دارد؟گفتم : آقا جان ! ما دو طلبه هستيم و با هم صحبت مى كنيم ، چرا ناراحتيد و اينطور با عصبانيت حرف مى زنيد؟! گفتم : آيا شما با حديث آشنا هستيد؟گفت : بله ، گفتم آيا حديث معنمن شنيده ايد، ممكن است معنايش ‍ را بگوئيد؟ گفت شنيده ام ، شما بفرمائيد.


89

گفتم : حديث معنمن ، يعنى اخبرنا فلان عن فلان عن فلان ، سپس آقايان محدثين حروف ((عن)) را كنار هم قرار دادند و كلمه ((معنمن)) ساخته شد مانند زلزل آنگاه با تصرف در آن فعل رباعى ((عنعن ، يعنعن)) ساختند و چنين حديثى را معنعن ناميدند، آيا بايد با محدث دعوا كرد كه اين اصطلاح را از كجا آورده ايد؟ گفت : نه ، آقا، شما حرفهاى ديگرى داريد و با سخنان محدث فرق دارد.

گفتم : آيا با سوره ((هل اتى)) آشنا هستيد؟ انشاء الله قرآن مى خوانيد (و از كلمه انشاء الله من ناراحت شد و گفت : من ، اين سوره را حفظ هستم ) گفتم آيا اين آيه را ديده ايد كه مى فرمايد: ﴿وسقاهم ربهم شرابا طهورا ((فعل)) سقى ، يسقى است كه اسم فاعلش با ((ال)) الساقى است و در فارسى ((ساقى)).

گفتم : ضمير ((هم)) به چه كسانى بازمى گردد؟

گفت : به كلمه ((ابرار)) در آيات قبلى .

گفتم : كلمه ((شراب )) را هم كه ملاحظه مى كنيد ((طهور)) چه صيغه اى است ؟لابد خوانده ايد كه صيغه مبالغه است .يعنى هم پاك است و هم پاك كننده .به نظر شما اين ((شراب )) چه چيزى را پاك مى كند؟

((آب )) پاك كننده از نجاسات است ، اما ((شراب )) چگونه پاك كننده است ؟

گفت : شما بفرمائيد.

گفتم : من هم نمى دانم بايد از زبان امام ملك و ملكوت و صادق آل محمد شنيد او بايد تفسير كند.كداميك از تفسيرها را خوب مى دانيد؟ آيا تفسير مجمع البيان طبرسى (خلاصه تفسير تبيان جناب شيخ طوسى ) خوب است ؟

گفت : بله ، - خوب است .

تفسير مجمع البيان را آوردم و عرض كردم كه من در اين امت اسلام ، از شيعه و سنى در غايت قصواى طهارت انسانى ، چنين عبارتى را از كسى نديده ام و نشنيده ام .حضرت مى فرمايد: (اى يطهرهم عن كل شى ء سوى الله طاهر من تدنس بشى ء من الاكوان الا الله ).

آنها را از هر چيزى غير از خدا پاك مى كند.(( دنس)) به معناى نقص است يعنى همه داراى نقصند و آنكه بى نقص است ، وجه صمدى است .بزرگان ما فرموده اند كه ناقص نمى تواند به كون ، احاطه پيدا كند.سؤال كردم : اين ((شراب طهور)) چيست كه مى تواند همه چيز را غير از خدا، بشويد و پاك كند؟گفتم : آقاى عزيز! مقصود از مى ، باده انگورى نيست .

دست رد به سينه مردم زدن هنر نيست ، فهميدن سخن مردم هنر است .


90

وقتى كه اين سخنان را با او گفتم : ناراحت شد و به كسانى كه او را تحريك كرده بودند، ناسزا گفت ، گفتم : ناسزا نگو، دعا كن كه خدا آنها را هدايت كند.


91
در مسير انسان سازى

على اى حال ، عزيزان ! راه روشن است ، درخت از ريشه آب لازم دارد خداوند درد بدهد، اگر درد را احساس كرديم ، به دنبال درمانش خواهيم رفت . من چندين بار اين مطلب را در حوزه گفتم ، اما متاءسفانه سخنم به كرسى ننشست .عرض كردم : آقايان بزرگوار حوزه ! بيائيد و در كنار رشته هاى مختلفى كه در حوزه وجود دارد در مسير سير و سلوك و انسان سازى هم قدمى برداريد.

در مرحله اول كتاب ((مفتاح الفلاح)) شيخ بهائى

در مرحله بعد كتاب ((عدة الداعى)) ابن فهد حلى

در مرحله بعد كتاب ((فلاح القلوب)) ابوطالب مكى

در مرحله چهارم ((فلاح السائل)) سيد بن طاوس .

و بالاخره كتاب ((صحيفة سجاديه)) زبور و انجيل آل محمد را كتاب درسى قرار دهيد.اينها كتبى است كه به نظر من رسيده ، خودتان هم كتابهاى ديگرى را انتخاب كنيد و اين متون را در مسير انسان سازى ، كتابى درسى معرفى كنيد.و كسانى كه زبان فهم هستند و با زبان ائمه آشنايند، اين متون را پياده كنند.

آن لطائف انسانى كه در اين كتب هست ، در روايات نيست ، چون در روايات عموم مردم مخاطبند ((نحن معاشر الانبياء))، ((بعثت لاكلم الناس على قدر عقولهم ))، ولى در اين كلمات ، اولياى الهى در خلوتهاى عشق خود از نهانخانه سرشان با خدا سخن مى گفتند.همين روايتى كه از امام صادق عليه السلام در تفسير آيه شريفه ، ملاحظه كرديد، نمونه اش را از كدام عارف مى توانيد پيدا كنيد؟! خداوند به همه ما سعه صدر مرحمت فرمايد.(151)


92
ميرزاى شيرازى در خدمت شيخ انصارى

93

مرحوم اديب از قول يكى از شاگردان مرحوم ميرزاى شيرازى داستانى راجع به آشنائى مرحوم ميرزاى شيرازى با شيخ انصارى نقل كرد.طبق اين گفته ميرزاى شيرازى فرموده بود: من در اوائل جوانى در يكى از دهات شيراز مشغول تحصيل بودم بر اثر استعداد فوق العاده در مدت زمان كوتاهى به مرحله اى رسيدم كه ديگر در آن منطقه كسى را ياراى مقابله علمى با من نبود، براى تحصيل بيشتر به شيراز آمدم و پس از مدتى تعلم احساس كردم در شيراز عالمى نيست كه من از او استفاده بكنم از آنجا آمدم به اصفهان ديدم اصفهان شهر بزرگى است - و بحق هم بايد گفت در آن سالها اصفهان يكى از حوزه هاى بزرگ بود - در اصفهان علماى فراوانى بودند كه من مدتى از آنها استفاده بردم وليكن بعد از مدتى احساس كردم به درجه اى رسيدم كه در شهر اصفهان هم كسى نيست كه ياراى مقابله با من را داشته باشد، اين حالت كم كم در من پيدا شده بود كه چون اصفهان بزرگترين حوزه علمى شيعه است و در اين شهر هم كسى را در مرتبه علمى خود نمى ديدم لذا تصور مى كردم به درجات كمال مطلق رسيدم .

بعدها به من گفته شد شخصى است به نام شيخ مرتضى انصارى كه از بقيه علماء اعلم است و قابل استفاده براى تو هست .من به اين نيت عازم عتبات شدم .و چون تازه وارد شده بودم در يك كاروانسرائى - شبيه مسافرخانه امروزى - اتاقى گرفتم .

بعد از استقرار سؤال كردم شيخ مرتضى انصارى كجاست ؟شبى به درس ‍ ايشان رفتم .حرفهاى ايشان را شنيدم ، يكى دو شب ديگر هم رفتم ، در درس ‍ ايشان به بعضى شاگردها بيشتر عنايت دارد.من بعد از درس به يكى از آنها نزديك شدم و گفتم مطالبى كه استاد شما گفت اينطور و اينطور است ؟گفتند: بله ، من آنها را يكى يكى نقض كردم كه اينها درست نيست به اين دليل و اين دليل . شب بعد هم بعد از درس همينطور، مى نشستم با شاگردان خوب ايشان صحبتهاى استادشان را نقض مى كردم .

گويا اين مطلب كم كم به مرحوم شيخ مى رسد كه سيدى از شيراز آمده و مطالب شما را رد مى كند.شيخ بر اثر آن تواضع و بزرگوارى خاص خودشان مى فرمايند: بپرسيد اين سيد كجاست ، من به ديدن ايشان بروم ؟

مرحوم شيرازى مى فرمود: من در آن وقت به ذهنم آمد كه اگر ايشان بزرگترين عالم شيعه است ، من از او هم بهتر مى فهمم ، چون حرفهاى او را كاملا نقض مى كردم ! و براى من يك حالت شبه غرورى پيدا شد! من آدرس ‍ آن مسافرخانه را دادم و شيخ در روز موعود با يكى از شاگردان تشريف آوردند آنجا.مرحوم ميرزا مى فرمود من در آن كاروانسرا دو تا قاليچه كوچك داشتم و هر دو را در صدر اتاق پهن كردم ، آن چنان مرا غرور علمى گرفته بود كه مرحوم شيخ بر يك قاليچه نشست ، من هم بر قاليچه ديگر نشستم ، با اينكه من صاحبخانه بودم و اصولا بايد ميهمان را احترام مى كردم ، و شاگرد شيخ هم نزديك در نشست .


94

پس از مقدارى تعارفات معمولى شيخ با همان بيان آرامى كه داشتند يك آيه را مطرح كردند.و آنگاه بحث را با عنوان سؤال شروع كردند. گفتم بله اين سؤ ال بجاست ، ولى در درون خود فكر مى كردم نمى توانم جواب بدهم ، آنقدر مرحوم شيخ قوى وارد بحث شدند كه حس مى كردم كاملا عاجزم از جواب .آنگاه فرمود: ممكن است به اين سؤال اينگونه جواب داد.جواب ايشان هم بسيار زيبا و متين بود، من تصديق كردم و گفتم جواب بسيار خوبى است بعد فرمودند ليكن ممكن است بر اين جواب هم اشكال شود، و آنگاه اشكال را فرمودند، آنهم خيلى محكم و متين بود.مرحوم ميرزاى شيرازى مى فرمودند: اين دو تا اشكال و جواب ، آن غرور مرا كاملا شكست ، حس كردم در مقابل مرد بسيار بزرگى قرار گرفته ام !

ايشان باز شروع كردند به طرح اشكال به بيان ديگر و باز جواب مى دادند، همانطور كه ايشان صحبت مى كردند ديگر آن حالت من كاملا شكست ! به گونه اى كه من يواش يواش از همان قاليچه اى كه نشسته بودم رفتم نزديك در! احساس كوچكى عجيبى نسبت به ايشان به من دست داد.

بعد مرحوم شيخ فرمودند: شما درس تشريف آورديد و اشكال كرديد، البته در درس من همه مثل شما نيستند، افراد درجات مختلفى دارند، درسى كه من مى گويم براى عامه طلبه هاست .حالا شما استعداد فوق العاده داريد مطلب ديگرى است .مرحوم ميرزاى شيرازى فرمود: من از همان وقت در خدمت شيخ انصارى درآمدم .

باز مرحوم اديب مى فرمود: مرحوم شيرازى آنقدر پيش شيخ انصارى مقرب بوده و شيخ به ايشان اعتقاد داشته ، كه وقتى مادر شيخ به ميرزاى شيرازى گله مى كند كه شيخ مقدار پول كمى معين كرده براى غذاى من ، و من پير شدم ، و اين غذا كافى نيست ، شما اصرار كنيد به شيخ كه پول بيشترى بدهد تا آبگوشتى و يا غذاى گوشتى ديگرى تهيه كنم كه به درد من بخورد اين مقدار غذا براى من كافى نيست .

مرحوم ميرزا خدمت شيخ مى رسد و عرض مى كند: مادر شما واجب الاطاعه است و حق مادر خيلى بزرگ است ، عنايت خاصى بفرمائيد.مرحوم شيخ فرموده بود.من از نظر شرعى بيش از اين مقدار نمى توانم بدهم ، اين اموالى كه در اختيار من هست مسئولم ، ولى من شما را مجتهد مى دانم ، پول را به شما مى دهم ، شما صلاح دانستيد به ايشان بدهيد.مرحوم ميرزا قبول مى فرمايد و ايشان خرج اضافى مادر مرحوم شيخ را مى پرداختند.(152)


95
خانم امينيه و كوشش او در تحصيل علم تا اخذ درجه اجتهاد

96

استاد آيت الله فياض فرمودند: يكى از اساتيد ما مرحوم سيد على نجف آبادى بود كه عالم زاهد، متواضع و بى آلايشى بود در علوم و فنون گوناگون جامع بود هم منبر مى رفت هم درس مى داد و هم خوش بزم بود اما مواظب بود كه برخورد نامناسبى پيش نيايد در جنگ جهانى صدماتى ديده بود.حاجيه خانم مرحوم (امينيه ) كه از اعيان بود از ايشان تقاضا كرده بود، كه در منزلش درس بگويد لذا ايشان مى رفت و به آن خانم درس خارج كفايه مى گفت آن خانم درسهاى ديگر را خدمت آقايان ديگر خواند تا اينكه اجازه اجتهاد گرفت و سپس حوزه درسى تشكيل داد كه بعضى از اين خانمهاى فاضله اى كه هستند از شاگردان آن مرحومه اند.

ايشان در شرح زندگانى خود نوشته است به خواندن كتابها از همان كودكى عشق مى ورزيدم ... در حدود يازده سال به تحصيل زبان عربى پرداختم ولى همواره لطف پروردگار بدرقه راهم بود و حين تحصيل هم گاهى حالات خوش و نورانى نصيبم مى شد تا اينكه به نوشتن كتاب ((اربعين)) موفق شدم علماى نجف كه از نوشتن اين كتاب اطلاع حاصل كردند سؤالاتى راجع به فقه كتبا از من كردند و پس از آنكه جواب ايشان را دادم (درجه اجتهاد به من اعطا فرمودند از آن به بعد مشغول تاءليف كتاب بوده ام و به ترتيب كتابهاى ((مخزن اللئالى)) سير و سلوك ، معاد، روش خوشبختى و اخلاق و سرانجام به تاءليف تفسير مخزن العرفان پرداختم .(153)


97
غزالى و راهزنان

غزالى ، دانشمند شهير اسلامى ، اهل طوس بود (طوس قريه اى است در نزديكى مشهد).در آن وقت ، يعنى در حدود قرن پنجم هجرى . نيشابور مركز و سواد اعظم آن ناحيه بود و دارالعلم محسوب مى شد.طلاب علم در آن نواحى براى تحصيل و درس خواندن به نيشابور مى آمدند.غزالى نيز طبق معمول به نيشابور و گرگان آمد، و سالها از محضر اساتيد و فضلا با حرص و ولع زياد كسب فضل نمود.و براى آن كه معلوماتش فراموش نشود، و خوشه هايى كه چيده از دستش نرود، آنها را مرتب مى نوشت و جزوه مى كرد.آن جزوه ها را كه محصول سالها زحمتش بود، مثل جان شيرين دوست مى داشت .

بعد از سالها، عازم بازگشت به وطن شد. جزوه ها را مرتب كرده در توبره اى پيچيد، و با قافله به طرف وطن روانه شد.

از قضا قافله با يك عده دزد و راهزن برخورد.دزدان جلو قافله را گرفتند.و آنچه مال و خاسته يافت مى شد يكى يكى جمع كردند.

نوبت به غزالى و اثاث غزالى رسيد.همين كه دست دزدان به طرف توبره رفت ، غزالى شروع به التماس و زارى كرد، و گفت : ((غير از اين ، هر چه دارم ببريد و اين يكى را به من واگذاريد)).


98

دزدها خيال كردند كه حتما در داخل اين بسته متاع گران قيمتى است .بسته را باز كردند، جز مشتى كاغذ سياه شده چيزى نديدند.

گفتند: ((اينها چيست و به چه درد مى خورد؟)) غزالى گفت : هر چه هست به درد شما نمى خورد، ولى به درد من مى خورد)). - ((به چه درد تو مى خورد؟)) - ((اينها ثمره چند سال تحصيل من است . اگر اينها را از من بگيريد، معلوماتم تباه مى شود و سالها زحمتم در راه علم به هدر مى رود.))

- ((راستى معلومات تو همين است كه در اينجاست ؟)) - ((بلى )). - ((علمى كه جايش توى بقچه و قابل دزديدن باشد، آن علم نيست ، برو فكرى به حال خود بكن )).

اين گفته ساده عاميانه ، تكانى به روحيه مستعد و هوشيار غزالى داد.او كه تا آن روز فقط فكر مى كرد كه طوطى وار از استاد بشنود و در دفاتر ضبط كند، بعد از آن در فكر افتاد كه كوشش كند تا مغز و دماغ خود را با تفكر پرورش ‍ دهد، و بيشتر فكر كند، و تحقيق نمايد، و مطالب مفيد را در دفتر ذهن خود بسپارد.

غزالى مى گويد: ((من بهترين پندها را، كه راهنماى زندگى فكرى من شد، از زبان يك دزد راهزن شنيدم )).(154)


99
آيت الله مامقانى و شفاى چشم او به عنايت اميرالمؤمنين عليه السلام

مرحوم آيت الله عبدالله مامقانى : تمام اوقات خويش را به مطالعه و تاءليف مى گذراند و ساعتى را بيهوده از كف نمى داد.خود مى نويسد... به هنگام نگارش كتاب شرح شرايع تنها به عبادات واجب و اندكى خور و خواب پسنده مى كردم حتى وقت غذا خوردن بر سر سفره ها حاضر نمى شدم بلكه همسرم غذا را لقمه مى كرد و بر روى كتابهائى كه لازم داشتم مى گذاشت و من در وقت استفاده از آن كتابها لقمه ها را مى خوردم .


100

او در ادامه مى نويسد هنگامى كه شرح ابواب وصيت و قضا را مى نوشتم چشمهايم ضعيف و كم سود شد بگونه اى كه من مطالب را تقرير مى كردم و شخصى مى نوشت و كاتب پاكنويس مى كرد تا اينكه دو نفر از پزشكان خواندن و نوشتن را بر من حرام دانستند و من يك هفته كارم را تعطيل نمودم تا اينكه روزى از تعطيلى و عدم اشتغال سينه ام بسيار تنگ و حالت گريه به من دست داد رو به حرم حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام كردم و همراه با گريه گفتم : آقاى من ، من خدمتگزار شما و مكتب شمايم چرا چشمانم را شفا نمى دهيد؟

پس از درد دل كردن با حضرت به من الهام شد كه بروم به حرم مطهر مشرف شوم پس از زيارت مرقد شريف و خواندن نماز مغرب و عشا به خانه بازگشتم و با دشوارى بسيار مشغول نگارش شدم صبح روز بعد متوجه شدم كه چشمانم بهتر مى بيند و شبانگاه فهميدم ديدگانم نسبت به روز پيش ‍ بسيار بهتر مى بيند هنوز روز سوم تمام نشده بود كه نشانه اى از ضعف بينائى در چشمانم نبود و به بركت ائمه اطهار(ع ) بويژه اميرمؤ منان چشمانم بهبودى كامل يافت .(155)


101
كثرت تاءليفات مرحوم مامقانى به عنايت حضرت صادق عليه السلام

102

نكته اى كه در تاءليفات اين مرد بزرگ به چشم مى خورد كثرت تاءليفات و تنوع آنها است كه به بيش از صد مجلد مى رسد و همه اينها به بركت عنايت ويژه اى است كه در عالم رؤيا از سوى حضرت امام جعفر صادق عليه السلام در حق ايشان مبذول شده است . آيت الله مامقانى در اين باره مى نويسد: شب شنبه 11 جمادى الاول سال 1314 ه‍ ق در عالم رؤيا ديدم كه در كوچه اى مى رفتم تا به بالاخانه اى رسيدم ، مشاهده كردم مردى بزرگوار و گندم گون و در نهايت زيبائى را كه نشسته بود... و او حضرت امام جعفر صادق عليه السلام بود... پس از پله ها بالا رفتم و بر آن حضرت سلام كردم و دستانش را بوسيدم پس از آن التماس كردم تا اجازه فرمايد پايش را ببوسم و اجازه فرمود و فرمود: دوستى و اخلاص تو نسبت به ما محرز است ، سپس از آن حضرت خواستم تا آب دهان مباركش را در دهانم گذارد خواهشم را پذيرفت و زبان مباركش را در دهانم نهاد من آنرا مى مكيدم و احساس مى كردم كه آب دهان حضرت در رگهاى عروق من جريان پيدا كرده است تا آنكه رگهايم انباشته از آن شد و نزديك بود رگهايم پاره شود لذا زبان شريفش را از دهانم خارج كرد پس فرمود لبهايت را بياور تا آنها را ببوسم لبانم را نزديك نمودم و حضرت آنها را بوسيد من برخاستم و از نهايت شادمانى بيدار شدم و ديدم كه صبح نزديك است پس خدا را سپاس ‍ گذاشتم .

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند
آيا شود كه گوشه چشمى بما كنند

سپس در ادامه مى نويسد: پس از آن بود كه قلمم جارى شد به گونه اى كه تا پيش از آن در شبانه روز بيش از 2 ورقه نمى توانستم تصنيف نمايم اما پس از آن و از صبح روز بعد بود كه در هر شبانه روز 8 ورق و پس از مدتى 10 ورق مى نوشتم و اين همه با گرفتاريهائى بود كه داشتم از قبيل نگاشتن نامه ها و مراجعه به كتابهاى فقهى در پاسخ به استفتاءات كه از مرحوم پدرم مى شد و هر كس تاريخ اتمام مجلدات منتهى المقاصد را ببيند راستى گفتارم بر او روشن مى شود به گونه اى كه دو جلد ديات و سه جلد نكاح را در مدت 5 سال تاءليف كردم اما پس از اين رؤيا در هر سال 5 جلد و پس از اندكى 9 جلد به رشته تحرير درآوردم .

((ذلك فضل الله يؤ تيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم )).(156)

آيت الله مامقانى در شبانه روز تنها 4 ساعت مى خوابيد و به حداقل خوراك و پوشاك بسنده مى كرد و در 61 سالگى بدرود حيات گفت هنگامى كه به سوى مكه مشرف مى شد و مقدار زيادى از كتابهاى فقهى را همراه خويش ‍ داشت تا در طول راه مشغول تاءليف باشد و از كارش بازنماند وى تمام دوره سطوح را در 5/2 سال به پايان رسانيد.


103
موفقيت مرحوم مامقانى در تاءليف با عنايات امام زمان عليه السلام

تنقيح المقال فى علم الرجال در 3 جلد بزرگ گسترده ترين كتابهاى رجالى است و شرح زندگانى تمامى صحابه ، تابعان ، اصحاب ائمه اطهار(ع )، راويان احاديث و برخى از علماى دين را در بر دارد، تاءليف و ترتيب و تهذيب و چاپ آن سه سال طول كشسيد و اين از خوارق عادات است و نشانه تاءييد خداوندى است .(157)


104

مؤلف خود در آغاز جلد اول مى نويسد: من براى نگارش اين كتاب شبانه روز زحمت كشيدم و تمام قواى خود را به كار بستم و به اقل ضرورى از خوردن و خوابيدن اكتفا كردم و در اين مدت سه سال نه استراحت كردم و نه به تفريح رفتم و حتى در شبهاى دراز بيش از چهار ساعت نمى خوابيدم در اين مدت درهاى توفيق الهى برويم گشوده شده بود و هرگاه مطبى را در كتابى مى خواستم به مجرد باز كردن كتاب آن مطلب را مى يافتم و براى پيدا كردن آن معطل نمى شدم .

شبى از شبهاى طولانى سه ساعت پيش از طلوع از خواب برخاستم و براى تاءليف اين كتاب نيازمند بخش رهن كتاب تهذيب شيخ طوسى شدم ولى من اين قسمت را نداشتم ديدم تا طلوع خورشيد پنج ساعت مانده است و نمى توانم كارم را تعطيل نمايم و بدون آن كتاب هم كارى از پيش نمى برم در اين حال متوجه شدم به حضرت ولى عصر - ارواحناه فداه - و گفتم : آقا جان از من تلاش و كوشش و از شما يارى و اعانت و من اكنون قسمت رهن را مى خواهم در اين حال يادم آمد مقدارى از كتابهاى وقفى قديمى با خطوط بد نزد من موجود است كه متروك افتاده و اصلا احتمال وجود تهذيب را در آنها نمى دادم نااميد و ماءيوس بسوى آنها رفتم و كتابى را برداشتم ناگهان ديدم بخشى از تهذيب كه مى خواستم با خطى بسيار زيبا است با خوشحالى تمام نيازم را برطرف كردم و بعد از آن هر چه جستجو كردم آنرا پيدا نكردم دانستم كه اين از لطف امام زمان عليه السلام است .(158)


105
طريقه يارى رسانى مرحوم مامقانى به مرحوم نجفى مرعشى

106

آيت الله مامقانى به درماندگان و نيازمندان رسيدگى كامل مى كرد بدون آنكه كسى متوجه شود چنانچه از آيت الله نجفى مرعشى نقل شده است : من در مدرسه بخارائى - در نجف اشرف - سكونت داشتم و به درس استاد بزرگوارم مرحوم آيت الله مامقانى حاضر مى شدم وقتى سه روز بر من گذشت و من هيچ چيز براى خوردن حتى نان خشك پيدا نكردم و تمام چيزهايم را جز كتابهاى علمى فروختم و ديگر آهى در بساط نداشتم و در اين مدت دست نياز و توسل به دامان اميرالمؤمنين على عليه السلام دراز كردم و حل مشكلم را از آن حضرت خواستم در بعد از ظهر يك روز گرم تابستانى در حجره خود نشسته بودم و مطالعه مى كردم و گرسنگى و گرما بر من فشار مى آورد، ناگهان در اتاقم باز شد و چادرشبى بزرگ در ميان اتاق افتاد من هر چه منتظر شدم تا كسى از در وارد شد، كسى را نديدم خودم برخاستم و در حياط مدرسه جستجو كردم كسى را نيافتم و از هر كس ‍ پرسيدم خبرى نيافتم به حجره ام برگشتم و داخل چادر شب را نگاه كردم در آن تشك ، لحاف ، لباس ، عرقچين و ساير مايحتاج زندگى و عبا، قبا، عمامه ، ساعت و سه اشرفى طلا و مقدارى نان و پنير ديدم و ورقه اى را ديدم كه بر روى آن نوشته بود: شما را به خدا من را پيش مادرت زهرا(ع ) فراموش ‍ نفرما، من بسيار خوشحال شدم و خدا را سپاس گفتم و موضوع را اندك اندك فراموش كردم تا به ايران آمدم روزى در مسجد شاه تهران مشهدى حسن خادم شيخ استاد ((آيت الله شيخ عبدالله مامقانى )) را ديدم و با او معانقه كردم و روبوسى نمودم و از نجف و روزهاى خوش ايام تحصيل سخن مى گفتيم تا سخن به مرحوم مامقانى رسيد، مشهدى حسن خاطره آن روز را به يادم آورد و گفت آن روز من آنها را برايت آوردم و استاد از من خواسته بود تا بصورت ناشناس آنها را به شما برسانم و سوگند داده بود كه اين مطلب را به كسى نگويم .

آيت الله مرعشى اضافه كرد: آن وقت متوجه شدم كه چرا استاد پس از آن در درس كمتر به من خيره مى شد و اين به خاطر آن بود كه من ملتفت عنايت و الطاف ايشان نشوم .(159)

سرانجام آن خدمتگذار راستين دين و مذهب پس از عمرى تلاش و كوشش ‍ در راه اعلاى كلمه حق و احياى شعائر دينى در صبحدم يكشنبه 16 شوال 1351 ه‍ ق در 61 سالگى چشم از جهان فرو بست و در كنار مرقد پدر بزرگوارش به خاك سپرده شد.و مرحوم شيخ حسن سبتى در تاريخ وفاتش ‍ چنين گفته است :

قد غاب عبدالله من
احيا العلوم بوقته

ناع نعاه فقد نعى
(حسنا) اباه بصوته

فقضى لنا راخ اب
مات الكتاب بموته

(1351 ه‍)

و حاج شيخ على اكبر مروج خراسانى در تاريخ وفات او به فارسى گفته است :

خواستم سال فوت ابن الشيخ
كه فزون است قدرش از توصيف

نادب آمد برون به گريه و گفت
به جنان رفت صاحب تاءليف (160)


107
عنايت حضرت معصومه در شفاى چشم طلبه آذربايجانى

پس از فروپاشى نظام منحط كمونيستى ، و گشوده شدن راه آذربايجان شوروى به روى ايرانيان و بالعكس گروهى از مسئولين حوزه علميه قم به آذربايجان مى روند تا عده اى از جوانان مستعد را انتخاب كنند به حوزه علميه قم آورده با متد متناسبى آنان را آموزش دهند تا به آذربايجان برگشته خلا فرهنگى شيعيان آن سامان را كه در اثر سيطره ظالمانه كمونيستها پديد آمده در حد توان پر كنند.


108

در نخجوان نوجوانى به نام ((حمزه )) داوطلب اعزام به قم مى شود ولى مسئولين از پذيرش او پوزش مى طلبند زيرا يكى از شرايط گزينش نداشتن نقص عضوى بود و يكى از ديدگان حمزه معيوب بود و به چشم مى زد و طبعا در رغبت مردم نسبت به يك سخنگوى مذهبى داشتن چنين نقص ‍ عضوى اثر منفى دارد حمزه گريه فراوان مى كند كه چرا من با داشتن استعداد و علاقه شديد از اين سعادت محروم شوم پدرش نيز اصرار مى كند كه او را بپذيرند تا اثر روحى نامطلوب بر افكار او نگذارد، مسئولان برخلاف شرط پذيرش تحت تاءثير عواطف انسانى او را مى پذيرند و همراه بيش از يكصد نفر از جوانان داوطلب او را به ايران مى آورند.

در تهران از اين جوانان پرشور آذربايجانى مراسم استقبال باشكوهى بعمل مى آيد، از طرف صدا و سيما و ديگر نهادها و ارگانها عكس و فيلم فراوان برداشته مى شود يكى از فيلم برداران طبق شيوه نكوهيده بعضى از به اصطلاح هنرمندان همه اش دوربين را متوجه چشم برآمده حمزه مى كند و دهها بار در ضمن مراسم استقبال چشم معيوب حمزه را اگرانديسمان مى كند هنگامى كه اين جوانان داوطلب به حوزه علميه قم مى آيند و در يكى از مدارس اسكان مى يابند يك حلقه از آن فيلم به سرپرست مدرسه داده مى شود تا در آرشيو مدرسه نگهدارى شود سرپرست مدرسه يك روز براى تنوع و سرگرمى اين جوانان دور از وطن اين فيلم را در سالن مدرسه به نمايش مى گذارد هر بار دوربين به طرف چشم حمزه نشانه مى رود شليك خنده از همشاگرديهاى حمزه بلند مى شود، در اين جلسه حمزه بسيار احساس حقارت مى كند و ديگر زندگى در نظرش بى ارزش مى شود، حمزه تصميم مى گيرد كه رخت بربندد و به وطن خود بازگردد زيرا پس از اين جلسه او همه جا تحقير خواهد شد و هر يك از اين بچه ها با ديدن او لبخند تلخى خواهند زد و لذا حمزه به حرم مطهر حضرت معصومه سلام الله عليها مشرف مى شود و با دل شكسته اشك فراوان مى ريزد و عرضه مى دارد: اى دختر باب الحوائج من صدها فرسنگ راه آمدم كه در زير سايه شما درس بخوانم و مبلغ مذهبى بشوم ولى نمى توانم اين همه تحقير را تحمل كنم و لذا ناگزيرم به شهر و وطن خود برگردم و از نعمت مجاورت شما محروم شوم حمزه عقده دلش را در پيشگاه كريمه اهل بيت باز مى كند و براى هميشه از حضرت معصومه خداحافظى مى كند چون از حرم بيرون مى آيد با يكى از همكلاسيهاى خود روبرو مى شود به او سلام مى كند او به عنوان ناشناس سلام او را عليك مى گويد.


109

حمزه او را با نام صدا مى كند او برمى گردد و به سيماى حمزه خيره مى شود و مى گويد؟حمزه توئى ؟حمزه مى گويد: بلى مگر چطور؟ او مى گويد: پس ‍ چشم تو چه شد؟تازه حمزه متوجه مى شود كه از عنايات حضرت معصومه سلام الله عليها چشم معيوبش شفا يافته او ديگر نه تنها تحقير نخواهد شد بلكه بعنوان فرد سعادتمندى كه مورد عنايت حضرت معصومه سلام الله عليها قرار گرفته پيش همگان عزيز و سرفراز خواهد بود و هنگامى كه به آذربايجان سفر كند يكى از معجزات خاندان عصمت و طهارت در آن ديار خواهد بود بويژه در ميان خويشان و آشنايان خود كه او را با چشم معيوب ديده بودند.

حمزه فعلا يكى از محصلين علميه قم است در مجالس و محافل شركت مى كند و با يك دنيا شور و شوق سرگذشت خود را بيان مى كند و از كريمه اهل بيت شكر بى پايان ابراز مى دارد.

گذشته از بيش از يكصد دانش پژوه آذرى كه قبلا حمزه را مى شناختند همان فيلم كذائى نيز موجود است . و شاهد زنده و مستندى از گذشته حمزه مى باشد.(161)


110
الان از اين شهر بيروم مى روم

يكى از افراد موثق از كسى كه توثيقش مى كرد نقل فرمود: در اوائل طلبگى در مدرسه فيضيه اقامت داشتم دو روز گرسنگى كشيدم ، ديگر طاقتم تمام شد به حرم مطهر حضرت معصومه عليهاالسلام مشرف شدم عرض كردم اى خاتون دو سرا حاشا به كرم شما كه من در كنار حرم شما دو شبانه روز گرسنه بمانم و شما توجهى نكنيد اگر قرار باشد كه اين چنين از من حمايت كنيد من همين الان وسائلم را جمع مى كنم و از اين شهر مى روم از حرم بيرون آمدم در صحن فرد ناشناسى به من رسيد و با من مصافحه كرد و چيزى در دستم گذاشت و گفت : اين مال شما است چون از او فاصله گرفتم نگاه كردم ديدم پانصد تومان است كه آنوقت پول بسيار زيادى بود به دنبالش دويدم كه ببينم عنايت بى بى بوسيله چه كسى به من رسيده است او را ديگر نيافتم به حرم مطهر مشرف شدم و از عنايت بى بى تشكر كردم و از گستاخى خود پوزش طلبيدم .(162)


111
داستان آيت الله حاج سيد محمد باقر ابطحى در ايام تحصيل

112

حضرت آيت الله حاج سيد محمد باقر موحدى ابطحى ، فرزند مرحوم آيت الله حاج سيد مرتضى موحدى ابطحى متوفى 1413 ه‍ كرامات و عنايات فراوانى از حضرت معصومه سلام الله عليها مشاهده كرده اند، منجمله فرمودند: هنگامى كه براى تحصيل به حوزه علميه قم مشرف شدم پدرم توسط عمه ام به من پيغام داد كه هر چه حواله كنى نكول نمى شود ولى من بنا داشتم كه نيازهاى خود را به احدى جز خداى تعالى و حضرت بقية الله الاعظم ارواحنا فداه اظهار نكنم و نمى خواستم از كسى قرض كنم ، در مسير راهم قصابى بود روزى به ايشان گفتم : دو سير گوشت بده كه پولش را فردا مى دهم گفت : گوشت را نيز فردا ببر اين حرف در من خيلى اثر گذاشت تصميم گرفتم حتى الامكان از كسى نسيه چيزى نگيرم يك روز شديدا دچار مشكل اقتصادى شدم شب را با نان خشك سپرى كردم شب بعد ده شاهى انجير گرفتم روز بعد احساس كردم كه زانوهايم مى لرزد ترسيدم كه به اهلاك نفس برسد و لذا شب به حرم مطهر حضرت معصومه عليهاالسلام مشرف شدم رفتم جلو در روبروى ديوار ايستادم و عرض كردم : عمه جان هر كس از خانه پدر فرار كند به خانه عمه اش پناه مى برد مرا پدرم به خانه عمه فرستاده تا در سر سفره عمه از فيوضات بى كرانش برخوردار باشم و من دو شب است كه چيزى نيافته ام بخورم ، در همين حال راز و نياز كسى از پشت دستهايش را بر شانه ام نهاد و مبلغى در حدود چهارصد تومان در دستم گذاشت و گفت بگير.

در آن ايام چهارصد تومان خيلى بود، بالاترين شهريه آن وقت 27 تومان بود با اين حال من نپذيرفتم و گفتم : اين را به كسى ده كه مستحق است ، عرض ‍ كردم بى بى جان اين پول تمام مى شود و بايد دوباره بيايم و از محضرتان تقاضا كنم ، طورى به من عنايت كن كه مستمر باشد به مدرسه برگشتم آن شب هم گذشت فردا از فرط گرسنگى به بقالى كه در كوچه مدرسه حجتيه بود مراجعه كردم 200 گرم برنج و مقدارى روغن نسيه گرفتم غذا مهيا شد اذان گفتند اول نماز را خواندم سپس سراغ غذا رفتم ديدم فضله موش روى پلو خودنمائى مى كند غذا را دور ريختم و مدتى استراحت كردم ، نزديك مغرب از مدرسه بيرون رفتم هنوز به حرم نرسيده بودم كه با يكى از آشنايان مصادف شدم كه از اصفهان مى آمد، يك كيسه سيب دستش بود آن را با يك بسته پول به من داد چون از گرسنگى بى تاب بودم همانجا نشستم و عبا را به سر كشيده تعدادى از سيبها را خوردم و بقيه را به حجره آوردم پولها در حدود يك هزار تومان بود. چهار سال بعد آن شخص را ديدم به من گفت : من در آن شب خواب ديده بودم كه شما در آسمان دعا و صحبت مى كنيد صبح به پدرم گفتم كه فلانى را در خواب ديدم كه توى آسمان صحبت مى كرد پدرم گفت : زود خودت را به قم برسان و او را درياب و لذا من از اصفهان حركت كردم و به قم آمدم و به خدمتتان رسيدم .(163)


113
دستگيرى حضرت معصومه عليهاالسلام از آقاى شيخ على نظرى منفرد

114

حجت الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ على نظرى منفرد كه از مدرسين و خطباى حوزه علميه قم هستند با يك واسطه نقل كرد از جد بزرگوارشان مرحوم حاج شيخ على نظرى متوفى 1366 ه‍ كه ايشان بعد از مراجعت از نجف اشرف در مدرسه خان اقامت داشته چند روز وسيله تغذيه پيدا نمى كنند گرسنگى شديدا بر ايشان فشار مى آورد تا جائى كه ناگزير مى شود پاهايش را جمع كند و بر دلش فشار بياورد كه كمتر احساس ‍ گرسنگى كند در آن شب يكى از افراد خير در نزديكى آن انبار سيد عرب مجلس اطعامى در منزل داشته است وقتى مهمانها مى روند او استراحت مى كند و در عالم رؤيا خدمت حضرت معصوم سلام الله عليها مى رسد بى بى برايشان تغير مى كند كه شما خودتان و مهمانهايتان سير شديد و به خواب رفتيد ولى آقاى حاج شيخ على در مدرسه خان از گرسنگى خوابش ‍ نمى برد، ايشان از خواب مى پرد و زود غذائى برمى دارد و به مدرسه خان مى رود و حجره آقاى شيخ على نظرى را مى پرسد و رؤياى خود را صادقه مى يابد.

مرحوم آقاى شيخ على افزوده بود كه آن شخص براى من ماهانه تعيين كرد كه هر ماه به من پرداخت كرد و من هرگز محتاج نشدم .(164)


115
سعى و كوشش مرحوم علامه سيد مرتضى رضوى قمى در تحصيل علم

مؤلف نجوم السماء گويد: مولانا العلامه سيد مرتضى نجفى رضوى قمى رضوان الله تعالى عليه از اكابر فقها و مجتهدين و اجله علماى ربانيين متولد 1268 در ابتداى تحصيل علم در خدمت دائى خود علامه سيد ابوالحسن رضوى و والد ماجدش عالم زاهد مولانا سيد مهدى شاه طاب ثراه تحصيل نمودند و والده ماجده ايشان در اكثر علوم و فنون و كتب درسيه مهارت بسيار داشتند در ابتداى تحصيل چنان حريص بر اكتساب علوم بود كه مكرر شنيده شده والد ماجدشان پس از گذشت مدت زيادى از شب امر به خواب مى كردند ايشان از خدمت پدر مرخص گشته در حجره خود را بسته مشغول مطالعه مى شدند و هميشه در فكرش اين بود كه اگر كسى غير از اين علوم حاصله اش علمى داشته باشد از او اخذ نمايد حتى اينكه از علماى اهل سنت نيز تحصيل علوم عقليه نموده اند.

در زمانى كه بسيار صغيرالسن بود كتاب جامع عباسى مى خواند روزى به خدمت علامه تسترى جناب سيد محمد عباس مفتى رسيدند جناب سيد پرسيد چه كتابى را مى خوانى جواب داد جامع عباسى مى خوانم و بزودى جامع مرتضوى تاءليف خواهم كرد سيد تحسين كرد و در نامه اى به والد او تبريك گفت كه چنين فرزند لايق و صالحى دارند.


116

در زمان اقامتشان در هند كه تقريبا پانزده سال داشتند كه اكثر علوم صاحب تصنيف و تاءليف بودند صاحب كتاب نجوم السماء كتابهاى آن بزرگوار را كه در صغر سن تاءليف كرده اند تا 23 كتاب نوشته اند سپس نوشته است اما كتبى كه در اوان تحصيل نوشته است بسيار است از جمله حاشيه بر قوانين و حاشيه اى بر رياض و حاشيه اى بر شرح لمعه است ولكن چون كمال اهتمام در كتمان و پنهان كردن فضائل خود داشتند و ابدا به كسى از تاءليفاتشان نشان نمى دادند معلوم نشد كه چقدر از تصانيف در عراق داشتند.

در سنه 1284 كه عمرشان قريب 15 سال رسيده بود همراه دائى بزرگوارشان به عتبات عاليات و مشاهد مشرفه عراق مشرف شدند و در هنگام مراجعت به وطن هرگز راضى نشدند و چنان شوق تحصيل داشتند كه اصرار رفقا براى مراجعت ابدا مؤ ثر نشد ناچار ماءيوس شده همگى مراجعت كرده و ايشان تنها براى تحصيل علم در عراق اقامت كردند و شب و روز اوقاتشان مستغرق تحصيل علوم شرعيه بود شنيده شد كه بعضى از اوقات شب طعام برايشان مى گذاشتند و ايشان مشغول مطالعه و فكر بودند تا اينكه يك دفعه ملتفت مى شدند كه صبح طالع شده و غذا همچنان مانده است .

و بعضى اوقات در اثناى مطالعه غذا هم ميل مى فرمودند و گاهى اتفاق مى افتاد لقمه را برمى داشتند و نظر بر اين كتاب كرده چنان محو در آن بودند كه لقمه به دهان نمى رسيد و مدتى طول مى كشيد تا به دهان برسد، از بعضى از ثقات شنيده شد كه ايشان در نجف رفيقى داشتند كه نان از بازار برايشان مى خريد اتفاقا به زيارت مخصوصه كربلا مشرف گشت جناب سيد علامه در اين مدت نانى نخريدند تا رفيق مذكور از زيارت مراجعت كرد ديد سيد به همان نانى كه از پيش مانده بود قناعت كرده ... و انصاف اين است كه شرح حالات آن سلاله اشرف كائنات از حيز امكان بيرون است جز اينكه گفته شود كه اين سيد بزرگوار پسر آن كس بود كه در شاءنش گفته شده :

كتاب فضل ترا آب بحر كافى نيست
كه تر كنى سر انگشت و صفحه بشمارى (165)


117
همراهان شيخ ابوالقاسم دزفولى را غارت كردند

شيخ ابوالقاسم انصارى دزفولى فرزند شيخ محمد باقر انصارى از علماء عاملين كه به زيور زهد و تقوا آراسته بود و از درس مرحوم شيخ مرتضى انصارى استفاده برده است . در حدائق الادب گويد: پدرم به دستور شيخ در خرم آباد فيلى بسبب درخواست رئيس ايشان به نام احمد خان به تعليم احكام شرعيه اشتغال داشت و وقايع اين سفر چنان زياد است كه شرح آنها بطول مى انجامد.


118

او پس از مدتى عازم بازگشت به نجف اشرف گرديد احمد خان دو نفر از نوكران خود را همراه وى گذاشت و اموال زياد از خمس و سهم امام عليه السلام و همچنين هدايا و تحفى به او داد تا به شيخ مرتضى انصارى برساند وى چون مقدار زيادى راه پيمود آن دو نفر كه به همراهش بودند گفتندش اگر مى خواهى به سلامت جان ببرى هر چه كه خان به تو داده با لباسهايت به ما تسليم نما و الا كشته خواهى شد شيخ هر چه به آنها نصيحت كرد تاءثيرى در آنان نبخشيد و تمامى آنچه را كه همراهش بود با لباسهايش بردند.

اين حكايت را براى ما مى گفت و گريه مى كرد و ما هم مى گريستيم مى گفت راهى كه به من نشان داده بودند گم كرديم و سه شبانه روز در صحراها و كوهها متحير و سرگردان بودم و راه را پيدا نمى كردم تا از شدت تشنگى و گرسنگى چنان ضعف بر من مستولى شد كه مدهوش بر زمين افتادم و دنيا در نظرم تيره و تار بود زمانى را با اين حالت گذراندم تا جائى كه از زندگى خويش ماءيوس گشتم .صداى زنگ حيواناتى به گوشم رسيد قدرت بر سخن گفتن نداشتم ناله و فرياد كشيدم چون شنيدند بر بالينم آمده مرا شناختند و خوراك و آب دادند و به همراه خود سواره به نجف آوردند ولى آن تشنگى در چشم من اثرات خود را بخشيد يعنى غبارى بر آنها پيدا شد وى در بازگشت به نجف اشرف به علت ضعف بينائى قادر بر مطالعه نبود و شيخ انصارى (قدس سره ) به او دستور داد منبر برود و مردم را موعظه كند و مرثيه خوانى حضرت ابا عبدالله عليه السلام كند و تا آخر عمر به همين منوال بود.او از نجف اشرف به قصد زيارت حضرت رضا عليه السلام رهسپار مشهد مقدس گرديد و در مراجعت در تهران اقامت نمود تا در سال 1280 در آن شهر به رحمت ايزدى پيوست ، جنازه اش را به نجف اشرف بردند.(166)


119
خاطراتى از ايام طلبگى سيد محمد عباس از احفاد سيد جزائرى و استاد صاحب عبقات

مؤلف كتاب نجوم السماء پس از بيان فضائل و مناقب علمى و عملى آن مرحوم بطور مشروح كما هو حقه خاطرات دوران تحصيل و طلبگى آن بزرگوار را از زبان خود آن مرحوم به تفضيل نقل مى كند كه مختصر و خلاصه آن در اينجا ذكر مى شود و آن بدين شرح است :


120

اما اضعف الناس سيد عباس تولدش در آخر شب شنبه سلخ ربيع الاول سنه 1224 هجرى است و چون از سن كودكى پا بيرون نهادم والد مرحوم مرا به مولوى عبدالقوى كه به صفت زهد و تقوا و ديانت موصوف بود سپرد وى پس از تلقين سوره فاتحه تا سه روز الف ، باء و تاء را درس گفت روز چهارم پندنامه سعدى را با ترجمه شروع نمودم مولوى گفت : اين نظم از شيخ مصلح الدين سعدى است .گفتم : آخوند پيش از اين نگفتى كه الف با تاء مال كيست خنديد و پسنديد و گفت : راستى اينكه اين را ما هم نمى دانيم ... در سن هيجده سالگى خانه حكيم ميرزا حسن خان براى تحصيل علم طب مى رفتم و كتابهاى نفيسى و شرح اسباب و قانون طبيب الملوك ميرزا عليخان را درس گرفتم و چندى نيز مطب باز كردم و به يارى خداوند متعال امراض صعب العلاج را معالجه كردم و اشخاصى چند را تعليم دادم كه طبيب شدند تا اينكه در كتب احاديث حديث : ((الطبيب ضامن ولو كان حاذقا)) به نظر رسيد و مرا بى قرار ساخت و يك دفعه دست از معالجه كشيدم ... و چون استادم عبدالقوى مذكور دم دروازه والد مغفور شب و روز مقيم و سرگرم تعليم اين بى مقدار و در فقر و استغناء نادره روزگار بود مرا نيز الفتى به درويشان و پارسايان و زهد و توكل پيدا شد و در آن اوان كتاب ابواب الجنان را شب و روز مطالعه مى كردم .

كتاب مصباح را در نزد مولوى عبدالقدوس شروع نمودم (وى كه عالم سنى بود) گاهگاهى كلمات اغوا و اضلال در ضمن صحبت خود مى گفت چنانچه روزى يكى از حاضران مجلس او پرسيد: مولانا سبب چيست كه سنيان به طرف مذهب تشيع بيشتر برمى گردند ولى شيعه را نديدم كه برگردد و سنى شود مولوى جواب داد كه : وجهش اين است كه مذهب اهل سنت پاك و طيب است و غذاى پاك برمى گردد فضله مى شود ولى فضله منقلب به غذا نمى گردد.

حقير با حداثت سن با تاءييد الهى گفتم : بنا به فرموده شما خليفه اول و دوم كه بدون شك پيش از اسلام كافر بودند به طهارت اسلام منقلب نشده اند چرا كه فضله به غذاى پاك انقلاب پذير نيست .مولوى در جواب متحير ماند.پس از آن پيش مولوى قدرت على كه تبحرش بر اكثر خلق معلوم و به بحرالعلوم موسوم است كتب منطق و حساب و فلسفه و هيئت و هندسه و همه دروس مرسومه بلاد را خواندم .

خلاصه تحصيلى كه مبتدى و متوسط و منتهى را كه مرا بايد و شايد از مولوى عبدالقوى و مولوى عبدالقدوس و مولوى قدرت على اتفاق افتاد و من بعد ابواب مدينه علم بگشاد و از يكى به ديگرى وصول و ترقى رو داد و در اين باب گفته ام :

در عرصه گاه علم كه خيلى وسيع بود
با ضعف و عجز پا چو نهاديم در مصاف

قدوسى و قوى لقب و قدرت على
از قاف تا به قاف رسيديم زين سه قاف

و يكى از تفضلات الهيه براى من اين بود كه از امراض بدنيه غالبا محفوظ و مصون ماندم و شوق تحصيل روز به روز در من بيشتر مى شد به حدى كه خوردن و آشاميدن و اصلاح سر را تضييع وقت مى دانستم و بيشتر نان خشك بدون خورش مى خوردم كه مانع مطالعه نشود.


121
رهائى از كيد زنان

122

و از عنايات ربانى و توفيقات يزدانى اينكه در عنفوان جوانى و اول بهار زندگانى كه موسم عيش و مستى و فصل هواپرستى مى باشد از فتنه زنان و كيد نسوان محفوظ ماندم و در آن ايام دختر تاجرى به سن چهارده سالگى كه متاع گرانبهاى حسنش به نقد جان ارزان بود وارد خانه ما شد و آن وقت من در اتاقى مشغول مطالعه بودم آن شوخ طناز پا را به زمين كوبيد به طورى كه صدايش دل را از دست زاهدان بربايد و من اصلا سر برنداشتم تا اينكه مدتى ايستاده ماند و پرده را مقدارى باز كرده و رخى چون پاره قمر برآورد كه پرتو شعشعه آن بر كتاب افتاد و من به او نگاهى نكردم وليكن حالى كه در اين مجاهده بر من گذشت فقط عالم السرائر مى داند پس چنان مى نمود كه كسى دل از سينه مى برد و نگاه را خواهى نخواهى بالا مى كشد:

دمى كه آن گل رعنا سر ايستاده مرا
قريب بود كه بويش دهد به باد مرا

خيال عشوه آن دلربا و خوف خدا
دل ضعيف در آن كشمكش فتاد مرا

ميان عشق و خرد طرفه جنگ در پيوست
كمك رسيد ز حق فتح دست داد مرا

و پس از آنكه آن ضعيفه در حباله نكاح بعض احباب درآمد و من نيز متاءهل شدم بارها اين سرگذشت را از راه استعجاب به اتراب نقل مى كرد.


123
خاطره جالبى كه در اجاره نشينى داشت

در ايامى كه بارشى عظيم اتفاق افتاد و خانه هاى مردم خراب شد و من از ترس خرابى خانه والدين عيال را برداشته خانه ديگرى را كرايه كردم و ظاهرا پيش از من پيرمردى صوفى مشرب در آن خانه مى نشست يك روز شخصى از مريدان او خالى الذهن دق الباب كرد من در را باز كردم چون مرا در سن جوانى ديد مطلبى كه به آن شيخ داشت اظهار نكرد خواست بگردد و برود گفتم مطلبت را بگو شايد از دست من نيز برآيد با تحقير به من گفت : بيمارى دارم تعويذ قرآنى يا دعاى زبانى براى او مى خواهم كه كار مشايخ است نه كار امثال شما من او را با اصرار نگه داشتم قرآن گشودم اين آيه برآمد:

((فاجائها المخاض الى جذع النخلة قالت ياليتنى مت قبل هذا و كنت نسيا منسيا فنادائها الا تحزنى الاية .

به آن شخص گفتم : ظاهرا زنى مبتلا به درد زايمان است كه او را از اين درد شفاى عاجل حاصل آيد و طفلى مبارك فال از او متولد شود به مجرد اين كلام يكه خورد و لبخندى كرده عذرخواست و تحقيرى را مبدل به توقير ساخت و گفت : مطلب همانست كه گفتى من بيمارى ندارم زن باردار سه روز است مبتلا به درد زايمان است بعد از آن چيزى پيشكش آورد قبول نكردم .

خلاصه حال من اين بود كه شبها در كنج خانه تنها به مطالب كتاب و خوض ‍ در مسائل دود چراغ مى خوردم .


124
داستان ملاقات با ميرجعفر مسيح

125

و در همان ايام جوانى ميرجعفر مسيح كه از امراء شهر بود از شنيدن بعضى حالات حقير مشتاق ملاقات با اين فقير گشته از من خواست كه به منزل او بروم حقير به خانه اش نرفتم و شعرى چند نوشتم و به نزد او فرستادم كه اين چند بيت از آنها است :

دوش پيغام مسيحا به مريضى گفتند
كه شد از بهر متاع تو خريدار مسيح

يعنى از لطف ترا مى طلبد عيسى تو
اى خوشا درد كه دارد سر بيمار مسيح

گفت من خاكى و وى به سپهر چارم
دارد از خسته دلان دورى بسيار مسيح

من بيمار چسان تا به مسيحا برسم
چه عجب آيد اگر بر سر بيمار مسيح

در سن هيجده سالگى به خدمت با بركت علامه زمان قبله ايمان جناب مولانا سيد حسين رسيدم و اكثر كتب فقه و حديث و كتب درسيه را در خدمت ايشان گذرانيدم و الحق كه آن جناب حق تعليم بر من و بلكه جميع علماء اين زمان دارد.

زو يافت رواج مذهب آن كرام
من نيز به خدمتش برآوردم نام

يعنى كه به جنگ دشمنان حيدر
عباس علمدار و حسين است امام

و مرا در اكثر علوم استناد و اعتماد به آن جناب است .

و من تا بحال خود را به حسابى نمى گيرم و مى دانم كه اگر مرا به خود واگذارند سليقه كوت كشى ندارم تا چه رسد به مناصب عليا.

نيم دستار تا بر سر گذارند
كم از نعلم كه پا بر سر گذارند

لكن پروردگار جليل بفحواى تعز من تشا عزت و شرفى عطا كرد و به مؤ داى : ان مع العسر يسرا تنگدستى و شدت را به فراخى و رخا مبدل ساخت كه مجملش آنست چون عسرت و تنگى معاش بغايت رسيد اكتساب مال دنيا از راه حلال واجب شد.


126
پس از محرومى از طبابت به منصب قضاوت رسيد

127

روزى نزد يكى از اعيان روزگار كه در فن طبابت سررشته اى داشت رفتم او از من امتحان خواست و گفت : چيزى از تو مى پرسم گفتم از يك مسئله امتحان حاصل نمى شود چون اگر جواب با صواب گفتم دليل كمال من نيست شايد از ديگر مسائل جاهل باشم و اگر خطا كردم دليل نقص من نيست چون احتمال هست كه در ساير مسائل كامل باشم و از همين يك مسئله غافل باشم .گفت : بارى بگو كه امور طبيعيه چند است ؟گفتم هفت است و بدون رعايت ترتيب شمردم گفت : خطا كردى چون با ترتيب نشمردى گفتم : ترتيب در اين مقام از واجبات نيست و سؤ ال تو از كميت محض بود نه از كيفيت و ترتيب .چه على خواجه چه خواجه على .آن طبيب با خشونت و غلظت حرفهاى ناشايسته بر زبان آورد و بانگى زد من هيچ نگفتم و برخاستم و رفتم زمانى نگذشت كه آن مرد مبتلاى جوشش دهان گرديد و در مدت كمى كار به جائى رسيد كه دهنش گنديده شد و اطباء از معالجه اش عاجز شدند و در آخر هلاك شد خلاصه چون گره از كار من نگشود عسرت به نهايت رسيد كه يكباره در دهه محرم لباس سياه به دستم نيامد شخصى در اين باب متعرض و متعرض من شد در جوابش گفتم :

من ز دست زمانه دل تنگم
روز و شب با سپهر در جنگم

نشوم گه سفيد و گاه سياه
يعنى از دوستان يكرنگم

به هر حال روزى در بين راه اين دو بيت به خاطرم رسيد:

اى خدا تا به كجا هرزه درا خواهم بود
تا به كى مدح سراى امرا خواهم بود

منكه جز درگه تو هيچ درى نشناسم
گر برانى ز در خويش كجا خواهم بود

چون اين كلمات را به خلوص و در حالت اضطرار بر زبان آوردم چون تير به هدف اجابت رسيد... به اشاره سيد علامه استاد دام ظله نام اين بى بضاعت در سلك مدرسين قرار گرفت و جماعتى از طلبه دور مرا گرفتند و تا سه سال شغل مدرسه بود و بعد از آن نواب امين الدوله امداد حسين خان بهادر به اقامه نماز جماعت در مسجد شاهى دعوتم كردند.پس از آن تجويز منصب افتاء محكمه وزارت برايم نمود گرچه اين منصبى است من حيث الدين و الدنيا خطير و ضررش كثير است اما من حيث الدين : فالمفتى على شفير جهنم .

و اما از حيث دنيا:

فان سلم الانسان من سوء نفسه
فمن سوء ظن المدعى ليس تسليم

بالاخره استشاره و استخاره از خدا و خاصان خدا نموده :

در اين درياى بى پايان در اين طوفان شورافزا

دل افكنديم بسم الله مجريها و مرسها

و تا اوان تحرير اين ترجمه كه سنه 1263 هجرى است مبتلاى اين بلا هستم اللهم حول حالى الى احسن الحال ...

(تا اينكه مى فرمايد:) من از قبول اين امر كراهت داشتم ولى جناب سيدالعلماء (استادش ) فرمودند: كه هرگاه صاحبان عفت و امانت و اهل دين و ديانت بنا بر احتياط از اين كار دست بكشند آنوقت ظالمان و خائنان متصدى آن شده بيكسان را بكشند و شريعت غراء از بين رفته و امر حق باطل شود پس ناچار رضا به قضا داده آن را اختيار كردم .انتهى


128

مؤلف نجوم السماء تاءليفات اين بزرگوار را تا يكصد و سى كتاب در علوم مختلفه ذكر كرده است كه يكى از آنها به نام (دليل قوى ) است كه آنرا براى خاطر معلم مكتبى خود در صغرش نوشته است .


129
به جهت خدمت به سادات عاقبت بخير شد

و قصه اش از اين قرار است كه مولوى عبدالقوى كه از اهل سنت و جماعت بود در خدمت جد بزرگوار ايشان بود و تعليم بعضى از اعمام آن حضرت به وى تعلق داشت و بعد از آن براى تعليم و تربيت آن جناب ماءمور شدند وقريب شصت سال در اين آستان ماندند و خدمت كردند تا اينكه يك مرتبه بر بستر بيمارى افتادند و نوبت احتضار رسيد در همان حال در خواب ديد كه كسى به اميرالمؤمنين عليه السلام مى گويد: اجب رسول الله صلى الله عليه وآله مى گويد ديدم رسول خدا در يك جانب با فرزندانش ‍ حسن و حسين تشريف دارد و در يك گوشه صديقه كبرا فاطمه زهرا است آن وقت اميرالمؤمنين از جانب رسول خدا به من خبر مى دهد كه :

((يا هذا لا تخف و لا تحزن و انا لك اضمن الدار الاخرة او الجنة جزاء الما خدمت ذريتى و احسنت اليهم .

يعنى اى مرد مترس و غم مخور من براى تو در روز آخرت ضامن هستم و ضمانت بهشت مى نمايم و اين در عوض آنست كه خدمتگذارى ذريه و اولاد من نموده اى و احسان و نيكى به ايشان كرده اى .


130

پس بيدار شد و در خود از بيمارى اثرى نديد پس از ديدن اين خواب هر كس از او مى خواست كه ترك تسنن كرده و شيعه شود او قبول نمى كرد ولى مرحوم سيد محمد عباس در كتاب ((روايح القرآن )) بعد از ذكر اين حكايت نوشته است كه اگر اين خواب راست است حتما اين مرد پيش از مرگ شيعه خواهد شد.چنانكه در سنه 1260 هجرى يعنى دو سال پس از اين حكايت باز بيمار افتاد آن بزرگوار مى فرمايد در آن هنگام اين رساله را نوشته پيش او بردم و آن خواب را نيز به يادش آوردم بعد از مطالعه اين مقاله و خواندن رساله مرا در خلوت طلبيد و اقرار به عقائد حقه نمود باز از آن مرض شفا يافت و پس از پنج ماه در بيست و دوم ماه مبارك رمضان از اين عالم رحلت كرد شب وفاتش شب وفات اميرالمؤمنين و شب دفنش شب قدر شد.(167)


131
عالم جليل سيد على اكبر جزائرى پدر مرحوم سيد عباس جزائرى

مرحوم سيد محمد عباس شرح مفصلى از خصوصيات اخلاقى و فضل و كمال و علم و دانش و زهد و تقواى والد بزرگوارش مرحوم سيد على اكبر جزائرى نوشته است در آخر مى نويسد: در اواخر عمر مبتلا به عسرت و تنگدستى بود ولى دامن صبر و شكيبائى از دست نداد و به نان خشك قناعت مى كرد و شكر خدا بجاى مى آورد كتاب لسان العجم كه كتاب بى نظيرى است از افادات جناب ايشان است ... در روز پنجشنبه دهم رجب كه روز تولد حضرت امام جواد عليه السلام است داعى حق را لبيك گفت و قطعه تاريخ وفاتش چن بيت ثبت گشته است :

چون جناب والد والا مقام
آسمان عز و شاءن و احترام

حضرت سيد على اكبر لقب
آنكه بوده نيك نام اندر انام

با لباس كهنه و با نان خشك
تر زبان از شكر حق بودى مدام

خامه تاريخ وفاتش زد رقم
شد مقيم گلشن دار السلام

غزلى كه بعد از وفات به دستخط آن مرحوم بدست آمد چند شعر از آن ثبت مى گردد:

تا خيمه كبود زمين آسمان بود
صد كس خراب حال و يكى كامران بود

با دلق پاره پاره و نان جوين بساز
خوشنودى حبيب در اين و در آن بود

پا در ركاب باش كه عمر سبك عنان
مانا بشكل تير رها از كمان بود

مشكل شده است جنبش مژگان بمن على
بيمار عشق بين چقدر ناتوان بود(168)


132
كيفيت تحصيل مرحوم شيخ محمد حسين عاملى و مجاهدات او در اين راه

133

صاحب اعيان الشيعه مى نويسد: شيخ محمد حسين بن هاشم عاملى كه در بلاد عرب رياست اماميه و مرجعيت عامه به او رسيد و اموال فراوانى به دست او به فقرا و نيازمندان داده مى شد و خود از آن اموال به قدر ضرورت صرف مى كرد و پس از وفاتش خانه و عقارى از او نماند پدرش مرد فقيرى بود در كاظمين كه مى خواست از وجود فرزندش براى كمك به مخارج زندگى استفاده نمايد به همين جهت راضى نبود او درس بخواند ولى شيخ كه عاشق علم بود بطور پنهانى از پدر شروع به خواندن نمود و در همان دكانى كه به پدرش در كسب كمك مى كرد در ضمن قرآن را ياد گرفت و از بعضى از اهل علم پرسيد راه ياد گرفتن علم و طلبه شدن چيست ؟او كتابى را معرفى كرد به نام ((اجروميه )) گفت : اول بايد آن را خواند شيخ از آن عالم خواهش كرد كه آن كتاب را براى او بنويسد تا او بخواند پس آن عالم كتاب را نوشت در همان دكان كتاب را مى خواند چون پدرش از درس خواندن او آگاه شد بر او غضبناك شده كتك زد و گفت : اين كار مانع كسب تو خواهد شد و سخت مانع خواندن او شد ولى او با اين حال مخفيانه و در غياب پدر درس را مى خواند و چون آن كتاب را تمام كرد به استادش گفت : حال چه بايد كرد؟ استاد او را به مسافرت نجف اشرف هدايت كرد پس حيوانى را كرايه كرد و بسوى نجف اشرف حركت كرد بدون اطلاع پدر و بدون داشتن پول و خرجى جز اجرت كرايه مركب سوارى و در بين راه مسافرين غذاى او را مى دادند تا اينكه او را وارد نجف كردند، او داخل صحن شريف شد و در آنجا نشست تا موقعى كه مردم از حرم محترم برگشته بسوى خانه هايشان رفتند و او تنها ماند خادمهاى صحن خواستند او را خارج كنند او داستان خود را به آنها بيان كرد پس خدام به او ترحم كرده حجره اى دادند و شام برايش آوردند و او را به طلبه ها معرفى كردند و در همان حجره مشغول خواندن درس شد و زندگى او بوسيله دعوت و ميهمانى اين و آن و صدقه به سختى مى گذشت و با روشنائى چراغهاى مستراح مطالعه مى كرد و با جديت تمام در خواندن درس و كسب علم كوشش كرد تا به جائى رسيد كه در علم و فضل مشهور شد و به مقام مرجعيت رسيد و اموال فراوان به دستش مى رسيد كه همه اش را به طلبه علم مى داد و خودش با كمال سادگى و بى آلايشى زندگى مى كرد و در عبادت كوشا بود و در نماز ركوع و سجود را بسيار طول مى داد و اگر كسى يك مرتبه با او نماز مى خواند ديگر با او نماز نمى خواند به او عرض كردند: مگر نه اين است كه در روايت وارد شده است كه امام جماعت حال اضعف نمازگذاران را رعايت نمايد؟

پاسخ داد: در ميان نمازگذاران كسى از من ضعيف تر نيست .

و هيچ وقت زيارت اماكن مقدسه و عيادت مرضى و حضور در تشييع جنائز از او فوت نمى شد و در ميان اهل نجف شهرت داشت كه مى گفتند: شيخ محمد حسين بيمارى اشخاص را پيش از كسان او مى داند.

بعضى از خدام حرم شريف به يكى از اهل علم جسارت كرده بود چون اين خبر به آن بزرگوار رسيد رئيس آنها را كه از اشراف آن زمان بود خواست و او را تهديد كرد و فرمود: اگر از اين گونه اعمال جلوگيرى نكنى دستور مى دهم شبانه تو را از نجف خارج كنند.

سپس به منزل او رفت و از او عذر خواست و فرمود: خواستم خدام را ادب نمايم بوسيله تو.رئيس گفت : امر شما را اطاعت مى كنم .

آن بزرگوار به هيچ وجه و عذرى درس را تعطيل نمى كرد حتى روز وفات مرحوم شيخ انصارى درس را تعطيل نكرد و چون به او عرض كردند چرا تعطيل نمى كنيد.فرمود: ما درس مى خوانيم ثواب آن را به روح پاك شيخ هديه مى كنيم .

در اواخر عمر شريفش چشمش ضعيف شد مطالب را با قلم درشت مى نوشت و چون ضرر داشت و برايش سخت شد همسرش كتاب را مى خواند او مى نوشت .

از تاءليفات او است ((هداية الانام الى شرايع الاسلام )) كه بيست و پنج جلد است در هنگامى كه مشغول نوشتن بود در شب 11 محرم الحرام 1308 در نجف وفات يافت و در مقبره مرحوم سيد جواد صاحب مفتاح الكرامه دفن شد رحمة الله عليه .(169)


134
ملاصدرا و كوششهاى او در راه علم و خداشناسى

مرحوم ملاصدرا (حكيم الهى ) در اوان طفوليت به مكتب خانه ملا احمد مى رفته و مى گويند چون پدر او بازرگان و صاحب مكنت بوده و گويا يگانه فرزند نيز بوده لذا در تربيت فرزند خويش دريغ نداشته و استاد را به هر عنوان كمك شايان مى نمود.حافظه قوى صدرا چنان استاد را تحت تاءثير قرار داده بود كه او از دل و جان شيفته شاگرد بوده .


135

استاد روزى پدر صدرا را ديد و به او گفت : كه براى رفع زخم چشم از فرزندت صدقه بده و از خدا بخواه كه آن طفل را در كنف حمايت خود حراست نمايد چون طفلى به اين اندازه خوش استعداد و باهوش نديده ام اگر او دنبال درس را بگيرد شيخ بهائى خواهد شد.

چون در شيراز براى او معلم شايسته وجود نداشته و از طرف ديگر اينكه در غربت بهتر مى شود به كسب علم پرداخت ، صدرا را روانه شهر اصفهان مى كنند كه در حوزه وسيع اصفهان بتواند تحصيل كند.

و چون در خانه بودن موجب آسايش و رفاه است و علم با رفاه چندان سازگار نيست و نوعا طلابى كه به مقام والا نائل مى شوند كه در غربت بوده و از جهت امكان مالى در عسرت بوده اند.


136
سختى هائى كه در ايام تحصيل ديده

لولا المشقة ساد الناس كلهم
الجود يفقر و الاقدام قتال

اگر مشقت و سختى نبود مسلما همه مردم به بزرگى مى رسيدند. جود و سخا و بخشش فقر و اقدام كشته شدن را به دنبال دارد.

مرحوم شيخ بهاء در اولين برخورد با ملاصدرا او را به شاگردى پذيرفت او در همان اوائل امر توجه استاد را به خود جلب كرد و در درس شيخ بها شاخص بود و در فراگيرى نكات و رموز قرآن علاقه زيادى داشت و استاد را در مطالب علمى سرگرم و به تفكر وامى داشت ، به طرف حكمت و فلسفه رو آورد و به درس مرحوم ميرداماد راه پيدا كرد و مورد توجه اين استاد نيز واقع شد.


137

شيخ بهائى در پيش شها عباس از نبوغ فكرى صدرا سخن به ميان آورده بود و او را پيش شاه بر همه طلاب علوم دينى در اصفهان در رشته هاى گوناگون ترجيح داده بود و اين امر شاه را واداشت كه با صدرا ملاقات كند ولى صدرا با ملاقات شاه هيچگونه اظهار تملق نكرده بود و يكى از مسائل عام البلواى آن زمان مسئله تقليد بود كه ملاصدرا را حتى در ميان مردم عامى معروف كرده بودند و به شاه نيز گفته بودند كه او مخالف تقليد است چون صدرا مى گفت : بايد مردم عوام از كسى تقليد كنند كه داراى تقوا و مؤمن و عالم به احكام اسلام و مجتهد در مسائل دينى بوده باشد.و چون شاه عباس به درس شيخ بهائى كرارا رفته بود آنجا نيز ملا صدرا را ديده و آشنا شده بود.


138
گرفتارى او در ايام تدريس

قشريون كه پافشارى مى كردند ملاصدرا از اصفهان خارج گردد چون مخالف تقليد متهم شده بود و ديگر اينكه بايد او از حكمت و عرفان دست بردارد و توبه كند.ولى ملاصدرا اصرار داشت كه او كارى نكرده است كه مستوجب تكفير باشد مع الوصف علماى قشرى اصفهان بر عليه او شوريدند و از شاه خواستند كه درس او تعطيل و از اصفهان اخراج گردد.

شاه در مقابل آن همه سر و صدا خاتم بيك ملقب به اعتماد الدوله وزير را پيش صدرا فرستاد كه او ديگر درس نگويد و از اصفهان نيز خارج گردد بدين جهت صدرا از اصفهان خارج و به طرف قم حركت كرد و پس از چند روز استراحت در قم به چهار فرسخى قم (كهك ) حركت نمود.

و در حين خروج از اصفهان شاه عباس براى صدرا پنج هزار تومان عباسى فرستاد و صدرا هم چون نمى توانست آن پول را كه مرشد اكمل داده بود رد نمايد آن را قبول كرد و راهى كهك شد.صدرا در آن قريه دور افتاده با نبود وسائل مطالعه و كتاب هاى علمى بى اندازه در مضيقه قرار داشت و اين اوقات فراغت براى او اين امكان را داد كه در اطراف عقايد خود كاملا به بررسى و انديشه پردازد تا اينكه عرفان شيعى را روى پايه محكم و استوارى پى ريزى نمايد تا بر اساس فلسفه و علم بتوان از آن دفاع كرد.(و از براى حل مشكلات علمى به شهر قم مى آمد و از قبر مقدس و حرم محترم حضرت معصومه استمداد مى نمود) و پس از ورود او به كهك طلاب علوم دينى و دوست داران حكمت و فلسفه از اطراف به قريه كهك سرازير شدند و بر وجهه و جلال او افزوده شد منجمله صاحب شوارق و مرحوم فيض ‍ كاشانى كه ساليان دراز از محضر او كسب فيض كردند.


139
صدرا در قريه كهك قم

140

صدرا مدت هفت سال تمام در كهك قم مشغول رياضت و تدريس و تفحص و غور در مطالب عاليه عرفانى بوده و در اين گير و دار كسانى بودند كه وجود پربركت صدرا را مغتنم شمرده و به هر طريقى مى خواستند وى را دوباره به حوزه علميه بزرگ برگردانند تا اينكه سال 1021 هجرى قمرى (الله وردى خان ) حاكم فارس را وادار مى كنند كه به نحوى صدرا را از كهك به شيراز برده و دوباره از وجود پربركت او استفاده نمايند و چون مدارس ‍ دينى شيراز متوليان خاصى داشته و شايد احيانا محدوديتى براى صدرا بوجود مى آمد الله وردى خان از مايملك خود مدرسه اى را براى ملاصدرا مى سازد و او را متولى شرعى آن مدرسه مى كند و آن مدرسه را با تمام موقوفات در اختيار ملاصدرا قرار مى دهد و هنوز هم آن مدرسه به نام مدرسه خان مورد استفاده قرار دارد و شايد درخشانترين دوره هاى علمى شيراز در همان زمان باشد كه صدرا در آن مدرسه تدريس مى كرده است كه حوزه علميه شيراز حوزه هاى ديگر منجمله حوزه بزرگ علمى اصفهان را تحت الشعاع خود قرار داده است .

با اين اقدام الله وردى خان و با علاقه اى كه خود شاه عباس به اين عالم و حكيم بزرگ داشت و با يارى خداى قادر متعال صدرا در شيراز بر اريكه تدريس تكيه زد و در مدرسه خان علاوه بر نشر حكمت و عرفان فقه و اصول و ادبيات و علم نجوم ، حساب و هندسه - علم زمين شناسى و جانورشناسى و گياه شناسى كه از اصفهان سرچشمه مى گرفت تدريس ‍ مى كرد و دوره صفويه در آن زمان خيلى جلوتر از اروپا و غرب در اين مسائل حركت مى كرد و صدرا نيز خود مشوق آن رويه و طرز فكر بود و سعى بليغ در نشر آن داشت .

اين مطالب را شخصى به نام ((توماس هربرت )) انگليسى در سياحت نامه خود كه از آن مدرسه در شيراز ديدن كرده نقل كرده است .

مى گويد: آخوند ملاصدرا براى قبول كردن شاگرد چهار شرط قائل است كه اولا در صدد كسب مال و جاه نباشد و ديگر مرتكب منكرات نباشد و ديگر تقليد از هر كس بدون شناخت انجام ندهد.

مى گويند مرحوم ملاصدرا در شبانه روز بيشتر از يك وعده غذا نمى خورد.(چنانچه بوعلى سينا نيز گفته : و اجعل طعامك كل يوم وحدة ).

ملاصدرا مى گويد هنگامى كه در كهك قم بودم براى تزكيه نفس مى كوشيدم و در حال تنهائى به فكر فرو مى رفتم و معلوماتى كه فرا گرفته بودم از نظر مى گذراندم من كوشش مى كردم كه با سوز علم و ايمان به اسرار هستى واقف شوم تا اينكه در اثر اخلاص و تزكيه نفس قلبم روشن شد و درهاى عالم ملكوت كه جايگاه ارواح مجرد است بروى من باز شد در آن هنگام به اسرار جهان الهى پى بردم و چيزهائى را بدست آوردم كه در آغاز تصور هم نمى كردم .من در آن عالم تنهائى نه فقط به رموز الهى پى بردم بلكه قسمتى از آنها را ديدم كه نمى توانم بر زبان بياورم زيرا تمام مشهودات را نمى توان توصيف كرد ولى مسموعات را مى توان نقل نمود و اين نكته جزو مسلمات اهل عرفان است .


141

ملاصدرا در بيان كلمات خود در مطالب عرفانى و فلسفى و تفسير به احاديث بى شمارى از پيامبر خاتم و ائمه معصومين تمسك و توسل مى جست و روايات پرارجى را از آن خاندان نقل كرده است .


142
بيان امام خمينى درباره ملاصدرا

روزى امام امت (آيت الله خمينى ) قدس سره در پاسخ بعضى از افراد ساده لوح فرمودند: (ملاصدرا ما ملاصدرا) و ملاصدرا مانند ابناء اين زمان از خدا دور نبوده تا در فكر جمع مريد باشد او حقايق را دنبال كرده و دو پهلو هم حرف نزده تا اين كه دشمن براى خود درست كرده كه او را از اصفهان بيرون كردند.او در نوشتهايش در صدد چيز ديگر است كه اگر كسى اهل آن نباشد نمى تواند درك آن را داشته باشد شما ملاحظه مى فرمائيد كه او در تمام كتب بى شمارش از سيره خلفاء يا از طريق آنها مطلبى را ذكر نموده است و اين يك نحوه سبك خاص او مى باشد...


143
ملاصدرا با چه گروههائى مخالف بود

ملاصدرا با دو گروه سخت مخالفت مى كرد.يكى از آنها فرقه صوفيه است كه علم را حجاب مى دانند و به صرف رياضت اكتفا مى كنند و مى گويند كسب حقيقت فقط از راه عشق امكان پذير است او فرموده است كسى كه حكم عقل را انكار كند در واقع درهاى ارتباط با خداى متعال را بر روى خود بسته است .

گروه دوم علماى قشرى هستند كه آنها صدرا را متهم به تصوف كردند و حال آنكه صدرا يك حكيم عارف و فيلسوف بود كه هم از صوفيه و هم از قشريون بيزار بود و علماى آن دوره چه قبل از صدرا و چه بعد از صدرا مخالف طريقه صوفيه بودند، منجمله ميرفندرسكى و ميرداماد در رواشح و شيخ بهاء و شيخ حيدرآملى و مرحوم فيض و مرحوم لاهيجى فياض ‍ صاحب شوارق و ديگران بودند.


144
عقيده ملاصدرا در هدف از تحصيل علم

ملاصدرا مى گفته كه تحصيل علم بايد براى پيوستن به خداوند باشد و اگر كسى علم را براى تحصيل مال و جاه كسب بنمايد بسيار خطرناك است .

بد گهر را علم و فن آموختن
دادن تيغ است دست راهزن

تيغ دادن در كف زنگى مست
به كه افتد علم ناكس را بدست


145
علم و مال و منصب و جان و قران
فتنه آرد در كف بدگوهران

آنچه منصب مى كند با جاهلان
از فضيحت كى كند صد ارسلان

چون قلم در دست غدارى فتاد
لاجرم منصور بر دارى فتاد


146
ملاصدرا و وفات او در سفر حج بيت الله الحرام

مرحوم ملاصدرا مقيد بود كه آداب و سنن و احكام اسلامى را كاملا انجام بدهد لذا با آن همه زحمات و مشقات مسافرتهاى آن زمان هفت مرتبه به زيارت خانه خدا به مكه مكرمه مشرف شده كه در سفر آخر در بين راه مريض شد و در مراجعت از مكه در شهر بصره جان به جان آفرين تسليم كرد و در همانجا به خاك سپرده شد وى در اوان جوانى علاقه زيادى به بصره داشته و مدتى آنجا زندگى كرده است .


147
بخش سوم : زهد، تقوا، اخلاص و ساده زيستى

148
تصويرى از ساده زيستى حاكمان دينى

مفضل گفت : سالى در حج به هنگام طواف خدمت امام جعفر صادق عليه السلام بودم در اثناى طواف امام نگاهى به من كرده فرمود: چرا اينگونه اندوهگين و رنگ پريده اى ؟گفتم : فدايت شوم بنى عباس و حكومتشان را مى بينم و اين مال و اين تسلط و اين قدرت و جبروت اگر همه در دست شما بود ما هم با شما در آن سهيم بوديم .

امام فرمود: اى مفضل بدان اگر حكومت در دست ما بود جز سياست شب (عبادت اقامه حدود و حقوق الهى و حراست مردم ) و سياست روز (سير كردن و رسيدگى به مشكلات مردم و جهاد و رفع ظلم ...) و خوردن خوراكهاى خشن و نامطبوع و پوشيدن لباسهاى زبر يعنى همان روش ‍ اميرالمؤمنين چيزى در كار نبود كه اگر در حكومت دينى جز اين عمل شود پاداش آن دوزخ خواهد بود.متن روايت اين است :


149

((قال المفضل كنت عند ابى عبدالله عليه السلام بالطواف فنظر الى و قال : لى : يا مفضل مالى اراك مهموما متغير اللون قال : فقلت له جعلت فداك نظرى الى بنى عباس و ما فى ايديهم من هذا الملك و السلطان و الجبروت فلو كان ذلك لكم لكنا فيه معكم ، فقال : يا مفضل اما لو كان ذلك لم يكن الا سياسة الليل و سياحة النهار، اكل الجشب و لبس الخشن شبه اميرالمؤمنين و الا فالنار.(170)


150
دقت حضرت على عليه السلام در مصرف بيت المال

ابن ابى الحديد نقل كرده است كه طلحه و زبير شبى بر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام وارد شدند از براى شكايت و گله نمودن از اينكه چرا آنها را مانند خلفاى گذشته ملاحظه نمى نمايد و به آنها زياده از آنچه به ديگران مى دهد نمى دهد، ديدند آن حضرت چراغى در پيش رو و دفترى در جلو خود دارد و نظر مى نمايد تا اين دو نفر وارد شدند چراغ را خاموش ‍ نمود آنها علت خاموش كردن چراغ را پرسيدند حضرت فرمود: اين چراغ از بيت المال مسلمين است و اين دفتر نيز محاسبه بيت المال آنها است لذا آن را در مصرف بيت المال مسلمين بايد سوزانيد و چون شما به ديدن من آمده ايد روشن گذاشتن آن خيانت در مال مسلمين است بدين جهت او را خاموش كردم .آنها با شنيدن اين سخن از گفتن مطالب خود پشيمان شدند و بدون اظهار مطلب بيرون رفتند و عازم مكه شدند و عايشه را وادار كرده و تحريك نمودند به خونخواهى عثمان و جنگ جمل را برپا كردند...(171)


151
مجازات خوردن بيت المال

در ناسخ است كه پيغمبر را غلامى بود به نام كركره كه مركب حضرت را نگه دارى مى كرد در جنگ خيبر و جمع غنايم از دنيا رفت رسول خدا وقتى خبر فوت او را شنيد فرمود او اهل آتش است چون بار او را گشودند گليمى پشمى افزون از سهم خود از غنيمت برداشته بود حضرت فرمود به واسطه همين گليم خود را اهل دوزخ قرار داد.

و نيز در جنگ خيبر يكى از صحابه از دنيا رفت چون بعرض آن حضرت رسانيدند فرمود: بر وى نماز مگذاريد چون او در غنائم خيانت كرده است و رنگ حضرت دگرگون شد چون او را جستند چند مهره از مهره هاى يهود در ربوده بود كه افزون از دو درهم ارزش نداشت .

پس اى برادر عزيز ملتفت باش و از خوردن وجوهات و بيت المال مسلمين بيش از حق خود بپرهيز.(172)


152
چند روايت

153

از اصبغ ابن نباته مروى است كه : على عليه السلام فرمود: داخل شدم به بلاد شما با همين لباس هاى كهنه و اسباب و شتر سوارى خود، و اگر از بلاد شما بيرون روم و با خود ببرم زياده از آنچه آورده ام بدانيد كه در بيت المال خدا و مال مسلمانان خيانت كرده باشم .(173)

و از احنف بن قيس مروى است كه وقتى به نزد معاويه رفتم از شيرينى و ترشى چندان نزد او آوردند كه تعجب كردم بعد از آن طعامهاى رنگارنگ در سفره او چيدند كه من نام آنها را ندانستم و يك يك را از او پرسيدم و او جواب مى داد چون معاويه طعام خود را وصف نمود مرا گريه درگرفت ، گفت : چرا گريه مى كنى ؟گفتم : به يادم آمد كه شبى در خدمت على عليه السلام بودم وقت افطار شد آن حضرت مرا تكليف ماندن كردند، پس ‍ انبانى سر به مهر حاضر كردند، گفتم : اين چه چيز است ؟گفت : سويق جو است .گفتم : ترسيدى كه از آن بردارند يا بخل كردى كه چنين سر آن را مهر كرده اى .

فرمود: نه اين و نه آن بلكه ترسيدم كه حسن و حسين آن را به روغن يا به زيت بيالايند.گفتم : مگر حرام است ؟فرمود: نه ولكن واجب است بر امامان و پيشوايان عادل كه قسمت خود را بردارند به قدر ضعيفترين مردم تا فقير را از جاده بيرون نبرد.

معاويه گفت : ذكر كردى كسى را كه احدى فضل او را انكار نتواند كرد.(174)

حضرت رسول خدا صلى الله عليه وآله در مرض موت به ياد آورد كه چند دينار طلا از بيت المال پيش عايشه است دستور داد آنها را (كه هفت يا نه دينار بود) آوردند حضرت آنها را در دست گرفت و فرمود:

((ما ظن محمد لو القى الله و هذه عنده )).

چه گمان مى برد محمد اگر خدا را ملاقات كند و اموال فقرا پيش او مانده باشد.به حضرت على دستور داد پولها را ميان فقرا تقسيم نمايد.(175)

عثمان بن حنيف والى بصره از جانب حضرت على عليه السلام بود و حضرت در نامه اى به او چنين نوشت :


154

((اما بعد يابن حنيف فقد بلغنى ان رجلا من فتية اهل البصرة دعاك الى مادبة فاسرعت اليها يستطاب لك الالوان و تنقل اليك الجفان و ما ظننت انك تجيب الى طعام عائلهم محفو و غنيهم مدعو فانظر الى ما تقضمه من هذا المقضم فما اشتبه عليه علمك فالفظه و ما ابقيت بطيب وجوهه فنل منه ، الا و ان لكل ماموم اماما يقتدى به و يستضيى ء بنور علمه الا و ان امامكم قد اكتفى من دنياه بطمريه و من طعمه بقرصيه الا و انكم لا تقدرون على ذلك ولكن اعينونى بورع و اجتهاد و عفة و سداد)).(176)

اى پسر حنيف به من رسيده است كه جوانى از اهل بصره ترا به مهمانى دعوت كرده است و تو هم اجابت نموده اى و در آن مهمانى غذاهاى لذيذ گوناگون براى تو آماده كرده اند گمان نداشتم كه تو چنين مهمانيها را اجابت نمائى و حاضر شوى بر سر سفره گروهى كه فقراى آنان محروم و اغنيايشان مدعو باشند به لقمه اى كه از آن غذا در دهان دارى نظر كن اگر شبهه ناك است آن را دور بريز و اگر پاك و بى عيب بود فرو ببر، بدان كه هر ماءمومى را امامى است كه به او اقتدا كرده و از او پيروى مى كند و از نور علم او استفاده مى كند.و بدان كه امام شما از دنياى خود به دو لباس كهنه و به دو قرص نان اكتفا و قناعت كرده است .آرى شما بر چنين زندگى قادر نيستيد و نمى توانيد مانند من صبر و تحمل كنيد ولى مرا يارى كنيد به ورع و اجتهاد و با عفت و سداد (كه از طريق حق و عدالت منحرف نگرديد).

حضرت رسول صلى الله عليه وآله فرموده است : عالم پرهيزكار به قدر عيسى بن مريم اجر دارد، توانگر سخاوتمند به اندازه ابراهيم خليل پاداش ‍ دارد، فرمانرواى عادل با سليمان ابن داود در اجر برابر است ، جوان توبه كار مزدش همانند يحيى ابن زكريا است ، ثواب زن محروم با حضرت مريم مساوى است .(177)

و نيز فرمود: يا على جبرئيل براى هفت عمل آرزو مى كرد از بنى آدم باشد:

1 - نماز جماعت

2 - همنشينى با علماء

3 - اصلاح بين مردم

4 - نوازش يتيم

5 - عيادت مريض

6 - تشييع جنازه

7 - آب دادن به حاجيان .(178)


155
سر اجابت دعاى عارف

156

يكى از عرفا با توسل به دعا يعقوب بن ليث را كه بيمار سخت بود مداوا كرد و چون مال بسيارى براى او آوردند و در پيش او نهادند عارف بدان مال توجه نكرده و گفت : ما اين عز دنيا كه يافته ايم به ناگرفتن يافته ايم نه به نايافتن اگر سر ما را به دنيا ميل بودى دعاى ما مستجاب نگشتى .


157
داستانهاى شريح قاضى قابل توجه قضات محترم

شريح قاضى در قضاوت يد طولائى داشت تا جائى كه از اميرالمؤمنين نقل شده درباره اش فرمود: ((انت اقضى العرب )) در قضاوت و دادستانى تو سرآمد عربى .از اين رو كسانى كه از طرف خلفا به قضاوت منسوب مى شدند شاگرديش را اختيار نموده كارآموزى را نزد او انجام مى دادند.

هنگامى كه هشام بن هبيره به قضاوت منسوب شد ضمن نامه اى به شريح چنين نوشت : در ايام جوانى به منصب قضا منسوب شده ام دانش و تجربه ام در اين باره ناقص است تقاضا دارم در اين امر به من كمك كنيد كه ناچارم در داوريهايم با شما شور كنم .

((انى استعملت على القضا و مع حداثة سنى و قلة علمى يكثر منه و انه لاغناء بى عن مشاورة مثلك )).

يا شخص ديگرى مانند مكحول مى گويد: براى كارآموزى دادستانى شش ‍ ماه نزد شريح رفتم در اين مدت يك كلمه از او نپرسيدم زيرا تنها از داوريهايش استفاده كامل مى كردم .

وقتى پسر شريح نزد پدر اظهار داشت مرا با فلان گروه خصومتى است دليلهاى مرا گوش كن تا اگر حق با من است آنان را به مرافعه بخوانم و گرنه سكوت كنم ؟

پس از بيان دعوا و ادله اش به او گفت : آنها را به محاكمه دعوت كن ولى هنگام قضاوت به ضرر پسر حكم كرد فرزند ناراحت شد و گفت : چرا مرا رسوا كردى ؟ اگر با تو در ميان نگذاشته بودم خود را ملامت مى كردم .

شريح گفت : فرزندم اگر حقيقت مطلب را مى گفتم با آنها سازش مى كردى و به ناحق مبلغى را مى گرفتى و چون ترا از همه موجودات عزيزتر دارم نخواستم كه با پايمال نمودن حق ديگران جهنم را براى خود بخرى .(179)

و نيز پسر شريح كفيل مردى شد آن مرد فرار كرد شريح فرزند خود را زندانى كرد و از خانه برايش غذا مى فرستاد.


158

و در واقعه ديگرى يكى از بستگانش را زندانى كرد آن مرد از شريح گله كرد، شريح گفت : از من نگران نباش زيرا حق ترا به زندان افكنده نه من .

هرگاه گواهانى را كه براى شهادت اقامه مى كردند مورد قبول شريح نبود يعنى به عدالت آنها اطمينان نداشت به آنها چنين مى گفت : من شما را به اينجا نياورده ام و از رفتنتان نيز منع نمى كنم ، شمائيد كه به ضرر اين شخص ‍ حكم مى كنيد و مسئوليت را به گردن مى گيريد بنابراين براى ديگران خود را جهنمى نكنيد؟ روزى يكى از شرطه هايش تازيانه اى بيجا به كسى زد شريح او را تقاص كرد.(180)

از داستانى كه نقل مى شود عدالت اجتمامى اسلام و حريت و آزادى مخصوصا آزادى عمل قاضى به حد اعلا استفاده مى شود و آن داستان قضاوت شريح ميان اميرمؤمنان خليفه وقت كه طرف مقابلش يك يهودى مى باشد.


159
قضاوت ميان اميرمؤمنان و يهودى

اميرمؤمنان در مسجد كوفه نشسته بود كه عبدالله بن قفل يهودى از قبيله تميم در حالى كه زرهى در دست داشت از كنار ايشان عبور كرد، همين كه چشم اميرمؤمنان به زره افتاد فرمود: اين زره طلحة بن عبدالله است كه در جنگ بصره از غنائم خيانت شده است ، عبدالله كه از عدالت اجتماعى اسلام آگاه بود بدون آنكه فكر كند كه ممكن است قاضى مسلمانان كه دست نشانده آن حضرت است جانب او را رعايت كند، يا آنكه خليفه مسلمانان از اين پيشنهاد ناراحت گردد، گفت : راضى هستم كه نزد شريح همان كه او را قاضى قرار دادى برويم تا او در ميان ما قضاوت كند حضرت با يهودى نزد شريح رفتند، حضرت دعوى خود را بيان داشت .شريح گفت : شما درست مى گوئيد ولى بايد براى ادعاى خود شاهد اقامه كنيد.

امام فرزند خود حسن عليه السلام را شاهد آورد، شريح گفت : مى بايد يك نفر ديگر هم بياورى .حضرت قنبر را به گواهى خواست شريح گفت به شهادت برده و (غلام ) حكم نمى كنم .

امام با خشم و غضب به مرد يهودى فرمود: زره را برگير كه اين مرد سه بار بناحق حكم كرد.شريح ناراحت شد و گفت : من ديگر قضاوت نمى كنم مگر اينكه بگوئى چگونه در سه مورد به ناحق حكم كردم ؟حضرت فرمود:


160

1 - واى بر تو پيغمبر (ص ) فرمود: در مورد خيانت گواه لازم نيست (بلكه طرف مقابل بايد براى مالكيت خود گواه اقامه كند كه از چه راه مالك شده است ) و هر كجا مال خيانت شده را يافتند بدون شاهد مى گيرند اين مورد را بر آن حمل كردم كه مطلب را نشنيده است .

2 - حسن را آوردم گفتى : با يك شاهد حكم نمى كنم با آنكه پيامبر (ص ) با يك شاهد و قسم مدعى حكم مى كرد.

3 - قنبر شهادت داد گفتى اين عبد است و به شهادت عبد حكم نمى كنم ، اگر عبد و بنده عادل باشد شهادتش قبول است .سپس فرمود: واى بر تو امام و پيشواى مسلمانان در كارهاى بسيار بزرگ امين است چگونه ادعايش ‍ مقبول نيست .

مرد يهودى با ديدن اين جريان گفت : سبحان الله خليفه و سلطان مسلمين با من نزد قاضى مى آيد و عليه او قضاوت مى كند و او هم راضى مى شود.يا اميرالمؤمنين شما درست فرموديد زره را شماست كه از خرجين شما افتاد و من برداشتم اشهد ان لا اله الله و اشهد ان محمدا رسول الله .

يهودى مسلمان شد حضرت زره را به او بخشيد و نهصد درهم يا دينار به او جايزه داد.


161
شريح و خريد خانه و نصيحت اميرالمؤمنين به او

در زمان خلافت على عليه السلام ، شريح خانه اى به مبلغ هشتاد دينار خريد خبرش به اميرالمؤمنين عليه السلام رسيد حضرت او را خواست و فرمود: شنيده ام خانه اى به هشتاد دينار خريده اى و قباله و سندى درست كرده و گواهانى بر آن گواهى داده اند: شريح گفت : بلى چنين است حضرت با حال غضبناك بر او نگريست و فرمود:

((يا شريح اما انه سياءيتك من لاينظر فى كتابك و لايسئلك عن بنيتك حتى يخرجك منها شاخصا و يسلمك الى قبرك خالصا.))


162

بزودى كسى مى آيد و ترا از اين خانه با دست خالى بيرون مى كند و تحويل قبرت مى دهد نه سند را نگاه مى كند و نه از گواهانت مى پرسد.اى شريح مبادا خانه را از غير مال خود خريده باشى و يا از حلال تهيه نشده باشد تا در دنيا و آخرت زيانكار گردى ، ولى اگر هنگام خريد خانه نزد من مى آمدى اين سند را برايت مى نوشتم تا همين خانه را به يك درهم بخريدش راضى نشوى (يعنى اين طور مى نوشتم ) آنچه كه بنده ذليل و خوار از مرده اى كه آماده حركت است خريده خانه ايست از خانه هاى غرور از محوطه فنا و نابودى و زمينهاى هلاكت زا كه محدود به حدود ذيل مى باشد، حد اول به آفات منتهى مى شود، حد دوم به مصائب و بليات ، حد سوم به تمايلات نفسانى هلاك كننده كه درب اين خانه هم از اينجا باز مى شود اين خانه را فردى كه به آرزو فريفته شده از كسى كه اجلش فرا رسيده خريده است به قيمت خروج از عزت و قناعت و دخول در پستى و خوارى سؤال به شرط آنكه خسارت و تلف خانه بر آن باشد كه بدن سلاطين را تباه مى كند و جان ستم كاران را مى ستاند و سلطنت فرعون صفتها مانند كسرا و تبع و قيصر و حمير را مى گيرد هر كه مالها را روى هم گذارد و يا بناى محكمى بسازد و آن را با طلا و فرشهاى قيمتى زينت كند و به عقيده خود براى فرزندان ذخيره كند هنگامى كه ميزان حساب نصب شود همه را به موقف حساب و ثواب و عقاب مى آورند در آنجا زيان مردمان باطل و گمراه آشكار مى گردد.گواه بر اين معامله عقل است اگر از اسارت هواپرستى خارج شود و از علايق و محبتهاى دنيا مصون و محفوظ مانده باشد.(181)


163
عقيل مهمان على

عقيل ، در زمان خلافت برادرش اميرالمؤمنين على عليه السلام به عنوان مهمان به خانه آن حضرت ، در كوفه وارد شد.على به فرزند مهتر خويش ، حسن بن على ، اشاره كرد كه جامه اى به عمويت هديه كن .امام حسن يك پيراهن و يك ردا از مال شخصى خود به عموى خويش عقيل تعارف و اهدا كرد.شب فرا رسيد، و هوا گرم بود.على و عقيل روى بام دارالاماره نشسته مشغول گفتگو بودند.موقع صرف شام رسيد عقيل كه خود را مهمان دربار خلافت مى ديد، طبعا انتظار سفره رنگينى داشت ، ولى برخلاف انتظار وى سفره بسيار ساده و فقيرانه اى آورده شد.با كمال تعجب پرسيد: ((غذا هر چه هست همين است ؟)).

على : ((مگر اين نعمت خدا نيست ؟من كه خدا را بر اين نعمتها بسيار شكر مى كنم و سپاس مى گويم .)) عقيل : ((پس بايد حاجت خويش را زودتر بگويم و مرخص شوم ، من مقروضم و زير بار قرض مانده ام ، دستور فرما هر چه زودتر قرض مرا ادا كنند و هر مقدار مى خواهى به برادرت كمك كنى بكن ، تا زحمت را كم كرده به خانه خويش برگردم )).((چقدر مقروضى ؟)) - ((صد هزار درهم )) - ((اوه ، صد هزار درهم !چقدر زياد!متاءسفم برادر جان كه اين قدر ندارم كه قرضهاى تو را بدهم ، ولى صبر كن موقع پرداخت حقوق برسد.از سهم شخصى خودم برمى دارم و به تو مى دهم ، و شرط مواسات و برادرى را به جا خواهم آورد، اگر نه اين بود كه عائله خودم خرج دارند، تمام سهم خودم را به تو مى دادم ، و چيزى براى خود نمى گذاشتم )).


164

- چى ؟! صبر كنم تا وقت پرداخت حقوق برسد؟بيت المال و خزانه كشور در دست تو است ، و به من مى گويى صبر كن تا موقع پرداخت سهميه ها برسد، و از سهم خودم به تو بدهم ! تو هر اندازه كه بخواهى مى توانى از خزانه و بيت المال بردارى ، چرا مرا به رسيدن موقع پرداخت حقوق حواله مى كنى ، بعلاوه مگر تمام حقوق تو از بيت المال چقدر است ؟فرضا تمام حقوق خودت را به من بدهى ، چه دردى از من دوا مى كند؟)).

- حضرت فرمود: ((من از پيشنهاد تو تعجب مى كنم ، خزانه دولت پول دارد يا ندارد، چه ربطى به من و تو دارد؟! من و تو هم هر كدام فردى هستيم مثل ساير افراد مسلمين .راست است كه تو برادر منى و من بايد تا حدود امكان از مال خودم به تو كمك و مساعدت كنم ، اما از مال خودم نه از بيت المال مسلمين )).

مباحثه ادامه داشت و عقيل با زبانهاى مختلف اصرار و سماجت مى كرد، كه ((اجازه بده از بيت المال پول كافى ، به من بدهند، تا من دنبال كار خود بروم )).

آنجا كه نشسته بودند به بازار كوفه مشرف بود.صندوقهاى پول تجار و بازاريها از آنجا ديده مى شد.در اين بين كه عقيل اصرار و سماجت مى كرد، على به عقيل فرمود: ((اگر باز هم اصرار دارى و سخن مرا نمى پذيرى ، پيشنهادى براى تو مى كنم ، اگر عمل كنى مى توانى تمام دين خويش را بپردازى و بيش از آن هم داشته باشى )).- ((چه كار كنم ؟)) - ((در اين پايين صندوقهايى است همين كه خلوت شد و كسى در بازار نماند، از اينجا برو پايين و اين صندوقها را بشكن ، و هر چه دلت مى خواهد بردار!)) ((صندوقها مال كيست ؟)) - ((مال اين مردم كسبه است ، اموال نقدينه خود را در آنجا مى ريزند)) - ((عجب ! به من پيشنهاد مى كنى كه صندوق مردم را بشكنم و مال مردم بيچاره اى كه به هزار زحمت به دست آورده و در اين صندوقها ريخته و به خدا توكل كرده و رفته اند، بردارم و بروم ؟))

((پس تو چطور به من پيشنهاد مى كنى كه صندوق بيت المال مسلمين را براى تو باز كنم ؟مگر اين مال متعلق به كيست ؟ اين هم متعلق به مردمى است كه خود راحت و بى خيال در خانه هاى خويش خفته اند.اكنون پيشنهاد ديگرى مى كنم ، اگر ميل دارى اين پيشنهاد را بپذير.)) ((ديگر چه پيشنهادى ؟))


165

- ((اگر حاضرى شمشير خويش را بردار، من نيز شمشير خود را برمى دارم ، در اين نزديكى كوفه ، شهر قديم ((حيره )) است در آنجا بازرگانان عمده و ثروتمندان بزرگى هستند، شبانه دو نفرى مى رويم ، و بر يكى از آنها شبيخون مى زنيم ، و ثروت كلانى بلند كرده مى آوريم )).

- ((برادر جان !)) من براى دزدى نيامده ام كه تو اين حرفها را مى زنى .من مى گويم از بيت المال و خزانه كشور كه ، در اختيار تو است ، اجازه بده پولى به من بدهند، تا من قروض خود را بدهم )). - ((اتفاقا اگر مال يك نفر را بدزديم ، بهتر است از اينكه مال صدها هزار نفر مسلمان ، يعنى مال همه مسلمين را بدزديم .چطور شد كه ربودن مال يك نفر با شمشير دزدى است ، ولى ربودن مال عموم مردم دزدى نيست ؟تو خيال كرده اى كه دزدى فقط منحصر است به اينكه كسى به كسى حمله كند، و با زور مال او را از چنگالش بيرون بياورد، شنيع ترين اقسام دزدى همين است كه تو الان به من پيشنهاد مى كنى ؟))(182)

((و قال عليه السلام و قدروءى عليه ازار خلق مرفوع فقيل له فى ذلك فقال : يخشع له القلب و تذل به النفس و يقتدى به المؤمنون )).

شخصى ديد حضرت على عليه السلام پيراهن وصله دار پوشيده است علت آن را سؤ ال كرد حضرت در پاسخ فرمود به خاطر اين كار قلب خاشع شود و نفس رام و مؤمنين نيز از اين كار پيروى كنند.(183)

على عليه السلام : ((السعادة التامة بالعلم و السعادة الناقصة بالزهد و العبادة من غير علم و لازهادة تعب الجسد)).

على عليه السلام فرموده است سعادت تام و كامل با داشتن علم و دانش ‍ است و سعادت ناقص و ناتمام با زهد است و بندگى و عبادت بدون علم و زهد جز تعب و زحمت بدن نتيجه اى ندارد.(184)

((لايكون العالم عالما حتى لايحسد من فوقه و لايحتقر من دونه و لاياءخذ على علمه شيئا من حطام الدنيا)).

على عليه السلام فرموده است عالمى را نتوان عالم گفت مگر زمانى كه حسد نبرد بر بالاتر از خود و حقير نشمارد كسى را كه پائين ترين از او است و در برابر علم چيزى از مال دنيا نگيرد.(185)


166
پيروى مرحوم وحيد بهبهانى از على عليه السلام در ساده زيستى

167

در جلد نهم بحار به نقل از كافى از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت مى كند كه مى فرمود: خداوند مرا پيشواى خلق قرار داده است .و به همين سبب بر من فرض كرده است كه زندگى خود را در خوراك و پوشاك در حد ضعيفترين طبقات اجتماع قرار دهم تا از طرفى مايه تسكين آلام فقير و از طرف ديگر سبب جلوگيرى از طغيان غنى گردد.(186)

در شرح احوال مرحوم وحيد بهبهانى رضوان الله تعالى عليه مى نويسند: كه روزى يكى از عروسهاى خود را مشاهده كرد كه پيراهن الوان از نوع پارچه هائى كه معمولا زنان اعيان و اشراف آن عصر مى پوشيدند به تن كرده است فرزندشان (مرحوم آقا محمد اسماعيل شوهر آن خانم ) را مورد ملامت قرار دادند او در جواب پدر اين آيه را خواند:

((قل من حرم زينة الله التى اخرج لعباده و الطيبات من الرزق ))

يعنى بگو چه كسى زينتهائى را كه خدا براى بندگانش آفريده و همچنين روزيهاى پاكيزه را تحريم كرده است ؟

ايشان جواب دادند من نمى گويم خوب پوشيدن و خوب نوشيدن و از نعمتهاى الهى استفاده كردن حرام است خير در اسلام چنين ممنوعيتهائى وجود ندارد ولى يك مطلب ديگر هست و آن اينكه ما و خانواده ما به اعتبار اينكه پيشواى دينى مردم هستيم وظيفه خاصى داريم ، خانواده هاى فقير وقتى كه اغنيا را مى بيند كه از همه چيز برخوردارند طبعا ناراحت مى شوند يگانه مايه تسكين آلامشان اينست كه خانواده (آقاى ) در تيپ خودشان هستند، اگر ما هم در زندگى به شكل تيپ اغنيا درآئين اين يگانه مايه تسكين آلام هم از ميان مى رود ما كه قادر نيستيم عملا وضع موجود را تغيير دهيم لااقل از اين مقدار همدردى مضايقه نكنيم .(187)


168
سيد ابوالحسن اصفهانى و پرهيز از بيت المال

169

سردبير مجله ((وقف ميراث جاويدان )) نوشته است چندى پيش براى گرفتن مقاله اى به خدمت يكى از بزرگان رفته بوديم ايشان به مناسبتى از عمويش نقل كرد كه روزى در محضر مرحوم آيت الله العظمى سيد ابوالحسن اصفهانى نشسته بوديم و بسته هاى پول و وجوهات شرعيه را مشاهده مى كرديم كه روى هم انباشته بود در اين حال خدمتكار به آقا عرض كرد كه براى تهيه ناهار پول نداريم چه كنيم ؟آقا پرسيد: ديروز چه كردى ؟گفت : قرض كردم فرمود: امروز هم قرض كن ، پس از رفتن خادم گفت : چرا از اين پولها استفاده نمى كنيد؟فرمودند اين پول از آن ديگران است وقتى تقسيم شود اگر سهمى هم به ما رسيد قرضهايمان را مى دهيم .(188)


170
ابن ابى عمير و رفتار اسلامى او با مديون خود

محمد بن ابى عمير از پرورش يافتگان مكتب اهل بيت عليهم السلام و از روات مورد وثوق و اعتماد است .او مدتى به شغل بزازى اشتغال داشت و داراى تمكن مالى بود ولى بر اثر پيش آمدهائى اموالش از دست رفت و به فقر مبتلا گرديد، از مردى ده هزار درهم طلب داشت مديون براى آنكه بدهى خود را بپردازد خانه مسكونى خود را به ده هزار درهم فروخت و با پول آن روانه منزل ابن ابى عمير شد و پولها را به وى تسليم كرد.ابن ابى عمير پرسيد اين پول را چگونه بدست آوردى ؟گفت : خانه مسكونيم را فروختم ، ابن ابى عمير گفت : ذريح محاربى از امام صادق عليه السلام حديث كرده كه فرموده است :

((لايخرج الرجل عن مسقط راءسه ))

مرد مديون به جهت اداء دين از منزل مسكونيش رانده نمى شود.سپس ‍ گفت : به خدا قسم با آنكه هم اكنون به يك درهم احتياج دارم اما اين پول را قبول نمى كنم .

در مقررات اسلامى خانه مسكونى از مستثنيات دين است گرچه گرفتن ده هزار درهم براى ابن ابى عمير از نظر شرعى بى اشكال بود زيرا او مديون را به فروش منزل مسكونى ملزم نكرده بود بلكه مديون خود به اين كار دست زده بود اما برنامه هاى تربيتى اسلام به قدرى در ابن ابى عمير اثر گذارده بود و او را بزرگوار و كريم النفس ساخته است كه راضى نشد در وصول طلب خود شرافت انسانى را ناديده انگارد و ببيند شخص محترمى براى اداى دين از منزلش متوارى مى شود لذا پول را پس داد كه معامله را اقاله كند.(189)


171
سه مسئله از سه كتاب فقه مرا بس است

از حكيمى پرسيدند چرا به تحصيل علم فقه نپرداختى ؟جواب داد: من سه مسئله از فقه آموختم همان ها مرا بس است .يك مسئله از كتاب طلاق و يك مسئله از كتاب نكاح و يك مسئله از كتاب بيع .


172

اما آن مسئله كه از كتاب نكاح است اين است كه دانسته ام كه جمع بين الاختين در نكاح جايز نيست و چون دنيا و آخرت حكم دو خواهر را دارند كه همان (هماضرتان ) است پس جمع بين آن دو نمى شود لذا من اعراض از دنيا نموده ام .

و اما آن مسئله كه از كتاب طلاق است آنست كه دانسته ام كه مطلقه حضرت رسول را احدى نتواند تزويج نمايد و چون دنيا مطلقه حضرت رسول خدا و آل اطهار است پس من او را تزويج ننمودم .

و اما آن مسئله كه از كتاب بيع است دانستم بيع سلم بيع نسيه است و بيع صرف نقد است به نقد و جنس است به جنس و دست به دست من بيع مى نمايم وقت حال و حاضر خود را برزق نقد امروز به فردا و رزق فردا كار ندارم .(190)


173
سخنان غزالى درباره عوام الناس

غزالى در كتاب ((مفيد و مستفيد)) گفته است : آن گروه كه از كثرت حرص ‍ و كسب و زراعت و صنعت و تجارت فرصت طلب معانى ندارند و لاجرم از مسلمانى به كلمه زبانى و نماز دوكانى و روزه دهانى و زكات زيانى و حج عيانى قانع شده اند و طلب ايشان در معانى بيش از اين نباشد كه در ماهى يا هفته اى يك نوبت به محلى روند و از معانى و احكام كلمه اى به گوش ‍ شنوند و به ديگر بيرون كنند و اصلا چيزى فرا نگيرند.(191)


174
داستان سلطان الواعظين شيرازى و محدث قمى

مرحوم سلطان الواعظين شيرازى مؤلف شبهاى پيشاور نقل مى كند كه : در ايامى كه مفاتيح الجنان تازه چاپ شده بود روزى در سرداب سامراء آن را در دست داشتم و مى خواندم ديدم شيخى با قباى كرباس و عمامه كوچك نشسته و مشغول ذكر است شيخ از من پرسيد: اين كتاب از كيست ؟

پاسخ دادم : از محدث قمى آقاى حاج شيخ عباس است و شروع كردم به تعريف كردن از آن .

شيخ گفت : اينقدر هم تعريف ندارد بيخود تعريف مى كنى ، من با ناراحتى گفتم : آقا برخيز و از اينجا برو و ديگر از اين حرفها بر زبان نياور، كسى كه در كنار من نشسته بود دست زد به پهلويم و گفت : مؤ دب باش ايشان خود محدث قمى هستند.


175

برخاستم با آن شيخ روبوسى كردم و عذر خواستم و خم شدم كه دستش را ببوسم ولى نگذاشت و خم شد دست مرا بوسيد و فرمود: شما سيد هستيد.(192)

مرحوم ميرزاى نائينى اعلى الله مقامه روزى به مرحوم حاج شيخ عباس ‍ قمى عرض كردند: آقا اين درد پاى مرا هر چه دكترها معالجه مى كنند خوب نمى شود شما دعائى كنيد بلكه خوب شود و خداوند شفا بخشد ايشان فرموده بودند: آقاى ميرزا من يقين ندارم كه با زبانم گناه نكرده باشم ممكن است گاهى زبانم معصيت نموده باشد لذا دعا نمى كنم ولى يقين دارم كه اين دستم گناه نكرده و عمرى است كه روايات و احاديث پيغمبر صلى الله عليه وآله و سلم و آن بزرگواران عليهم السلام را نوشته ام و اگر اين دست شفا ندهد بايد قطع كرد لذا دستشان را روى پاى مرحوم نائينى نهاده و درد پاى ميرزاى نائينى شفا يافت .(193)


176
آخوند ملا حسن نائينى يكى از اوتاد زمان

در هر عصرى افرادى ديده مى شوند كه وضع حال و سرگذشت آنان عقل را حيران مى كند.آخوند ملا حسن نائينى يكى از آنان بود، او از ابدال و اوتاد زمان خود بود.

مرحوم ميرزا حسن خان فرزند محمد ابراهيم خان تحويلدار معاصر محمد شاه قاجار در كتاب جغرافياى اصفهان نوشته است : مرحوم ملا حسن نائينى مردى بود از اوتاد، در علوم دينى يگانه و در علم توحيد مردانه شصت سال در يكى از حجرات فوقانى مدرسه نيماورد، مجردانه به سر برد بضاعت او مكرر به تقويم اهل خبره رسيد لباس و اثاث او بيش از چند قران نمى ارزيد: به قول مولوى :

دستار سر و جبه من جمله بهم
قيمت كردند هر سه را يكدرهم

نشنيدستى نام مرا در عالم
من هيچ كسم ز هيچ هم چيزى كم


177

ملا حسن در عمر دراز تحفه و نياز از احدى قبول نكرد.راه گذارنش منحصر بود كه سالى ده يا بيست روز وقت درو به دهات حوالى شهر رفته خوشه چينى مى فرمود.روزى يك من و نيم به سنگ شاه جو دستگيرش ‍ مى شد تمام سال را به همان اكتفا مى فرمود.شبانه روز دو سه سير آن را با سنگ و چوب نيمكت مى كوبيد و با آن نمك در ديزى گلى مى پخت و مى خورد و هميشه متذكر بود.

در زمستان و تابستان زيرانداز نداشت و با بى لحافى و روى باز عادت داشت خواب به چشمش نمى رفت مگر اندك ، خود را دائم با آب سرد مى شست ، دير دير چرك مى شد، و زود زود از حجره بيرون نمى رفت شبها چراغ دلش روشن و منزلش تاريك بود.و يك ورق كتاب نداشت همه عمر شاگرديش را كسى نديد ولى در همه علوم استاد فريد دهر بود خاصه حكمت الهى و انواع علوم رياضى از صبح تا به شام طلاب علوم مختلفه دسته دسته پيوسته به مدرسش حاضر مى شدند و استفاده مى كردند و تا زنده بود ناخوشى نديد جز بيمارى مرگ فرزند جسمانى نداشت اما در بلاد اولاد روحانى او زيادند.

مرحوم حاج شيخ مهدى مازندرانى از مير شهاب الدين تبريزى شيرازى و او از ميرزا محمد رضا نقل كرده كه او اشخاص نادرى را مى پذيرفت و گاهى به ذكر يا در عالمى سير مى كرد مى فرمود: حسن زير جل است .(194)


178
مير شاهى رضوى

مير تقى الدين ابن محمد باقر رضوى (معروف به ميرشاهى ) از اجله سادات رضوى است و در مراتب عرفان و علم و عمل فوق آنچه تصور بشود بوده و به توليت آستان قدس رضوى مفتخر بوده ميرشمس الدين محمد رضوى صاحب ((وسيلة الرضوان )) معاصر جناب مير بوده و از وى كراماتى نقل نموده است صاحب تكمله امل الامل كه معاصر با مرحو ميرشاهى بوده مى نويسد تمام اوقات بر مستحبات و سنن مواظبت داشته و نظير ميرخدائى بود الا اينكه ميرخدائى به ظاهر شريعت بيشتر مقيد بود و ميرشاهى به جاده طريقت .

نقل شده كه در حين شنيدن اسم مبارك على عليه السلام حال سيد متغير مى شد و چنان يا على مى فرمود كه استخوان سينه اش صدا مى كرد وفاتش ‍ در مشهد مقدس شب عيد قربان سنه 1350 بود و قبرش در قبرستان معروف مير است .(195)

علت ملقب شدن اين دو بزرگوار به ميرشاهى و مير خدائى در جلد سوم بخش سوم صفحه 170 نقل شده مراجعه شود.


179
با شنيدن اين آيه مقدس به لرزه افتاد

180

ايامى كه مرحوم شيخ بهاءالدين محمد در نجف اشرف بود روزى به محفل درس مرحوم مقدس اردبيلى رفت وى را ديد كه از شكسته نفسى خود را در ميان شاگردان پنهان كرده به گونه اى كه كسى فرق نمى گذارد كه استاد و شاگرد كدام و صدر محفل (جايگاه استاد) خالى است ، شيخ با اصرار زياد مرحوم اردبيلى را آورد در صدر مجلس نشانيد آن هنگام صدائى شنيده شد كه به آواز بلند مى خواند:

((تلك الدار الاخرة نجعلها للذين لا يريدون علوا فى الارض و لافسادا و العاقبة للمتقين )).(196)

ما اين دار آخرت را براى كسانى قرار مى دهيم كه در زمين اراده برترى جوئى و فساد ندارند و عاقبت براى پرهيزكاران است .

هرچه گشتند صاحب صدا را نيافتند اين آيه لرزه بر اندام مقدس انداخت و رنگ رويش تغيير يافت گريه كنان برخاست در ميان شاگردان خود نشست و درس گفت .(197)


181
مرحوم محاسبى و پرهيز از غذاى شبهه ناك

در زينة المجالس نقل كرده كه حارث بن اسد محاسبى از جمله مشايخ بوده است و در زهد و تقوا و عبادت يگانه عصر بود و از پدرش به او مبلغ هزار درهم ميراث رسيد و او اصلا در آن مال تصرف نكرده گفت : از رسول خدا صلى الله عليه وآله مرويست كه : (اختلاف در امت و ملت مانع ميراث گردد) و پدر من قدرى بود راوى گويد كه او تا وقت وفاتش به يك درهم محتاج بود و آن اموال زياد را از غايت ورع تصرف نكرد.

آورده اند كه هرگاه حارث بن اسد دست به طعامى كه در آن شبهه بود دراز مى كرد رگى از دست او برخاسته و ظاهر گشتى كه آن طعام بر او حلال نيست .

جنيد بغدادى گويد روزى اثر گرسنگى در بشره او مشاهده كردم او را به منزل دعوت كردم قدرى طعام كه از خانه عروسى به منزل ما آورده بودند پيش او آوردم او لقمه اى از آن برداشت و برخاست و آن لقمه را در دهليز انداخته و بيرون رفت و پس از مدتى او را ديده و سؤ ال نمودم از علت آن كار فرمود ميان من و خداوند جل جلاله نشانه اى است كه چون طعامى در آن شبهه باشد و دست دراز كنم رگى از دست من برخيزد و مفاصل از حركت باز ايستند.

ديگر باره او را به خانه دعوت كردم و مقدارى نان خشك حاضر كردم با رغبت تمام آن را خورد و گفت : چون درويشى را طعام دهى بايد كه نان خشك را با روى گشاده پيش او برى .


182

و در روضات الجنات پس از ذكر آنچه ذكر شده در زينة المجالس گفته است بدين جهت او را محاسبى گفته اند كه همه وقت حساب نفس و عمر خود را مى كشيده و مواظب اعمال و رفتار خود بود.

در حالات مرحوم شيخ محسن خنفر گفته شده است كه هرگاه نانى را كه زن حائض پخته بود نزدش حاضر مى كردند و يك لقمه از آن به دهان مى نهاد متوجه مى شد و آن را بيرون مى انداخت و مى فرمود: طبعم قبول نمى كند و صاحب خانه تفحص مى كرد برايش حاصل مى شد صحت فرمايش آن بزرگوار.(198)


183
آيت الله سيد عبدالمجيد همدانى و گفتگو با يارو

حضرت آيت الله امامى كاشانى در خطبه نماز جمعه تهران نقل كرد از آيت الله حاج سيد احمد زنجانى رحمة الله عليه كه فرمود: چند نفر از آقايان علما وارد اتاق مرحوم سيد عبدالمجيد همدانى گروسى شدند كه تنها نشسته بود فرمود: داشتم با يارو حرف مى زدم شما آمديد حرف ما را قطع كرديد ما تعجب كرديم از اينكه كسى در اتاق نبود و اين يارو كيست كه ايشان با او صحبت مى كرتد، فرمود به نفس خودم مى گفتم : اگر كسى به تو صد تومان بدهد كه يك شهادت دروغ بدهى قبول مى كنى ؟گفت : نه ، گفتم : اگر پانصد تومان بدهد؟گفت : نه ، گفتم : هزار تومان ؟ گفت : نه تا رسيد به ده هزار تومان در اين توقف كرده در اين فكر شد كه با ده هزار تومان مى شود با آن مدرسه ساخت مسجد ساخت و به فقرا كمك كرد و...

غافل از اينكه با پول شهادت دروغ كه حرام است هيچ عمل خيرى پذيرفته نيست ...

خلاصه با يارو (يعنى نفس ) مشغول به اين گفتگو بودم كه شما وارد شديد و حرف ما را قطع كرديد.(199)

آرى معنى حاسبوا انفسكم قبل ان تحاسبوا.

و تفكر ساعة خير من عبادة سبعين سنة . را اين داستان يادآورى مى كند.

دو جهان از براى تو كردند
كه تو از دو جهان عزيزترى

از دو گيتى فزون بود معنات
گرچه بسيار خرد و مختصرى

تو گداى خدا گداى تو خلق
گر گدائى گداى معتبرى

همه گيتى بسوى تو پويند
گر تو سوى خداى ره سپرى


184
نزد نامحرمان به حرص و طمع
تا به كى آب مردمى ببرى

حاج ميرزا حبيب الله

مى نخوردى سخن از باده و از جام بگو
يا به دل يا به زبان حرفى از آن نام بگو

كودكان را كه ندانند هنوز حرف حجى
زان قد و زلف مگو از الف و لام بگو

خردسالان كه ندانند هنوز آيت عشق
زان لب و چشم مگو پسته و بادام بگو

طمع خام بود وصف تو با مرده دلان
دلخوشى را سخنى از طمع خام بگو

نزد اغيار نشايد سخن از يار سرود
سر به گوشم نه و آهسته و آرام بگو

حاج ميرزا حبيب الله

آيت الله خامنه اى (مد ظله ) فرموده است : كار بزرگ امام ساقط كردن حكومت 2500 ساله ستمشاهى و برقرارى حكومت اسلامى نبود، كار بزرگ امام سيلى زدن به گونه آمريكا و ابرقدرتهاى جهانى نبود اگر چه همه اينها كارهاى بزرگ بود اما هنر الهى امام تربيت نسلى از انسانهاى صالح و مؤمن و متقى بود و اين كارى بود كه امام از 30 يا 40 سال قبل از پيروزى انقلاب اسلامى در اين حوزه مقدسه آغاز كرده بود به قول آن بزرگوار ((آيت الله بهاءالدينى )) كه به حضرت امام (رضوان الله تعالى عليه ) گفته بودند: مى بينم كه همه چيز در اختيار تو است اما خودت در اختيار ديگرى هستى (200)


185
امام خمينى (ره ) و خودسازى

آيت الله حائرى شيرازى فرموده است : حضرت امام خمينى در همين مدرسه دارالشفاء در غرور جوانى و قبل از ازدواج ديد يك خانم روستائى به اينجا آمده و وضع حمل كرده است تنها چيزى كه به ذهنش رسيد اين بود كه از حجره قندآب آورد و به دهان اين خانم اجنبيه كرد تهذيب نفس ‍ اين است نبات داغ به دهان زن اجنبيه كرد اين خود سازى است نه اينكه بگذرد و برود تا اينكه بگويند به اجنبى نگاه نكر...زى طلبگى اين است كه اگر لازم شد انسان به خاطر اسلام آبرويش را بدهد نه اينكه بگويد: خوب او بميرد تا من مورد تهمت قرار نگيرم چون گفته اند:


186

((اتقوا من موارد التهم )).(201)


187
نظر آيت الله بهاءالدينى درباره امام خمينى

آيت الله بهاءالدينى مى گويد: ترسيدم درس آقا (آيت الله خمينى ) لطمه بخورد من درس خودم را تعطيل كردم چون حكم قضا طبق فتواى امام در كشور جريان دارد و نكند نظر من در مسئله اى با نظر ايشان مخالفت داشته باشد و بعد به نظام يك مختصر لرزه اى بيفتد.وقتى مى بينيم كسى طريق عدل و اعتدال را گرفته است و خوب حركت مى كند فورى مى گويند آفرين ، به راهت ادامه بده .(202)


188
بيان آيت الله مهدوى كنى درباره امام خمينى (ره )

آيت الله مهدوى كنى در ضمن سخنرانى خود در مجلس بزرگداشت حضرت آيت الله بهاءالدينى فرمودند:

اگر امام خمينى (ره ) توانسته اند در زندگى شخصى و در زندگى اجتماعى و سياسى خودشان توفيقى داشته باشند تنها با بياناتشان نبود بلكه با عملشان بود آن عملى كه تواءم با زهد، تقوا، فداكارى ، اخلاص و گذشت بود و از خودگذشتگى و خود را نديدن بود.

من در كلمات امام و در اين 23 جلد از ((صحيفه نور)) يادم نيست كه امام يك جائى گفته باشد كه (من ) چنين كردم بحث من براى امام مطرح نبود، البته در جائى كه مى خواستند اعلام ولايت بكنند ولى در جائى كه مى خواستند توصيفى و نعتى بكنند و كارى و حكايتى را بيان كنند بحث من مطرح نبود اين تعارف نبود يك كسى كه سراسر عمرش (من ) نداشته باشد، معلوم مى شود من را بطور كلى رها كرده است . اگر كسى ساخته نشده باشد نمى تواند اينطورى زندگى كند.

اينها يك الگوهائيست كه ما در زمان خودمان داشتيم بنابراين اگر ما بخواهيم براى مردم حجت باشيم (بايد اينگونه باشيم ) بالاخره اين لباس ‍ احتجاج و لباس مسئوليت است و لباس ابلاغ رسالت است ما بايد عملا اين رسالت را ابلاغ كنيم .(203)


189
قسمتى از سخنرانى استاد علامه محمد تقى جعفرى در بزرگداشت آيت الله بهاءالدينى

190

متصدى اين مذهب ، روحانيت است اين جاى ترديد نيست ، بله وقتى روحانيت به اين عنوان شناخته شد كه جوابگوى مسائل حيات ماست ، اين مى شود قبله مردم .از من در جمهورى آذربايجان (آكادمى دانشگاه ) آنجا دعوت كرده بودند، بعد رفتم و سخنرانى كردم .من مى ديدم كه بزرگان اينها چه مى گويند، مى گفتند آرى جوانان ببينيد، مملكت دارد از بين مى رود.آن بزرگانشان اينگونه صحبت مى كردند.

ولى چطور شد كه يك نفر از شما با قداست و احساس اينكه او دارد درست مى گويد، قولش موافق عملش بود. يك نفر از اين خارجى ها كه داشت مصاحبه مى كرد از من سؤ ال كرد و گفت : شما جمله اى درباره آيت الله خمينى بگوئيد؟ گفتم من كه به قم رفتم (سال 43 - 44 بود)، ايشان تدريس ‍ داشت و آن موقع مراجعى بودند كه ايشان در موقعيت آن مراجع نبود ولى احساس مى شد كه ايشان يك ويژگى اضافى دارد.يك درس اخلاق در مدرسه فيضيه داشت و من هم شركت مى كردم .(اين نكته را اينجا براى شما عرض مى كنم چون در مصاحبه نمى شد) گفتم از آن موقع من يك روحيه ثابت در امام ديدم و تا اين دقيقه كه اينجا با هم صحبت مى كنيم ، اصلا انگيزه اى براى تكان دادن اين شخصيت پيدا نمى شد.((ثبات يثبت الله ))... اين بايد اثبات كند كه بيا و او هم بايد بفهمد كه اين انسان ، او را از ماوراء طبيعت به بالا بكشد.اين بايد اثبات بشود.


191

آن موقع كه درس ايشان مى رفتم و آن روحيه و آن قيافه و آن حركات را كه در ايشان ديدم ، تا اين دقيقه كه مى دانم تحولى در دنيا ايجاد كرده است ، يك قيافه بود.واقعا همينطور بود و مثل اينكه هيچ چيزى نشده است .اگر يك ذره آگاهى باشد احساس مى شود كه اين شخص محصول اينجا نيست .اين امامزاده ها از اين معجزه ها نمى كنند.صاف به شما عرض مى كنم كه اين بايد ارتباط داشته باشد، ارتباط هم بايد خيلى قوى و بالا باشد.يك حادثه ديگر خدمتتان عرض مى كنم من خودم در تبريز اين حادثه را ديدم چون در جلسه حاضر بودم . يك آقائى آماده مى شد سخنرانى بكند، جمعيت نشسته بودند، يك دفعه از آخر جلسه صدايى بلند شد.بزرگان مجلس رفتند تا مردم را ساكت كنند ولى آنها گوش ندادند.يكى ديگر از بزرگان مجلس ‍ بلند شد، رفت و گفت آقا چرا حرف مى زنيد.ساكت بشويد سخنرانى مى خواهد شروع شود، ولى ساكت نشدند، يكى از آنها بلند شد و در گوش ‍ آن شخص چيزى گفت .ديدم با يك ناراحتى آمد و نشست .گفتيم قضيه چى بود؟ گفت ديوار شكاف برداشته و اگر اين شكاف بيشتر شود، احتمال دارد كه سقف روى ما بريزد ولى اين آقايان به احترام روحانى بلند نمى شوند.با اين چشمهايم ديدم كه با سواد هم ميانشان بود.فقط مردم عوام نبودند.يك احساس خطرى داشتند ولى به روحانى احترام مى گذاشتند.من خودم آنجا بودم بلند شديم و شيشه هاى پنجره را شكستيم (چون باز نمى شدند) و همه بيرون رفتند آخرين فردى كه از مسجد بيرون آمد، يك دختر بچه هشت ساله بود، يادم هست ، آخرين فرد كه بيرون آمد، سقف پايين آمد.خدايا خودت شاهدى كه اين عين حادثه است .

مردم براى جانشان ارزش قائلند ولى اين جان را در اختيار شما قرار مى دهند مطالعات نشان مى دهد كه در طول تاريخ آن اندازه كه بشريت به مجريان با صلاحيت قانون مرهون است به خود قانون مرهون نيست .(204)


192
متن سخنرانى حجت الاسلام و المسلمين امجد در مجلس بزرگداشت آيت الله بهاءالدينى

بسم الله الرحمن الرحيم

قال رسول الله (ص ): ((انى بعثت لاتمم مكارم الخلاق )).

در اينكه علم مطلوب همه است ، همه مى دانند كه سفارشات اكيدى در روايات و آيات شده است .در هيچ مكتبى به اندازه مكتب اسلام ، اين همه تاءكيد براى علم وجود ندارد.پيامبر خدا فرمود:

((اكثر الناس قيمة اكثرهم علما و اقلهم قيمة اقلهم علما)).

فردى به پيشگاه مقدس خاتم الانبياء (ص ) رسيده ، عرض كرد: اى الاعمال افضل ؟ پيامبر فرمود: حضرت همين را فرمود.مرتبه سوم سؤ ال كرد و چون رابطه بين سؤال و جواب را نمى دانست ، حضرت فرمود، عمل اندك با علم مفيد است ولى عمل زياد بدون علم مفيد نيست .رسالت انبياء يكى ((يعلمهم الكتاب )) و تعليم جامعه بشريت بوده است و وظيفه ديگر و هدف اساسى انبياء و رسالتشان ، تهذيب و تزكيه اخلاق و نفوس انسانها بوده است .تزكيه به قدرى در اسلام اهميت دارد كه خداوند قسم ياد كرده است كه ، ((قد افلح من زكيها)).انسانهائى كه زير خروارها بار ماديت و اصطلاحات هستند، اينها تا خود را تزكيه نكنند، از اين گير و دارها نجات پيدا نمى كنند.

علماى اخلاق ، نوعا مطالب و آثار و نتايج دنيوى و اجتماعى را بيان كرده اند ولى انبياء هم آثار اجتماعى اخلاق را بيان كرده اند و هم آثار معنوى و اخروى آن را. رسالت انبياء فقط اين بوده است كه انسانها را بسازند و انسانهاى والا و بالا را از حضيض طبيعت نجات بدهند و به اوج سعادت برسانند.

((ان العزة لله جميعا)) و ((ان القوة لله جميعا)).


193

علامه طباطبايى رضوان الله تعالى عليه مى فرمود، مكتب اسلام ، اخلاق را جورى بر اساس توحيد مطرح فرموده است كه ريشه را مى سوزاند مبنايش ‍ دفع است نه رفع .وقتى مى گويد: كسى ديگر ريا نمى كند.كسى ديگر كلك بازى نمى كند.ديگر حقه بازى نمى كند.

يكى از خصائص حضرت آيت الله بهاءالدينى دامت بركاته اين بود كه از بازيگرى بدش مى آمد.الان دوستان ما هستند و خوششان نمى آيد كه اسمشان را ببرم .آنها شاهدند كه پيت روغن را به عنوان هديه فرستاده بودند، ولى آقا فرمودند آن روغن را نگهداريد و پولش را به صاحبش ‍ بدهيد. بعد گفتند، آقا اين پيت روغن چى بود؟گفتند به عنوان خمس ‍ فرستاده بودند.اصلا از بازيگرى بدش مى آمد ما در ذهنمان بود كه رفتار وى شايد به عنوان حديث ((احسن الحيلة ترك الحيلة )) بود.به قول آيت الله سيد جمال بهاء الدينى كه از مفاخر اين قرن بود، به طلبه ها نصيحت مى كرد كه : الپيل كل الپيل تكفى فى تركه .

يكى از مزاياى آيت الله بهاءالدينى اين بود كه انسانها را با دستگاه خدا مربوط مى كرد و مى گفت با دستگاه خدا مرتبط شويد بنده با كسى به خدمت ايشان رفتيم ، بنده به عنوان كفش بردار ايشان ، در مسافرتها در خدمت ايشان بوديم .البته تلمذ هم داشتيم و از خدمت ايشان استفاده كردم آثار و بركاتى هم ديديم كه اگر بخواهم بيان كنم ، دچار مشكلات و معضلات مى شويم .بنده نمى توانم خيلى از مطالب را بگويم .مشاهداتى دارم كه انتقال آن به فضاى بيرون و جامعه مشكل است .

يكى از امتيازات آيت الله بهاءالدينى اين بود كه فقط مى گفت با دستگاه خدا آشنا شويد و دستگاه خدا هم بازيگرى برنمى دارد.آن وقت مثالها و نمونه هايى مى آورد.يكى از آن نمونه ها اين بود كه مى فرمود: آيت الله العظمى آقا شيخ ابوالقاسم كبير كه سر تا پا نور بود و مقام ثبوتش هم خيلى بالا بود و نورانى ، ايشان در مسجد نشسته و گفته بود كه ايشان - اشاره به آقا شيخ عبدالكريم حائرى - فرموده بود ايشان آيت الله است و نتيجه رسالت انبياء، كه به حوزه هاى علميه منتقل شده است .


194

حوزه ها بايد حافظ رسالتها باشند و امثال آقاى بهاءالدينى بايد به حوزه ها تحويل بدهند.با اينكه بزرگان ما به ايشان ارادت داشتند اما با تاءسف خيلى از ماها از ايشان هيچ خبرى نداشتيم .اصلا ما ايشان را نمى شناسيم ، ايشان وقتى مى فرمايد معيت خدا را دو مرتبه ديده ام ، بنده اصلا نمى توانم تصور كنم ولى چون امام فرمود، مقامات اوليا را منكر نشويد، ما هم قبول مى كنيم ، يا مثلا مى فرمود كه مى ديدم تمام ائمه متحد بودند.او به وجود امام كيف مى كرد و لذت مى برد.

او مثل خورشيد بود و در عين حال همه اش حمايت از امام بود خوشبخت و خوشحال بود كه امام در سطح جهان ، اسلام را مطرح كرده است .اگر بخواهم صحبت بكنم جاى صحبت بسيار است ولى وقتى بزرگان ما عذرخواهى مى كنند بنده عذرخواهى هم نبايد بكنم .امثال آقاى بهاءالدينى را بنده نمى توانم بشناسم . ما مى خواهيم كه در حوزه ها، امثال آقاى بهاءالدينى و امثال آقاى شيخ عبدالكريم و امثال شما بزرگان ، در بين طلبه ها زياد شوند.بنده به عنوان كوچكترين طلبه حوزه علميه ، خدمت شما بزرگان ، با كمال جسارت عرض مى كنم كه اين طلابى كه مى آيند در قم - به عنوان موجبه جزئيه كه اشكال به ما وارد نشود - بهترين افراد با پاكترين نيت به حوزه مى آيند.بزرگان ما نسبت به اينها وظيفه دارند.آنچه كه مى خواهم از نفس قدسى آيت الله بهاءالدينى در اين مجلس استفاده كنم ، به طور پيشنهاد عرض مى كنم كه يكى از كارهائى كه سابق بود اين بود كه بزرگان و علماء، قبل از شروع درس ، يك حديث مى خواندند و اين خيلى اثر دارد، چون شاگرد احترام زيادى براى استاد قائل است و حرفهايش نفوذ دارد.


195

بنده از بزرگانى كه در اين مجلس و اين اجلاس نورانى حضور دارند، به عنوان يك طلبه كوچك حوزه و به نمايندگى از بين طلاب عزيز جوان ، تقاضا مى كنم يك وسايلى و زمينه اى فراهم كنند كه تهذيب در كنار دروس ‍ حوزه باشد و الا محافل آكادمى دنيا بسيار است ، مؤ سسات علمى زياد است ، دانشمندان فراوان هستند.اينها رشد علم مى كنند، حوزه رسالتش ‍ الهى است رسالتش انسان سازى است .بزرگان ما بايد به فكر جوانان ما باشند.همانطور كه حضرت آيت الله مهدوى فرمودند، الان دنيا تشنه است و دهن باز كرده اند و روحانى مى خواهند، الان اين كوى دانشگاه تهران دوازده هزار الى چهارده هزار جمعيت دارد.اين همه جوان انتظار دارند.اميدواريم با نفس پاك اساتيد و بزرگان دينمان و با كمك فقها و آيات و همت هاى بلند مسؤ ولان حوزه ، انشاء الله افراد كامل و مهذبى تربيت شوند، چه اينكه هركس در منبر و محراب و كرسى تدريس و ارشاد موفق بوده ، داراى تهذيب نفس بوده است .(205)


196
تلفن

تا آغاز انقلاب ، حضرت امام تلفن نداشتند، شهرستانى ها اعتراض داشتند كه ما نياز به ارتباط با شما داريم و شما تلفن لازم داريد و حضرت امام هم مى فرمودند: ((پول بيت المال خرج رساله من و تلفن نشود)).(206)

حجت الاسلام مصطفى زمانى


197
آخوند جزى و تقسيم ماترك ظل السلطان

روزى كه ظل السلطان مرد مرحوم آخوند جزى را براى تقسيم اموال او فراخواندند و اين روحانى عاليقدر بيست روز طول كشيد تا توانست ماترك ظل السلطان را تقسيم و محاسبه كند روز آخر صارم الدوله قباله يك ملك شش دانگى به عنوان حق القدم به آخوند داد ولى او نپذيرفت و تقاضا كرد تا پنج هزار من گندم بدهند به نانواهاى اصفهان و او هر روز مقدارى از آن را به فقرا حواله مى كرد كه مى رفتند و مى گرفتند.(207)


198
نامه مرحوم ملا حسين قلى همدانى به مرحوم ايروانى

مرحوم ملا حسين قلى همدانى (قدس سره ) به على آقاى ايروانى مى نويسد: جناب آقا:

((الحذر من قواطع الاربعة : كثرة الكلام و كثرة الطعام و كثرة المنام و كثر المجالسة مع الانام و عليك بتبديلها و تقليبها بذكر الله الملك العلام ))(208)

الحذر از چهار صفات شكننده و خوردكننده 1 - پرحرفى و زياده گوئى 2 - پرخورى و شكم پرورى 3 - پرخوابى و تنبلى 4 - همنشينى زياد با مردم بر تو باد كه همه اينها را تبديل كنى به ذكر خداوند علام .


199
شعرى از مؤلف

به گدائى در ميخانه بزن
لبى اندر لب پيمانه بزن

كن سحر شب به مناجات و دعا
صبح دم نعره مستانه بزن

برمگرد هر چه جوابت ندهند
از طلب خسته مشو چانه بزن

جان شيرين به ره دوست بده
مشت بر پوزه بيگانه بزن

غافل از حال دل خويش مباش
كم دم از صحبت افسانه بزن

200

خواهى ار سر به سر عرش كشى
پاى در معركه مردانه بزن

گاه سر زن به در ميكده ها
پاى بر سبحه صد دانه بزن

در مناجات كم از چوب نباش
ناله چون استن حنانه بزن

گر تو دارى هوس كوى حسين
به بيابان بلا خانه بزن

در عزادارى آن خون خدا
گريه كن ناله جانانه بزن

گر خورى آب به ياد لب او
طعنه بر زاده مرجانه بزن

اى حسينى چو گدا بهر عطاء
دست بر دامن شاهانه بزن (209)


201
شعرى ديگر از مؤلف

هر چند بمانى تو در اين دور زمانه
بر گرد جهان گردى اگر خانه به خانه

با هر كه كنى الفت و آميزش و صحبت
از صدق و صفا نيست در اين خانه نشانه

در سختى اگر دست سوى دوست گشائى
در پاسخ تو نيست به جز عذر و بهانه

از مردم نااهل جهان قطع طمع كن
كن روزى به درگاه خداوند يگانه

هر درد دوا گشته و هر مشكلى آسان
گردد به دعاى سحر و اشك شبانه

دل پاك كن از معصيت و ياد خدا كن
گاهى به دعا خواندن و گاهى به ترانه

امروز اگر حق كسى را بربائى
فردا بستانند ز تو دانه به دانه

رو بار سفر بند كه هنگام رحيل است
بايد همه باشيم سوى حشر روانه

يارب به حسينت به حسينى نظرى كن
آندم كه كشد آتش قهر تو زبانه

هر كس كه به دستش ز على نيست براتى
در روز جزا نيست بر او راه نجاتى

خواهى كه شود نامه اعمال تو سنگين
يا روى كند بر تو ز هر سو بركاتى

زن دست به دامان على ساقى كوثر
بفرست به پيغمبر و آلش صلواتى

از مؤلف


202

203
شيخ جعفر كبير امير شهوت نه اسير شهوت

در بلندى همت و اخلاق شيخ جعفر كبير داستانها نوشته اند از آن جمله اينكه شيخ هر سال قسمتى از شهرها را گردش مى كرد و هر زمان كه وارد شهرى مى شد و زن همراه خود نداشت زنى را در آن شهر متعه مى كرد و اصولا شيخ در ترويج عقد متعه تبليغ بسيار مى كرد زيرا رواج آن را مانع فساد مردان و زنان ميدانست .

وقتى شيخ وارد زنجان شد و از حاكم آنجا متعه اى خواست و چون زنان آن شهر راضى به صيغه موقت نمى شدند حاكم كه مردى صاحبدل بود و به شيخ عقيده داشت يگانه دختر عزيز خود را فرمان داد تا آراستند و به ازدواج شيخ درآوردند.

شيخ كه وارد اتاق شد دخترى در منتهاى زيبائى و آراستگى ديد از او پرسيد: چگونه مانند تو دوشيزه اى حاضر شده است متعه براى شيخ جعفر شود راست بگو دختر كيستى ؟ دوشيزه خود را معرفى كرد.

شيخ پرسيد: آيا با رضاى خودت به عقد من درآمدى ؟دختر گفت : آرى .

شيخ پرسيد: چگونه تو با اين حسن و زيبائى تاكنون شوهر نكرده اى ؟دختر از سر راستى حكايت نمود كه : جوانى را دوست مى داشته اما پدرش ‍ رضايت نداده و ديگر خواستگاران را كه پدرش مى خواسته او راضى نشده است .

شيخ از مسكن جوان پرسيد و چون دانست كه در زنجان است همان شب بدون اينكه در آن دختر تصرفى كند حاكم پدر دختر و آن جوان را حاضر گردانيده و در همان مجلس خودش دختر را عقد كرده و به ازدواج جوان درآورد و خودش آنقدر ايستاد تا عروس و داماد را وارد حجله كردند.

از اين جا بزرگوارى شيخ پيداست كه به قول ملاى رومى (كه امير بر شهوت بوده است نه اسير شهوت (210)).


204
خود را هميشه در محضر خدا مى دانستند و رعايت ادب مى كردند

كسى كه به مرتبه اخلاص رسيده باشد كارش به جائى مى رسد كه از مكروهات و بلكه از مباهاتى كه خلاف ادب به نظر بيايد پرهيز مى كند.


205

نسبت به مقدس اردبيلى و غير ايشان از علماء (مانند مرحوم ميرداماد) رسيده است كه مدتها پاها را دراز نمى كردند چه در مجلس يا تنها در خانه يا بيرون - چون خود را در محضر خدا مى دانستند.

در كتاب ((لالى الاخبار)) مى نويسد تنها هنگام مرگ پاهايش را خودش رو به قبله كرد و عرض كرد: پروردگارا من مدتها بى ادبى نكردم اما چون حالا امر خودت هست پايم را دراز مى كنم .

و در حالات شيخ مرتضى انصارى نوشته اند: حالت احتضارش پاى او را رو به قبله نمودند چون شيخ مبتلا به اسهال بوده پاى خود را از قبله برمى گردانيد حاضرين تعجب مى كردند بالاخره به شيخ تذكر مى دهند شيخ مى فرمايند: شما به تكليف خود عمل كنيد من هم به تكليف خودم بايد عمل كنم چون در حال خروج مدفوع رو به قبله حرام است .(211)


206
توبيخ حضرت باقر (ع ) معلمى را كه با زنى شوخى كرده بود

مرحوم محدث قمى روايت كرده است كه يكى از اصحاب حضرت امام محمد باقر عليه السلام گفته است : در كوفه زنى را قرآن ياد مى دادم يك وقت با او كمى مزاح و شوخى كردم چون به خدمت حضرت باقر عليه السلام رسيدم به من عتاب كرده فرمود: هر كه در خلوت مرتكب گناهى شود حق تعالى با او اعتنائى نخواهد كرد.چه گفتى به آن زن ، آن مرد گفت : من صورت خود را از شرم پوشانيدم و در آن حال توبه كردم حضرت فرمود: ديگر به اين كار شنيع عود مكن .(212)


207
داستان ابوغياث مكى با مرد خراسانى و كيسه زر

ابن جوزى در صفة الصفوة از ابوحازم المعلى بن سعيد البغدادى و او از ابوجعفر محمد بن جرير طبرى در سال 300 روايت كند كه محمد بن جرير طبرى گفت : من به سال 240 در مكه بودم كه مردى خراسانى را ديدم كه ندا مى كرد: اى حاجيان هر كس هميانى به هزار دينار يافته است به من برگرداند خداوند ثواب او را دو برابر فرمايد.


208

مردى پير از مردم مكه و از مواليان جعفر بن محمد عليهماالسلام برخاست و گفت : اى خراسانى شهر ما فقير زياد دارد و مردم آن به عسرت و بروزى چند درهم موسمى كه انتظار آن برند آنان را رفاه و گشايش است شايد اين مال بدست مرد مؤمنى افتاده است و اگر تو او را مژدگانى ترغيب كنى رد كند.

خراسانى گفت : مثلا چقدر، گفت : صد دينار ده ، خراسانى گفت : نمى دهم و او را به خدا واگذارم .

طبرى گويد: من فهميدم كه يابنده هميان خود همين شيخ است و به دنبال او رفتم او به خانه خرابه اى كه درب كهنه اى داشت وارد شد شنيدم كه مى گفت : لبابه ، گفت لبيك ابا غياث گفت : صاحب هميان را يافتم راضى نشد و مال خود را بدون مژدگانى مى خواهد و مى گويد به خدا وامى گذارم بايد مال را به صاحبش رد كرد، زن گفت : پنجاه سال است كه من با تو بار فقر مى برم و چهار دختر و دو خواهر و من و مادرم و تو نهمين ما باشى ما را بدين مال سير كن و بپوشان شايد خداى تعالى فرجى ارزانى فرمايد و تو سپس اداى دين نمائى .

شيخ گفت : من نتوانم و اين نيمه مرده را پس از هشتاد و شش سال به آتش ‍ رها نكنم .سپس خانه را سكوتى فرا گرفت و من بازگشتم و فردا باز همان خراسانى ندا كرد و سخنان ديروز را تكرار كرد ديدم باز همان شيخ برخاست همان سخنان ديروز را تكرار كرد اين دفعه گفت به ده دينار مژدگانى اكتفا كرد خراسانى قبول نكرده و گفت به خدا وامى گذارم .

طبرى گويد: من ديگر بار به دنبال شيخ نرفتم و نشستم به نوشتن بقيه كتاب النسب زبير بن بكار مشغول شدم فرداى آنروز باز مرد خراسانى همان ندا درداد و باز شيخ مكى برخاست و گفت پريروز گفتم يكدهم و ديروز يكدهم و امروز گويم يكدهم دهم دهم مژدگانى بده تا يابنده با نيم دينار آن مشكى خرد و حاجيان و مقيمين مكه را به اجرت آب دهد و با نيم دينار ديگر ميشى بخرد تا از شير آن زندگى كند.


209

خراسانى گفت : نمى دهم و او را به خداى تعالى واميگذارم شيخ گريبان او را گرفت و كشيد و گفت بيا هميانت را بگير و مرا بگذار به استراحت به خواب روم و از محاسبه تو بياسايم پس خراسانى را برد به خانه اش من نيز با آنان رفتم شيخ به در خانه رسيد و فى الفور بازگشت و ما را به درون خانه برد و هميان را به مرد خراسانى داد، مرد خراسانى زر را به دامن خود ريخت و شمرد و دوباره ميان كيسه ريخته و حركت كرد كه برود و چون به در خانه رسيد بازگشت و گفت : يا شيخ پدر من به رحمت خدا رفت و از اين جنس ‍ كه مى بينى سه هزار دينار از وى بازماند و مرا وصيت كرد كه ثلث اين مال را بيرون كن و هر كه را مستحق ترين مردمان دانى به آن ده و رخت و اسباب خاصه من را بفروش خرج زيارت خانه خدا كن و من چنان كردم و ثلث مال را كه هزار دينار بود در هميان نهادم و از خراسان تا اينجا مردى را سزاوارتر از تو بدين مال نيافتم اينك بستان حق خود را، مال را داد و رفت من نيز خواستم بروم شيخ مرا نگهداشت و گفت : اولين روز كه به دنبال من آمدى دانستم و ديروز و امروز نيز با ما بودى از رسول خدا روايت شده كه فرمود: وقتى كه خداى تعالى بدون مسئلت و تمناى قلبى شما هديه اى فرستد آن را رد نكنيد چه اين كار احسان خداست و اين مال هديه خداست و مخصوص همه حاضران است سپس گفت يا لبابه و فلان و فلا و يك يك فرزندان و خواهران را صدا كرد و ما ده تن شديم در هميان را گشود و دينار دينار به هم تقسيم كرد و مرا نيز مثل سايرين صد دينار داد و من از فرح و شادى آن زنان و دختران بيش از صد دينار كه به من رسيد شادمان شدم و چون خواستم بيرون بروم گفت : اى جوان مبارك قدم من هيچگاه نه اين همه مال ديده و نه آرزوى آن را داشته ام اينك ترا نصيحت مى كنم كه اين مال حلال است نگاهدار و بدان كه من صبح به نماز بامداد برمى خاستم و با اين پيراهن كهنه نماز مى گذاشتم پس بيرون مى كردم و اين زنان و دختران هر يك به نوبت خويش مى پوشيدند و نماز صبح مى گذاشتند و ميان ظهر و عصر به كسب روزى مى شدم و در آخر روز بازمى گشتم و سپس پيراهن را بيرون مى كردم كه به نوبت در آن نماز مغرب و عشاء مى گذاشتم خداوند آنان را در اين مال بركت دهد و مرا و ترا از آن برخوردار كند و صاحب مال را در قبر بيامرزد و ثواب حامل مال را مضاعف كند.

ابن جرير گويد: شيخ را وداع كردم و سالها بدان مال كتابت علم كردم و خوردم و كاغذ خريدم و سفر كردم و مزد دادم و پس از سال پنجاه و شش از حال شيخ پرسيدم گفتند: او چند ماه پس از آن قضيه وفات يافت .(213)


210
مرحوم الهى قمشه اى از خدا مقام رضا مى خواهد

يكى از علما و عرفاى بزرگ ، مرحوم الهى قمشه اى است و اين شخصيت بزرگ و مخلص قرآن را ترجمه كرد و در مقابل اين خدمت بزرگ چيزى دريافت نكرد در صورتى كه اگر حق تاءليف مى گرفت مى توانست زندگى مرفهى براى خود و خانواده اش فراهم كند او با اينكه استاد دانشگاه بود، گاهى با سه چرخه باربرى روانه دانشگاه مى شد.

ايشان در يكى از سفرهاى خود كه به مشهد مقدس داشت وقتى وارد حرم مقدس حضرت رضا عليه السلام شد، به دلش افتاد كه از حضرت مقام رضا بخواهد اين بود كه عرض كرد: آقا شما رضا هستيد، من نيز در خانه شما آمده ام كه از خداوند بخواهيد (مقام رضا) به من بدهد از حرم كه بيرون آمد، در بين راه منزل تصادف كرد و در نتيجه زخمى شد و استخوانش شكست مردم جمع شدند و راننده را گرفتند ولى ايشان رو به مردم كرده گفت به او كارى نداشته باشيد اين هديه حضرت رضا عليه السلام است من از ايشان مقام رضا خواستم و به آن رسيدم اگر اين پيش آمد رخ نمى داد، معلوم نمى گشت كه من به مقام (رضا) رسيده ام من بايد ثابت كنم كه به آنچه خداوند خواسته است راضى هستم و هيچ نگرانى ندارم .(214)


211
زاهد مرغابى و زهد او

جلال الدين محمود در علوم ظاهرى شاگرد مولانا نظام الدين هروى است و از اين طريق حظى كامل يافته بود آورده اند كه برزگر وى يكى از آلات دهقانى را كه وقف كرده بود در زراعت وى بكار برده بود چون از آن وقوف يافت زراعت را تصرف نكرد و فرمود تا به فقرا و مستحقان صدقه دادند.


212

ملك هرات يك صره زر به رسم هديه به وى فرستاد قبول ننمود حامل صره گفت : اگر اين را پيش ملك بازبرم ملول خواهد شد، بر فقرائى كه شاگرد شمايند و در مدرسه مى باشند قسمت كنيد.

فرمود: تو خود آن را به مدرسه برده به هر كس كه قبول كرد بده اما به شرط آنكه بگوئى كه اين زر از كجاست .زر را به مدرسه برد و هيچكس آنرا قبول نكرد.وى در ماه ذيحجه سنه 788 از دنيا رفت و قبرش در مرغاب هرات است .(215)


213
آيت الله شيخ محمد تقى عالمى دست خود را گاز گرفت

در نجف اشرف به امام خمينى عرض كردند كه رساله ايشان را به اردو ترجمه كنند تا براى پاكستان بفرستند، فرمودند مگر آنجا رساله نيست ؟عرض كردند چرا رساله بعضى از مراجع هست فرمودند: بس است ديگر.اگر انسان اينجور باشد خدا او را يارى خواهد كرد لذا دوست و دشمن فهميدند كه او براى خدا كار مى كند و خدا هم او را يارى كرد.

حضرت امام مجتبى عليه السلام فرمود: اگر كسى مواظب قلبش باشد كه خاطراتى كه رضاى خدا در آن نيست در آن خطور نكند من ضامنم او مستجاب الدعوة است .(216)

عمده آن است كه انسان خودش را نخواهد فقط خدا را بخواهد.

گفتم كه كى ببخشى بر جان ناتوانم
گفت آن زمان كه نبود جان در ميانه حائل

مرحوم آيت الله حاج شيخ محمد تقى آملى يك وقت مى فرمود: در خواب ديدم دشمنى به من حمله كرد من با آن دشمن درگير و گلاويز شديم اين دشمن مرا رها نمى كرد من براى اينكه از شر او رها شوم دست او را به شدت گاز گرفتم كه بلكه مرا رها كند و در اين حال از خواب بيدار شدم ديدم دستم در دهان خود من است و به شدت دست خودم را گاز گرفته ام در همان عالم خواب به من فهمانيدند كه دشمن تو كسى نيست جز خودت پس از خودت نجات پيدا كن .

اينگونه خوابهاى خوب را هم خدا نصيب هر كسى نمى كند.ائمه عليهم السلام فرموده اند: بنده اى كه مورد عنايت خداوندى شد (بصره عيوبها و دوائها) خداوند عيب و بدى دنيا را نشان او مى دهد و راه علاج را نيز نشان او دهد.(217)


214
چراغ اين خانه تا صبح روشن بود

215

مرحوم شيخ عبدالحسين شرف الدين در المراجعات فرموده است بعضى از اصحاب و بزرگان علم و سير و سلوك برنامه ها را در منزل تقسيم مى كردند يعنى اعضاى خانواده در كل شبانه روز اين خانه را روشن نگه مى داشتند.در شب اينطور بود كه همه نگهبانى مى دادند مثلا فلان مقدار از شب را يكى مشغول عبادت و درس و بحث و تلاوت قرآن مى شدند و ديگرى مى خوابيد سپس ديگرى برمى خاست و مشغول مى شد و اولى مى خوابيد و به دنبال آن سومى و به عبادت مى پرداخت منزل را شب تا صبح روشن نگه مى داشتند بدين ترتيب مانند شيخ مرتضى انصارى ها و بحرالعلومها و مانند اينها تربيت مى يافتند.(218)


216
زهد و تقواى آيت الله سيد احمد خوانسارى

حضرت آيت الله العظمى حاج سيد احمد خوانسارى (قدس سره ) مجسمه زهد و تقوا و فضيلت بود بعد از آنكه مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى از اراك به شهر قم آمده و حوزه علميه را تاءسيس كرد مردم اراك از ايشان تقاضا نمودند كه آيت الله خوانسارى به جاى ايشان اقامه جماعت كرده و امور دينى مردم را اداره كنند مرحوم حائرى هم با اين تقاضا موافقت كردند.

حضرت آيت الله اراكى فرمودند كه مرحوم حائرى بعد از شش ماه از عزيمتشان به قم در جلسه اى فرمودند ما مى خواستيم آقاى سيد احمد خوانسارى اعلم علماى شيعه باشد وليكن ايشان قناعت كردند كه اعلم علماى اراك باشند.به مجرد اين كه مرحوم خوانسارى اين قضيه را شنيده و متوجه شدند كه رضايت مرحوم حائرى در اين است كه ايشان در قم باشند، همان روز عازم قم شده و در اين شهر اقامت گزيدند، و تقريبا دو ماه ديگر مرحوم حائرى محل اقامت نماز جماعت خود را در مدرسه فيضيه به ايشان تفويض كرده و در اولين نماز جماعت هم شركت جسته و به ايشان اقتدا كردند.

در رابطه با عزيمت ايشان به تهران علامه فقيد حاج شيخ آقا بزرگ تهرانى مى نويسد: در محرم سنه 1370 (ه‍ ق ) كه علامه حاج آقا يحيى سجادى وافت يافت اهالى تهران از مرجع كبير آيت الله العظمى آقاى بروجردى - ره - تقاضا كردند كه شخصيت با كفايتى را به تهران اعزام دارند تا در مسجد حاج سيد عزيزالله اقامه نماز كرده و به امورات دينى مردم بپردازد، و مرحوم بروجردى ايشان را به تهران فرستادند... مرحوم خوانسارى از نظر زهد و تقوا الگويى كم نظير، و مبارزه ايشان با هواى نفس مشهور عام و خاص است .


217

يكى از فضلاى حوزه نقل مى كردند: اوايلى كه امام در تهران به حالت تبعيد به سر مى بردند، ساواك نسبت به ملاقات با ايشان خيلى سخت گيرى مى كردند وليكن افراد مى توانستند با زحمت زياد ايشان را ملاقات كنند.يك روز صبح زود عازم ديدار امام شدم موقعى كه به نزديك منزلى كه امام در آنجا تشريف داشتند رسيدم مشاهده كردم افرادى كه منتظر ملاقات امام هستند به صف ايستاده و به نوبت به محضر امام مشرف مى شوند با كمال تعجب ديدم مرحوم آيت الله خوانسارى هم جزء همين افراد (نفر شانزدهم ) به صف ايستاده و منتظر نوبت هستند تا امام را ملاقات كنند.

معظم له در شروع نهضت اسلامى سهم بسزايى داشته و حق بزرگى نسبت به شكل گيرى پايه هاى اوليه انقلاب دارند، حتى در همان ايامى كه همراه ديگر علما در بازار تهران به حالت اعتراض نسبت به اعمال دستگاه حركت مى كردند، مورد هجوم پليس امنيتى قرار گرفتند و مقدارى از ناحيه پا جراحت برداشتند و اعلاميه هاى متعددى از طرف ايشان منتشر مى شد.(219)


218
ابوريحان بيرونى نقره بار فيل را رد كرد

شهرزورى گويد وقتى ابوريحان بيرونى قانون مسعودى را تصنيف كرد سلطان پيلوارى سيم جايزه فرستاد و وى آن مال به خزانه برگردانيد و گفت : من از آن بى نيازم چون عمرى در قناعت گذرانده ام و ديگر بار مرا ترك خوى و عادت سزاوار نيست .

و باز گويد دست و چشم و فكر او هيچگاه از عمل بازنماند و دائم در كار بود جز به روز نوروز و مهرگان و يا براى تهيه احتياجات معاش .(220)

و او را داستانى است با استادش شيخ ابوالحسن فقيه در هنگام احتضارش ‍ كه در جلد اول همين كتاب صفحه 69 نقل شده است .


219
آشيخ ترا به بستنى چه كار

استاد حسين انصاريان نوشته است : در تهران عالم بزرگوارى به نام آقا شيخ محمد حسين زاهد داشتيم كه مفهوم زهد در او عملا جلوه گر بود.

بسيارى از جوانان را جذب مسجد و جلسات مذهبى كرد و آنان را به تربيت دينى آراست .

مى گفت : جائى دعوت شدم ، بايد نمى رفتم ناخودآگاه رفتم فقط يك عدد بستنى با اكراه خوردم شب براى نماز و عبادت برخاستم ، در راه وضو و تطهير از پله ها افتادم و پيشانيم بشدت شكست همسرم پيشانى شكسته ام را مرهم گذاشت و بست ، از شدت درد نتوانستم به عبادت ادامه دهم سر به بالين نهاده خوابم برد در عالم خواب اين جمله را شنيدم : آشيخ ترا به بستنى چكار؟ بيدار شدم و سر شكستن خود را به جرم آن ديدم .(221)


220
اخفش و نتيجه اميد بستن به غير خدا

221

بدانكه كلمه اخفش به معنى صغيرالعينين است به سه نفر از علماى بزرگ نحو اطلاق شده اخفش اكبر و اوسط و اصغر اخفش اكبر ابوالخطاب عبدالحميد بن عبدالمجيد هجرى استاد سيبويه است .

اخفش ثانى ابوالحسن سعيد بن مسعدة المجاشعى بلخى است شاگرد خليل و سيبويه اخفش وسط مى باشد.

سومى ابوالحسن على بن سليمان اخفش اصغر است اخفش مطلق اخفش ‍ اوسط است .

و اما اخفش اصغر در سنه 315 فجاءة وفات يافت و علت وفاتش اين شد كه از على بن مقله كاتب خواست كه وقتى نزد وزير على بن عيسى رفت وضع زندگى تلخ و تنگى معاش و پريشانى او را براى وزير شرح بدهد و كمكى از وزير براى او بگيرد، على بن مقله نزد وزير شرح حال و پريشانى او را بيان كرد و از وزير درخواست كمك و شهريه كرد برخلاف انتظار وزير حالت غضب پيدا كرد و ابن مقله را با پرخاش و تندى از خود طرد كرد ابن مقله از نزد وزير با حال پريشان و پشيمان خارج شد و در بين راه بر خود نفرين مى كرد كه چرا چنين سؤالى را كرد.

وقتى اخفش از قضيه با خبر شد بسيار اندوهناك شد و چون غذاى مناسب حال نداشت مدتى تنها با شلغم تغذيه كرد در اثر آن مبتلا به گرفتگى قلب شد تا اينكه فجاءة وفات يافت .

و اين سزاى كسى است كه روزى خود را از غير خدا خواهد.

حضرت سجاد در صحيفه اش عرض مى كند:

((اللهم صلى على محمد و آل محمد و اجعلنى اصول بك عند الضرورة و اسئلك عند الحاجة و اتضرع عند المسكنة و لاتفتنى بالاستعانة بغيرك اذا اضطررت و لا بالخضوع لسؤال غيرك اذا افتقرت و لا بالتضرع الى من دونك اذا رهبت فاستحق بذلك خذلانك و منعك و اعراضك يا ارحم الراحمين )).(222)


222
راءفت مرحوم نواب صفوى

223

يكى از همكلاسيهاى مرحوم سيد مجتبى نواب صفوى (روحانى مبارز) نقل كرد يك روز از خانه بيرون آمدم يك نفر در مقابل من آمد و سنگ به سوى من پرتاب كرد يكى از آنها به پيشانى من اصابت كرد و پيشانى مرا شكست من پيش پدرم آمدم پدرم همراه من به مدرسه آمد كه به مدير مدرسه شكايت كنيم و چون وارد مدرسه شديم آن بچه وقتى ما را ديد سخت ترسيده و رنگ از رخش پريد و فرار كرد در اين موقع سيد مجتبى نزد پدرم آمد و گفت : بچه شما را من زده ام و اكنون به هر گونه مجازاتى حاضرم من گفتم آن كه مرا زده است شما نيستيد گفت : البته من هستم و مجازات كنيد پدرم وقتى اين را ديد گذاشت و رفت وقتى من از سيد مجتبى پرسيدم چرا شما اين حرف را گفتى ؟گفت : آخر آن بچه يتيم است من از ناراحتى او ناراحت شدم .(223)


224
ابن هيثم به حيله جنون خود را از شغل دولتى نجات داد

ابن هيثم از بصره رهسپار مصر گرديد روز ورودش فرمانرواى مصر تا خارج شهر از وى استقبال نمود و در كمال احترام به منزلى كه براى او در نظر گرفته بودند وارد شد...

فرمانرواى مصر براى اينكه فرصت محضر استاد و آن دانشمند بزرگ را از دست ندهد و از معلومات و اطلاعات او استفاده كند از او خواست كه حتما در مصر بماند و در ديوان مكاتيب مشغول كار شود ابن هيثم كه در طول توقف خود در مصر با روحيه و طرز تفكر وى آشنا شده بود از خواسته فرمانروا سخت ناراضى بود چه مى دانست او مردى است تندخو و بداخلاق ، متلون و خونخوار با كوچكترين مستمسك خشمگين مى گردد و بى پروا فرمان قتل مى دهد و مردم بى گناه را مى كشد، البته زندگى با چنين مردى بسيار خطرناك است ولى او از ترس ناچار قبول كرد مدتى بدين منوال گذشت ولى با نگرانى و تشويق و پيوسته در اين فكر بود كه راه نجاتى بيابد سرانجام به حيله جنون متوسل شد و اظهار ديوانگى كرد وقتى خبر جنونش به فرمانروا رسيد دستور داد او را در خانه اش دربند كردند و پرستارانى برايش گمارد و اموال و اثاث منزلش به نام خود او به اشخاص ‍ امين سپردند.

ابن هيثم همچنان به ديوانگى تظاهر كرد تا عمر فرمانروا بسر آمد و از دنيا رفت چند روز پس از مرگ وى اظهار عقل نمود و از خانه بيرون آمد نزديك جامع از هر مسكن گزيد و با اطمينان خاطر مشغول تاءليف و تصنيف شد و چون خط خوبى داشت پاره اى از كتب علمى را استنساخ مى نمود و با فروش آنها امرار معاش مى كرد.(224)


225
شيخ احمد حرب با اخلاق كبرى را مسلمان مى كند

226

شيخ فريد الدين عطار نيشابورى در تذكرة الاولياء چاپ تهران ج اول ص ‍ 202 شيخ احمد حرب را بسيار ستوده و گفته است در تقوا به حدى بوده است كه در ابتدا مادرش مرغى بريان كرده بود به او گفت بخور كه اين را خود پرورده ام و هيچ شبهه اى نيست احمد گفت : من ديدم اين مرغ به بام خانه همسايه رفت و دانه اى چند از گندم آن خورد و آن همسايه لشكرى بود و خلق مرا نشايد.

احمد را همسايه گبرى بود بهرام نام شريكى داشت به تجارت رفته در راه دزدان سرمايه او را بردند چون اين خبر به شيخ رسيد مريدان را گفت : برخيزيد به احوال پرسى آن گبر رويم گرچه گبر است لكن همسايه است .

چون به در سراى او رسيدند وى آتش گبرى مى سوخت پيش دويده آستين شيخ را بوسيد شيخ گفت : ما غمخوارگى آمده ايم چون شنيده ايم كه مال شما را دزد برده است .

گبر گفت : آرى چنان است اما سه شكر واجب است كه خداى را بكنم ، يكى آنكه از من برده اند نه از مال ديگرى ، دوم اينكه نيمه برده اند و نيمه نه ، سوم آنكه دين من با منست دنيا خود آيد و رود.

احمد را اين سخن خوش آمد گفت : اين را بنويسيد كه از اين سه سخن بوى مسلمانى مى آيد پس شيخ روى به بهرام گبر كرده گفت : اين آتش را چرا مى پرستى ؟گفت : تا مرا نسوزاند و ديگر اينكه امروز چندان هيزم به خورد او دادم كه فردا بى وفائى نكند و مرا به خدا رساند.

شيخ گفت : عجب اشتباهى مرتكب شده اى آتش هم ضعيف است و هم جاهل كه طفلى مشتى آب بر او ريزد خاموش گردد و ديگر آنكه جاهل است چون اگر مشك و نجاست بر وى اندازى بسوزاند و فرق نمى دهد كه يكى بهتر و ديگر بد است و ديگر اينكه تو هفتاد سال است او را مى پرستى و من نمى پرستم و اگر هر دو دستمان را در آن قرار بدهيم دست هر دو را مى سوزاند و فرقى بين من و تو ننهد.

گبر را اين سخن در دل افتاد گفت : چهار مسئله پرسم اگر پاسخ دهى ايمان آورم .بگوى حق تعالى چرا خلق را آفريد چرا روزى داد چرا مى رانيد چرا دوباره زنده نمايد.

شيخ گفت : بيافريد تا او را بندگى كند رزق داد تا او را به رزاقى بشناسد و بميراند تا او را به قهارى بشناسند و زنده گرداند تا او را به قادرى و عالمى بشناسند.


227

گبر چون اين بشنيد گفت : اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمد رسول الله ، چون وى مسلمان گشت شيخ نعره اى زد و بيهوش افتاد پس از ساعتى بهوش آمد علت اين امر را پرسيدند گفت : وقتى اين گبر زبان به شهادت گشاد در سرم ندا كردند كه اى احمد بهرام گبر هفتاد سال در گبرى بود آخر ايمان آورد تو هفتاد سال در مسلمانى گذاشته اى تا عاقبت چه خواهى آورد.

نقل است كه احمد در عمر خود شبى نخوابيده است به او گفتند: آخر لحظه اى بياساى ، گفت : كسى را كه بهشت از بالا مى آرايند و دوزخ در زير او مى تابند و او نداند كه از اهل كدام است در اين جايگاه چگونه او را خواب آيد.

و از سخن او است كه مى گفت : كاش مى دانستم كه مرا دشمن مى دارد و كه غيبت مى كند و كه بد مى گويد تا من او را سيم و زر فرستادمى ...(225)


228
عفت نفس ابوزيد مروزى

ابوزيد مروزى كاشانى فقيه زاهد در اول امر بسيار فقير و تهيدست بود به حدى كه در شدت سرماى زمستان جبه اى نداشت كه بپوشد وقتى به او مى گفتند: چرا جبه به تن نمى كنى ؟ مى گفت : مرا علتى است كه آن مانع است منظورش در واقع علت فقر و ندارى بود، او هرگز نمى خواست كه كسى از فقر او آگاه شود و هرگز به كسى اظهار حاجت و نيازمندى نمى كرد در آخر عمرش دنيا به او رو آورد كه سنى از او گذشته بود كه نه دندان براى خوردن داشت و نه قدرت مباشرت و آميزش با زنان داشت .

گاهى خطاب به دنيا كرده مى گفت : (لا بارك الله فيك اقبلت حين لاناب و لانصاب ) اى دنياى نامبارك وقتى به من روى آورده اى كه مرا نه دندان هست و نه حالت نعوظ).

او گفته است وقتى كه من در مكه بودم شبى حضرت رسول خدا صلى الله عليه وآله را در خواب ديدم كه به جبرئيل امين فرمود ((يا روح الله اصحبه الى وطنه )) با آن تا وطنش همراهى كن .(226)

حديث كرده است قعنبى كه گفت : وارد شدم بر مالك بن انس در مريضى كه با آن از دنيا رفت ديدم گريه مى كند، گفتم : چه چيز ترا به گريه آورده است ؟

گفت اى پسر قعنب به خدا سوگند دوست داشتم در برابر هر يك مسئله اى كه براى خود فتوا دادم مرا تازيانه مى زدند.اى كاش فتوا به راءى خود نمى دادم .(227)


229

230
كلمات حكمت آميز از حكيم و عارف

روزى انوشيروان به بوذرجمهر گفت : مى خواهم كلماتى چند كه در لفظ اندك و در معانى بسيار باشد جمع نمائى كه در دنيا و عقبى مفيد و سودمند باشد.بوذرجمهر يك سال مهلت خواست و كلماتى جمع نمود و آن را ظفرنامه نام نهاد و به نزد انوشيروان آورد شاه از آن بسيار خوشش آمد و دستور داد آن كلمات را با آب طلا نوشتند و دائم با خود داشت و بعضى از آن كلمات اين است كه بوذرجمهر گفت : از استادم پرسيدم و او جواب گفت : گفتم : چه چيز هميشه سزاوار است ، گفت : دو چيز علم آموختن و در جوانى به كار حق مشغول بودن .گفتم : از جوانان چه بهتر است ؟گفت : دو چيز، شرم و دليرى . گفتم از پيران چه بهتر است ؟گفت : دو چيز، دانش و آهستگى .گفتم : از كه در حذر باشم ؟كه رستگار شوم ؟ گفت : از دو كس فقير چاپلوس و توانگر خسيس .گفتم : بهترين زندگانى كدام است ؟گفت : زندگانى با دو چيز فراغت و امنيت ...

عارفى شنيد كه شخصى مى گويد: دو نعمت است كه كفران مى شوند يكى صحت دومى امنيت عارف گفت اين دو نعمت غالبا كفران مى شوند و گاهى هم شكرگزارى مى شوند ولى يك نعمت است كه هيچ كس شكر آن را بجاى نياورده مگر كسى كه خداى او را نگاهداشته باشد از لغزشها گفتند: آن نعمت كدام است ؟گفت نعمت فقر.(228)

افلاطون به يكى از پادشاهان گفت : فكر كردن تو يك روز نفعش براى تو بيشتر است از يكسال خوشحالى تو به سبب ملك و سلطنت .(229)

از كلمات بقراط حكيم يونانى است كه گفت : ليس من فضيلة العلم معى الا علمى بانى لست بعالم .

از فضيلت علم و دانائى با من چيزى نيست مگر دانستن من به اينكه من عالم نيستم .(230)


231
كلمات حكيمانه افلاطون حكيم

232

افلاطون : اذا هرب الحكيم من الناس فاطلبه و اذا طلبهم فاهرب منه .هرگاه ديدى از مردم گريزان است طلب كن او را و هرگاه ديدى حكيمى در طلب مردم است از او گريزان باش .(231)

و نيز افلاطون گفته است اگر خواستى رياست خاصه و عامه را بدست آورى در زندگى علم و مال را بدست بياور چون خاصه به خاطر علم و عامه مردم به خاطر مال ترا به برترى مى شناسند(232)

مرد نادانى به افلاطون گفت : از كجا اين همه علم و دانش را بدست آوردى ؟افلاطون گفت : آن مقدارى كه تو از آشاميدنيها صرف كردى من روغن چراغ صرف كردم ((افنيت من الزيت بمقدار ما افنيته من الشراب )).

و نيز گفت : هرگاه با داناتر از خود سخن گفتى الفاظ را كوتاه و مختصر كن و معنى را براى او خالص كن و اگر با پائين تر از خود سخن گوئى با الفاظ و تعابير مختلف معنى را براى او قابل درك كن .(233)

و نيز گفت : هرگاه كسى را دوست خود و رفيق خود قرار دادى واجب است كه با دوست او نيز دوست باشى ولى واجب نيست با دشمنش دشمن باشى .(234)

به افلاطون گفتند: چرا آدم وقتى پير مى شود براى جمع مال حريصتر گردد؟ گفت : اگر انسان بميرد مال زيادى براى دشمنش باقى گذارد بهتر از اين است كه در زندگى محتاج دوستانش شود.(235)


233
بخش چهارم : مجاهده و مبارزه عليه ظلم و فساد

234
درسى از نهج البلاغه درباره پيشواى مسلمين

((قال عبدالله ابن عباس : دخلت على اميرالمؤمنين عليه السلام بذى قار هو يخصف نعله فقال لى : ماقيمة هذه النعل ؟فقلت : لاقيمة لها، فقال عليه السلام : و الله لهى احب الى من امرتكم الا ان اقيم حقا او ادفع باطلا.

عبدالله پسرعباس گويد: در ((ذى قار)) نزد اميرالمؤمنين عليه السلام رفتم و او نعلين خود را پينه مى زد.پرسيد ((بهاى اين نعلين چند است ؟)) گفتم : ((بهائى ندارد)) فرمود: ((به خدا اين را از حكومت شما دوست تر دارم مگر آنكه حقى را برپا سازم يا باطلى را براندازم )).(236)


235

((ايها الناس ان لى عليكم حقا، ولكم على حق : فاما حقكم على فالنصيحة لكم ، و توقير فيئكم عليكم ، تعليمكم كيلا تجهلوا، و تاءديبكم كيما تعلموا و اما حقى عليكم فالوفاء بالبيعة ، و النصيحة فى المشهد و المغيب و الاجابة حين ادعوكم ، و الطاعة حين امركم .

مردم مرا بر شما حقى است ، و شما را بر من حقى . بر من است كه خيرخواهى از شما دريغ ندارم و حقى را كه از بيت المال داريد بگزارم ، شما را تعليم دهم تا نادان نمانيد، و آداب آموزم تا بدانيد.اما حق من بر شما اين است كه به بيعت وفا كنيد و در نهان و آشكارا خيرخواهى ادا كنيد.چون شما را بخوانم بياييد، و چون فرمان دهم بپذيريد، و از عهده برآييد.(237)

((ايها الناس انى و الله ما احثكم على طاعة الا واسبقكم اليها، و لا انها كم عن معصية الا و اتناهى قبلكم عنها)).

اى مردم !به خدا من شما را به طاعتى برنمى انگيزم ، جز اينكه پيش از شما به گزاردن آن برمى خيزم و شما را از معصيتى بازنمى دارم جز اينكه خود پيش از شما آن را فرو مى گذارم .(238)

((و الحق اوسع الاشياء فى التواصف ، و اضيقها فى التناصف )).

ميدان حق در مقام سخن گفتن از آن بس فراخ ‌تر، و در مقام عمل به آن بس ‍ تنگ تر است .(239)

((لسان العاقل وراء قلبه ، و قلب الاحمق وراء لسانه )).

زبان خردمند در پس دل اوست ، و دل نادان پس زبان او.(240)

((لاترى الجاهل الا مفرطا او مفرطا.))

نادان را نبينى جز اينكه كارى را از اندازه فراتر كشانده و يا بدانجا كه بايد نرساند.(241)

من نصب نفسه للناس اماما فعليه ان يبدا بتعليم نفسه قبل تعليم غيره ، وليكن تاءديبه بسيرته قبل تاءديبه بلسانه ، و معلم نفسه و مؤ دبها احق بالاجلال من معلم الناس و مؤ دبهم )).

آنكه خود را پيشواى مردم سازد پيش از تعليم ديگرى بايد به ادب كردن خويش پردازد، و پيش از آنكه به گفتار تعليم فرمايد بايد به كردار ادب نمايد، و آنكه خود را تعليم دهد و ادب اندوزد، شايسته تر به تعظيم است از آنكه ديگرى را تعليم دهد و ادب آموزد.(242)

((و ان اليوم عمل و لا حساب ، و غدا حساب و لا عمل )).

همانا امروز روز كار است و روز حساب نيست و فردا روز حساب است و كس را مجال كار نيست .(243)


236

((و اقبلوا النصيحة ممن اهداها اليكم و اعقلوها على انفسكم )).

از آن كس كه نصيحتى به شما هديه مى كند بپذيريد و آن را آويزه گوش جان خود كنيد.(244)

((اتقوا الله فى عباده و بلاده فانكم مسؤ ولون حتى عن البقاع و البهائم )).

پاس بندگان خدا و شهرهاى او را داشته باشيد و از خدا پروا كنيد زيرا شما حتى نسبت به سرزمينها و چارپايان نيز مسئوليد.(245)


237
هدف از قصه هاى قرآن و نتيجه گيرى از داستان حضرت يوسف

قصص و حكاياتى كه قرآن بيان مى كند آيا براى اينست كه مسلمانان به اين قصص و حكايات سرگرم شوند و وقت بگذرانند يا قصه يوسف در قرآن براى اينست كه عاشق پيشه ها از سوره يوسف راه و روش عشق بازى بياموزند، در خلال آيات آن عشق كشمكش زن دلباخته را بخوانند كه بساط خود را آراسته ، و معشوق را چگونه به دام انداخته و هر وسيله اى را براى دلداده فراهم كرده تا دل او را بدست آرد تا اينكه دامنش را مى گيرد مى درد و تهديدش مى كند برايش پرونده سازى مى كند به زندانش مى افكند، آيا اين داستان را براى همين آورده ؟يا براى اين است كه در ميان گرفتارى به عشق عاقبت عفت و تقوى را بنماياند كه اگر در اين جذب و انجذابها و لغزشگاهها عفت و تقوى بر هواها قاهر و حاكم شد به كجا خواهد رسيد چه عواقب درخشان و لذت بخشى در پيش است براى هدايت به اين است كه هر فردى هر چه دارد عقل و هوش و تقوا باشد در معرض چنين امتحانات بايد از عنايات خداوند كمك بطلبد و پناه به خدا ببرد چنانكه يوسف به خدا پناه برد و اگر برهان خدا را مشاهده نكرده بود شايد پايش مى لغزيد تا آنكه از بوته امتحان اتاق خلوت از ميان زنهاى خود ساخته و آماده دلباخته كه هيچ مانعى و حجابى نبود و از ميان طوفان هوها و بالاخره تهديدات و كيدهاى آنها با دامن پاك بيرون آمد و در نهايت به آن مقام معنوى و اجتماعى و سرورى رسيد، محبوب همه و امين پادشاه گرديد و كليد خزائن مصر به دستش آمد.

((اقل اجعلنى على خزائن الارض )).


238

نزد پادشاه مكين و امين گرديد.

((قال انك لدنيا مكين امين )).

دقت كنيد در اين سوره شكيبائى ها، بردباريها، توكل ، تقوى ، حاكميت بر شهوات را در چهره معنوى يوسف و گرفتاريهاى او با برادرها و حسادت آنها تا به چاه افتادن تا مانند كالائى در معرض فروش قرار گرفتن تا گرفتار زنهاى بوالهوس طبقات حاكمه قرار گرفتن و به زندان افتادن را چگونه قرآن مشتمل نموده و در ميان اين كشمكش ها و جذب و انجذابهاى نفسانى در پايان با روح نبوت و عصمت به مهمترين قدرت اجتماعى مى رسد قرآن در قسمتى از اين سوره مى رساند كه لياقت حكومت و سرپرستى براى افراديست كه علاوه بر استعداد ذاتى و فطرى بايد از مراحل امتحان هاى گوناگون بگذرند، در آغاز اين داستان شيوا و اين تابلوى رنگ آميزى شده از عشق و عفت ، صبر، تقوى ، و بصيرت مى فرمايد:

((ولما بلغ اشده آتيناه حكما و علما)).

آنگاه گرفتاريش را به عشق آن خانم و همكارش و دسيسه هاى آنها، نقشه هاى آنها، تهديدهاى آنها را در چند آيه با زير و درشت نفسيات و اعمال آنها را مى نمايد، تا سر از زندان درمى آورد و يوسف خود آرزوى زندان مى كند و از خدا مى خواهد با شوق باز شدن در زندان را و رفتن به آن را مى طلبد.

((رب السجن احب الى مما يدعوننى اليه )).

در زندان هم قدرت توكل و صبر خود را از دست نمى دهد، و به تقوى و دعوت به توحيد زندانيان مى پردازد. با اين امتحانات نفسانى از زندان به سرورى و رهبرى مى رسد.اين داستان براى هدايت فرد به عاقبت عفت و تقوى و صبر و هدايت اجتماع به اوصاف رهبرى و حاكم و امانت داران بيت المال است ، هدايت اجتماع است به اينكه مردمى كه در برابر طمع و تهديد و در مقابل خط و خال خود را مى بازند نه بايد حاكم بر مقدرات خلق باشند و نبايد اموال و سرمايه عمومى را بدست گيرند.


239

هر يك از قصص قرآن پند و موعظه و بالاخره براى هدايت به خير و سعادت و نشان دادن عواقب امور است كه عامه مردم نمى توانند برسند و پيروزى نهائى تقوا را نمى توانند درك كنند و از محيط محدود زندگى و نفسيات و شهوات آنى خود نميتوانند سر بيرون آرند بالاخره همه قصص و حكايت اعلام ((و العاقبة للمتقين )) مى نمايد و پيروزى و رستگارى نهائى را براى گروهى و شكست و رسوائى را براى گروه ديگر نشان مى دهد تا پيروان قرآن آينده بين شوند نااميد نباشند، پيوسته نگويند حق مقهور است مردم فاسد و خرابند قابل اصلاح نيستند طرفداران حق ضعيف هستند مردان حق بيچاره اند بايد به كار كسى كار نداشته باشند.ما كه در محيط محدود و زمان محدود و عمر محدود بسر مى بريم با اين همه محدوديت نمى توانيم درباره تاريخ و نهايت كار و راه حقيقى سعادت قضاوت صحيح نمائيم قرآن بايد آينه مقابل بصيرت ما باشد تا پايان كار حق و باطل و ريشه خير و شر و ظهور آن را در تاريخ گذشته بنگريم تا بنگريم آن گروه و افرادى كه فاقد پول و سپاه و ايل و قبيله بودند با اتكاء به حق عاقبت بر همه قدرتها پيروز شدند و آنها همه چيز از قدرتهاى مادى و وسائل در اختيارشان بود مانند حباب و كف روى سيل به باد رفته و اين مطلب و حقيقت هدايتى را در همه سطور و آيات تاريخ و داستان هاى قرآن واضح و روشن بنگريم .

((اما الزيد فيذهب جفاء و اما ما ينفع الناس فيمكث فى الارض )).

اين قصص و حكايات براى آن نيست كه تنها به افرادى علاقه بورزيم و از آنها خوشمان آيد كه چه قدرتى ، چه شمايلى ، چه دست و بازوئى چه معجزاتى داشته ، از اين جهات ، زندگى و شخصيت عالى آنها به ما ارتباط ندارد آنچه به ما ارتباط دارد طريقه و راه و روش و عاقبت بينى و هدايت آنها است .

با توجه به آنچه گفته شد شايد براى شنوندگان گرامى واضح شد مقصود اين است كه همه آيات قرآن درباره نظام خلقت و منابع و فرآورده هاى صنعت و بيانات تاريخى و قصص اصل و فرع ، مقدمات و نتائج ، نظر به هدايت افراد و اجتماعات به عواقب و نتائج روشها و اعمال و ظهور نهائى آن در دنيا و آخرت است .

((ذلك الكتاب لا ريب فيه هدى للمتقين )).

چنانكه عرض كردم هدايت مانند آب و نور و هوا از ضروريات حيات است .(246)


240
درس شجاعت از پيشينيان

ابوذر غفارى عالمى مقدس و صاحب سر و اسرار بود عابد بود متهجد بود در همين حال مبارز و حق گو و دشمن ستيز بود كه على عليه السلام درباره اش مى فرمايد:

((يا اباذر انك غضبت لله فارج من غضبت له )) ان القوم خافوك على دنياهم و خفتهم على دينك )).(247)

على عليه السلام غضب او را (بر عثمان و طرفداران او) غضب براى خدا و در راه خدا مى داند كه براى حق فقرا در برابر خليفه مى خروشد.

هاشم مير قال به حضرت على عليه السلام چنين خطاب مى كند:

سربنا يا اميرالمؤمنين الى هئولاء لقوم القاسية قلوبهم الذين نبذلوا كتاب الله وراء ظهورهم و عملوا فى عباد الله بغير رضى الله فاحلوا حرام الله و حرموا حلاله )).


241

يا اميرالمؤمنين ما را به جنگ اينان كوچ ده همين گروه سنگدلان كه كتاب خدا را پشت سر انداخته و درباره بندگان خدا به جز راه خدا و رضاى خدا رفتار مى كنند حرام خدا را حلال و حلال خدا را حرام كرده اند...(248)

مالك اشتر مى گفت :

((فما يشك قتال هؤ لاء الا ميت القلب فانما انتم على احدى الحسنيين اما الفتح و اما الشهادة )).

در كار مقاتلة و كشتار اينان (لشكر معاويه كه اظهار اسلام كرده و نماز مى خواندند) كسى شك نمى آورد مگر فرد دل مرده و تاريك روان كه نور ايمان از دلش رفته است .همانا شما واجد يكى از دو نيكوترين فرجام ها هستيد، يا فتح و پيروزى يا شهادت .

در اين روز و روزگار ديگر اين (آرم ) تشيع را بر كسى نديديم و اين سخن عزيز شيعى انديش معاصر و يادگار پيشينه هاى شيعه : امام خمينى اعلى الله مقامه است .

سخن را با كلام سيد و سالار شهيدان ختم كنم كه به معاويه نوشت :

((فلعمرى ما الامام الا الحاكم بالكتاب القائم بالقسط الدائن بدين الحق الحابس نفسه على ذات الله )).

به بخشنده جانم سوگند كه پيشوا و زمامدار اجتماع جز آن كس نيست كه به كتاب خدا حكم كند و به عدالت رفتار نمايد به دين حق متدين باشد و خود و همه خواسته هاى خود را به فرمان خدا محدود كند.(249)


242
روحانيت و انقلاب اسلامى

اينكه روحانيت شيعه توانسته است در طول تاريخ منشاء حركتهاى بزرگ بشود، ولى روحانيتهاى ديگر نتوانسته اند، دو دليل عمده دارد.

دليل اول ويژگى اصل فرهنگ روحانيت شيعه است .خود فرهنگ شيعى يك فرهنگ زنده و حركت زا و انقلاب آفرين است .اين فرهنگى است كه از روش على عليه السلام و انديشه هاى او تغذيه مى كند، اين فرهنگى است كه در تاريخ خو عاشورا دارد.صحيفه سجاديه دارد و دوره امامت و عصمت دويست و پنجاه ساله دارد.هيچ يك از فرهنگهاى ديگر چنين حركت زائى در خود ندارند.

دليل دوم اينكه روحانيت شيعه - كه بدست ائمه شيعه پايه گذارى شده است از ابتدا اساسش تضاد با قدرتهاى حاكم بوده است .

بقول حامد آلگار كه در كتابش مى نويسد اساس روحانيت شيعه بر انكار حقانيت پادشاه است .


243

روحانيت شيعه از نظر معنوى متكى به خدا و از نظر اجتماعى متكى به مردم است و هيچگاه جزو دولت نبوده است .اما در مقابل ، مثلا روحانيت تسنن از همان ابتدا، وابسته به دستگاه حاكم بوده است .از همان زمان كه ابويوسف به سمت قاضى القضات هارون منصوب شد و در عين حال سمت مفتى اعظم را هم بدست آورد، مشخص بود كه ديگر پايگاهى در ميان مردم نمى توانست داشته باشد.در زمان خود ما افرادى نظير محمد عبده كه از روشنفكران و روحانيون اهل تسنن مصر است وقتى اعتبار پيدا مى كند كه آقاى خديو عباس به اسمش ابلاغ صادر مى كند و الا مردم مصر مفتى بودن او را بى اعتبار مى شمارند.و يا شيخ محمد شلتوت ، مصلح بزرگ مصرى را جمال عبدالناصر بايد به اسمش ابلاغ صادر كند و وقتى كه توى اتاقش مى نشيند مى بايد عكس جمال عبدالناصر بالاى سرش ‍ باشد.مشخص است كه اين افراد ديگر نمى توانند پايگاه مردمى داشته باشند و نخواهند توانست عليه قدرت حاكم قيام كنند اما روحانيت شيعه از ابتدا بر اساس بى نيازى از قدرتهاى حاكم پايه گذارى شد و هميشه سلاطين و بزرگان مجبور بودند آستان آنها را ببوسند و پيشانى به درگاه آنها بسايند.

پس سر ديگر اينكه روحانيت توانسته انقلابها را رهبرى كند، استقلال است و اين حقيقت كه آنها هيچگاه عضو دستگاههاى دولتى و غيردولتى نبوده اند.از آنها ابلاغ نمى گرفته اند، عكس آنها را به خانه هايشان نمى نهادند.


244
مسجد سنگر انقلاب و رفتار دشمن با اين پايگاه

از آن جائى كه مسجد مركز تجمع مسلمانان و محل و پايه گذارى نهضتهاى آزاديخواهى بود (و در جنگ الجزائر با فرانسه ) و آغاز اولين جهاد بوسيله امير عبدالقادر در مسجد اعلام شد.فرانسه قبل از هر چيز به ويران كردن مسجد پرداخت تا آنجا كه 150 مسجد را در شهر الجزائر به انبار اسلحه و دو مسجد را به ميخانه تبديل كرد.

و براى فريفتن بعضى از متعصبين و ساده لوحان مسيحى چندين مسجد را از جمله مسجد بزرگ (كتشاوه ) را به كليسا مبدل ساخت و مساجدى را كه بنا به مصالحى ويران نكرد در اختيار كسانى قرار داد كه عملا زنجير بندگى استعمار را به گردن نهاده و ننگ خودفروشى را به جان خريده بودند و از طرف حكومت فرانسه جواز امامت به آنها داده مى شد تا ضمن تحت نظر قرار دادن فعاليتهاى مذهبى در مساجد مردم الجزائر را سرگرم سازند و آنها را از قيام بر عليه استعمار فرانسه بازدارند... بيش از 2000 ساختمان و 2000000 هكتار از زمينهاى حاصلخيز را كه وقف مساجد بود به تصرف درآورد به اميد اينكه مسلمانان غيور الجزائر را از مسجد بيگانه سازد...

و بى شرمى را به حدى رسانيد كه حتى براى خواندن قرآن جريمه تعيين نمود.لاوژر كشيش فرانسوى ضمن گزارشى به مقامات فرانسوى تذكر داد: بر ما لازم است كه مردم الجزائر را از قرآنشان نجات بدهيم و اگر نتوانستيم ، بايد كودكانشان را طبق دستور انجيل تربيت كنيم و اگر نشد آنها را به صحراهاى دوردست پرتاب نمائيم ...

قبل از سال 8130 دانشمندان معروفى در الجزائر بودند كه علوم هيئت و فقه اسلام ، فلسفه ، ادبيات ، طبيعى و لغت تدريس مى كردند ولى ورود ما فرانسويان موجب شد تدريس اين علوم كه بوسيله دانشمندان متفكر و ادباى كم نظير بعمل مى آمد تعطيل شود.(250)


245

فرانسويان طى هجوم بزرگى به شهر تلمسان ، مجتهدان و علماى شهر را كشته و با كمال بى شرمى قرآن ها را پاره پاره كردند.(251)

((عن ابى جعفر عليه السلام قال : شيعتنا ثلاثة اصناف : صنف ياءكلون بنا، و صنف كالزجاج يتهشم و صنف كالذهب الاحمر كلما ادخل النار ازداد جودة .

حضرت باقر عليه السلام فرموده است : شيعيان ما سه گروهند، گروهى ما را وسيله قرار داده و به عنوان ما از مردم مى گيرند و مى خورند، گروهى مانند شيشه شكننده هستند طاقت و تحمل و استقامت در ابتلاء و حوادث را ندارند، گروهى ديگر مانند طلاى سرخند كه هر چه بيشتر داخل آتشش قرار بدهند خالصتر و بر جودت و ارزش او افزوده تر شوند.(252)


246
جنبشهاى اجتماعى مردم ايران به رهبرى علماء

مورخ فقيد عباس اقبال در مقدمه اى كه بر كتاب ((تحريم تنباكو)) تاءليف آقاى ابراهيم تيمورى نوشته است اهميت اين بخش جنبش و نتيجه آن را چنين بيان مى دارد.

يكى از وقايع مهم تاريخى ايران در اواخر سلطنت ناصرالدين شاه بلاشبهه ، تشكيل (هياءت شاهنشاهى دخانيات ايران ) در لندن و تحصيل حق انحصارى (مونوپل ) توتون و تنباكوى اين مملكت به توسط هياءت مزبور و تاءسيس اداره (رژى ) در تهران و قيام ايرانيان براى ابطال آن است .

حكم تحريم توتون و تنباكو كه از طرف رئيس المسلمين حاج ميرزا محمد حسن شيرازى از سامراء صادر شده و در تهران به توسط مرحوم حاج ميرزا محمد حسن آشتيانى اجرا گرديد به دو نفر قابل اهميت و شايان توجه و بحث است .

يكى آنكه مردم تا چه حد تابع اوامر و احكام علماى دينى خود بوده اند و ايشان تا چه پايه در مردم صاحب نفوذ كلمه و قدرت معنوى محسوب مى شدند تا آنجا كه همگى مردم بالاجماع دست از استعمال دخانيات برداشتند...)


247

و ديگر آنكه قيام ملت و توفيقى كه در راه الغاى امتياز دخانيات نصيب ايشان و علماء شد چنين فهماند كه با مقاومت و قيام و پافشارى به خوبى مى توان از اعمال خودسرانه دستگاه استبداد و اقداماتى كه بر ضرر ملت از جانب آن دستگاه صورت مى گيرد جلوگيرى نمود و همين كيفيت مقدمه اى شد براى قيامهاى ديگر مردم بر ضد امين السلطان و عين الدوله در زمان ظفرالدين شاه و مطالبه عدالتخانه و مشروطيت .

((ادوارد براون )) كه تاءليفات وى در جنبه هاى مختلف فرهنگ ايران ، فلسفه ، ادبيات ، مذهب ، و وقايع اجتماعى ايران مفيد است در كتاب (نقل مختصرى درباره وقايع اخير ايرآن اهميت جنبش و نقشى را كه روحانيون در آن داشته اند اينطور بيان مى كند:

تا آنجا كه من مى دانم اولين تظاهر برجسته و نمايان روح (ايرانيان ) در سال 1891 اتفاق افتاد و اين قيام به منظور اعتراض عمومى عليه امتياز تنباكو در سال 1890 به يك شركت انگليسى داده شده بود صورت گرفت و منجر به موفقيت نيز شد.

اما هدايت و راهنمائى ملايان و مجتهدان ، رؤ ساى روحانى ملت تشكل و تاءثير اعتراضات را ممكن ساخت ...

در قيام مشروطيت دو دسته نقش مؤ ثرى داشتند، اولياى دين كه در راءس ‍ آنها مرحوم آخوند ملاكاظم خراسانى مرجع تقليد شيعيان قرار داشت و توده مردم كه بيش از هر چيز تحت تاءثير افكار و عقايد دينى قرار داشتند فتواى مرحوم آخوند مبنى بر اينكه استقرار هر حكومتى كه بهتر عدالت را در جامعه تاءمين كند جزء وظائف هر مسلمان است و اينكه حكومت مشروطه در زمينه استقرار عدالت بهتر از حكومت استبدادى است نقش ‍ بزرگى در شروع و ادامه مبارزات مشروطه خواهان داشت .

همينطور فعاليتهاى مرحوم سيد محمد طباطبائى و مرحوم سيد عبدالله بهبهانى و ساير رهبران دينى نيز در مبارزات مردم مؤ ثر بود...(253)


248
نقش علما در جنگ بين الملل اول به نقل آقاى نجفى قوچانى

مرحوم آيت الله نجفى قوچانى در سياحت شرق نوشته است در روزنامه اى خواندم تفنگى از شخص صربى (گاوريللوپيرين زيب ) كه اهل يوگسلاوى بود صدا كرده وليعهد اتريش كشته شد (كه باعث جنگ اول بين الملل شد).


249

و كشف كردند كه آن فشنگ نشان دولتى داشته فورا اتريش اعلان جنگ به دولت صرب داد، روس گفت : تو خر كجا هستى ، اعلان جنگ به او داد، آلمان گفت : تو چكاره هستى گردن كلفت بى غيرت ، اعلان جنگ با روس ‍ داد فرانسه نيز اعلان جنگ با آلمان داد، آلمان گفت : تو هم بالاى روس پدر ترا هم درمى آورم ، انگليس گفت : دهنت مى چايد كه پدر فرانسه را دربياورى آلمان گفت : اى روباه حقه باز پدر سگ تو هم بالاى همه و بالجمله اروپاى متمدن با كمال وحشيگرى در ظرف بيست و چهار ساعت خر تو خر شد.راههاى تجارت از بر و بحر مسدود شد.

رفتم به بيرونى مرحوم آخوند (ملاكاظم خراسانى ) كه علما در آنجا جمع بودند شنيدم كه پسر كوچك آخوند نقل مى كرد كه وقتى در تهران بوديم سيد مقدسى كه همسايگى ما بود شبى خواب ديده بود كه پيغمبر اكرم و حضرت رضا و حضرت حجت (صلوات الله عليهم ) وارد شده بودند به منزل سيد و سيد احتراما سر پا ايستاده بود و پيغمبر نشسته ، حضرت رضا به پيغمبر شكايت از روس نموده بود كه شيعيان از دست اين خرس شمال در فشار و سختى هستند تدبيرى بفرمائيد.

پيغمبر فرموده بود: چون امروزه مدير دنيا حجت بن الحسن است عرض ‍ شكايت به او نمائيد حضرت رضا شكايت از روس را به حضرت حجت نموده و حضرت حجت فرمود: تا بيست ماه به من مهلت بده تا آنكه تدبير اين كار تمام شود و بعد از آن روس مضمحل گردد و حالا كه اين جنگ شروع شده سه ماه مانده كه بيست ماه تمام شود و من يقين دارد كه روس تا سه ماه ديگر از بين خواهد رفت .

و از آنجا بيرون شده آمدم ميان صحن نزد بعضى از همسلكان نشستم ، گفتم : اين چه آتشى است كه روشن شده است ، در اروپا؟گفتند: حضرت حجت چون ديد اگر آخوند خراسانى با روس دست به گريبان شود تا مسلمين پيروز شوند قهرا عده اى تلفات خواهند داد لذا با اين فشنگ صربى آتشى براى روس روشن گشت تا بوسيله حاج ويلهلم (امپراطور آلمان ) را قوت و نصرت بدهد.

اى به قربان حضرت حجت كه تدبيرى نموده الان از هر طرف كشته شود به سود اسلام است حالا ما از بلندى نجف تماشاگر مى شويم ...


250

فتوحات آلمان كه به ما مى رسيد براى ما هم نان بود و هم آب و غذاى روحى ما طلاب فقط اخبار فتوحات آلمان و مغلوبيت روس بود و هر روز بعد از چند مباحثه در قرائت خانه روزنامه ها را زير و رو مى كرديم ... آلمان با هفت دولت طرف شده بود و مى جنگيد علاوه بر كوچكها نظير صرب و بلژيك و غيره بعيد مى نمود غالب شدن او بر روس ، چون مى گفتند آلمان دوازده ميليون ارتش در زير اسلحه دارد ولى بقيه چهل ميليون بر ضد او مسلح شده اند از اين جهت دعاى او بر طلاب لازم شده بود و اسم (امپراتور آلمان ) را حاج ويلهلم مؤ يد الاسلام گذارده بودند و از فتوحات او خصوصا بر روس خوشحال و مسرور مى شدند خصوصا من كه يادم از بود و نبود غذا نمى آمد به همان سرورهاى روحانى قناعت داشتم و فشارهاى روزگار هم روز به روز در تزايد بود و اجناس خارجه كه ما مسلمانان خود را به آنها عادت و محتاج نموده بوديم بكلى ناياب و قيمتها به نهايت ترقى پيدا كرد و از طرف ديگر حواله جات تجار و آقايان طلاب و آمد و رفت زوارى كه خيرات عمومى براى اهالى مشاهد مشرفه بود به كلى مقطوع گرديد.


251
آقاى نجفى در فكر تهيه معاش

عيال خانه گفت : با اين پيشامد روزگار و بى فكرى شما رشته معاش به كلى گسيخته است فتوحات آلمان ولو از جهتى مايه خوشى كليه مسلمانان است ولى براى ما آب و نان و قند و چاى و زن و بچه نمى شود بخصوص در اين هواى گرم تابستان نجف . ديدم وقتى است كه بدون تدبيرات كامله و قناعت مندويه معاش ممكن نيست و بايد دامن همت به كمر زد امر معاش را به اقل ممكن مرتب داشت كه : من لا معاش له لا معاد له عيال من مكينه خياطى داشت و گاهى عرقچينى مى ساخت و به توسط بعضى از پيره زنها مى فروخت .گفتم : تو هر چه شلال نمائى من مكينه مى كنم و خمس ‍ مداخلش را به من بده ، گفت : بسيار خوب لكن براى ملاها مناسب نيست كاسبى نمودن


252

گفتم : غلط مكن اصحاب پيغمبر و امامان همه كاسب بودند، نهايت دو سه ساعت در نصفه هاى شب اين كار را مى كنم كه كسى ملتفت نشود چون در اين دور زمان مزدورى كردن اهل علم ناپسند شده است ولكن اعمال ناپسند پسنديده و معلوم شده مثل وجوهات گرفتن از مردم به حيله ها و دسايس كه معمول مى دارند و صور وقيحه بكار مى برند كه در حقيقت دين فروشى بلكه هيكل و صورت فروشى است كه مغز تنظيفات و مسواك و تحت الحنك و ريش و شانه نمودن بت تراشى و بت فروشى است كه كسب آزر (نام جد مادرى حضرت ابراهيم ).و بالجمله سحرها مشغول كار مكينه روزى چهار - پنج قران از مكينه و صلوات استيجارى تحصيل مى شد و چائى را با خرما دشلمه مى خورديم و سيگار را ترك كرديم و در عوض سبيل مى كشيديم از خاكه توتون هائى كه قبلا دور مى ريختند و الحال يك قران مى داديم قريب نيم من ميان دامن عباى خاچيه مى كرديم تا به منزل گاهى تكان مى داديم درشت آن بقدر يك سير مى ماند و او را با سبيل مى كشيديم و كبريت را بدل به چخماق مى كرديم و به وسيله كبريت مصنوعى آتش روشن مى كرديم يعنى گوگرد از بازار مى خريديم و ميان كاسه مسى روى آتش آب مى كرديم تراشه هاى دسته كرده را سرهاى آن را به گوگرد مى ماليديم به يك برق آتش كه مى زديم روشن مى شد.


253
آقا نجفى و گم شدن كيسه پول

يك سال نماز استيجارى از آقا گرفتم به سه تومان و نيم رفتم به خانه گفتند: يكى از بچه هايت تب كرده آن را بغل كرده نزد طبيب بردم دو قران پول دوا شد دادم و بقيه را آوردم منزل فردا بقيه پول را به جيبم نهاده آمدم به طرف صحن از بازار گذشتم و به صحن رسيدم به يكى از رفقا كه سه قران از من طلب داشت گفتم : آخوند بيا بايد دين تو را ادا كنم ، گفت : عجله اى نيست گفتم فعلا پول دارم بيا دين ترا بدهم كه اگر امشب مردم از طرف تو آسوده باشم دست به جيب نمودم ديدم كيسه پول نيست به شيخ گفتم : تو در همين جا باش تا من برگردم رفتم ميان بازار خط راه را تفتيش كردم نيافتم دوغ فروشى در وسط بازار گفت : عقب چه مى گردى ؟

گفتم : كيسه پولم افتاده است گفت : نيفتاده بلكه ربوده اند و شخص برنده را من مى شناسم كه اين بازار از در صحن تا آخر در حيطه تصرف او است ، گفتم : او را به من نشان بده .گفت : مگر از جانم سير شده ام .نهايت من خود او را مى بينم شايد به لوطى گرى چيزى از او برايت بگيرم .برگشتم به صحن فردا رفتم نزد دوغ فروش گفت قسم خورد كه اگر ديشب نباخته بودم اكنون همه را مى دادم لكن به جدش قسم همه آن پول را ديشب در قمار باختم .

خلاصه يكسال تمام نماز استيجارى را مشغول شدم و اين نماز از هر بيگارى كه اربابها تحميل رعايا مى كردند براى من بدتر بود...


254

خلاصه با هزار زحمت و مشقت گاه نماز مى خواندم و گاه در نصفه هاى شب مكينه مشغول بودم و چندى مشغول درس و مباحثه بودم و ساعتى خود را به قرائت خانه مى رساندم و روزنامه ها را زير و رو مى كردم كه ببينم حاج ويلهلم چه كرده (فتوحاتش به كجا رسيده )... و هر لحظه كه فتوحات او را مى خواندم . هى دمبدم فداى حضرت حجت مى شدم كه او اين رنگ را ريخته است و اين نقشه جنگ را كشيده رو به طرف روسيه مى كردم ، پدر سگ حالا چطورى ؟

سبلت بركند يك يك قدر
تا بدانى القدر يعمى البصر

چه خيال كرده اى حالا جان بكن بمير مى خواستى ايران را بگيرى كجا رفت لهستان چه شد ورشو، مگر شوخيه ، مگر به حساب مياد در يك جنگ نود هزار تلفات نود و دو هزار اسير و اسيران روسى در كارخانجات بلژيك مشغول كارند، اى به قربان خداى مهربان شوم كه چطور كم كم دق دلم بيرون مى رود، اى خدا آيا مى شود آن دق دلهاى بزرگمان هم بيرون رود از انتقام كشى از بنى اميه و از خر مقدسين كه بيست هزار شمشير در صفين به روى على عليه السلام كشيدند كه دست از جنگ بدار و الا ترا مثل عثمان مى كشيم ...

گذران معاش را چنانكه گذشت مرتب نموديم ... در آن زمان دو دختر و يك پسر داشتم كه كوچكترين اولادم بود و آن پسر ششماهه مريض شد و هميشه در بلغم بود كه نزد اطبا مى بردم روزى جهت دوا استخاره نمودم و از آن استخاره چنان حدس زدم كه او مى ميرد و خداوند در عوض دخترى خواهد داد و همين طور هم شد بعد از مردن او عيال حامله شد و عوض ‍ يك دختر دو دختر خدا داد و مادرشان نوعا كم شير بود واجب شد كه براى بچه ديگر دايه و مرضعه تهيه كنيم بعد از جستجو يك نفر را پيدا كرديم كه يكى از آن دو بچه را ببرد به منزل خود نگهدارى كند به ماهى دو تومان و جهت تهيه آن دو تومان بر خود حتم نمودم كه ماهى دو سال نماز استيجارى بايد خواند براى مخارج اين دو بچه ...


255

مرضعه اى كه ماهى دو تومان با هزار خون جگر به او مى داديم پس از قريب يكسال آمد كه بيائيد بچه تان در حال مرگ است من و مادرش رفتيم من در يك طرف و مادرش در يك طرف بچه نشستيم و بچه پس از نيم ساعت تسليم شد با دو نفر از رفقا او را برديم در وادى السلام دفن كرديم قريب بيست و پنج تومان مخارج شهريه آن بچه نموديم با آن گرفتارى و ضيق ميشت كه داشتيم آخر هم رفت .اين هم يكى از مراحم حضرت حق بود.

((فله الملك و له الحمد يحيى و يميت و يميت و يحيى و هو على كل شى ء قدير))


256
داستان عثمانيها با عربهاى عراق

آلمانيها را اگرچه طلاب نجف لقب مؤ يد الاسلامى داده بودند بواسطه طرفيت او با روس ، لكن از جهت ديگر به حيله و دسائس عثمانى احمق را پس از ده ماه از جن (با رو(س ) داخل جنگ نمود و اعلان داد طبل جنگ را در كوچه هاى كربلا و نجف بنواختند كه دل ما از همان صداى خالى طپيدن گرفت فهميديم كه هيچ شجاعتى نداريم چون گفته اند:

دليران نترسند ز آواز كوس
كه دو پاره چوب است و يك پاره پوس


257

و يك ترك از اسلامبول تازه حكومت نجف را داشت بر عربها سخت گرفت و سربازگيرى را شروع كرد حتى به خانه ها تهاجم كردند و زنها را تفتيش ‍ مى نمودند چون عربها با لباس زنانه پنهان مى شدند كم كم عربها از عشاير بيرون استمداد كردند ساعت هفت از شب غفلتا فضاى نجف پر از صداى تفنگ و هياهوى عربها و بر ضد حكومت قيام نمودند تا طرف عصر عربها ادارات دولتى را گرفتند و دفاتر و اسناد را آتش زدند و اثاثيه را چاپيدند حكومت و لشكريان كه از بغداد آمده بودند همگى در يك كاروانسرا محصور شدند و پشت بام را سنگر نموده بودند و نائره جنگ برپا بود آقاى كليددار مهلت خواسته داخل كاروانسرا گرديد و از حكومت خواستار اصلاح و تسليم گرديد حكومت در پشت بام الدرم بلدرم مى كرد كه ناگهان ديد از وسط كاروانسرا زمين شكافته شد سر و كله عربى با تفنگ پيدا شد كه از بيرون كاروانسرا نقب زده و از وسط كاروانسرا سوراخ نمودند و از بالا دو پله يكى نموده خود را به كليد دار رسانيدند كليد دار حكومت را برد به منزلش عربها لشكريان را خلع سلاح نموده و آنها بدون سلاح به بغداد رفتند نجف ماند براى عربها چهار نفر شيخ كه هميشه با هم دشمن بودند با يكديگر متحد شده حكومت نجف و حومه را به راه بردند و تمام ادارات دولتى را به كار انداختند و يك سلطنت مستقله اى برپا نمودند با آنكه معروف است دو سلطان در يك مملكت نگنجد اينها چهار نفر دشمن در يك بلد گنجيدند.


258
عربها جاده را براى انگليس ها صاف كردند

كربلا نيز تاءسى به نجف نموده و با حكومت درافتادند لكن نتوانستند فائق آيند و از نجف استمداد نمودند سيصد نفر عرب خونخوار رفتند طرف كربلا، وقت طغيان آب فرات بود كه براى محفوظى شهر نو كربلا در چهار فرسخى سده بسته بودند و دارالحكومه در آخر شهر نو كربلا بود نجفيها قبل از ورود به كربلا اول سده را خراب كردند آب از يك طرف حمله ور شد و نجفيهاى شيطان هم از يك طرف ، حكومت بيچاره با لشكريانش به طرف بغداد فرار نمودند نجفى ها مقدارى پول از پولدارها چاپيدند و با فخر و مباهات برگشتند.

عربها در اين كارهايشان عاقبت انديشى نداشتند فقط دفع الوقت بود كه فردا خدا كريم است يا آنكه تزريقات شيطان الدول انگليس بود كه زمينه كار او صاف شود.

خلاصه كشتيهاى روس و فرانسه و انگليس داخل بحر احمر شد و بندر جبل الطارق را از بيگانه مسدود نمودند و به سواحل حمله ور شدند بالاخره فرانسه كار خود را نمود به سواحل بيروت و شامات اتريش خود را پياده كرد انگليس حجاز را به يك كلمه حرف كه شريف حسين سلطان عرب است از چنگ عثمانى درآورد و خودش داخل بصره گرديد هشتاد هزار ترك در عوض داخل عراق شد هيچ عسكرى مثل ترك جنگى و متهور نيست .


259

چون عثمانى همتش بر استرداد قفقاز از روس بود به لشكر عراق امداد نكرد نهايت علما را برانگيخت كه حكم به لزوم دفاع نمايند و عشاير را تحريك به دفاع كرد لكن چه فايده كه عشاير كوفى بودند و در حين فرار انگليس از بصره و هلهله نمودن زنان از خوشحالى شجاعت مسلمين بدون جهت ، اعراب نيز رو به عقب فرار نمودند و لشكر ترك را نيز فرارى كردند فرمانده عثمانى خودكشى كرد سيدى از مجتهدين عرب از غصه خون استفراغ كرده و مرد چون عربها در حين فرار خيمه سيد را غارت كردند خزعل بى غيرت انگليس پرست بر عثمانيها كه در ميان طراده ها مى خواستند از شط عبور كنند به طرف ايران ، شليك كرد و طراده پر از جنازه شد عثمانى عقب نشست انگليس دوباره از كشتيها بيرون شده داخل بصره و از آنجا به اردوگاه عثمانى و از آنجا در كوت عماره اردو زد.

مود سركرده اردوى عراق در انگلستان ملقب به فاتح عراق گرديد و بعد از سه روز وارد بغداد گرديد با كبر و غرور فراوان كه مى گفت : منم فاتح عراق .

چه شد آن دست بلندى كه به آواز بلند
دعويش بود كه من مالك اشتر دارم

قابل توجه اينكه دو روزى نگذشت كه چشم از عراق و غير عراق پوشيد و به درك واصل شد وليكن انگليسى ها جثه نجس اين سركرده بزرگشان را به آئين مسلمانان دفن نموده و بر قبر او بقعه و بارگاه ساختند تا مسلمانان از شيعه و سنى بسوزند در اين زمان حتى ما شيعيان حسرت يك معاويه و يا يك خالد بن وليدى ، مالك اشترى و هاشم مرقالى و عمر بن خطابى بايد داشته باشيم و به آرزوى خود نائل نگرديم .ولكن ايرانيان مالك اشترى پيدا كرده اند خدا تاءييد كند.


260
آيا باز هم خواب خرگوشى

لابد خيال مى شود بدون قوه و استعداد آنها هم در اين دوره مثل ما زن بودند و كارى از دستشان برنمى آمد.

جواب اين است كه در آن زمان قوه آنها فقط عمل نمودن بود به اين آيه كه :

و اعدوا لهم ماستطعتم من قوة و من رباط الخيل ترهبون به عدوالله و عدوكم ))


261

و اين آيه شريفه الان هم در قرآن موجود است و نسخ نشده است .چرا علما تفسير آن را نمى كنند و در رساله عمليه اين واجب را نمى نويسند و چرا واعظان در منابر تحريض به اين واجب نمى كنند چون غرض حفظ دين و حفظ بيضه است و حفظ بيضه منوط به امان است مملكت كه به دست اجانب افتد امان مرتفع خواهد شد.واجب است تحصيل قوه كه همه مراتب را شامل شود از معنوى و مادى هر دوره و كوره اى را پس مشق نظام و قناعت و عدم اسراف و تبذير در مصارف و علم اسلحه سازى از قواى معنويه است كه در ما نيست حتى علما نيز استماله للعوام و محض خوش ‍ آمد آنها منع نمايند و در عوض اين واجب مهم امر به مستحبات فرمايند آن هم مستحبات نفسانى نه خالص از شوائب و چنانكه حضرت صادق فرموده : ((و كان الخضاب من القوه )) علماى عصر نيز بفرمايند: توپ و مسلسل و كشتى زرهى من القوه البته مقدسين چنانكه به كرات شنيده شده خواهند گفت : اين امور تكليف حضرت حجت است و يا آنكه خدا ملتزم شده به حفظ دين خود ((و نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون )) ولكن خطا مى گويند خداوند در زمان پيغمبر و على هم بود و از اول اين التزام را داده بود، پس آن همه زحمات پيغمبر و لشكركشى در آن گرسنگى و تشنگيهاى فوق الطاقت براى چه بود، آنها مگر زن و بچه نداشتند و سايه استراحت نمى خواستند خداوند نمى توانست يك درد دلى به عمرو بن عبدود عارض كند كه خود را به روى اسب نتواند بگيرد.بلى خدا حافظ دين است به توسط مؤمنين .

نبايد مثل بنى اسرائيل گفت :

((فاذهب انت و ربك فقاتلا انا هيهنا قاعدون ))

بايد على وار دامن به كمر زد و عهد نمود كه ردا بر دوش نيندازند تا قرآن را كما هو حقه جمع نمايد، ولو رياست و حكومت را از او بگيرند ولو در خانه اش را آتش زنند ولو دختر پيغمبر زوجه مكرمه اش را كتك بزنند.

نه آنكه خود را از سرما و گرما محفوظ بدارد كه ستون دين و چشم مؤمنين به من روشن است و در لباس و غذا تن پرورى كه ظهور جمال و جلال ديانت در من بشود بايد منزل عالى داشته باشم كه ديانت در انظار خوار نشود.


262
نقشه انگليس در فريب دادن مسلمانان ساده لوح

انگليس بعد از ورود به بغداد و اخراج عثمانيها از عراق و اشتغال به نظم و ترتيب حكومت و دوائر دولتى در عراق ، نجف و كربلا را تا يكسال و نيم به دست خود عربها واگذار نموده بود و متعرض آنها نشد و پس از يكسال و نيم حكومتهاى مسلمان در كربلا و نجف و كاظمين و سامراء نصب نموده كه احترام مشاهد مشرفه مقتضى است كه در آنها كافرى حكومت نكند، مسجد سهله و كوفه هر جائى از آنها خرابى بود، بنائى و تعمير نمود و براى خادم آنها شهريه اى مقرر كرد و در ماه محرم جهت تكايا و مجالس روضه قند و چائى و نفت حواله نمود كم كم به زبانها انداخت كه او را دعا كنند و به زبان اجلاف عربها انداخت كه عيسى از محمد صلى الله عليه وآله بالاتر است چون لقب او روح الله است و محمد حبيب الله و البته روح مقدم بر حبيب است چون حبيب دوئيت و غيريت را داراست و اين ايراد را بر طلاب مى كردند با وجود اينكه حضرت عيسى در گهواره گفت :

((قال انى عبدالله آتانى الكتاب و جعلنى نبيا)).

ولى حضرت حق نظر به انبياء نموده و از بين آنها پيغمبر ما را دوست و حبيب خود گرفت .

ميان ماه من تا ماه گردون
تفاوت از زمين تا آسمان است


263

و از جمله شاهكارهائى كه جلب قلوب خرمقدس ها را نمود و پشت اسلام را شكست اين بود كه محصول موقوفه اى كه ماهى بيست و چهار هزار روپيه مى شد.به بهانه اينكه مجتهدين به فقرا نمى دهند و من با دست خودم تقسيم مى كنم اداره اى باز نمود براى تقسيم اين پول ، آنهائى كه براى چهار شاهى لباس اهل علم را پوشيده بودند رفتند به وسائلى اسامى خود را در دفتر مالك دوزخ ثبت نمودند و به ذلت تمامى هر ماه مى رفتند و مى گرفتند خر مقدسين ، بلكه كفار و منافقين ميكرب و حشرات الارض ديدند انگليس ‍ عجب مقدس است كه پول خرج مى كند براى تقويت اسلام و تعمير اماكن مقدسه و ترويج مجالس مذهبى و...

رو به او گفتمش كه در سفتى
مى شنيدم هر آنچه مى گفتى

داغ پيشانى و عمامه تو
مى نپوشد سياه نامه تو

من از بيگانگان هرگز ننالم
كه با من هر چه كرد آن آشنا كرد(254)

واى بر حال تو اى رهبر اگر مظلومى
در كمند ستم و جور گرفتار شود

يا يكى طفل يتيمى ز پريشانى و فقر
بى نوا در بدر كوچه و بازار شود


264
نقش علماى دين در قيام مشروطه خواهان بر عليه استبداد

قيام مردم ايران به منظور استقرار حكومت مشروطه از بزرگترين وقايع تاريخى اين ملت است ، اين قيام توافق عقايد دينى و مبانى مذهبى مردم را با حكومت عدل و داد نشان مى دهد.

مردم اين سرزمين در اين جنبش بزرگ نشان دادند كه بر خلاف تصور بعضى ، امورى از قبيل حكومت مردم ، تساوى در مقابل قانون ، انتخاب دولت و نظارت در كار ماءموران دولتى و اينكه وظيفه عمده دولت تاءمين رفاه عمومى مبارزه با فقر و تعميم عدالت است از سالها پيش براى آنكه روشن بوده و زمينه هاى دينى و عقيدتى آنها با اينگونه ايده آلهاى اجتماعى سازگار بوده است ...

در قيام مشروطيت دو دسته نقش موثرى داشتند اول اولياى دين كه در راءس ‍ آنها مرحوم آخوند ملاكاظم خراسانى مرجع تقليد شيعيان قرار داشت و ديگر توده مردم كه بيش از هر چيز تحت تاءثير افكار و عقايد دينى قرار داشتند، فتواى مرحوم آخوند مبنى بر اينكه استقرار هر حكومتى كه بهتر عدالت را در جامعه تاءمين كند جزء وظايف هر مسلمانى است و اينكه حكومت مشروطه در زمينه استقرار عدالت بهتر از حكومت استبدادى است نقش بزرگى در شروع و ادامه مبارزات مشروطه خواهان در ايران داشت .

همينطور فعاليتهاى مرحوم سيد محمد طباطبائى و مرحوم سيد عبدالله بهبهانى و ساير رهبران دينى نيز در مبارزات مردم مؤ ثر بود.


265

رفاه عمومى و عدالت اجتماعى ، حكومت عدل و دانائى تساوى در مقابل قانون ، لغو امتيازات طبقاتى و احترام به افكار و عقايد ديگران از بدو ظهور اسلام بوسيله رهبران و قوانين اسلامى مورد اهميت واقع شده است ...

مطالعه خواسته هاى مشروطه خواهان و رهبران آنها كه ضمن اعلاميه هاى مختلف درج شده است اين نكته را مدلل مى سازد كه اينها خوب مى دانستند چه مى خواهند، و براى تحصيل آنچه مى خواستند آنقدر فداكارى كردند تا بالاخره مظفرالدين شاه در 14 جمادى الثانى 1324 هجرى قمرى اجبارا فرمان مشروطيت را صادر نمود و دستور تشكيل مجلس شورا را داد.

ابتدا مشروطه خواهان تاءسيس (عدالتخانه ) را خواستند و بتدريج دولت را به افتتاح مجلس ملزم نمودند هدف آنها استقرار عدالت و جلوگيرى از ظلم و ستم حكام و دخالت دادن مردم در اخذ تصميمات عمومى بود چنانچه مرحوم سيد محمد طباطبائى در نامه اى كه براى مظفرالدين شاه نوشته است اين نكات را صريحا ذكر مى كند.


266
نامه سيد محمد طباطبائى به مظفرالدين شاه

...اعليحضرتا مملكت خراب ، رعيت پريشان و گدا، دست تعدى حكام و ماءمورين بر مال و عرض و جان مردم دراز ظلم حكام و ماءمورين اندازه ندارد... اعليحضرتا تا تمام اين مفاسد را مجلس عدالت يعنى انجمنى مركب از تمام اصناف مردم كه در آن انجمن به داد عامه مردم برسند شاه و گدا در آن مساوى باشند فوائد اين مجلس را اعليحضرت همايونى بهتر مى دانند مجلس اگر باشد اين ظلمها رفع خواهد شد خرابيها آباد خواهد شد، خارجه طمع به مملكت نخواهد كرد...

اعليحضرتا سى كرور نفوس را كه اولاد پادشاهند اسير استبداد يك نفر نفرمائيد...

مظفرالدين شاه نيز در فرمان مشروطيت تشكيل مجلس شوراى ملى را براى تحقق خواسته هاى مردم اعلام نمود.(255)


267
قانون اروپائى سوغات سفر سوم ناصرالدين شاه

268

هنگامى كه ناصرالدين شاه از سفر سوم اروپا بازگشت در اثر برخورد با پيشرفت تمدن اروپائى به فكر خرابيهاى موجود در ايران افتاد و بدين منظور سران كشور را احضار كرد و به گفته عباس ميرزاى ملك آراء شاهزاده دانشمند و روشنفكر: سخن اول اين بود كه در اين سفر آنچه ديده شد نظم و ترقى اروپا بود آن هم بدان سبب كه قانون دارند بدين منظور شاه دستور داد با تاءكيد و اصرار فراوان تا قانون نوشته شود گفته شد اين تصميم نياز با سالها مطالعه و تلاش فراوان دارد و در پايان هم پوچ خواهد بود فرنگيها سالها در اين خصوص زحمت كشيده اند و راهى صحيح پيش گرفته اند نتيجه قانون آنها هم مشهود است كه چه مقدار ترقى كرده اند بهتر آن است كه قانون آنها را ترجمه كنيم .(256)

اين فكر رفته رفته گسترش يافت و در جنبش مشروطه خواهى قوت گرفت و روشنفكران غرب گرا آن را به صورت بسيار گسترده مطرح مى كردند هر چند آنان از نخست خواسته خود را بيان نداشتند اما چون در ابتدا مى كوشيدند آن را در پوشش اسلام و شريعت بپوشانند انديشه ايشان جلوه عمومى پيدا كرد روشنفكران با آگاهى از قدرت و نفوذ عظيم روحانيون در دل مردم سعى كردند به اين قدرت نزديك شده و با صورتى حق به جانب اطمينان اين طبقه را به خود جلب نموده رفته رفته خواسته هاى اساسى خود را بر مقاصد آنها مقدم دارند.

ما در مداركى كه از روشنفكران ناصرى در دست داريم به اين فعاليتها كه به توطئه بيشتر شباهت دارد برخورد مى كنيم به عنوان مثال در نامه هاى ميرزا آقاخان كرمانى به ميرزا ملكم خان ارمنى كه هر دو را در راءس روشنفكران عصر مى شناسيم آمده است : (اگر از طايفه ملايان تا يك درجه محدودى معاونت بطلبيم احتمال دارد زودتر مقصود انجام گيرد) و در پايان نامه محرمانه مى آيد: (اين رشته را پى بفرمائيد، و از اين اشخاص در پيشرفت كار يارى بگيريد).(257)


269
سوء استفاده بيگانه از روحانى نمايان مزدور و خودساخته

حسن اعظام الوزارة در خاطرات خود در همين رابطه مى نويسد: براى پيشرفت سياست مشروطه دستهاى مرموز سياست مخصوصا بريتانيا تصميم گرفت از هر راهى شده مقام روحانيت را كوچك و در هر كجا هوادارانى از اين طايفه درست نمايد و براى پيشرفت مقاصد خود از راه دولتهاى دست نشانده لوازم ترويج آنها را فراهم كرده در درجه اول توصيه آنها را نسبت به هر موضوعى پذيرفته انجام دهند تا مردم به سمت چنين افرادى روى آورند چنانچه موفق شدند يكى از رجال برجسته سياست را در لباس (روحانى ) به نجف فرستاده كه سالها مشغول تحصيل در حوزه نجف در درس علماى بزرگ روز وارد شده ) و مسئوليت سياسى و گزارشهاى سرى خود را به سفارت مى رساند.(258)


270

سند ديگرى نشان مى دهد در سال 1324 هجرى در شهر مشهد فراموشخانه اى تاءسيس گرديد كه تصميم اعضاى آن بر ايجاد اختلاف ميان صفوف روحانيون و كاستن از قدرت و نفوذ آنها بود(259)

اين رفتار بدان علت بود كه محافل سرى از كسانى تشكيل شده بود كه همكارى با علما را به اقتضاى وقت جايز مى دانستند ولى پس از دستيابى به مشروطيت ديگر آن را جايز نمى شمردند.(260)

به گزارش ناظم الاسلام كرمانى : (طرح اتفاق بهبهانى و طباطبائى را (همينان ) ريختند و هم اينان بودند كه بدون ارادت واقعى به آن دو عالم مى خواستند از وجودشان در پيشرفت نقشه هايشان سود برند...)(261)


271
اختلاف دو جناح بيدين روشنفكرنما و علماى متدين اسلام خواه

در قضيه مشروطه : تا سخن از قانون و نظامنامه اساسى نبود كمتر اختلافى ميان نمايندگان و ديگران پيدا مى شد، اما وقتى كه مجلس تصميم به تدوين قانون اساسى و تنظيم آن گرفت و كميسيونى را در همين رابطه از پيش ‍ انتخاب كرده و نگارش پيش نويس قانون اساسى را بديشان سپرد و با ترتيبى كه گروه مذكور از ترجمه ديگر قوانين جهان بدست داد اختلاف ميان نويسندگان و مترجمين قانون اساسى و روحانيون مجلس آغاز گرديد.

روحانيون كه از قانون اسلام طرفدارى و حصول آن را از تدوين قانون جديد آن هم متخذ از قوانين كشورهاى غربى بى نياز مى ديدند خواستار اجراى همان احكام در قالب مقررات جديد و متناسب با شرايط موجود بودند.

برعكس روشنفكران مشروطه خواه شرط تناسب و پذيرش نظامنامه اساسى كشور را در ترجمه و تطابق آن با ديگر قوانين كشورهاى مشروطه مى دانستند اين اختلاف در خواستگاه كه منشاء اختلافهاى ديگر آينده ميان دو جناح مزبور گرديد، از ديدگاه شيخ فضل الله نوعى رودرروئى با اجراى احكام مذهب تلقى شد، او مى گفت : (دين اسلام اكمل اديان و اتم شرايع است و اين دين دنيا را به عدل و شورا خوانده آيا چه افتاده است كه امروز بايد دستور عدل ما از پاريس برسد و نسخه شوراى ما از انگليس ‍ بيايد؟مى خواهند مجلس شوراى ايران را پارلمنت پاريس بسازند.) (262)


272

همين اختلاف انديشه ها، عنصر متجدد را از روحانيون اصلاح طلب جدا ساخت و آن دو را در تمام حوادث آينده در برابر هم قرار داد.شيخ فضل الله نورى كه بر بنياد مذهبى جنبش تلاش هاى فراوان داشت در اين اختلاف معتقد بود اگر از اول امر عنوان مجلس سلطنت جديد بر قوانين شرعيه باشد قافله اسلام همواره مشيد خواهد بود.(263)

به هر حال چون اتفاق دو جناح مزبور با تضاد بنيادى و فكرى كه با هم داشتند متصور نبود رفته رفته برداشتهاى متفاوت به اختلافهاى ريشه اى و كشمكشهاى اجتماعى و سياسى بين آنان انجاميد و مجلس به همان راهى رفت كه شيخ فضل الله پيش بينى كرد و روشنفكران بدان تمايل داشتند: ممانعت از اسلاميت دارالشورا و پيروى از پارلمان پاريس .(264)

آينده نشان داد كه پيش بينيهاى شيخ فضل الله رفته رفته جامه عمل به خود پوشيد و آزادى مطبوعات با انتشار گفتارهاى انحرافى و مخالفت با احكام شريعت و نگهبانان آن به حدى گسترش يافت كه ناخرسندى ساير علماى بزرگ را از آزادى مطلق مطبوعات برانگيخت و در مجلس دوم تلگرافى از آخوند خراسانى و مازندرانى به ناصرالملك ارسال شد و ضمن اعلام ناخوشنودى علما از مشروطه گران و شيوه كار مجلس دوم و لامذهب بودن بعضى از شخصيتهاى سياسى ، به آزادى مطبوعات و عدم حق نظارت خود بر نشر مطالبى كه مربوط به مسائل مذهبى است اعتراض نمودند.

بدين ترتيب اگر شيخ فضل الله با اساس آزادى مشروطه به مخالفت برخاست به علت خصلت خود آزادى نبود بلكه چون اين آزادى را ارمغان انديشه هاى غربگرائى و همچنين مقدمه ديگر آزاديهاى مطلق اجتماعى و اخلاقى كه نوعى دهن كجى و بى ارزش ساختن و شكستن حرمت قيودات شريعت از آن تلقى مى شد آن را اساس ميشوم و مؤ دى به گمراهى مى خواند و مى گفت : (قبول مشروطه غيرمشروعه ، باعث رواج فحشا و آزادى شرب خمر و مفاسد ديگر و افسار گسيختگى مردم و بى اعتنائى اوليا به اصول و مبانى و... خواهد بود)(265)


273
ابوبكر بن عياش و سخن حق او در برابر حاكم ظالم

274

يحيى بن عبدالحميد حمانى گويد در ايام حكومت موسى بن عيسى هاشمى در كوفه از منزل خود خارج شده بودم در بين راه ابوبكر بن عياش ‍ قاضى مرا ديد و گفت : اى يحيى همراه من بيا برويم پيش اين مرد ستمگر من متوجه نشدم منظورش كيست رفتيم تا رسيديم نزديك خانه آنجا به من گفت : اينكه من ترا كشيدم تا اينجا آوردم براى اين است كه آنچه من به اين مرد ستمگر گفتم بشنوى و شاهد باشى .

گفتم : او كيست ؟ گفت او فاجر كافر موسى بن عيسى است پس حركت كرديم چون به در خانه موسى رسيديم مردم همه در پشت در معطل بودند ولى ابوبكر همچنان رفت داخل خانه در حالى كه سوار الاغى بود و مرا نيز صدا زد كه بيا در پى من نگهبانان به احترام او مانع ورود من نشدند همچنان سواره رفت تا وارد ايوان شد و موسى به او احترام زيادى كرد و او را بر روى تخت خود جاى داد چون نشست نگاه كرد ديد من در كنار ايوان هستم و نمى گذارند وارد شوم پس مرا صدا زد گفت : بيا من رفتم در كنار آنها نشستم موسى پرسيد اين مرد سخنى دارد مى خواهد بگويد؟گفت : نه من او را آورده ام كه سخنانى كه من به تو خواهم گفت او شاهد آن باشد.

موسى گفت چه سخنى مى خواهى بگوئى ؟ابوبكر گفت : ديدم چگونه دستور دادى قبر مقدس حضرت سيدالشهداء حسين بن على پسر فاطمه زهرا عليهم السلام را تخريب و اهانت كردى و شخم زدى و زراعت كردى اطراف و حائر شريف را، از شنيدن اين سخن موسى بن عيسى چنان عصبانى و غضبناك شد كه نزديك بود بتركد و گفت : به تو چه ربطى دارد؟


275

ابوبكر گفت : گوش بده تا بگويم سپس گفت در عالم رؤيا ديدم به ديدن قوم و عشيره ام كه در نينوا هستند مى روم در بين راه ده خوك به من حمله كرده و مانع رفتن من شدند مردى از بنى اسد آمد و مرا از دست آنها خلاص كرد و من رفتم به حائر حسين عليه السلام مشرف شدم ديدم در مقابل حائر جماعتى توقف كرده اند و منتظر ورودند كسى به آنها گفت وارد شدن به حرم حسينى ممكن نيست چون اكنون وقت زيارت كردن ابراهيم خليل الله و محمد رسول الله صلوات الله عليهما است و در همراه آنها است جبرئيل و ميكائيل با گروه زيادى از فرشته هاى ديگر پس از خواب بيدار شدم و آنچه در خواب ديده بودم در بيدارى برايم اتفاق افتاد جز اينكه بجاى آن ده خوك ده نفر دزد و اشرار سر راه مرا گرفتند و اجازه ندادند كه من وارد حائر حسينى شوم و در واقع حائرى نمانده بود و زائرين از زيارت آن حضرت ممنوع بودند و تنها زائر آن حضرت پيامبران و فرشتگان بودند.

وقتى سخن به اينجا رسيد موسى بن عيسى گفت زبانت را ببند و اين سخنان احمقانه را نگو سوگند به خدا اگر اين سخنها را به ديگرى نقل كنى و به گوش من برسد گردنت را مى زنم و گردن اين مرد را كه بعنوان شاهد آورده اى نيز مى زنم .

ابوبكر گفت : در اين هنگام خداوند شر ترا از ما دفع خواهد كرد چون منظور ما از گفتن اين سخن جز رضاى خدا چيزى نيست در اين وقت موسى او را ناسزا گفت و از روى سرير به روى زمين انداخت و به ماءمورين دستور داد كه اين شيخ را بگيريد پس او را و مرا گرفتند و با شدت زدند و به اين طرف و آن طرف كشيدند و سر ما را به ديوار مى كوبيدند و بعضى از ماءمورين مى آمدند موى ريش مرا مى كندند و موسى مى گفت : بكشيد اين دو را و ابوبكر مى گفت :

((اللهم اياك اردنا و لولد نبيك غضبنا و عليك توكلنا))

پس ما را به حبس بردند و مدت كمى در حبس مانديم پس ابوبكر متوجه من شد وقتى ديد لباسهايم پاره پاره و بدنم غرق در خون است گفت : اى حمانى ما حق خدا از گردن خود ادا كرديم و خدا نيز اجر ما را ضايع نخواهد كرد و در نزد رسول خدا نيز ماءجوريم .(266)


276
مقايسه كردن حركت امام خمينى و آيت الله خوئى با حضرت ابراهيم و حضرت يونس

آيت الله خامنه اى فرمودند: در قرآن كريم خداى عزوجل خطاب به پيامبر خاتم صلى الله عليه وآله و سلم مى فرمايد: مثل ابراهيم حركت كن ، يونس ‍ وار زندگى نكن به دريا رفتن و به دهان ماهى پناه بردن كار يونس ‍ است .

((و اذكر فى الكتاب ابراهيم ))(267)

يه ياد خليل حق باش ، تا مرز سوختن برو ولى مانند يونس نباش .

((و لاتكن كصاحب الحوت ))(268)


277

چون يونس وار نمى توان دين را زنده كرد بلكه ابراهيم وار مى توان دين را احيا كرد پس مى بينيم با اينكه همه انبياء از عصمت برخوردارند يكسان نيستند و همه ابراهيم گونه حركت نمى كنند عالمان نيز كه ورثه انبيا هستند بعضى وارث خليل الله اند برخى وارث حضرت يونس اند بعضى نيز وارث اول و آخرند.

مبادا كسى توقع داشته باشد كه چرا فلان مرجعى كه در نجف گرفتار ظلم صدام بود چون امام راحل حركت نكرد زيرا اولا آن فضا مناسب نبود ثانيا در هر هزار سال فقيهى چون امام راحل (قدس سره ) جلوه مى كند.

حساب امام خمينى از ديگران جدا است ، هر حادثه كه پيش مى آمد بسيارى از اشخاص مى لرزيدند، بعد از جريان واقعه مدرسه فيضيه بسيارى از مراجع هراسناك شدند و گفتند: فعلا زمان تقيه است ولى حضرت امام قلم به دست گرفته فرمود: امروز تقيه حرام است .ولو بلغ ما بلغ (269)

آيت الله العظمى خوئى (قدس سره ) در جريان قيام مردمى عراق مقابله و قيام كرد و رهبرى را به عهده گرفت ، او در پايان عمر كارى كرد كه حضرت امام (قدس سره ) از اول تا آخر عمر آن راه را طى كرد البته شرايط هر دو يكسان نبود چه اينكه موقعيت معنوى هر دو نيز يكسان نبود يكى وارث ابراهيم خليل بود يكى وارث يونس نبى عليه السلام بود البته هر دو كار خير انجام دادند و قرآن كريم از حضرت يونس نيز به عظمت ياد كرده است ...(270)

وقتى قيام مردمى عراق به دستور همين فقيه اهل بيت شروع شد طولى نكشيد كه اين صدام كه به چيزى جز خون آشامى آشنا نيست اين قيام را سركوب كرد و همين فقيه اهل بيت را از نجف به كوفه بردند در آن روز تنها كسى كه در روى زمين به داد آن فقيه رسيد و كاملا از او حمايت نموده و اعلاميه صادر كرد و از نظر جوامع بين المللى تهديد كرد ام القراى ايران اسلامى به رهبرى مقام معظم رهبرى (آيت الله خامنه اى ) بود.

اين فقيه در بسيارى از كشورهاى جهان اسلام و تشيع مقلد داشت اما از آنها كارى ساخته نبود... شما ديديد كه اين صدام با اين فقيه اهلبيت چه كرد او ايشان را با چند ماءمور جابجا كرد و آب از آب تكان نخورد.


278

در روز 15 خرداد 1342 ه‍ ش وقتى امام راحل (قدس سره ) را از قم به تهران بردند غوغائى در ايران بپا شد وقتى امام دستورى مى داد كل ايران حركت مى كرد...(271)


279
سخنان و نكات جالبى از آيت الله خامنه اى درباره امام راحل

آيت الله خامنه اى فرموده اند: كار عظيمى كه او (امام عليه الرحمه ) انجام داد اين بود كه در چنين دنيائى كه اقيانوسى از لجن را در خود جاى داده بود و افراد خجالت مى كشيدند نام دين و ارزشهاى الهى را بر زبان بياورند او توانست ارزشهاى الهى را مطرح و بزرگ كند و پرچمش را در جهان به اهتزاز درآورد كارى كه او كرد جز با كار انبيا قابل مقايسه نيست ...

قرن حاضر قرن ظهور مصلحان بزرگ است از نيمه هاى قرن گذشته تاكنون چقدر مصلحان بزرگ و انقلابيون و سياستمداران پيدا شدند و حركات عظيمى در دنيا به راه انداختند در عين حال حركت هيچكدام از آنها قابل قياس با اين تحرك عظيم معنوى جهانى كه بوجود آمده نيست .

در پارلمانهاى كشورهائى كه دهها سال است كه رسما در آنجا دين جرم محسوب مى شود و ترويج آن ممنوع است و به عنوان يك پديده قديمى و زيادى و منسوخ و مضر تلقى مى شود، اسم خدا بر زبان ها آمد و نطقها با بسم الله الرحمن الرحيم شروع شد در دنياى مادى پرچم معنويت و اسلام بلند شده است و اين موفقيت چيز كوچكى نيست و همه اين توفيقها بدست قوى آن رهبر عظيم ايجاد شد.(272)

براستى بنيان ارزشهاى مادى در دنيا لرزيده است رهبر كمونيست كشورى دوردست با قدرت مادى بالا و داراى پيشرفتهاى زياد مى گويد: خواهش ‍ مى كنم كتابى درباره اسلام بدهيد تا مطالعه كنم .

قبل از پيروزى انقلاب ما با زحمت چند جوان را گرد هم جمع مى كرديم تا چند كلمه از مبانى اسلام به گوش دل آنها برسانيم و باز هم نمى رسيد ولى اكنون به بركت قيام امام نماينده مجلس يك كشور مادى كه هفتاد سال بر مبناى ماترياليسم دياليكتيك اداره شده است به من مى گويد: (به بركت امام شما در پارلمان كشورم ، سخنرانيها با بسم الله الرحمن الرحيم شروع مى شود.


280

شخصيتهاى معروف فكرى دنيا نيز نسبت به آنچه كه در مشت اين مرد بزرگ بود و بر دنيا عرضه مى كرد احساس عطش مى كنند...عظمت كار او به ارتباطش با خدا و تهذيب نفس او برمى گردد دشمنان داخلى و خارجى او نيز اين ويژگى را قبول داشتند.

آن گروگان آمريكائى كه چهارصد و چهل و چهار روز در ايران اسير بوده و همه آن ماجرا را از چشم امام مى ديده است مصاحبه مى كند و مى گويد: (من از كسانى نيستم كه از فوت امام خوشحال شوم ، او ارزشهاى اخلاقى مخصوص خودش را داشت و هيچ كس در حد او نبود).(273)

هنگام جنگ بچه هاى مدرسه در نماز جمعه تهران قلكهاى خود را شكسته و پولهايش را براى جنگ هديه كرده بودند فرداى آن روز كه به خدمت امام رسيدم ايشان را در حالى كه چشمهايش از اشك پر بود ديدم به من فرمودند كار اين بچه ها را ديدى ؟... او از همه انسانهائى كه ما تاكنون ديده ايم و وصف آنها را شنيده ايم غير از انبياء و اولياء و ائمه عليهم السلام يك سر و گردن بالاتر بود... اما همين امام در مقابل مردم مى گفت : من در برابر شما احساس حقارت مى كنم .(274)


281
آقاى شيخ احمد منتظرى با روحانى نماى خرابكار در بندر شاه

حجت الاسلام و المسلمين آقا احمد منتظرى قمى در ضمن خاطرات خود در تبعيد مى گويد: در بندر شاه دوران تبعيدى سختى را گذراندم آنچه كه در اين مدت رنجم مى داد فشار رژيم نبود بلكه دوروئى و نفاق پيشگى بعضى از روحانى نمايان وابسته آن سامان بود مردم آن شهر در جهل و بى خبرى بسر مى بردند و متاءسفانه روحانى آنجا نيز فردى خودفروخته و دعاگوى شاه بود به طورى كه همين شخص و همكارانش مشكلات زيادى برايم بوجود آوردند اينان كه مذهب را وسيله ارتزاق خود و مردم فريبى قرار داده بودند نمى توانستند ببينند مردم با من رفت و آمد مى كنند از اين رو به عناوين مختلف سد راهم بودند.


282

در آن زمان بندر شاه دارى مسجدى بود كه يك روحانى دعاگوى شاه امام جماعت آن بود.ماه رمضان فرارسيد منهم مايل بودم برنامه اى داشته باشم آذربايجانيهاى آن شهر حسينيه اى ساخته بودند كه گرد غريبى روى آن را گرفته بود يكى از آنان از من دعوت كرد تا به آن حسينيه رفته و برنامه ماه رمضان را راه بيندازم وقتى بدانجا رفتم ساختمانى ديدم نيمه تمام آستينها را بالا زديم و مشغول شديم نماز جماعتى برقرار كرديم و مردم نيز كم و بيش ‍ براى نماز جماعت مى آمدند روحانى كذائى كه بازار خود را كساد ديد برايم پيغام فرستاد كه به ديدن او بروم وقتى او را ملاقات كردم حرفش اين بود كه ما همنوع و هم لباس هستيم بيا با هم باشيم من دلسوز تو هستم ...

و سپس گفت : اينهائى كه ترا به حسينيه دعوت كرده اند توده اى اند زمان مصدق چنين و چنان بودند و از اين قبيل حرفها من كه در ابتدا تحت تاءثير سخنان او واقع شدم چند روزى به حسينيه نرفتم بعضى از اين قضيه مطلع شده بودند آمدند گفتند: ما مى دانيم كه آن آقا به شما چه چيزهائى گفته است خير ما توده اى نيستيم و الله هر چه گفتيم دروغ گفته علت اينكه ما از او بريده ايم اين است كه وى ثناگوى شاه است از اول تا آخر منبرش كارش ‍ دعاگوئى به خاندان سلطنت است از اين رو ما از او كناره گيرى كرده ايم .

ناگزير دوباره به حسينيه آمدم و نماز جماعت را برقرار كردم و مردم نيز هر روز بيشتر شركت مى كردند و چون ممنوع المنبر بودم فقط به اقامه جماعت اكتفا مى كردم روزى رئيس شهربانى احضارم كرده گفت : فلانى شنيده ام نماز جماعت مى خوانى گفتم مگر نماز خواندن جرم است و...

او ديگر چيزى نگفت من دوباره كارم را دنبال كردم بتدريج بر شكوه نماز جماعت افزوده مى گشت تا اينكه شب نوزدهم فرا رسيد آن شب حدود دويست نفر گرد آمدند فرصت را غنيمت شمرده براى اتمام ساختمان حسينيه و خريدن فرش از مردم كمك خواستم در اين ميان بعضى گفتند: آقا اينجا حسينيه نيست بلكه مسجد است ما از ترس روحانى مسجد شهر گفته ايم اينجا حسينيه است زيرا وى مى گويد اگر دو تا مسجد در اين شهر باشد خونريزى خواهد شد.

بارى ديگر كار از تقيه گذشته بود در حال آهنگرى آوردند و به درب مسجد نوشتند مسجد صاحب الزمان مربوط به آذربايجانيهاى مقيم بندر شاه ، روحانى ثناخوان شاه وقتى از قضيه باخبر شد فورا به گرگان رفته و رئيس ‍ ساواك آن شهر را به بندر شاه آورد از قضا وى نيز اهل آذربايجان بود وقتى در كتيبه مذكور نام آذربايجان را ديده بود خونش به جوش آمده گفته بود مگر چه اشكالى دارد در اين شهر دو مسجد باشد در گرگان آن همه مسجد هست اينجا هم دو تا مسجد باشد مگر چه مى شود؟


283

ماه رمضان رو به اتمام مى رفت و رونق مسجد روز به روز بيشتر مى شد شيخ مزبور كه موقعيت خويش را در خطر مى ديد به سازمان امنيت گرگان شكايت كرد كه شما اين روحانى را تبعيد كرده ايد كه تنبيه شود اما نتيجه برعكس شده است جمعيت زيادى در مسجد گرد آورده و مشغول فعاليت است مسجد من كه بيست سال است سابقه دارد اكنون خلوت شده است ، اين چه وضعى است آبروى من بر باد رفت منكه اين همه دعاگوى شاه بوده ام و هستم چرا بايد چنين باشم .

خلاصه با همه سختيها و كارشكنيها ساختم و به نماز جماعت ادامه دادم ساختمان حسينيه هم مرتب شده بود مدتى گذشت روزى از طرف ساواك احضار شدم وقتى رفتم گفتند: شما حق نداريد نماز جماعت بخوانيد دستور از مقامات بالا صادر شده است اگر از اين دستور سرپيچى كنيد تبعيد دوساله ات به پنج سال تبديل خواهد شد.

و بدينسان از اقامه جماعت هم محروم شدم از اين رو به مردم گفتم : برويد از حوزه علميه قم يك روحانى بياوريد آنان نيز به قم رفته و يك روحانى را آوردند.

در ابتداى شهر نيز مسجدى بود به نام اميرالمؤمنين عليه السلام زمين آن مسجد را، راه آهن واگذار كرده بود و اهالى محل مقدارى پول جمع نموده بودند تا ساختمان آن را بسازند اما همان روحانى كذائى از ساختن آن جلوگيرى كرده بود وى به رئيس ناحيه راه آهن گفته بود شما حق نداريد در اينجا مسجد بسازيد در اين شهر فقط يك مسجد هست آن هم مسجد من است مردم بيچاره هم ماءيوس شده بودند وقتى دستم از همه جا كوتاه شد بدان محل روى آوردم و بعضى از افراد محل را ديدم و با گرفتن كمك از اين و آن شروع به راه اندازى مسجد كردم به آنان گفتم : امسال ماه محرم بايد در اين مسجد روضه خوانى برقرار شود مردم گفتند: آخر اينجا ساختمان ندارد سقف ندارد از طرفى هوا سرد است ، گفتم برايتان چادر مى زنم خلاصه به هر شكلى بود چادر فراهم كرديم و مخفيانه كارها را مرتب نمودم روز اول محرم بساط روضه خوانى برپا شد مردم هم وقتى آن وضع را ديدند خوشحال شدند و كار اتمام ساختمان مسجد را دنبال كردند من نيز به بعضى از دوستانم در تهران نامه نوشتم و از آنان يارى خواستم ايشان هم پول آهن مسجد را دادند و بحمدالله مسجد بزرگ و آبرومندى ساخته شد.


284

بارى صدمه هائى كه در بندر شاه بر من وارد شد از ناحيه رژيم نبود بلكه بيشتر از طرف كسانى بود كه در لباس روحانيت بودند در مجموع اين تبعيدها اثرات خوبى در پى داشت اين خواست خدا بود كه رژيم به دست خود عده اى از روحانيون را به نقاط بكر و دوردست تبعيد كند و در نتيجه عده اى ساخته و پرداخته شوند آرى اين تبعيدها و زندانهازمينه اى براى رشد و بالندگى بيشتر نهضت گشت ... و به دنبال آن انقلابيون همچون آيت الله منتظرى و آيت الله مشكينى و ديگر بزرگان در فضاى خاموش و تاريك تبعيدگاهشان چونان نورى درخشان بر صفحه تاريك آن سامان درخشيدند و غرشى رعدآسا در سرزمين خفته ايران بوجود آوردند و بدينسان بود كه انقلاب در 22 بهمن 57 به ثمر رسيد.(275)


285
آقاى طاهرى گرگانى و خاطره جالب او از ياسوج

آيت الله سيد حبيب الله طاهرى گرگانى كه به ياسوج تبعيد شده بود مى گويد: خاطره جالبى كه از آن منطقه دارم اينكه مردم آن منطقه از نظر روحانى و تبليغات مذهبى در محروميت شديدى بسر مى بردند چند بار از ايشان شنيدم كه مى گفتند: خدا كند هر از چند گاهى يك روحانى را به اينجا تبعيد كنند و جالب آنكه روزى كه مى خواستند مرا از آنجا به انارك (اصفهان ) تبعيد كنند مردم جمع شده بودند و بلند بلند گريه مى كردند من اين عواطف را هرگز فراموش نمى كنم خداى به آنان جزاى خير دهد كه در اين مدت دو ماه بيشترين محبت را كردند.

آرى به انارك تبعيد شدم و قبل از من آقاى پسنديده برادر امام خمينى و عده اى ديگر همچون آقايان مكارم شيرازى ، خسروشاهى و تهرانى و خردمند و كلانتر هم در آنجا تبعيد بودند.(276)

مسئله جالب ديگرى كه در كردستان مورد بحث قرار گرفت اينكه بعضى از افراد آگاه و تيزبين سقز مى پرسيدند: چرا وقتى جوانان شما انقلابى تر مى شوند به مذهب گرايش بيشترى پيدا مى كنند اما جوانان ما وقتى انقلابى مى شوند به كمونيسم روى مى آورند؟ من گفتم : علتش اشتباه علماى شما است در آيه :

((اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولى الامر منكم ))

زيرا آنان اين آيه را به شاه تطبيق مى دهند يعنى شاه را ولى امر مى دانند ببينيد (ولى امر) در رديف اطاعت رسول الله و اطاعت او در رديف اطاعت الله قرار دارد، جوانان شما به روشنى درك مى كردند كه شاه و دار و دسته او مزدور بيگانگان هستند واز طرفى فساد و فحشاء دستگاه او را مى ديدند.اينان وقتى مى شنيدند كه اطاعت شاه اطاعت خدا است مى گفتند: پس خدايش هم معنى ندارد.


286

اما برداشت و تفسير ما از اين آيه با شما متفاوت است مصداق (ولى امر) از نظر شيعه پيامبر و امام معصوم است و در زمان غيبت ، آن ولايت در ولى فقيه تجسم مى يابد در انتخاب ولى فقيه شرايطى شبيه به امام معصوم وجود دارد گرچه ولى فقيه از خطا و اشتباه مصون نيست اما ازنظر علم و تقوا و عدالت و ديگر شرايط بايد در حد بالائى قرار داشته باشد اين است تفاوت جوانان ما و شما، جوانان ما وقتى شرايط حاكميت را درك مى كنند هر چه بيشتر به مذهب نزديك مى شوند و از صميم قلب بدان معتقد مى گردند اما ائمه جمعه شما علنا به شاه دعا مى كنند و او را مانند امام معصوم واجب الاطاعه مى دانند بنابراين جوانان شما وقتى انقلابى مى شوند حق دارند به تشكيلاتى كه اين حرفها را قبول ندارند بپيوندند.(277)

عالما واى به حال توكه در رخت شبان
گرگ خونخوار به جاى سگ چوپان باشى


287
خاطره اى از آيت الله ايزدى در تبعيد

مرحوم آيت الله آقاى شيخ عباس ايزدى مى فرمايد: يكى از خاطرات جالب دوران تبعيد همراهى و همفكرى مردم بود، مردم از تمام نقاط ايران به ملاقات تبعيديان مى آمدند و وسائل رفاه و آسايش ما را فراهم مى نمودند.

و از طرف ديگر بعضى از روحانيون آن منطقه افكار ما را تخطئه مى كردند فكر آنان اين بود كه نبايد امر به معروف و نهى از منكر انجام داد، مقابله با رژيم صحيح نيست بايد فساد اوج بگيرد تا زمينه ظهور حضرت مهدى (ع ) فراهم آيد اين برداشت آنان از (انتظار فرج ) بود.آرى اينان ما را ملامت مى كردند كه چرا با رژيم مخالفت كرده و تبعيد شده ايد.

مردم زابل از نظر فرهنگى در محروميت شديدى بودند تبعيد عده اى از روحانيون به آن منطقه موجب رشد افكار جوانان شده بود پيش از آن نيز مسافرت تبليغى بعضى از روحانيون از جمله آقاى خزعلى قبل از تبعيد سفرهائى بدان منطقه كرده بود از اين رو جوانان آن شهر ايشان را مى شناختند و حتى در زمان تبعيد با وى رفت و آمد داشتند و ايشان براى جوانان جلسات درس و سخنرانى قرار داده بود و من هم به اتفاق آقاى حسينى در برنامه ها شركت مى كرديم .(278)


288
نمونه اى از شكنجه گاه شاهنشاهى به طلاب قم

حجت الاسلام آقاى حسين غفارى ساروى گويد: شايسته است به يك نمونه از شكنجه هاى ساواك در زندان اوين كه مورد برخى از طلاب 15 خرداد 54 اعمال كردند اشاره كنم .


289

جناب آقاى يوسفعلى شكرى از طلاب فاضل و مجتهد و با اخلاص قم و در اصل اهل تهران به مجرد اين احتمال كه شايد ايشان علاوه بر شركت در تظاهرات ارتباطى هم با گروه هاى مخفى انقلاب داشته باشد چندين بار او را به تخت بسته و صدها بار با كابل بر كف پاهاى او زدند به گونه اى كه چند بار كف پاها ورم كرده و پوستها متلاشى شده پانسمان مى شد و سپس بر همين پاهاى پانسمان شده مجددا با كابل برق مى زدند و متلاشى ميكردند يكبار آنچنان پاها متلاشى شده بود كه در بيمارستان زندان اوين قابل مداوا نبود به ناچار وى را به يكى از بيمارستانهاى تهران بردند پرستار كه از واقعه بى خبر بود پرسيد اى جوان پاهايت در اثر چه حادثه اى به اين وضع درآمده است ؟

ماءمور ساواك در پاسخ او گفته بود: در اثر سوختگى يكبار كه ايشان را پس از شكنجه و پانسمان پاها در آخر شب به اتاق من آورده بودند رو به من كرد و با التماس و مظلومانه گفت : غفارى دعا كن من امشب بميرم چرا كه طاقتم تمام مى شود.

آنها (ماءموران شكنجه ) از من درباره چيزى اعتراف ميخواهند كه من هرگز انجام نداده ام در عين حال ايشان را صبح براى بازجوئى و شكنجه بردند.ضمنا كسانى كه مانند ايشان شكنجه مى شدند چون احتمال بود زير شكنجه جان بسپارند دكتر بالاى سرشان بود تا هنگام خطر مرگ دستور توقف شكنجه بدهد و پس از رفع خطر دستور شكنجه را مى داد بدين ترتيب دوران سخت مراحل بازجوئى گذشت و براى تعدادى از طلاب از طريق شكنجه پرونده سازى شد و آنها محكوم به زندان شدند و پس از محكوميت هيچ تلاشى از سوى مراجع تقليد و ديگر افراد براى آزادى و يا تخفيف مجازات كارساز نبود.(279)


290
سخنان آيت الله گلپايگانى بر عليه جنبش 2500 ساله شاه

حجت الاسلام و المسلمين حسين غفارى ساروى نقل كرده است : يك روز با خبر شديم كه آيت الله گلپايگانى قصد صحبت كردن در مسجد اعظم دارند طلاب و فضلاى بسيارى در درس ايشان حضور يافتند.ايشان ضمن محكوم كردن جشنهاى دو هزار و پانصد ساله شاه ملعون در حالى كه خطاب به رژيم و برگزاركنندگان آن جشن كذائى كرده بودند، فرمودند: شما ما روحانيون را بخاطر اينكه پيامبر اسلام در چهارده قرن قبل زندگى مى كرد و ما اكنون از ايشان پيروى مى كنيم مرتجع و كهنه پرست مى خوانيد پس ‍ شما چطور از فردى (كورش كبير) دم مى زنيد و افتخار مى كنيد كه 2500 سال قبل مى زيسته است در عين حال خود را روشنفكر و متمدن مى دانيد راستى شما مرتجع هستيد يا ما شما كهنه پرست هستيد يا ما (شما مرده پرست هستيد يا ما) سپس به ولخرجيهاى آن جشنها اشاره كرده و گرسنگيهاى مردم را يادآور شدند.(280)


291
آيت الله خامنه اى و پايبندى او به انقلاب

292

حجت الاسلام و المسلمين حسين غفارى ساروى نقل كرده اند: رهبر معظم انقلاب آيت الله خامنه اى در خلال صحبتهاى خود فرمودند: من با علماى مشهد در زمينه ضرورت انقلاب و پيروى از خط امام خمينى (ره ) مدام در حال بحث و گفتگو هستيم و در پاسخ ايراد آنان كه مى گفتند: انقلاب را تنها آيت الله خمينى قبول دارند نه ديگر مراجع تقليد پس ‍ مشروعيت آن مورد ترديد است ، به آنان گفتم : كه انقلاب را به خاطر امام خمينى (ره ) قبول نكردم و از آن دم نمى زنم بلكه اگر امام هم روزى دست از انقلاب بردارد من انقلاب را رها نخواهم كرد چرا كه انقلاب از ضروريات دين و در متن اسلام قرار دارد و صدها آيه و روايت و عقل بر آن گواهى مى دهد، سپس فرمودند من با آيت الله ميرزا جواد آقا تهرانى بحث كردم و براى ايشان اين حديث را خواندم :

((من لم يكن معنا كان علينا))

ايشان در پايان بحثم فرمودند: اگر برايم اثبات شود كه انقلاب ضرورت دارد يك لحظه درنگ نخواهم كرد.

روزى از بعضى روضه خوانهاو منبريهاى مشهد گله كردند و فرمودند فلان شخص در خلال صحبتى كه بعد از نماز صبح در مسجد حاج ملاهاشم كه در آن زمان آيت الله مرواريد حفظه الله امامت جماعت آن را بعهده داشتند بنده را متهم به طرفدارى از وهابيها كرده و به ضديت با ولايت و تشيع متهم ساخت من به آيت الله مرواريد گفتم حاج آقا شما كه مرا مى شناسيد چرا به فلانى اعتراض نكرديد؟

فرمودند: اتفاقا وقتى فلانى درباره شما حرف مى زد بخاطر خستگى و بى خوابى در حال چرت زدن و خواب بودم و از صحبتهاى او چيزى نشنيدم و الا اعتراض مى كردم .

شايد به خاطر همين اتهامات بود كه بحث مفصلى درباره ولايت و تفسير صحيح آن در مشهد نموده و جزوه اى در اين باره منتشر شده است و نيز كتاب نگرش كلى به انديشه اسلام را كه قسمتى از آن درباره نبوت و ولايت و رهبرى است نگاشته اند.(281)


293
مرحوم شيخ هاشم قزوينى در سنگر تدريس و تربيت و جهاد در حوزه علميه مشهد

حضرت آيت الله خامنه اى (مد ظله العالى ) در سخنرانى 11 تير 1364 در مراسم ديدار با امام جمعه و جمعى از مسئولين قزوين از مرحوم آقا شيخ هاشم قزوينى ياد كرده و فرمودند: ايشان براى ما بسيار محبوب بودند عالمى بود بسيار سنگين ، متين خوش بيان و زاهد و بى اعتنا به دنيا در عين حال بسيار روشنفكر.


294

آن زمان كه اهل علم اهل روزنامه خوانى و مجله خوانى و اهل اين چيزها نبودند ايشان مرتبا مجلات مختلف را مى گرفتند و در جيبشان مى گذاشتند، طورى كه كاملاديده مى شد و با آن محاسن سفيد، و خيلى مرد انصافا بزرگى بود و در ماه رمضان هر سال مى رفت در قلعه هاشم خان قزوين منبر مى رفت و پولى به ايشان مى دادند و با همان پول دوران سال را مى گذراند و از هيچكس وجوهات نمى گرفت ايشان يك وقتى به طلبه ها نصيحت مى كرد، مى گفت من داشتم به خيابان مى آمدم كسى به من گفت : آقا شيخ به اين طلبه ها بگوئيد كه نماز صبحشان را اينقدر دير نخوانند.

به او گفتم : مؤمن خدا اجازه داده است تو اجازه نمى دهى ؟خدا گفته تا اول آفتاب نمازتان را مى توانيد نخوانيد تو اجازه نمى دهى ؟طلبه است جوان است شب تا دير وقت مطالعه كرده حالا ديربلند مى شود به تو چه ؟بعد رو به طلبه ها كرده فرمود: بدانيد بد است كه نمازتان را نزديك طلوع آفتاب بخوانيد بعد شروع كردند توضيح دادن و گفتند: كه گاهى براى خدا يك عملى را جلو مردم نشان دهيد يعنى يك اعمالى است كه اينها سمعه و ريايش مطلوب است مثل شعار دينى .

و ايشان يكى از هشت مجتهدى بود كه پيش از واقعه مسجد گوهرشاد در منزل مرحوم آيت الله سيد يونس اردبيلى طى تصميم شجاعانه به رضاخان تلگراف زدند و عمل وى را نكوهيدند و او را از كشف حجاب منع كردند به همين جهت صبح روز يكشنبه 12 ربيع الثانى سال 1314 ه‍ ش همراه امضا كنندگان ديگر يعنى آيت الله سيد يونس اردبيلى ، سيد هاشم نجف آبادى ، سيد على اكبر خوئى ، مرحوم آيت الله سيد ابوالقاسم خوئى ، حاج ميرزا حبيب الله ملكى ، سيد على سيستانى ، شيخ آقا بزرگ شاهرودى ، شيخ على اكبر آشتيانى ، سيد عبدالله شيرازى بازداشت و پس از هشت روز شب هنگام تحت الحفظ با دست و پاى بسته به تهران فرستاده شدند و تا شهريور 1320 اجازه بازگشت به مشهد را نداشتند پس از سقوط رضاخان با توصيه آيت الله ميرزا مهدى اصفهانى و درخواست عده اى از فضلا ايشان مجددا به مشهد آمده ابتدا سطوح عاليه بعد خارج اصول و فقه را نيز تدريس نمودند.

ايشان پس از بازگشت همراه آيت الله سيد يونس اردبيلى و تنى چند از علماى برجسته حوزه دربازسازى آن كوشيدند، و با حمايت و تقويت شاگرد برجسته خود مرحوم استاد محمد تقى شريعتى جهت مبارزه با ماركسيسم و نيز غربزدگى ، توانست در يكى از حساسترين مقاطع تاريخ خراسان سد محكمى در برابر هجوم فرهنگى غرب و شرق به خراسان مهد معنويتت شيعه به وجود آورد.


295

پيش از نهضت ملى نياز به يك فقيه برجسته و مبارز و مرجع تقليد در خراسان احساس مى شد با ورود مرحوم آيت الله ميلانى به مشهد كه از عتبات جهت زيارت به مشهد آمده بود توجه شخصيتهاى محلى از جمله خود مرحوم مدرس (قزوينى ) به ايشان جلب شد و ايشان تقاضاى اقامت دائم كردند و مرحوم آيت الله العظمى ميلانى درخواست آنان را پذيرفت و با حضور خود خلاء معنوى را كه در حوزه احساس مى شد پر كرد و خراسان را براى اقامت و اشاعه افكار ناب شيعى برگزيد و منشاء آن همه خدمات به جامعه دينى و سياسى خراسان شد.

در نهضت ملى بخصوص انتخابات دوره هفدهم مجلس ملى ، ايشان همدوش با علماى برجسته ديگر مشهد فعاليت داشت نفوذ فكرى و سياسى و دينى اين اسوه پرهيزكارى و مقاومت نيروهاى جوان كارآمد حوزه را براى رودرروئى با سياست پهلوى دوم و تلاش براى احراز حريت و استقلال آماده مى ساخت وى به سال 1339 ه‍ ش در قزوين درگذشت .(282)


296
كتاب دين الحق و تهمتها و افتراها نسبت به شيعه

((دين الحق و نويسنده آن )) اين كتاب بوسيله عبدالرحمن آل عمر استاد علوم دينى در دانشسراى تربيت معلم در رياض پايتخت كشور سعودى به زبان عربى تاءليف و در سال 1395 ه‍ با تاءييد اداره بررسى علوم مذهبى كشور به قطع جيبى در 95 صفحه چاپ و منتشر شده است و از اين تاريخ به بعد هر سال در مراسم حج در سطح وسيع و تيتراژ چندين هزار نسخه بالغ مى گردد و بنا به نقل بعضى از دوستان ترجمه آن به زبانهاى اردو و انگليسى و به رايگان در اختيار حجاج كشورهاى مختلف دنيا قرار مى گيرد.

موضوع اين كتاب بطورى كه از نامش پيداست بررسى دين حق و اعتقادات اسلامى است و نويسنده اش نيز معلم و متخصص علوم دينى و اعتقادات اسلامى است .

((شيعه و دين الحق )) آل عمر در كتاب دين الحق به معرفى شيعه پرداخته و درباره عقايد آنان تحقيق تازه اى براى خوانندگانش ارائه داده و چنين مى گويد:

و يكى ديگر از گروههاى خارج از اسلام گروهى است به نام شيعه داراى جمعيت زياد و متشكل از گروهكهاى گوناگون كه اين گروه گرچه به ادعاى خود مسلمانند نماز مى خوانند، روزه ميگيرند و مراسم حج را انجام مى دهند ولى به دلائلى كه ذيلا مى آوريم و با داشتن عقائد باطلى كه اشاره مى كنيم آنان از اسلام خارج گرديده اند و نمى توان آنها را مسلمان به حساب آورد زيرا آنان معتقدند كه :

1 - جبرئيل ماءموربود كه مقام رسالت را به على بن ابى طالب ابلاغ كند ولى بجاى وى به محمد (ص ) ابلاغ نمود.


297

2 - و آنان معتقد هستند كه : در قرآن فعلى كه دردست مسلمانان است زيادت و نقصان وجود دارد و لذا براى خود قرآنهائى از پيش خود ساخته و پرداخته اند و در اين قرآنها سوره ها و آيه هاى ساختگى خود را واردنموده اند.

3 - اين گروه شيعه در حوادث و پيش آمدها به على بن ابى طالب و فرزندانش استغاثه نموده و به جاى خدا آنها را مى خوانند و به آنان ملتجى مى شوند و خودشان را شيعه مى نامند يعنى شيعه اهل بيت در صورتى كه على و فرزندانش از اين گروه برى هستندزيرا اين گروه على و فرزندانش را خدايانى در كنار خداوند قرار مى دهند.

4 - اين گروه به خداى بزرگ دروغ مى بندند و كلام او را تحريف مى نمايند بالاخره شيعه يكى از آن گروههاى كفروالحاد مى باشد كه در زير پوشش ‍ اسلام تيشه به ريشه اسلام مى زنند.(283)

آل عمر كه اين همه تهمت و افترا مى نويسد... و شيعه را جزء گروهكهاى خارج ازاسلام قلمداد نموده است جاى تعجب نيست زيرا وى طبق عقيده وهابيان نه تنها شيعه بلكه تمام فرق و گروههاى اسلامى اعم از شيعه ، حنفى ، مالكى ، شافعى را كه با وهابيان هم عقيده نيستند خارج از اسلام مى داند چون همه اين گروهها به مسائلى مانند زيارت قبور و غيره معتقدند كه از نظر وهابيان اين نوع عقايد كفر و شرك و بت پرستى است .(284)

(و اما راجع به عبارت خان الامين ) دركتب كلامى ((شيعه )) عصمت انبياء و ملائكه بادلائل محكم به اثبات رسيده و طبق مضمون آيه شريفه دشمنى و عداوت با هر يك از پيامبران و ملائكه و جبرئيل را كفر و دشمنى با خداوند متعال مى دانند كه

((من كان عدو الله و ملائكته و رسله و جبرئيل و ميكائيل فان الله عدو للكافرين )).(285)

هر كس با خدا و فرشتگان و فرستادگان خدا و با جبرئيل و ميكائيل دشمن باشد پس خداوند دشمن كافران است .

و آن قرآنى كه به شيعه نسبت داده در كدام نقطه دنيا است لازم بود براى اثبات مدعايش نمونه اى از اين آيات و سوره ها را منعكس ‍ مى كرد.

خواننده عزيز يك بار ديگر كتاب دين الحق را بخوانيد و به نويسنده آن بخنديد و يا به اين جهل و نادانى گريه سردهيد، كه مطالب چه عكس ‍ العملى ويرانگر و بدبينى هاى جبران ناپذير دارد...(286)


298

299
آيت الله نائينى و بيوگرافى و مبارزات و نظر او در حكومت اسلامى

ميرزا محمد حسين نائينى به سال 1860 / 1273 ه‍ ق در خانواده اى مشهور و محترم از شهر نائين به دنيا آمد پدر او حاجى ميرزا عبدالرحيم و پدربزرگ او حاجى ميرزا محمد سعيد هر دو يكى پس از ديگرى شيخ الاسلام نائين بودند... نائينى در نزد ميرزاى شيرازى و سيد اسماعيل صدر و سيد محمد فشاركى تحصيلات خود را پى گرفت و پس از مرگ مرحوم ميرزاى شيرازى همراه سيد اسماعيل صدر از سامراء به كربلا رفت و سپس ‍ به نجف بازگشت و از مجتهدان و استادان بنام حوزه دينى اين شهر گرديد، در جنبش مشروطيت براى تجديد سلطنت به هوادارى برخاست و نزديكترين رايزن براى آخوند خراسانى در زمينه انقلاب مشروطيت بود و در همين زمينه جامع ترين اصول شرعى حكومت اسلامى را به صورت كتاب ((تنبيه الامة )) گرد آورد.

نائينى در آغاز نخستين جنگ جهانى (1914) در سياست عراق خودنمائى كرد و در جنبش استقلال خواهى عراق از او به عنوان يكى از رهبران برجسته و مراجع بزرگ مذهبى ياد مى شود پس از دخالت انگليسيها در سياست عراق و تبعيد برخى روحانيان مبارز، نائينى و سيد ابوالحسن اصفهانى و چند تن ديگر از رهبران مذهبى كربلا و نجف به عنوان اعتراض ‍ به ايران آمدند و در تاريخ 4 محرم 1342 وارد قم شدند و پس از يكسال تبعيد در تاريخ 1343 به عراق بازگشتند.

از نائينى كتابهائى در فقه و اصول به جاى مانده كه مورد توجه حوزه هاى علميه است سرانجام در تاريخ 1355 هجرى در سن 82 سالگى جهان را بدرود گفت و در نجف به خاك سپرده شد.(287)

محقق نائينى در كتاب خود (تنبيه الامة ) انتقال از حكومت استبداد را به مشروطه يك ضرورت شرعى و عقلى مى داند و آن را بر اساس ضرورت نزديك شدن به حكومت اسلامى توجيه مى كند با اين توضيح كه حكام استبداد در كشورهاى اسلامى در سه مرحله ظلم مى كنند كه مى بايست حتى المقدور از آن جلوگيرى به عمل آيد تا به حكومت اسلامى نزديك شود.


300

1 - ظلم حكام ستمكار به امام معصوم ازجهت اشغال مقام رهبرى كه بايد به او يا نماينده اش باز گردانند و يا از طرف آنها مجاز شناخته شوند.

2 - ستم به مردم از جهت سلطه براموال و نفوس و نواميس ايشان كه مى بايست بوسيله وضع قانون اساسى برطرف شود.

3 - ستم به خدا، از جهت گسترش حكومت ستمكاران و خداگونه حكومت كردن و احكام خدا را زير پا گذاشتن كه مى بايست بوسيله نظارت مردم از طريق مجلس شورا جلوگيرى بعمل آيد.(288)

دراين صورت به عقيده نائينى بى تفاوتى در برابر اينگونه حكومتها، كه در مجموع اسلام و مسلمانان را در خطر نابودى قرار مى دهد و راه سلطه اجانب را هموار مى كند به هيچوجه جايز نيست بدين روى ضرورت دينى و عقلى ايجاب مى كند تا آنجا كه ممكن است از ستم كاسته شود تا حكومت اسلامى به محور اصلى نزديكتر گردد بر همين اساس محدود نمودن حكام به عمل كردن به قانون اساسى و نظارت مردم بر اجراى آن موجب تقليل يافتن ظلم از سه مرحله اى به يك مرحله اى خواهد شد، زيرا استبداد حكام بوسيله قانون اساسى و نظارت مجلس از بين خواهد رفت بدين ترتيب ظلم از احكام خدائى و ملت برداشته مى شود، هرچند ظلم به امام (ع ) از حيث اشغال مقام رهبرى باقى خواهد ماند زيرا حاكمان غير مجاز، داراى ولايت حكومت نيستند چه اينكه حق حاكميت در مذهب شيعه مخصوص به امام معصوم يا نماينده او يا كسى است كه مجاز از سوى آنهاباشد ولى چون درزمان غيبت حكومت امام معصوم و نماينده او امر ممكن به نظر نمى رسد از اين مرحله صرفنظر مى شود و حكومت مشروطه به صورت نسبى به حكومت اسلامى نزديكتر خواهد بود، هرچند كه درراءس حكومت نماينده امام معصوم (ع ) قرار نداشته باشد.(289)


301
نظر علماء درباره حكومت و ولايت فقيه

همزمان با به قدرت رسيدن ايل قاجار تئورى ولايت فقيه به نظريه مسلط و رايج در مباحثات فقها در حوزه انديشه سياسى تبديل شده بود، آنچه از آثار چهار مجتهد نامدار دوره فتحعلى شاه ، يعنى ميرزاى قمى ، شيخ جعفر كاشف الغطاء، ملااحمد نراقى ، سيد جعفر بن ابى اسحق كشفى به جاى مانده است حاكى از اعتقاد هر چهار تن به حق انحصارى فقها در حكومت كردن است .(290)


302

مسئله مهم آن بود كه عملا قدرت در دست غير فقيهان بود و فقيهان ناگزير بودند كه براى چگونگى رابطه خود با آنان تدبيرى بينديشند اين نكته در ميان علما اختلاف نظر ايجاد كرد، گروهى همچنان به حق انحصارى فقها درحكومت پاى مى فشردند و پاره اى ديگر در كنار اعتقاد نظرى به حكومت فقيهان گونه اى مشروعيت يا مقبوليت براى پادشاهان و حاكمان را لحاظ مى كردند، از ديدگاه اين دسته ازعلما نيروى آنان براى تشكيل حكومت بسنده نبود در عين حال براى اينكه رشته امور ملك و رعيت گسسته نشود وهرج و مرج دفع گردد و محافظت دنياى مردم و حراست ايشان از شر مفسدان محقق شود و حتى به جهت حفظ دين كه (اقامه آن بدون سلطنت سلطان و عدم نظام غير محقق الوقوع است ) بوجود حاكمان ) به اصطلاح فقهى دولت جابره است ) نياز است .

ميرزاى شيرازى نيز نظرى مشابه داشت ، به عقيده ميرزا اينك كه دين و دولت به (اقتضاى حكمت الهى ... هر يك در محلى است ) به عهده آنها است كه (به اعانت يكديگر دين و دنياى عباد را حراست كرده بيضه اسلام را در غيبت ولى عصر (عج ) محافظت نمايند).و در اين ميان وظيفه دين : گفتن ، تحريص و تخويف و تهديد بوده و انفاذ و اجرا با دولت است .

شيخ فضل الله نورى در حوزه نظر سياسى پيرو نظرات فقهاى سلف بود و همچون آنان و اكثر مجتهدان هم عصر خود به ولايت فقيه اعتقاد داشت كه مى گفت : در امور عامه وكالت صحيح نيست و اين باب ولايت شرعيه است و تكلم در مصالح عمومى مخصوص امام يا نايب عام او است .(291)


303
تحريم تنباكو پيش درآمد جنبش مشروطه وشهادت شيخ فضل الله

(مرحوم سيد حسن مدرس ) مى گويد: وقتى به نجف رفتم و در سامراء خدمت ميرزا (شيرازى ) كه عظمتى فوق تصور داشت رسيدم داستان پيروزى واقعه دخانيه (تنباكو) را برايش تعريف نمودم آن مرد بزرگ آثار تفكر و نگرانى در چهره اش پيدا شد و ديده اش پر از اشك گرديد علت را پرسيدم ، چه انتظار داشتم مسرور و خوشحال شود، فرمود: حالا حكومتهاى قاهره (قوى ) فهميدند قدرت اصلى يك ملت و نقطه تحرك شيعيان كجا است .

حالا تصميم مى گيرند اين نقطه و اين مركز را نابود كنند نگرانى من از آينده جامعه اسلامى است .(292)

واقعه رژى و واگذارى امتياز تنباكو به يك شركت انگليسى و ايجاد انحصار دخانيات موجب بزرگترين و اولين قيام ملى بر ضد حكومت بود كه به رهبرى علماى دين همه مردم ايران به اتحاد كامل مقاومت نموده و عاقبت پيش بردند و امتياز را ملغى كردند در حقيقت به گفته الكار: هيجانى كه عليه امتياز تنباكو پديد آمد از يك سو تكرار سنتى علما در مخالفت با دولت و از سوى ديگر پيش درآمد انقلاب مشروطه بود.(293)


304

به نوشته شمس الدين تندركيا: شكست تنباكو براى انگليس يك شكست حقيقى بود از سنخ آن شكستهائى كه خودشان به صلاح سياست خود براى خود مى سازند نبود شكست تنباكو براى انگليس يك شكست حقيقى از اسلام بود آن روز انگليسى ها طعم تلخ اتحاد جمعيتهاى مسلمان را در ايران چشيدند و از همان روز در هم شكستن اين وحدت يكى از اصول اساسى سياست ايشان گرديد.

كنه انقلاب مشروطه در حقيقت ضد قاجار نبود (بلكه ) مانند همه انقلابهاى عصر جديد ضد آخوند بود و سود انگليسيها از هر لحاظى ، سياسى ، اقتصادى ، اجتماعى و فنى در دست رژيم (دموكراسى ) بود يكى از عايدات اجتماعى مشروطه نخست در هم شكستن طبقه روحانى و با شكستن اين قالب اسلام ، تضعيف خود اسلام بود باشد كه به مرور دين را از جان انداخته در مشت گيرند، مشروطه مشروعه با اثراتش درست همانى بود كه انگليسيهاى آن روز دشمن مى داشتند.و دموكراسى درست همانى بود كه با دوست تهرانى فتح شد... فتح تهران بى قربانى صفا نداشت چه كسى بهتر از شاگرد اول فاتح تنباكو؟ چه كسى بهتر از مخترع و علمدار مشروطه مشروعه (294)

بنا به گزارش سيد محمد على شوشترى (از شاهدان عينى ماجرا) پس از بازگشت مرحوم سيد محمد طباطبائى از مشهد در پيامى كه براى خانواده شيخ فرستاد ضمن تسليت شهادت شيخ صريحا اعدام وى را عمل دشمنان اسلام و ايران خواند كه براى ضعف روحانيت و استقلال و عظمت ايران ، مخالفان بدان مبادرت ورزيدند.(295)

و در بيانى واقع بينانه تر آنكه : دستى شيخ را بدار زد كه تقريبا دو قرن است هر بزرگوار مردى در هر طبقه كه پيدا شد - چه در روحانيت و چه در رجال سياسى و غيره - او را به نحوى از انحاء از بين برده و نگذارده اند ملت ايران يا ملل اسلامى از وجود آنگونه علماء و رجال بهره مند گردند.

دستى شيخ رابه دار زده كه سيد بهبهانى را گلوله زد، دستى شيخ را به دار زد كه قائم مقام فراهانى را كشته ، دستى شيخ را از بين برد كه مرحوم ميرزا محمد تقى خان اميركبير را در حمام فين كاشان رگ زده همان دست بوده كه مرحوم سيد جمال الدين اسدآبادى را با آن فضاحت دچار ساخته ، همان دست كه مرحوم صنيع الدوله را كشته و تقة الاسلام را در تبريز به دار آويخته و يا درمجلس باغشاه شهدائى از آزاديخواهان فراهم نموده همان دستى كه حتى در سالهاى اخير نهضت شمال و نهضت جنوب را به پا نمود و...


305

در هر حال مى توان در اين رابطه تعبير شريف كاشانى را بيشتر به واقعيت نزديك دانست كه مى نويسد:

قصدشان اين بود كه مجازات شيخ فضل الله علنى و آشكار داده شود تا موجب عبرت عموم مردم گردد و كسى را ياراى مخالفت نباشد.زيرا به گفته تقى زاده : (هيچ كس خيال نمى كرد كه مجتهد بزرگى را بكشند ولى حكم اعدام دادند و در ميدان توپخانه به دار زدند... و بالاتفاق همه تصديق كردند كه پايه مشروطيت ايران را از اين عمل شنيع مغرضين و تحريك شدگان به دست اجانب سست كردند.(296)

ناگفته نماند كه هر چند دراين هموند شاعرانى چون اديب الممالك فراهانى (297) و عارف قزوينى و سيد اشرف الدين گيلانى و كسان ديگرى مقالات متفاوتى در ذم و ضديت شيخ فضل الله نوشتند اما فاجعه به دار آويخته شدن و پايدارى او در طول چند دهه توانست تاءثر عميق روحانيان و مجتهدان بلند پايه و معتقدان به ديانت و احكام شريعت و همچنين برخى اديان را به سرودن اشعارى فارسى و عربى در سوك نورى برانگيزد، شيواترين سروده از سيد احمد رضوى اديب پيشاورى (و... 1260 ه‍ ق ، متوفى 1349 ه‍ ق )، و ميرزا على اردوبادى و لطفعلى صدر الافاضل مى باشد.(298)

آخوند خراسانى پس از خبر بدار آويختن شيخ كه مورد انتظار نبود مجلس ‍ بزرگداشتى در منزل خود ترتيب داد و از چنين رويدادى اظهار تاءثر و تاءسف كرد و متعاقب آن تشنج اجتماعى فراوانى رخ داد به عنوان نمونه سيد محمد كاظم يزدى از موضع گيريهاى شيخ فضل الله حمايت مى كرد پس از اين واقعه به حدى از مشروطه خواهان متنفر گرديد كه بيشتر اوقات از ملاقات با ايرانيان خوددارى مى كرد و مى گفت : ايرانيها دين ندارند و تا آخر عمر هم با مشروطه موافقت نكرد. (299)


306
روحانيت و نهضت تحريم تنباكو

307

يكى از پرفراز و نشيب ترين دوران تاريخ ايران ، زمان سلطنت پنجاه ساله ناصرالدين شاه قاجار مى باشد كه تواءم با ضعف شديد حكومت از يك طرف و رشد افكار مترقيانه از طرف ديگر، دوران حساسى را بوجود آورده بود خصوص اينكه به دليل تلون مزاج ناصرالدين شاه و ضعف بنيه مالى دولت ، امتيازات گوناگون به اتباع خارجى خصوصا روسى و انگليسى اعطا مى شد.(300) يكى از آن امتيازات خانه برانداز امتيازنامه رژى (301) توتون و تنباكو ايران بود كه طى آن كليه معاملات ، خريد، فروش و صادرات تمام توتون و تنباكوى ايران به مدت 50 سال بابهاى اندك به ماژور تالبوت از مشاورين و نزديكان لرد ساليزبورى نخست وزير انگليس واگذار شد و دست ايرانيها از توتون و تنباكوى خود به كلى قطع گرديد.شاه و صدراعظم امين سلطان و كامران ميرزا نايب السلطنه در لندن در قبال اين ميهن فروشى و حدود دو ميليون ليره رشوه دريافت نمودند.(302) قطعا شاه فكر مى نمود با پولى كه از اين راه به دست خواهد آورد علاوه بر جبران هزينه سفر، مى تواند خرج سفر ديگرى را فراهم آورد.

به هر حال مستر تالبوت در سال 1307 هجرى قمرى شركتى انگليسى تاءسيس و جمع كثيرى از كاركنان انگليسى را راهى ايران نمود.


308
روحانيت و شروع مبارزه با رژيم

در شروع مبارزه با كمپانى و اهداف شوم و خطرناك آن ابتدا بايد توجه نمود كه اكثريت ملت به نحوى با كشت و مصرف خريد و فروش توتون و تنباكو رابطه داشتند و اين رابطه باعث مى شد هر تصميمى در مورد اجناس ‍ مذكور و خريد و فروش آن ، حساسيت مردم را بيش از پيش ‍ برانگيزد.

تاورنيه سياح معروف فرانسوى مى نويسد: ((ايرانيان از زن و مرد به كشيدن توتون خو گرفته اند كه بريدن از ايشان با بريدن زندگيشان يكسان است .بسيارى از آنها از نان توانند گذشت اما از توتون نتوانند گذشت . كارگران همان كه پولى بدست آورند يا مزدى مى گرفتند نخست بخشى از آن را براى خريد توتون جدا مى كنند)).(303)

شيخ حسن كربلايى مى نويسد: ((هر صنفى از مردم مناسب حال و كار خودشان به شرطى از مفاسد و مضار جانى و مالى اين كار پى بردند.على الخصوص اصنافى كه طرف داد و ستد اجناس دخانيه مملكت بودند و اين مردمان خمس مجموع مملكت بودند)).(304)

ژنرال سرپرستى سايكس انگليسى رئيس پليس جنوب مى نويسد: ((اين امتياز در وضع و حالت عمل آورندگان تنباكو و فروشندگان و نيز استعمال كنندگان تاءثير بخشيد.در ايران چه زن و چه مرد همگى استعمال دخانيات مى نمايند.(305)

ادوارد براون مى نويسد: ((رئيس كل گمرك ايران مقدار تنباكوى مصرف ساليانه را در ايران پنج ميليون و چهارصد هزار كيلوگرم و مقدار صادرات را به چهار ميليون كيلو گرم آمار مى دهد)).(306) در ادامه خواهيم ديد كه نزديك يك ميليون نفر در ايران توتون و تنباكو مصرف مى نمودند.


309

به اين ترتيب بخش اعظم ملت ايران در مبارزه با كمپانى رژى درگير شدند.آنهايى هم كه رابطه اى با دخانيات نداشتند، به دليل اينكه رهبرى مبارزه بر عهده روحانيت و تنها مرجع تقليد زمان بود به خاطر عرق مذهبى به صف مبارزين پيوستند.طبقات مختلف مردم سيل نامه ها و تلگرافات را بسوى نجف روانه و از مرحوم آيت الله ميرزا حسن شيرازى استدعاى رهنمون مى نمودند. مرحوم ميرزا طى نامه هايى مضرات انحصارها و امتيازاتى مانند بانك ، تنباكو، راه آهن و اجازه مداخله اتباع خارجه در امور داخله مملكت را منافى صريح قرآن مجيد دانسته و شاه را از آنها منع نمود.(307) اما برق ليره هاى طلاى انگليسى هوش از سر شاه برده بود و شاه زير بار نرفت .

مشيرالوزاره كاردار ايران در بغداد به دستور شاه حضور ميرزا رسيده از فوايد و منافع انحصار با ايشان گفتگو كرد.هر چه مشيرالوزاره بيشتر در فوايد و منافع آن سخن مى گفت ميرزا زيادتر اصرار در لغو آن مى كرد.ميرزا عاقبت به فرستاده شاه گفت : ((نگذاريد كارتان به آنجا بكشد كه وقتى ملجاء شويد و بخواهيد دست توسل به دامن ملت بزنيد ملت را ديگر دامنى نمانده باشد هنوز تا وقت است دولت را اگر در حقيقت رفع اين غائله ممكن نيست به ملت واگذار كند تا ملت خود در صدد رفع اين غائله برآيد و دولت اگر از عهده جواب بيرون نتواند آمد ملت از جواب حسابى عاجز نيست خصم را از عهده جواب بيرون تواند آمد)).و چون باز مشيرالوزاره ضعف دولت و ملت ايران را در مقابل انگليس به رخ ميرزا كشيد با آنكه مرحوم ميرزا هيچ ادعايى نمى كرد و متانت فوق العاده اى داشت فرمود: اگر دولت از عهده برنيايد من به خواست خدا آنرا بر هم مى زنم .(308)

عاقبت مرحوم ميرزا با صدور فتواى معروف خود در تحريم استعمال توتون و تنباكو اقدام عملى در بر هم زدن راءى را آغاز نمود: ((اليوم استعمال توتون و تنباكو باى نحو كان در حكم محاربه با امام زمان است .((فتوايى كه مسير تاريخ ايران را عوض نمود و اوراق زرينى در آن پديد آورد جمله اى كه كوبنده تر و قوى تر از هزاران سلاح آتشين ، استعمار انگليس و استبداد ناصرى را به عقب نشينى وادار نمود.


310
نتايج و پيامدهاى نهضت تحريم تنباكو

((نشان قدرت و نفوذ روحانيت در بين مردم ، احساس خطر غربيها و سعى دراز بين بردن آن نفوذ))

مقاومت مردم مسلمان ايران دربرابر انحصار تنباكو و مضرات ناشى از آن كه به رهبرى علما و خصوصا ميرزاى شيرازى به پيروزى رسيد زنگ خطرى جدى براى استعمار و استبداد را نواخت لذا آنان از آن به بعد، نفوذ روحانيون بين مردم را ساده نگرفتند و اقسام حيله ها را جهت كوبيدن علماى دين به كار بردند.


311
بيدارى ملت و اعتماد آنان به قدرت جماعت

312

استبداد كه درانديشه مردم شكست ناپذير مى نمود با شكست در اين جريان ، سطوت خود را از دست داد و مردم دريافتند كه در يك بسيج همگانى و خيزش عمومى قادرند آرمانهاى خود را پيش برده حق خود را بدست آورند و استبداد را به اطاعت وادارند.لغو امتياز ابرقدرت استعمارگر، به مردم آموخت كه در صورت تشكل و تداوم نهضت ، علاوه بر استبداد، مى توان بر استعمار نيز فائق آمد.

ادوارد براون مى نويسد: ((مردم ايران با يك راهنماى خردمندانه كامل و خويشتن دارى شگفت آورى نشان دادند كه صبر و شكيبايى را حدى است و مخلوق بى جانى چنانكه تصور شده بود نيستند و از اين پس ، آنها با تفكر و حساب سر و كار خواهند داشت و به ويژه بيدارى ملت را به عقيده من از آن تاريخ بايد آغاز شده دانست ...حيثيت انگلستان دستخوش تضييع سنگين از شكست احمقانه و خنده آور تنباكو گرديد.

طرح برقرارى جمهورى اسلامى و نهضت مشروطيت را نيز بايد از پيامدهاى بيدارى توده ملت در نتيجه نهضت تنباكو دانست .در حقيقت سه مسئله مهم كه صفحات درخشانى در تاريخ ايران باز كرده اند يعنى قتل ناصرالدين شاه ، طرح برقرارى جمهورى اسلامى و نهضت مشروطيت تبلور عينى و علمى بيدارى ملت هستند.


313
تجلى قدرت مرجع تقليد واحد

نظربه اينكه مرحوم ميرزاى شيرازى بعد از شيخ مرتضى انصارى يگانه مرجع تقليد شيعيان زمان خود به حكم او متابعت عامه يافت و تمام مردم و علما، غير از عده اى انگشت شمار كه آنان هم در مسير پرخروش قيام مجبور به اطاعت و لااقل سكوت شدند، اطاعت از آن حضرت را بر خود فرض دانستند.

اصولا هر موقع مرجع تقليد شيعيان درشخص واحدى تبلور يابد فرامين و دستورات وى ، بسيار نافذ خواهد بود.

اگر مراجع تقليد متعدد باشند حداقل با توجه به سليقه ها، امكان حركتهاى مهم و هماهنگ كم سو مى شود.عنايت به مسئله اعلميت در انتخاب مرجع ، مى تواند قدمى مهم درحفظ و پاسدارى از ارزشهاى اسلامى باشد.

حامد الگار مى نويسد: ((لغو امتياز تنباكو كه نفوذ روحانيون را افزايش داد اشتهاى بسيارى از علما را تيز كرد و بر آن شدند كه منشاء نفوذ را به خود اختصاص دهند... تمركز قدرت دردست مرجع تقليد واحد، ضرب شست خود را نشان داده بود.


314
اسلام و روحانيت تنها مانع نقشه هاى شوم استعمارگران

315

كارشناسان كشورهاى خارجى روى كشور ما مطالعه كردند همه مخازن زيرزمينى را كه كجا نفت دارد، كجا مس دارد، كجا طلا دارد و...دست آوردند، روحيه افراد كشور ما را هم سنجيدند كه چطوريست احساس ‍ كردند تنها چيزى كه مانع است و نمى گذارد نقشه هايشان لباس عمل بپوشد، و در مقابلشان سد مى باشد اسلام ، و روحانيت است آنان قدرت اسلام را ديدند كه براروپا سلطه پيدا كرد فهميدند كه اسلام واقعى مخالف با اين بساط است كه گسترده اند.

و نيز دست آوردند كه روحانيين واقعى را بهيچوجه نميتوانند تحت نفوذ خود درآورند و در افكارشان تصرف كنند لذا ازروز اول كه دست به استعمارگرى زدند حداكثر كوشش را به عمل آوردند كه اين خار را از سر راه سياست خود بردارند و دائره اسلام را كوچك و جامعه روحانيت را ضايع كنند با تبليغات سوء اين كار را كردند.

بطورى كه اسلام درنظر افراد بيش از چند مسئله نيست از طرفى بر آن شدند كه علماء و فقهاء اسلام را كه راءس جمعيتهاى اسلامى قرار دارند با تهمت و وسائل ديگر لكه دار و ضايع نمايند.

عمال استعمار، و دستگاههاى تربيتى و تبليغاتى ، و سياسى حكومتهاى دست نشانده و ضد ملى قرنها است كه سمپاشى ميكنند، و افكار و اخلاق مردم را فاسد مى سازند و به آنان تلقين مى كنند كه روحانيون و علماءنبايد در مقدرات كشور دخالت كنند نبايد سرنوشت ملت اسلام را در دست داشته باشند.

آن ها مى دانند امروز در دنيا 700 ميليون جمعيت وجود دارند 170 ميليون بلكه قريب به دويست ميليون شيعه وجود دارد همه پيرو علماء اسلامند مى خواهند فقهاء اسلام و رهبران مذهبى را در ميان مردم بدنام ساخته افراد را از آنان روگردان و منصرف نمايند و وانمود كنند كه كار روحانى فقط نماز خواندن ، و دعا، و ذكر گفتن است .


316
وانمود عمال استعمار از ديدگاه منطق امام (ع ) تكذيب مى شود

محمد بن يحيى ، عن احمد بن محمد، عن ابن محبوب عن على ابن حمزة ، قال سمعت ابا الحسن موسى بن جعفر(ع ) يقول اذا مات المؤمن بكت عليه الملائكة و بقاع الارض التى كان يعبد الله عليها، و ابواب السماء التى كان يصعد فيها باعماله ، و ثلم فى الاسلام ثلمة لايسدها شى ء لان المؤمنين الفقهاء حصون الاسلام كحصن سور المدينة لها.(309)


317

ابوالحسن موسى بن جعفر(ع ) مى فرمود چون مؤمن بميرد فرشته هاى آسمان و تيكه هاى زمين كه خدا را در آنها عبادت كرده ، و درهاى آسمانها كه عبادتش از آنها بالارفته بر او بگريند و دراسلام رخنه اى افتد كه چيزى او را نبندد زيرا مؤمنان مسئله دان دژهاى اسلامند مانند باروى شهر كه بر گرد آن است .

درباره متن روايت مذكور در همين باب (فقد العلماء) از كتاب كافى روايت ديگرى وارد شده كه به جاى (اذا مات المؤمن ) جمله (اذا مات المؤمن الفقيه ) دارد.


318
متن و مفهوم و مستفاد روايت

على بن ابراهيم ، عبن ابن ابى عمير، عن بعض اصحابه عن ابى عبدالله (ع ) قال اذا مات المؤمن الفقيه ثلم فى الاسلام ثلمة لايسدها شى ء.(310)

در صدر روايت اولى كه نقل كرديم كلمه (الفقيه ) را ندارد، لكن از ذيل آنكه تعليل مى فرمايد به (لان المؤمنين الفقهاء) الخ روشن و معلوم مى شود كلمه (فقيه ) از بالاى روايت افتاده باشد خصوصا با مناسبتى كه از جمله (ثلم فى الاسلام )كلمه (حصن ) و مانند آن استفاده مى شود كه جمعا مناسب با فقهاء است .

دراين قطعه كه مى فرمايد (مؤمنان فقيه دژهاى اسلامند) در واقع فقها را موظف و ماءموريت مى دهد كه نگهبان باشند يعنى از آراء، و عقايد و احكام ، نظريات اسلام نگهبانى كنند.

مسئوليت جميع رويدادها كه در بلاد اسلامى رخ مى دهد: خواه آن رويداد درباره امور اقتصادى ، اجتماعى ، نظامى ، فرهنگى و غير اينها راعهده دار باشند.

و مسلم است اين منطق امام (ع ) بهيچوجه جنبه تشريفاتى ندارد مثل تعارفاتى كه ميان افراد معمول است مثل اينكه پشت پاكت بهم مى نويسند.

حضرت مستطاب حجت الاسلام ، آيت الله ، نيست اگر فقيه منزوى باشد و در گوشه منزل بنشيند و در هيچ امرى از امور اجتماعى ، سياسى دخالت نكند احكام اسلام را انتشار ندهد، اهتمام به امور مسلمين نداشته باشد، قوانين اسلام را حفظ نكند، حدود و ديات را اجرا نكند به او (حافظ الاسلام ، يا حصن الاسلام ) گفته مى شود مسلما جواب منفى است .

قوانين و دستورالعملها هر چند راههاى نيل به سعادت مادى و معنوى را نشان داده باشند بدون پوشيدن لباس عمل نتيجه نخواهد داشت .

و بديهى است كه بدون قوه مجريه عمل به قانون امكان پذير نيست بويژه قوانينى كه هدف آنها سعادت حقيقى عقلى است و طبعا مخالف با آزادى در شهوترانى ، و خوشگذرانى است .


319

بدين جهت خداوند با فرستادن انبياء و مجموعه قوانين يك دستگاه اجرائى و حكومتى بوجود آورده و اطاعت مجريان الهى را(اولى الامر) جزء واجبات شمرده .


320
مثال :

اگر رئيس دولتى به سردارى ، يا صاحب منصبى دستور بدهد و بگويد (برو فلان منطقه را حفظ و حراست كن ) وظيفه نگهبانى او وجوب حفظ است و اجازه نمى دهد كه برود خانه بخوابد تا دشمن از فرصت استفاده كرده منطقه را از بين ببرد.

بلكه لازم است به هر نحوى كه ممكن است در حفظ منطقه كوشا باشد اگر بگويند، قسمتى از احكام اسلامى را حراست مى كنيم و در كنج خانه نخوابيده ايم .

مى گوئيم آيا حدود و ديات و قوانين جزائى را اجرا مى كنيد جواب منفى است در اين صورت در اينجا شكافى ايجاد گرديد در موقعى كه شما وظيفه نگهبانى داشتيد يك قسمت از ديوار خراب شد.

مرزهاى مسلمين و تماميت ارضى وطن اسلامى را حفظ مى كنيد مسلما نه ، قسمت ديگرى از ديوار فروريخت شما حقوق مساكين و فقرا را از ثروتمندان مى گيريد و به ارباب حاجت مى رسانيد نه ، و و و پس بقيه ديوار در اينصورت طبق روايت خراب شد.

بنابراين فقهاء طبق دستور مستفاد از روايت موظف و ماءموريت دارند بوسيله قلم و بيان در امور اجتماعى سياسى كشور شركت و دخالت كنند و پرچم اسلام را در سراسر كشور بلكه در كشورهاى خارج به اهتزاز درآورند و نشر احكام كنند و اسلام را به مردم معرفى و رواج بدهند تا غرب زده ها نگويند اسلام دين جامعى نيست .(311)


321
نظريه ولايت فقيه

322
ادبيات فقه سياسى

323

از آنجا كه پس از پيامبر اكرم (ص ) و خلافت خلفاى راشدين ، امر حكومت در اختيار اهل سنت قرار گرفت لذا كتابهايى از سوى نظريه پردازان به طرفدارى از چنين حكومت هايى نوشته شد.پديدار شدن اين كتاب ها، عموما به دستور و خواست حكام وقت صورت مى گيرد و پرواضح است كه چنين نوشته هايى نه در نقد نظام و وضع موجود، كه درتوجيه و تبيين سيستم هاى حكومتى وقت بود.سبك عمومى اين گونه كتاب ها به اين صورت بود كه پس از بيان مقدماتى در باب حكومت و ضرورت آن و ماهيت حكومت اسلامى ، به بيان چگونگى شكل گرفتن رابطه حاكم و محكوم يا خليفه و رعيت و حقوق و وظايف هر يك نسبت به ديگرى مى پرداختند.از آن جا كه اساس متقن و متفق در باب شخص حاكم و مشروعيت حكومتش وجود نداشت ، آراء و عقايد اظهار شده مختلف و گاه متضاد بود.

نوشته هاى بازمانده از آن ايام به خوبى نشان مى دهند كه چگونه يك حاكم ، به محض دست يافتن به قدرت - از هر طريق - مشروعيت مى يابد و از نظر همين نظريه پردازان ((واجب الاطاعة )) ((اولوا الامر)) تلقى مى شود.توجيه وضع موجود گاه بدانجا مى انجامد كه از ديد آنان اساسا عدم رعايت شرايط احراز حكومت نه قبل و نه بعد از دستيابى به قدرت مانع از حاكميت نمى شود.حاكم حتى اگر واجد حداقل شرايط لازم نباشد و عملا مشتهر به فسق و ظلم باشد، تنها به همين دليل كه غلبه دارد و حاكميت يافته است نمى توان عليه وى خروج كرد.

به علت سابقه طولانى اهل سنت در برخوردارى از حكومت ، نوشته هاى موجود به لحاظ قدمت و حجم تعداد قابل ملاحظه اى را تشكيل مى دهند.برخى ازمهم ترين آثار در قرون اوليه ظهور اسلام را مى توان چنين برشمرد:

الاموال عبدالله بن قاسم

الخراج قاضى ابويوسف

الحسبه فى الاسلام ابن تيميه

الاحكام السلطانه ابويعلى

الاحكام السلطانيه على بن محمد ماوردى


324

شيعيان به دليل نامشروع دانستن عموم حكومت هاى موجود در چالش ‍ اساسى با حكام وقت قرار داشته اند شيعه به عدم برخوردارى از حمايت حكومت ها و محروميت مستمر از دستيابى به قدرت و نبود يك چارچوب تئوريك خاص و مدون در خصوص حكومت و نحوه دستيابى به آن يا ويژگى هاى حكام ، در مجموع دو قرن اول پس از ظهور اسلام را بدون داشتن انديشه اى منسجم در باب حكومت سپرى كرد.پس از آن نيز آنچه كه بتوان به آن عنوان دستورالعملى براى اداره حكومت دانست تا مدتها وجود نداشت .آن چه در قالب انديشه هاى سياسى شيعه مطرح مى شد، به صورت پراكنده و در ميان بخش هاى مختلف ابواب فقه جاى مى گرفت .مباحث فقه سياسى در كتب فقهى به طور معمول ذيل مباحثى مانند جهاد، حسبه ، انفال ، اقسام ولايات و... مى آمد، اما به طور مستقل بخشى را به خود اختصاص نمى داد.همراه با مدون شدن ابواب فقه و سامان يافتن كلام و فقه شيعى ، به تدريج انديشه حكومتى از غربت و وابستگى به ابواب ناهمگون فقهى ، رهايى يافت و همپاى آراى فقهى - با كمى تاءخير - تحول و گسترش يافت .در سده هاى اخير به ويژه از قرن دوازدهم به بعد در قالب يك انديشه حكومتى اصيل و مبتنى بر آيات و روايات و متكى بر مباحث عقلى و علمى از سوى متفكران شيعى مذهب تحت عنوان ((ولايت فقيه )) ارائه شده است .

از قديمى ترين كتب كه در آن انديشه هاى سياسى شيعه در ذيل مباحث فقهى آمده است مى توان به كتب معروف ((الخراج )) تاءليف ابى الفرج قدامة بن جعفر (معروف به كاتب بغدادى ) اشاره كرد.اين كتاب در حدود سال 300 هجرى نوشته شده است .كتابهاى زير بخش هايى از انديشه سياسى شيعه را در دل خود جاى داده است كه با گذشت زمان كميت و كيفيت مباحث ارائه شده فزونى يافته است .

الخراج و المقاسمه سيد مدرس

السراج الوهاج فى حرمة الخراج ، شيخ ابراهيم قطيفى

كتاب الخراجيه ، محقق اردبيلى

كتاب الجهاد، نجاشى

قاطعة اللجاج فى حل الخراج ، محقق كركى

السياسة السلطانيه ، ابن مسكويه


325
ولايت فقيه احياى فريضه فراموش شده

326
1 - كاشف الغطا و اجازه او به فتحعلى شاه

327

با توجه به آن چه تاكنون گفته شد، بحث ولايت فقيه تا اوايل قرن سيزدهم به طور مستقل و به عنوان مقوله اى هم رديف ساير ابواب فقهى در نظر گرفته نمى شد.فقها و علماى دين در ذيل مباحثى چون نماز جمعه ، احكام عيدين و... استطرادا به موضوع نيابت عام فقها در زمان غيبت ، اشارات مختصرى داشتند.به عنوان مثال مى توان محقق كركى (فوت 940) را نام برد.وى دررساله اى كه درباب نماز جمعه تاءليف كرده است پس از ذكر اهميت نماز جمعه در دوران غيبت و تعيين شرايط ويژگيهاى امام مى نويسد: اصحاب ما اتفاق نظر دارند، در اين كه فقيه عادل ، امين ، جامع الشرايط افتا، كه از آن ، مجتهد در احكام شرعيه تعبير مى آورند، از ناحيه امامان معصوم (ع ) اگر حاضر بودند انجام مى دادند به عنوان نيابت فقيه جامع الشرايط انجام خواهد داد، زيرا كه فقها امين عادل از طرف آنان نيابت دارند.بدون ترديد همانطور كه امامان (ع ) در اجراى احكام الهى در صورتى كه شرايط اجازه مى داد موانعى دركار نبود از ملامت هيچ ملامت كننده اى نمى هراسيدند و نفس مقدسشان رادر اين مسير فدا مى نمودند، فقها نيز از آن جهت كه نايب آن مى باشند همينطور بايد باشند و زياد بودند كسانى كه فقيه بودند و نفس زكيه خودشان را فداى اين راه مقدس ‍ كرده اند.

تحولات و تطورات مختلفى كه در اوضاع و احوال جامعه و سياست روزگاران بعد از محقق كركى اتفاق افتاد و ضعف سياستمداران در حفظ بيضه اسلام و مملكت اسلامى ايران ، موجب شد تا فقيهان با درك مشكلات موجود فعالتر شده و راءسا نسبت به حل مشكلات و مسائل موجود اقدام كنند.در اين زمينه مى توان از مرحوم كاشف الغطا و اجازه معروف او به فتحعليشاه ياد كرد.در اين نوشته كه درواقع نقطه عطفى در تاريخ فقه سياسى شيعه محسوب مى شود و در هنگام جنگ ايران با روسيه خطاب به فتحعلى شاه نوشته شده .مرحوم كاشف الغطا به شاه اجازه مى دهد تا هزينه جنگ را از درآمد زمين هاى خراجى و از زكات و ساير منابع درآمد اسلامى تاءمين كند.اما آنچه مهم تر از اين اجازه است ، تشريح وضعيت فقها در زمان غيبت و لزوم حضور آنان در صحنه سياست و تصميم گيريهاى عمومى است .به دليل اهميت اين نوشته درتاريخ فقه سياسى معاصر شيعه ، متن آن را كه در بحث جهاد از كتاب ((كشف الغطاء)) آمده است را در اينجا درج مى كنيم .


328

((... در زمانى كه دشمن به كشور اسلامى تجاوز كرده است .اگرامام غايب باشد يا ظاهر باشد، ولى گرفتن اذن جهاد از او ممكن نباشد بر مجتهدان واجب است به جهاد دفاعى قيام كنند و مجتهد افضل مقدم است كه بايد خودش يا كسى كه او اذنش دهد رهبرى جنگ را به عهده گيرد و جايز نيست كه غير مجتهد، زمام جنگ را به دست گيرد و بر مردم واجب است از مجتهدى كه قيام به جهاد مى كند، اطاعت كند و مخالفت با او مخالفت با امام است و اگر مجتهد وجود ندارد، يا وجود دارد ولى دستور گرفتن از او و رجوع به او ممكن نيست ، بر افراد بصير و مدبرى كه از دقايق سياست و رهبرى جنگ آگاهى دارند، واجب كفايى است كه قيام بر جهاد دفاعى كنند و اگر نكنند همه آنان گنهكار و مستحق عقابند و اگر فقط يك نفر هست كه قابليت و لياقت رهبرى جنگ را دارد، بر آن يك نفر واجب عينى است كه با دشمن زشت سيرت روسيه و غيرروسيه كه تجاوز كرده اند، بجنگد و چون اذن گرفتن از مجتهد، با احتياط موافق تر و به رضاى خدا و تواضع و خضوع در پيشگاه پروردگار نزديك تر است ، من اگر مجتهد هستم و قابليت نيابت از سادات زمان (عليهم السلام ) را دارم ، به سلطان به سلطان ، خاقان بن خاقان ، مويد به عنايت خداى منان فتحعلى شاه كه خدا سايه او را بر سر مردم مستدام بدارد.اذن مى دهم كه آنچه براى هزينه جنگ و سركوبى اهل كفر و طغيان نياز دارد، از خراج و درآمد زمين هاى مفتوح العنوه و نظير آن و نيز از زكات طلا ونقره و جو و گندم و خرما و كشمش و شتر و گاو و گوسفند بگيرد و اگر اينها خرج جنگ را تاءمين نكرد و راه ديگرى براى تاءمين هزينه جنگ و دفع شراين دشمنان شقاوتمند وجود ندارد، مجاز است از اموال مردم سرحدات و مرزنشينان بگيرد، تا از جان و ناموس آنان دفاع كند و اگر باز هم خرج جنگ تاءمين نشد از اموال ديگر كه ازمرز دورند به اندازه هزينه جنگ بگيرد و بر هر مسلمانى واجب است امر سلطان را در دادن مال و اعزام نيرو اطاعت كند.))

نامه به اندازه كافى گوياست و نياز به شرح و توصيف بيشتر ندارد.به ويژه آن كه شيخ در مقدمه اين نوشته به تشريح دلايل اخذ اين تصميم مى پردازد و نقش فقها را به طور بسيار موجز و كاملا مؤ ثر و دقيق بيان مى كند.از خلال اين نوشته و ساير مكتوبات شيخ آشكار مى شود كه او، مجتهدان را داراى حق ولايت و حاكميت مى داند تا جايى كه حتى قيام به جهاد و رهبرى جنگ را صرفا منحصر به تصميم او مى داند.


329
2 - ملااحمد نراقى و احياى انديشه ولايت فقيه

اين انديشه سالها بعد توسط ملااحمد نراقى (احمد بن محمد مهدى نراقى متوفى به سال 1245) بسط و گسترش خاصى پيدا مى كند وى دركتاب مهمش به نام ((عوايد الايام )) كه كتابى در باب فروع مختلف فقه است ، عايده پنجاه و پنجم را به مساءله ولايت فقها اختصاص مى دهد.وى دليل طرح مبحث ولايت فقيه را به عنوان يك باب مستقل در كنارساير ابواب فقه راچنين اعلام مى كند.

((از آنجا كه فقهاى گذشته معمولا اختياراتى را به فقيه نسبت مى دادند و فقيه را حاكم در زمان غيبت مى دانسته ولى دليل برآن ذكر نمى كردند بر آن شدم تا اين مطلب را با دليل به اثبات برسانم )).

مرحوم نراقى در آغاز اين بحث به كليه آيات و روايات قابل استفاده اشاره مى كند و پس از طرح آنها با دلايل عقلى و فقهى به بررسى و اثبات آنها مى پردازد و در نهايت ولايت ((فقيه )) را در تصدى كليه شئون رهبرى و حكومت اثبات مى كند.وى درادامه بحث ضمن برشمردن ويژگيهاى يك ولى جامع الشرايط، حكم مشهور خود را بيان مى دارد كه تصدى حكومت بر چنين شخصى واجب و تبعيت مردم از وى در اين زمينه لازم و ضرورى است .


330

در پايان همين عايده ، نراقى بار ديگر به مساءله اختيارات و حوزه مسئوليت هاى فقيه بازمى گردد.وى در اين قسمت با كمال صراحت اعلام مى دارد كه كليه امورى كه تصدى آنها مربوط به امام معصوم است و آنچه مربوط به عامه مردم است ، بر عهده فقيه است .از نظر نراقى ، كليه امور عمومى كه ازنظر عقلى يا شرعى متصدى خاصى ندارد به ولى فقيه مربوط مى شود.ازاين مهم تر او كليه اختيارات و مسئوليت هايى را كه پيامبر و امامان به لحاظ حق حكومت بر مردم و حفاظت ازاسلام داشته اند فقها نيزدر زمان غيبت امام ، به همان ميزان از اختيارات و مسئوليت ها برخوردارند، مگر مواردى كه به استناد و يا اجماع از اين عموم و اطلاق خارج شده باشد موقعيتى كه او براى فقيه متصور است را هيچ يك از فقهاى قبل از او به اين صراحت تعريف و تحديد نكرده اند.او تا آنجا پيش مى رود كه كليه موردى كه به لحاظ حفظ دين و دنياى مردم و نظام اجتماعى عقلا لازم الاجراست و امورى كه شرع مقدس انجام آن را خواسته ولى مخاطب معينى ندارد، بر عهده فقيه مى گذارد، چرا كه تنها او مى تواند تصدى كليه اين امور را بر عهده بگيرد و كسى را حق تعرض به او نيست .(312)


331
وارثان پيامبران به طاغوتيان بتازند نه با آنها بسازند

پيامبران خدا براى نجات انسانهاى ناآگاه و مستضعف همواره در دو جبهه پيكار مى كردند از يك طرف با شرك در عبادت و پرستشهاى موهوم .

و از طرف ديگر با حكومتهاى جبار و طاغوتهاى زمان براى آنكه يكتاپرستى را پايه گذارى كنند و مردم را از عبوديتهاى موهوم آزاد سازند پيوسته با بت و بت پرستى در پيكار بودند گاهى با سلاح منطق و استدلال مبارزه مى نمودند و عقلهاى خفته را بيدار مى كردند و گاهى با تبر بتها را مى شكستند و عملا بى ارزشى خدايان دروغين را به مردم معرفى مى كردند و براى آنكه حكومتهاى طاغوتى را براندازند و زنجيرهاى بردگى را پاره كنند و مردم را از قيد اسارت برهانند در مقابل مستكبران قدرتمند قيام مى كردند، با نيروى ايمان فرعونها و نمرودهاى زمان را از كرسى خدائى به زير مى كشيدند.

پيشواى گرامى اسلام در هدايت گمراهان و حمايت محرومان دردمندى بود ناآرام و بى قرار و از عاليترين احساس بشردوستى برخوردار بود او از جهل و نادانى ، ظلم و بيدادگرى و بدبختى و سيه روزى مردم به شدت رنج مى برد...

على عليه السلام در نامه اى به يكى از فرمانداران خود چنين نوشت :

((اءاقنع من نفسى بان يقال اميرالمؤمنين و لااشاركهم فى مكاره الدهر و اكون اسوة لهم فى جشوبة العيش )).(313)

آيا درباره خويش به اين قانع باشم كه مرا اميرالمؤمنين بخوانند و من در آلام و مصائب مردم شركت نداشته باشم و در سختى و گرفتارى زندگى الگوى آنان نباشم ؟

گزارشى به على عليه السلام رسيد كه : سپاهيان معاويه به شهر انبار هجوم آوردند فرماندار شهر را كشتند و پاسداران شهر را پراكنده ساختند بعضى از سربازان معاويه به منزل زنان مسلمان و غيرمسلمان وارد شدند و خلخال و دستبند، گردن بند و گوشواره را از برشان بيرون كردند و آنان براى دفاع از خود وسيله اى جز زارى و استرحام نداشتند سپس لشگريان معاويه با غنائم زياد از شهر خارج شدند.


332

اين گزارش رنج آور آن حضرت را چنان متاءلم و ناراحت كرد كه با خطابه اى تند و مهيج شرح جريان را به اطلاع مردم رساند و در خلال سخنان خود فرمود:

((فلو ان امرء مسلما مات من بعد هذا اسفا ما كان به ملوما بل كان به عندى جديرا.

اگر مرد مسلمان بر اثر اين قضيه از شدت اندوه و تاءسف بميرد ملامت ندارد بلكه در نظر من چنين مرگى شايسته است .(314)

پيامبران خدا و پيشوايان بر حق مسلمين اين چنين بودند آيا وارثان پيامبران و علما و مراجع و رهبران اسلام نبايد چنين باشند و تنها به فكر نماز و ذكر و دعا و مستحبات اكتفا كنند و با طاغوتيان و دشمنان اسلام بسازند بجاى آنكه بر آنها بتازند قضاوت با شما خوانندگان گرامى .


333
همگام با تحول زمان

زمان به سرعت پيش مى رود، قيافه جهان در هر لحظه درحال تغيير است ، فرضيه ها و تئوريهاى علمى و صنايع جاى خود را به فرضيه هاى جديدتر مى دهند، احتياج و نيازمنديهاى جامعه ها به موازات پيشرفت علوم و تمدن روزافزون است ، در عين حال بشر از چيزهائى بى نياز شده ، و به اشياء ديگرى شديدا نيازمند مى شود.

پيروزى و كاميابى از آن كسانى است كه به شرائط و مقتضيات زمان آگاه گردند، و فعاليتهاى مثبت خود را با زمان هماهنگ سازند كارى پيش نگيرند كه زمان آنرا طرد كرده ، و جامعه خويش را از آن بى نياز مى داند.و در روش ‍ كار خود از آخرين متدها و سيستم هاى صحيح ، پيروى كنند، در غير اين صورت نقشه هاى خود رانقش بر آب كرده ، و هرگز در صحنه زندگى پيروز نخواهند گرديد.

پيشواى بزرگ مذهب ما امام صادق (ع ) در يك جمله كوتاه و پرمغز به اين حقيقت اشاره كرده و چنين مى فرمايد: كسى كه به اوضاع زمان خويش آشنا گردد؛ هرگز مورد هجوم امور ناگهانى و پيش بينى نشده واقع نمى شود.(315)

اين سخن يك جهان ارزش دارد، و اگر همه ملل عقب مانده به اين اصل توجه مى كردند هرگز مغلوب ملل فاتح نمى گشتند، بيشتر ناكاميها و بدبختيها، روى غفلت از اوضاع و تحول شگرف و عميقى است كه در ملل پيشرفته بوجود مى آيد ولى ملتهاى ضعيف از آنها غالبا بيخبرند.


334
اروپا درقرون وسطى

335

روم و بسيارى از نقاط اروپا در قرون وسطى از تمدن درخشان اسلامى و قدرت نمائى ارتش يكتاپرستى ، و نبوغ و پيشرفت مسلمانان درعلوم و صنايع و فنون نظامى ، در بيخبرى كاملى بسر مى بردند، و به قدرى غفلت زده و بى اطلاع بودند، كه وقتى كه سربازان اسلام ((قسطنطنيه )) را محاصره كرده بودند، محور بحث آنان درمراكز علمى اين بود كه آيا سر يك سوزن چند فرشته مى تواند جاى بگيرد؟! يك چنين ملت بيخبر از اوضاع زمان و دگرگونيهاى ملل جهان ، بايد در آتش جهل و نادانى خود بسوزند، و مدتها از كاروان تمدن بازبمانند.

ولى متاءسفانه اين بيمارى بعدا از غرب به شرق سرايت كرد، و كشورهاى اسلامى پس از يك ترقى چشمگير آنچنان ديوار و سد آهنين دور خود كشيدند كه از ترقيات شگرفى كه نصيب ملل باختر زمين شده بود، كاملابيخبر بودند، و رهبران آنها موقعى بيدار شدند كه اروپا دژ علوم و صنايع را تسخير كرده بود.

شكستهاى پياپى دولت عثمانى از ملل اروپا ملل اسلامى را بيدار نكرد، حتى وقتى چشمهاى آنها به هواپيماهاى دشمن كه سينه فضا را مى شكافتند، افتاد، گروهى با كمال وحشت تصور نمى كردند كه اين عمليات مربوط به بشر باشد بلكه خيال مى كردند اين كار، كار فرشته ها و پريها است (316)!

قرن نوزده ميلادى ، قرن طلائى صنايع و اختراعات بود، ولى اميران ما در آن دوران گرفتار كشمكشهاى داخلى و زد و خوردهاى ملوك الطوائفى بود، و زمامداران آن قدر در خواب فرو رفته بودند كه از آن صفحه گيتى كاملابى اطلاع بودند.بد نيست به عنوان نمونه اين خبر را بشنويد.

در دوران زمامدارى فتحعلى شاه ((ناپلئون )) در صدد تسخير هند برآمد، و مى خواست كه آن كشور زر خيز را از چنگال كمپانى انگليسى درآورد، براى جلب توجه دولت و ملت ايران نامه اى به شاه قاجار نوشت ولى در سرتاسر دربار ايران يك نفر پيدا نشد كه نامه ناپلئون را ترجمه كند!و از دادن نامه به كنسولگرى فرانسه روى مصالحى خوددارى كردند ناچار نامه به كنسولگرى ايران در بغداد فرستاده شد كه تا بعضى از اعضاى آن كه به زبان فرانسه آشنائى داشت ، نامه را ترجمه كند!(317)

بطور مسلم يك چنين ملت هرگز نمى تواند با كاروان تمدن همگام گردد، و استقلال سياسى و اقتصادى و فرهنگى خود را حفظ كرده روى پاى خود بايستد.


336
انگيزيسيون پاپ

337

محكمه تفتيش عقائد كه پاپها تشكيل دادند، نمونه بارز از عدم آشنائى به اوضاع زمان بود، آنها مى خواستند با تشكيل محكمه تفتيش عقائد، و زجر و شكنجه دانشمندان و سركوب ساختن هر نوع تحول فكرى و علمى كه برخلاف كتب تحريف شده آنها بود، قدرت جهانى خود راحفظ كنند ولى از تحولات عميق و اصيل كه در دل توده هاى عظيم مردم بوجود آمده بود كاملاغفلت داشتند، و جهشهاى فكرى دانشمندان - تقاضاى زمان را ناديده مى گرفتند - لذا پس از يك شكست رسوا ناچار شدند مسير خود را عوض كنند و به حمايت از علم و دانش و دانشگاه برخيزند!، و با تاءسيس ‍ دبستان و دبيرستان و دانشگاه ، با خدمات اجتماعى و علمى ، و با پيدا كردن راه به دل اجتماع ، بار ديگر موقعيت خود را تجديد كنند.


338
اميركبير مردى كه روح زمان را درك كرده بود

در قرن 19 ميلادى از ميان توده مردم نابغه اى كه بعدا ((اميركبير)) لقب يافت برخاست ، او روح و شرائط زمان را درك كرده بود، او احساس مى كرد كه قسمت مهمى از بدبختى و تيره روزى مشرق زمين بر اثربيخبرى از تحولات عميقى است كه در ميان ملل غرب بوجود آمده ، و براثر بى اطلاعى و عدم هم آهنگى دو محيط شكاف عميقى ميان اين دو قسمت جهان پديد آورده است ، و تا اين فاصله پر نشود، و مخصوصا تا ملت ايران خود را با شرائط صحيح زمان تطبيق ندهند، و با اوضاع و مقتضيات منطقى روزگار آشنا نشوند، سيادت ملت باختر زمين بر شرق و مخصوصا ايران مسلم و ابدى خواهد بود.

او در پرتو نبوغ مخصوص خود درك كرده بود كه دوران جنگ باشمشير و تير و كمان سپرى شده است و ماشين و كارخانه هاى عظيم طرز توليد را دگرگون ساخته است .

امير در اوائل سال 1266 هجرى قمرى مطابق 1849 ميلادى اولين سنگ بناى دارالفنون را گذارد و ساختمان قسمت شرقى آن را در اواخر 1267 به پايان رسانيد، و شخصى را كه صد در صد مورد اطمينان وى بود به ((وين )) فرستاد كه يك نفر معلم پياده نظام ، يك معلم توپخانه ، يك معلم سواره نظام ، يك معلم هندسه ، يك استاد معدن شناس ، دو نفر معدنچى ، يك استاد طب و جراحى يك نفر داروساز از كشور اتريش با حقوق سالى چهار هزار تومان كه در آن زمان حقوق بسيار گزافى بود براى مدت پنج سال استخدام نمايد!.


339

امير در پرتو احاطه به اوضاع جهان دريافته بود كه يكى از علل بدبختى كشورهاى عقب افتاده اينست كه اقتصاد وابسته به كشورهاى صنعتى غرب آنها را بصورت بازار كالاهاى غرب درآورده است ، و اروپا را بصورت توليد كننده ، و ما را در رديف مصرف كننده كالاهاى آنان قرار داده است ، اين وابستگى و به عبارت بهتر اين دريوزگى سبب شده است كه استعداد و صنعت ايرانى به كلى از بين برود، و ايرانى هوشمند بايد بسان كارگر كار كند و مزد بگيرد و زندگى نمايدآن هم چه زندگى ؟

خدمات اميركبير به صنايع داخلى و حمايت وى از صنعتگران محلى درصفحات تاريخ مضبوط است و از حوصله مقاله ما بيرون مى باشد.


340
كجاوه داران ايران

روزى كه مسافرت با اتومبيل در ايران رواج مى گرفت و بازار مسافرت با اسب و الاغ رونق خود را از دست مى داد، گروهى به حمايت از اين طبقه برخاسته و جدا از مقامات مسئول مى خواستند كه پروانه كار اتومبيل داران را لغو كنند!

ولى اگر آنان به جاى اين اصرار بيجا، كمى با اوضاع زمان آشنا مى شدند، و فورا وضع خود را با مقتضيات روزگار تطبيق داده ، با شكست قطعى روبرو نمى شدند.(318)


341
بخش پنجم : پايان زندگانى هر كس به مرگ اوست جز مرد حق كه مرگ وى آغاز دفتر است

342
شهادت و رحلت با عزت

آيت الله سيد رضا صدر مى گويد: انسانهائى هستند كه از مرگ خود آگاهند، من خود در مشهد بودم حاج آخوند به من گفت : به پدرت بگو: من مى ميرم و بايستى تو در نماز من شركت كنى .عصر همان روز داماد حاج آخوند خبر داد كه حاج آخوند درگذشته است .(319)


343
محمد بن عثمان از روز فوت خود خبر داد

روايت شده است كه : محمد بن عثمان (دومين نائب خاص امام زمان عليه السلام ) روز فوت خود را به مردم خبر داد و پيش از فوت مهيا شده بود و قبرى براى خود ساخته بود و نقاشى را امر كرده بود كه در سائجه آيات قرآنى و اسماء ائمه عليهم السلام نقش كند كه او را تكيه گاه او قرار دهند و روز فوتش مطابق شد با همان روزى كه خبر داده بود و سال وفات آن جناب سنه 303 يا 304 بوده و قريب به پنجاه سال به اين منصب مفتخر بو و قبر شريفش در بغداد نزديك دروازه سلمان درميان قبرستان قبه عاليه دارد و در آنجا معروف است به (شيخ خلانى ).(320)

بكير بن اعين وقتى وفات يافت حضرت صادق عليه السلام پس از شنيدن خبر فوت او فرمود:


344

((لقد انزله الله بين رسوله و اميرالمؤمنين عليهما الصلوة ا والسلام )).

خداوند او را نازل كرد در بين پيامبرش و اميرالمؤمنين عليهماالصلوة والسلام و آن حضرت هر وقت بكير را ياد مى كرد مى فرمود: رحم الله بكير و الله فعل .خدا رحمت كند بكير را سوگند به خدا در كار خود كوتاهى نكرد.قبر بكير در دامغان مشهور است .(321)


345
آقاى آخوند ملامحمد كاظم خراسانى فوت كرده

يكى از عرفاى ايران كه به مكه مشرف شده بود و داشت از مكه به عراق بازمى گشت در راه خواب عجيبى ديده و آن را بعدا براى مرحوم آقا ضياءالدين عراقى اين طور نقل مى كرد: كه خواب ديدم كه به نجف آمده ام به محض ورود مشاهده كردم كه جمعيت عظيمى پشت جنازه اى حركت مى كنند پرسيدم : چه خبر است ؟

گفتند: آقاى آخوند (ملامحمد كاظم خراسانى ) فوت كرده است و آن جنازه آن مرحوم است كه مردم دارند تشييع مى كنند، من با زحمت زياد از ميان انبوه مردم عبور كردم و خود را به جنازه رساندم و ناگهان مشاهده كردم كه آقاى آخوند در پيشاپيش جنازه در حركت است جلو رفته سلام كردم پرسيدم مگرشما نمرده ايد؟فرمود:

هرگز نميرد آن كه دلش زنده شد به عش
ثبت است بر جريده عالم دوام ما

اين شعر را در حالى كه با مهربانى جواب سلام مرا داد تبسم كنان مى خواند من از شدت هيجان بيدار شدم و تاريخ آن شب را يادداشت كردم بعد كه فوت ايشان رسيد غرق حيرت شدم زيرا دريافتم كه ايشان در سحرگاه همان شب كه من آن خواب را در راه مكه ديده بودم وفات يافته بود.(322)


346
چند خاطره از شهيد شيخ فضل الله نورى پيش از دستگيرى

347

حماسه مرگ و پايدارى شيخ فضل الله نورى بينش ضد بيگانه و ضد استعمارى عالمان شيعى را نشان داد او آنچنان قوى و با صلابت اين فراز بلند از تاريخ زندگانى پر خروش خود را طى كرد كه تمام بافته هاى تهمت و افتراى روزنامه نگاران و تاريخ نويسان و ناظران سياسى و سفارتخانه ها را رشته ساخت و به جاى آنكه يادى از آن كنند آن را در بوته ابهام و يا به فراموشى سپردند كه گوئى چنين واقعه اى رخ نداده است ...

اعظام الوزاره به نقل از پدر خود مى نويسد: يكى از آن روزها كه گفته مى شد مجاهدين (مشروطه خواهان ) از رشت تا قزوين آمده اند و سردار اسعد بختيارى هم با عده خود به قم وارد شده اند من و جمعى از علما و طلاب در حوزه درس منزل حاج شيخ فضل الله بوديم .(323)

به گفته مديرنظام ملازم شيخ وضعيت شهر تهران وخيم بود مشروطه طلبان شهر را زير آتش خود گرفته بودند از آن روز در خانه فقط من بودم و ميرزا عبدالله واعظ و آقا حسين قمى و شيخ خيرالله و همان روزها آقا مريض بود روز چهارم آقا همه را صدا كرده فرمود: عزيزان من اينها با من كار دارند نه با شما اين خانه مورد هجوم آنها خواهد شد از شما هم هيچ كارى ساخته نيست من ابدا راضى نيستم كه بيهوده جان شما به خطر بيفتد برويد به خانه هاى خودتان و دعا كنيد... ايشان هم پس از آه و ناله رفتند من ماندم و آقا... روز گذشته اش در اتاق بزرگ همه جمع بوديم ...(324)

همچنين سيد فخرالدين جزائرى ديگراز شاهدان عينى حوادث مى گويد: پدرم كه در سلك شيخ فضل الله بود و به وى ارادتى خاص داشت روز قبل از دستگيرى شيخ به من گفت : براى شيخ خيلى نگرانم حتما از ايشان خبرى بياور كه در اين شهر آشوب زده مانده و اگر هست در چه حاليست ؟

من رفتم به خانه شيخ و هيچ گمان نمى كردم درب بيرونى باز باشد از روى جوانى خيال مى كردم يا به سفارتى پناهنده شده و يا خود را مخفى كرده با تعجب وارد شدم سلام عرض كردم شيخ با محبت جواب فرمودند و سپس ‍ با شوخى گفتند: لوله هنگ دانه اى چند است ؟(يعنى بسيار دنبال جا و سوراخى براى پناه بردن به آن هستند) اين آيه را خواندم .

((ان الذين قالوا ربنا الله ثم استقاموا))(325)


348

به هر حال نشستم ... در ضمن صحبت يكى از حاضران عرض كرد: شما كه خود مى فرمائيد من از اول مى دانستم و قطع داشتم در مقابل اين همه سيل بنيان كن نتيجه خواهم گرفت با اين حال چرا اقدام فرموديد؟

مرحوم شيخ دستى به محاسن كشيده فرمود: مى دانى چرا اقدام كردم و تا آخرين لحظات عمر ادامه خواهم داد براى اينكه اگر صد سال ديگر بعضى از مسلمانان بروند در قعر زمين ها و سردابها دور هم جمع شوند و با كمال ترس درد دل بكنند و بگويند صد سال قبل علماى شيعه دست بهم دادند و ريشه اسلام را كندند لااقل يكى بگويد يك آخوند طبرسى و پيروانش ‍ مخالفت كردند آرى براى همين والسلام ... مگر شهداى كربلا نميدانستند در مقابل آن همه قدرت مقاومت نمى توانند بكنند. (326)

شيخ از شنيدن پناهنده شدن امام جمعه تهران به سفارت روس بسيار ناراحت شد و رنگش برافروخت ، فرمود: اى واى براى اسلام ديگر چه باقى مانده كه اجانب بگويند علماى اسلام كه سنگ ديانت به سينه مى زنند و از خودگذشتگى نشان ميدهند پاى جان كه در كار مى آيد مى روند به كفر پناهنده مى شوند.(327)

به نوشته سيد ضياءالدين درى اصفهانى روزى شخصى نزد شيخ آمد و گفت : در انجمن مشروطه طلب گفتند: مى خواهيم شيخ را در ميدان توپخانه دار بزنيم ، فرمود: مرا دار بزنند؟ گفت : آرى ، فرمود: گمان نمى كنم چنين سعادتى داشته باشم ، اگر مرا دار بزنند زهى سعادت من كه در راه حمايت از اسلام شهيد شوم ...(328)

او با روحى بزرگ و ايمانى راسخ و توكلى خالص تسليم قدرت و مشيت الهى در خانه خود در محله سنگلج باقى ماند و نه سالدات روسى در خانه اش گذاشت و نه تفنگحى ، درسش را هم ترك نكرد كه همين اعجاب مشروطه خواهان را برانگيخت .(329)


349
محاكمه شيخ نورى بوسيله شيخ ابراهيم زنجانى

350

مخالفان شيخ با فتح تهران ، فرصت را مغتنم شمرده نزد مجاهدان ويپرم خان ارمنى كه دو روز بود به رياست كل شهربانى منصوب شده بود رفته و اظهار داشتند كه هرگاه شيخ نورى زنده بماند امكان دارد در سراسر كشور مردم راوادار به مخالفت با فاتحان تهران كند و حركتى مذهبى توسط مردم بر عليه آنها بوجود آورد و اگر فرصت از دست برود بيم وقوع همه گونه حوادث مخاطره آميز خواهد رفت .

يپرم خان كه نه مسلمان بود و نه ايرانى تصميم گرفت تا زمانى كه مردم هيجان زده هستند اعدام شيخ را بموقع اجرا بگذارد، تصميم بازداشت او در منزل سپهدار گرفته شد و بدين ترتيب روز 11 رجب 1327 ه‍ ق عده اى قريب هفتاد هشتاد نفر از مجاهدان ارمنى مسلح به فرماندهى يوسف خان ارمنى به خانه مجتهد بزرگ تهرانى يورش بردند و خانه را محاصره كردند از ديوارها بالا رفته و پشت بامها را اشغال نمودند به گزارش نادعلى (پيشكار مخصوص شيخ ) آقا در كتابخانه بودند و حال نداشتند وقتى صداى حمله را شنيدند فرمودند: باز چه خبر است در اين وقت رئيس مجاهدان جلو آمد و گفت : بفرمائيد با هم برويم آقا به در و بام نگاهى كرد وفرمود: اين همه تفنگچى براى گرفتن من يك نفر؟

سپس درميان شيون و زارى و ناله اهل خانه يوسف خان دست ايشان را گرفته كشان كشان بيرون آورد و توى درشكه انداخته فرمان حركت داد و يكسره شيخ را به اداره نظميه بردند و در آنجا زندانى كردند تا اينكه 13 ماه رجب روز ولادت على عليه السلام بعد از ظهر آقا را از بالاخانه نظميه پائين آوردند و مرا با چند نفر مجاهد ماءمور كردند تا ايشان را به عمارت گلستان ببريم در گلستان عمارتى بود به اسم عمارت خورشيد كه سه تالار بزرگ داشت وارد يكى ازتالارها شديم وسط تالار ميزى قرار داده بودند شش نفر روى نيمكتى نشسته بودند سه نفراز آنها مستنطق (بازجو) بودند در راءس ‍ اين شش نفر شيخ ابراهيم زنجانى قرار داشت كه فورا از آقا سؤالاتى كرد از اول تا آخر از تحصن در شاهزاده عبدالعظيم پرسيد كه چرا رفتى ؟چرا آن حرفها رازدى ؟چرا آن چيزها را نوشتى ؟پول از كجا مى آوردى و از اين قبيل چيزها و آقا همه را جواب مى داد خيلى مى خواستند بدانند كه آقا مخارج حضرت عبدالعظيم را از كجا مى آورده آقا هم يكى يكى قرضهاى خود را مى شمرد و آخر گفت ديگر نداشتم كه خرج كنم وگرنه باز هم در حضرت عبدالعظيم مى ماندم .


351

ضمن استنطاق آقا اجازه نماز خواست اجازه دادند آقا عبايش راروى صحن اتاق پهن كرد و نماز ظهرش را خواند اما ديگر نگذاشتند نماز عصرش را بخواند، آقا اين روزها پايش هم از همان وقت تير خوردن درد مى كرد زير بازوى او را گرفتيم روى همان صندلى نشانديم استنطاق شروع شد... شيخ ابراهيم موقع استنطاق خيلى بى حيائى مى كرد...(در آخر محاكمه گفت ) ديگربس است او را به ميدان توپخانه ببريد وصيتى ندارى ؟

شيخ گفت : من نماز ظهر را خوانده ام ، نماز عصرم مانده است ، زنجانى گفت : اين مردم كارهاى مهمتر از نماز تو دارند بيهوده نبايد آنها را معطل گذاشت .(330)


352
پيام پايدارى به شيخ شهيد در ضمن يك بيت

به گزارش حسين خاكباز (فرزند حاج آقا محسن عراقى از روحانيان سرشناس دوران مشروطه ) نقل كرد در روزهاى تحصن شيخ فضل الله درحضرت عبدالعظيم گروهى به پدرم مراجعه كردند و از فشار و سختى و ضيق امكانات كه براى شيخ پيش آمده بود، گفتند و او مبلغى پول با بيت شعرى تقديم كرد:

من نمى گويم سمندر باش يا پروانه باش
چون به فكر سوختن افتاده اى مردانه باش

همچنين به گزارش شوشترى (سيدمحمد على ) شيخ پس از كشته شدن داراى خانه و كتابخانه اى بود كه در صورت فروش حتى ثلث قروض آن مرحوم را پرداخت نمى كرد قروض زيادى كه داشت يا طلبكاران به طيب خاطر بخشيدند يا ارباب خير قسمتى از آنها را پرداخت نمودند.(331)


353
امام جمعه تهران پناهنده سفارت روس مى شود

سيد ابوالقاسم امام جمعه متولد 1282 ه‍ ق پسر بزرگ حاج سيد زين العابدين امام جمعه ظهير الاسلام و نوه دخترى دوستعلى خان معيرالممالك (نظام الدوله ) بود در سال 1304 حاج سيد زين العابدين امام جمعه او را براى تكميل تحصيلات به نجف فرستاد و در آنجا نزد حاج ميرزا حبيب الله رشتى مشغول به درس شد و پس از گذشت چند سال به ايران مراجعت نمود در سال 1321 ق پس از فوت پدرش امام جمعه تهران شد و چندى بعد 1323 ق با دختر مظفرالدين شاه شكوه الدوله (زن موقر السلطنه ) ازدواج نمود در جنبش مشروطه چون داماد شاه بود طرفدار حكومت وقت بود در سال 1327 ق به سفارت روس پناهنده شد سپس به اروپا رفت و پس از چند سال توقف به ايران مراجعت كرد و در سال 1306 خورشيدى در سن 62 سالگى در تهران درگذشت .(332)


354
پسر شيخ شهيد پاى دار پدر شادى مى كند

355

ميرزا مهدى نورى اولين فرزند پسر شيخ فضل الله در عراق به دنيا آمد پس ‍ ازتحصيلات و بازگشت به ايران وارد مسائل سياسى و حزبى شد و به عضويت انجمن مخفى مشروطه خواهان كه بخشى از فراماسونى بود درآمد و پس از فتح تهران وارد وزارت عدليه و حزب دموكرات شد و از سران آنهاگرديد وى طرح مبارزه با شيخ فضل الله را به انجمن تقديم كرد در انجام قتل پدر سهم بسزائى داشت و به گفته دقيق ترين مردم با رفتار ابلهانه پاى دار ايستاده هرزه درائى به پدر مى كرد و به مجتهدان طرفدار مليون اين كار غم انگيز را تاءكيد و شتاب در پايان دادن آن داشت و مردم را تحريك و خود كف زنان شادى مى نمود سرانجام در تاريخ 3 ربيع الاول 1333 ه‍ در تهران بوسيله آقا جان سنگتراش قزاق با چهار گلوله به زندگيش خاتمه داده شد و در ابن بابويه به خاك سپرده شد.(333)


356
سوء قصد نافرجام به شيخ فضل الله نورى

برقرار نشدن دوباره مجلس و مشروطيت به تحريم شيخ بسيارى از مشروطه خواهان و غربگرايان را ناخشنود ساخت از اين رو برخى روشنفكران سرسپرده كه ازمخالفتهاى شيخ خشمگين بودند و از سوى ديگر انتقام از دولت و درباريان غير ممكن بود با كمك سفارتخانه بريتانيا قصد قتل شيخ فضل الله در سفارت تهيه و توسط عامل آنها به دست ((كريم دواتگر)) از كميته مجازات (كه اعضاى اين كميته را اكثرا بهائيان و مشروطه خواهان افراطى تشكيل داده بودند) و ديگر همدستان او در شب 16 ذى الحجه 1326 ه‍ ق به اجرا گذاشته شد حادثه هنگامى پيش آمد كه شيخ با فرزندش همراه دوستان از نماز شبانه به منزل بازمى گشت چند گلوله به سمت او شليك شد و از ناحيه پا زخمى گرديد و چون ضارب قصد خودكشى داشت وى را دستگير نمودند و در بازجوئى كه از او بعمل آمد اسامى افرادى به ميان آمد كه با سفارت انگليس در ارتباط بودند.

كريم دواتگر ضارب شيخ فضل الله كه قاتل چند شخصيت ديگر نيز بود خود به دست همين كميته ترور شد.(334)


357
سيد عبدالله بهبهانى و سياستمدارى او

358

سيد عبدالله مجتهد بهبهانى از پيشوايان بزرگ مشروطيت پسر سيد اسماعيل مجتهد بهبهانى (متوفى 1295 ه‍ ق ) بوده و سيد عبدالله در سال 1262 ه‍ ق در نجف متولد و از شاگردان حوزه درس مرحوم حاج ميرزا حسن شيرازى مى باشد پيش از مشروطيت از روحانيون محترم پايتخت بود و در حل و عقد امورات تسلطى كامل داشت در موقعى كه ميرزاى شيرازى پيشواى عالم تشيع در مسئله امتياز و انحصار تنباكو فتوا به حرمت داد اكثرعلماى ايران متابعت كردند سيد عبدالله برخلاف همه وقعى بر آن حكم نگذاشت و علنا تنباكو استعمال مى كرد اين موضوع باعث شكست كلى او گرديد (بديهى است كه اين اقدام او به نفع انگليسى ها بوده و در دوره مشروطيت نيز با كارمندان سفارت انگليس در تهران خيلى مربوط و تماس نزديك داشت )، در سال 1309 ه‍ ق درموقع شورش و بلواى مردم بر ضد امتياز تنباكو كه دولت به انگليسيها داده بود در مجلس كه از طرف دولت ازوجوه علما و تجار تهران براى اقناع آنان در منزل كامران ميرزا تشكيل يافته بود سيد عبدالله با نظر دولت موافقت كرد و حتى براى اينكه تحريم تنباكو را بشكند قليان هم كشيد.

درباره سيد عبدالله گفته اند: نه در پرهيزكارى و ايمان به مشروطه خواهى به مقام طباطبائى مى رسيد و نه در علم و دانش اسلامى هم طراز شيخ فضل الله نورى بود.سيد عبدالله بهبهانى از جمله كسانى است كه درانقلاب مشروطيت ايران رل بسيار مهمى داشته و براى خاطر هر چيزى كه بود زحمات بى شمارى را متحمل شد و سرانجام خود رابه كشتن داد.

در دوره اول مجلس در 1326 ه‍ ق محمد على شاه سيد را با وضع موهون دستگير و به حدود كرمانشاه تبعيد كرد و پس از فتح تهران 1327 ه‍ ق به واسطه مشروطه خواهان به تهران بازگشت ولى اين دفعه آن مقام اولى را پيدا نكرد سرانجام بهبهانى در شب نهم رجب 1328 ه‍ در تهران درمنزلش ‍ به قتل رسيد و جنازه او را به نجف برده در جنب قبر پدرش به خاك سپرده شد.(335)


359
بهبهانى با تهديد به قتل از راءى خود برگشت

بهبهانى با تصويب اصل برابرى مخالفت كرد مخبر همايون پيرامون مخالفت بهبهانى در مجلس مى نويسد: (روزى در باغ بهارستان محل تجمع وكلا يكى از موادى كه مطرح گرديده و بايد مورد تصويت قرار گيرد تساوى حقوق اديان مختلف بود كه بر سر آن جار و جنجال برپا شده بود مرحوم سيد عبدالله تحت اين عنوان كه اقليت يهود بايد جزيه بدهد و نبايد در مورد انتخاب وكلا با مسلمين داراى حقوق مساوى باشند همواره مخالفت مى كرد و تصويب ماده مذكور را به تاءخير مى انداخت سلطان محمود ميرزا كه از تحصيل كرده گان دارالفنون و مردى شاعر و اديب بود بانگارنده اين سطور در باغ مجلس انتظار تصويب اين ماده قانون راداشت ولى چون مخالفت سيد عبدالله بطول انجاميد سلطان محمود ميرزا پيشخدمت مجلس را كه پيرمرد سيدى بود فراخواند و گفت : برو بى درنگ به سيد بگو كه اگر اين ماده قانون كه همه آزادى خواهان انتظار آن را دارند امروز به تصويب نرسد زنده نخواهى ماند با تذكر پيشخدمت سيد عبدالله فرياد كشيد من مخالف نيستم و در نتيجه قانون مذكور از تصويب گذشت .(336)


360
عاقبت بهبهانى را كشتند

361

بهبهانى كه پس از بازگشت از عراق براى نمايندگى مجلس از سوى علماى نجف ماءموريت يافته بود تا مقاصد ديانت ايشان را در رابطه با مقررات كشور و مصوبات مجلس زيرنظر بگيرد، به گزارش سيد محمد على شوشترى در هنگام ورود - كه طباطبائى و مردم بسيارى از راوند كاشان نزديك به قم به استقبال او شتافته بودند طباطبائى را شديدا مورد تغير و تعرض قرار داد و به او گفت : تو زنده ماندى و شيخ فضل الله را درتهران بدار زدند و اين ثلمه و شكاف را به اسلام وارد ساختند چرا نرفتى بند دار را بگيرى و به گردن خود اندازى كه اين ننگ براى اسلام پيش نيايد و اين لطمه و سكته به مشروطيت ايران وارد نشود.

و همچنين پس از وصول به تهران و اطلاع از وضع سياسى مجلس دوم روشهاى جديد مشروطه خواهان را برخلاف انتظار مى يابد بويژه چون موقعيت سياسى تقى زاده را در گرايش به غرب و پيشتازى در برخورد با مذهب و علماى بزرگ عراق مى بيند با مشروطه خواهان و روشهاى غيرصحيح آنها مخالفت مى كند... و زبان به انتقاد مى گشايد.

به زعم غربزدگان اين انتقاد مى توانست سرچشمه اختلاف و مانع بزرگ اجتماعى و سياسى نوئى باشد از اين روى همان طرحى را كه قبلا ترتيب داده و نمونه روشن آن را در مورد شيخ فضل الله به اجرا گذاردند و در جلسه سرى نيز گفته بودند: (اگر بهبهانى اعتراض نمود او را خواهيم كشت ) و ديگرى را نصب خواهيم كرد.

به نظر كسانى همچون كسروى اين حادثه از آنجا سرچشمه گرفت كه چون آزاديخواهان و مشروطه گران به چند دسته و گروه بودند و اغلب جز در پى سود شخصى نبودند از سوى روحانيون هوادار مشروطه مورد اعتراض ‍ شديد قرار گرفتند از اين جمله افراد تقى زاده بود كه فتوا به بيدينى او از سوى علماى نجف شهرت يافت و تقاضاى اخراج او را ازمجلس نمودند و بهبهانى را به نمايندگى از علماى عراق به مجلس فرستادند طبيعى است چنين كارى بر تقى زاده و گروه او زيانهاى فراوانى به دنبال داشت و مردم به مخالفت با آنها برمى خواستند از اين روى شب 24 تيرماه چهار تن مجاهد به خانه سيد عبدالله ريخته در برابر چشم كسانش او را كشتند، اگر چه كشندگان به نام شناخته نشدند ولى بى گمان از گروه حيدر عم اوغلو بودند و اين كار را به دستور تقى زاده و به همكارى و همفكرى او كردند.(337)


362
شهادت آيت الله اشرفى اصفهانى

عالم بزرگوار و مجاهد كفرستيز، آيت الله عطاء الله اشرفى اصفهانى در سال 1323 ه‍ ق در يك خانواده روحانى در خمينى شهر چشم به جهان گشود.


363

پدر ايشان مرحوم حجت الاسلام ميرزا محمد جعفر بود و جد اعلايشان از علماى بزرگ جبل عامل بود مرحوم آيت الله اشرفى كه چهارمين شهيد محراب انقلاب اسلامى است و تنها فرزند ذكور خانواده ، پس از دوران كودكى براى تحصيل علوم دينيه رهسپار اصفهان شد.

شهيد آيت الله اشرفى اصفهانى مدت 10 سال به طور مستمر درحوزه علميه اصفهان به تحصيل اشتغال داشت و سپس در سن 32 سالگى براى ادامه تحصيل و رسيدن به مدارج عاليه علوم اسلامى رهسپار حوزه علميه قم شد.در زمان حيات مرحوم آيت الله حاج شيخ عبدالكريم حائرى مؤ سس حوزه علميه قم ، مدتى را در محضر پربار ايشان به تحصيل علم نشست و پس از آن پاى درس اساتيد بزرگوارى چون مرحوم آيت الله حجت كوه كمره اى و مرحوم آيت الله حاج سيد محمد تقى خوانسارى و مرحوم آيت الله صدر سالها به كسب علم پرداخت .

اين شهيد بزرگوار منظومه سبزوارى و اسفار را در محضر امام خمينى (ره ) آموخت و پس از آمدن آيت الله العظمى بروجردى به قم ، مدت 10 سال نيز از محضر ايشان بهره برد.

ايشان درسن 40 سالگى به درجه اجتهاد نائل آمد و از جمله اجازات اجتهاد ايشان ، اجازه مرحوم آيت الله العظمى خوانسارى بود كه براى ايشان نوشته شد.وى در حوزه موقعيت خاصى داشته و جزو اولين كسانى بود كه به دستور آيت الله بروجردى ازطلاب ، امتحان رسمى به عمل مى آورد.

شهيد محراب ، مجموعا مدت 23 سال در حوزه علميه قم و 12 سال در حوزه علميه اصفهان بود كه در تمام اين مدت مورد توجه اساتيد بزرگوار و فقهاء عظام قرار داشت .

شهيد آيت الله اشرفى اصفهانى در طول مدت اقامت در شهر باختران ، ضمن اقامه نماز جماعت در مسجد مرحوم آيت الله بروجردى در مدرسه آن مرحوم چندين سالبه تدريس پرداخت كه حاصل آن تربيت شاگردانى بزرگوار بود.

آن شهيد بزرگوار در سال 1342 پس از واقعه 15 خرداد و آزاد شدن امام و آمدن ايشان به قم ، از سوى حضرت امام خمينى (ره ) به عنوان وكيل و نماينده تام الاختيار در باختران منصوب شدند و پس از پيروزى انقلاب اسلامى در سال 1358 نيز به عنوان امام جمعه باختران به اقامه نماز جمعه پرداخت .


364

از جمله اقدامات آن شهيد بزرگوار مى توان به تاءسيس حوزه علميه امام خمينى درباختران ، بازسازى مدرسه آيت الله بروجردى و توسعه كتابخانه آن مدرسه ، تاءسيس حوزه علميه براى خواهران ، تحقق وحدت كامل بين روحانيت شيعه و سنى ، بازسازى مسجد جامع باختران افتتاح شماره حساب هاى متعدد به نام مهاجرين جنگى ، جبهه ، جنگ و بازسازى مناطق جنگى نام برد.

يكى ازنكات قابل توجه در زندگى آن شهيد بزرگوار علاقه اى بود كه به حضرت امام خمينى (ره ) داشت ، به طورى كه وقتى قبل از انتخابات مجلس خبرگان دو تن ازاعضاى شوراى نگهبان براى تعيين نظام رهبرى پس ‍ از حضرت امام خمينى (ره ) و طرح آن درمجلس خبرگان و درخواست ازايشان براى كانديد شدن از استان باختران مراجعه كردند، ايشان فرمودند:

((خدا نياورد روزى را كه من باشم و امام نباشد و اتفاقا چنين هم شد)).

يكى ديگر از خصوصيات آن شهيد گرانقدر، احترام و توجه خاص به شهدا و مجروحين جنگ تحميلى بود.به طورى كه هميشه از بيماران و مجروحين بسترى در بيمارستانها عيادت مى كرد.حضرت آيت الله اشرفى اصفهانى از نوادر شخصيتهاى مذهبى بود كه امام خمينى (ره ) براى او بيش از ديگران ارزش و احترام قائل بود و او را به خوبى مى شناخت و فوق العاده به او علاقه داشت و آن شهيد بزرگوار نيز بسيار به امام عشق مى ورزيد و براى دفاع از مرجعيت امام درزمان رژيم ستمشاهى تحت فشار شديد قرار داشت و همواره از جبهه داخل و خارج مورد تهديد قرار گرفت ، اما او بارها مى فرمود: ((من اگر هيچ خدمتى به اسلام نكرده باشم ، جز دفاع از مرجعيت و رهبرى امام ، پيش خدا روسفيد هستم .)) و براى همين هدف مقدس بود كه تا مرز شهادت ايستاد و سرانجام در روز 23 مهر ماه سال 60، در سن 80 سالگى ، هنگام رفتن به جايگاه مخصوص جهت ايراد خطبه هاى نماز جمعه توسط منافقى از خدا بى خبر در مسجد جامع باختران با انفجار نارنجك شربت شهادت نوشيد.(338)


365
محسن حاجى جعفرى طلبه شهيد

366

طلبه شهيد ((محسن حاجى جعفرى )) از طلاب جوان كاشان ، روشنگرى انقلابى خود را با مطالعه كتاب ((ولايت فقيه و حكومت اسلامى )) امام خمينى آغاز كرد.در مجلس ترحيمى كه در 15 خرداد 1354 به مناسبت يابود 15 خرداد 1342 به وسيله روحانيون متعهد در مدرسه فيضيه برپا شده بود و ماءموران رژيم ، مدرسه را درمحاصره گرفته بودند او با شجاعت و چالاكى خاصى به طلاب محصور غذا مى رسانيد.درفاجعه شهادت ((آيت الله شيخ حسين غفارى )) به دست دژخيمان ساواك ، وقتى طلبه هاى حوزه به سوى مدفن آن شهيد همراه با شعار عليه رژيم ستمشاهى به راه افتادند او يكى ازسردمداران اين حركت بود و وقتى درميان راه مورد هجوم ماءموران مزدور قرار گرفتند او معجزه آسا از حلقه محاصره جان سالم بدر برد.

در سالهاى 55 - 56 در جلسات مخفى ((شهيد مظلوم دكتر بهشتى )) و ((آيت الله موسوى اردبيلى )) شركت مى كرد و با برنامه هايى نظير كوهنوردى و فراگيرى تاكتيك هاى چريكى همراه با سردار سرلشگر ((محسن رضايى )) (فرمانده كل سپاه پاسداران انقلاب اسلامى ) در جنگل هاى اصفهان خود را براى حوادث آينده آماده مى ساخت .

او درماههاى محرم و صفر و همه تعطيلات حوزه ، به تبليغ و ارشاد و روشنگرى در مناطقى از جمله كرمان ، يزد، اصفهان ، گچساران ، باختران ، رشت و روستاهاى مختلف مى پرداخت ، در17 دى ماه 1356 كه به فرمان ساواك مزدوران رژيم مقاله توهين آميزى به ساحت مقدس رهبر نهضت اسلامى حضرت امام خمينى به چاپ رسيد او يكى از عاملان برپايى تظاهرات مردم در آن روزها بود و اين مبارزه را تا 22 بهمن 57 و فجر انقلاب ادامه داد.او عاقبت در مرحله دوم عمليات بيت المقدس مجروح شد و پس از پنج ماه رنج و مشقت جان خويش را به حضرت دوست تقديم كرد.(339)


367
بين ما و امام حسين هزار سال فاصله است

نقل شده است كه يكى ازعلماى تهران كه مردوارسته اى بود بر اثر ابتلاى به سرطان از دنيا مى رود يكى از بستگان ايشان كه خيلى به او علاقه داشت او را درخواب مى بيند مى گويد: از او سؤال كردم در آن عالم ائمه اطهار و امام حسين عليهم السلام را زيارت مى كنيد؟

درجواب گفت : چه مى گوئى در اين عالم بين ما و سيدالشهداء سى هزار سال فاصله راه است و بايد سى هزار سال انتظار بكشيم بكشيم كه به زيارت ايشان موفق شويم .

بلى بايد ديد كه انسان دل به كه و چه مى سپارد كسى كه دلش به خانه و باغ تعلق دارد در همان حد ارزش دارد.(340)


368
شهادت آيت الله قاضى طباطبائى تبريزى

369

آيت الله سيد محمد على قاضى طباطبائى در سال 1331 ه‍ق در تبريز متولد شد و پس ازتكميل مدارج علمى در نجف اشرف از محضر آيات عظام شيخ عبدالحسين رشتى ، ميرزا باقر زنجانى ميرزا حسن بجنوردى ، شيخ محمد حسين كاشف الغطاء به تبريز مراجعت كرده و به انجام وظائف و خدمات و مجاهدات پى گير و اقامه جماعت پرداخته است و سرانجام درروز 10/8/58 مصادف با روز عيد قربان بعد از نماز مغرب و عشاء درمسجد شعبان به هنگام خروج از مسجد توسط مزدورى منافق با شليك دو تير بر سر مباركش و عدم توفيق پزشكان در امر معالجه وى درساعت 12 شب به لقاء الله شتافت و شربت شهادت را نوشيد و جسد مطهر آن شهيد در تاريخ 11 آبان ماه سال 1358 شمسى مطابق 11 ذيحجه 1399 درمسجد مقبره واقع در بازار تبريز به خاك سپرده شد.(341)


370
رحلت آيت الله ميرزا على ايروانى

مؤلف محترم كتاب بلوغ الامانى ، نوشته است : بنا بر نقل حضرت آيت الله حاج شيخ يوسف ايروانى فرزند آن مرحوم كه فرموده است روزى به همراه والد مكرم به كربلاى معلى مشرف شديم ، پدرم ناگهان مرا مخاطب قرار داده فرمود: فرزندم چنانچه من فوت شدم مرا به نجف اشرف برده به خاك بسپاريد آنگاه به مرقد مطهر نظر كرد و اظهار داشت السلام عليك يا اباعبدالله و سپس دعوت حق را لبيك گفت و جان به جان آفرين تسليم نمود.(342)

و نيز مؤلف مذكور از زبان يكى ازخطباى نجف توسط فرد موثقى نقل كرده است از آيت الله ميرزا نصر الله مستنبط غروى كه فرمود من در لحظات واپسين عمر مبارك آيت الله ميرزا على ايروانى رحمة الله عليه شاهد بودم كه معظم له در حالى كه از شدت ضعف قادر به حركت و سخن نبود ناگهان با تمام وجود برخاست و گفت : عليك السلام يا سيدى ، من كه از ديدن اين منظره سخت شگفت زده شده بودم از وى پرسيدم پاسخ سلام چه كسى را فرموديد؟

فرمودند پاسخ سيد و سالار شهيدان را كه به عنوان عيادت بدينجا تشريف آورده بودند.(343)


371
داستان رحلت آيت الله سيد زين الدين طباطبائى قدس سره

فرزند بزرگوارشان جناب آقاى سيد صادق طباطبائى چنين نقل مى كند: كه آخرين سفر بنا به دعوت دوستان به اقليد بود كه بيش از يك ماه به طول انجاميد روزى سخت مريض مى شوند و پس از بهبودى به اصفهان بر مى گردند و به يكى از دوستان ملازم خود مرحوم استاد حسن سلمانى گفته بودند كه در اقليد در عالم رؤيا به من گفته شد كه قرار بود تو از دنيا بروى ولى در اثر توسلات ميزبان تو مدتى به تاءخير افتاد و استاد حسن طبق دستور ايشان اين مطلب را پس از فوتشان فاش نمود.


372

خلاصه در اين مدت كه حدود دو ماهى مى شد اعمال و رفتار ايشان حاكى از اين بود كه قصد مسافرتى دارند و كتابى نيمه تمام دردست داشتند كه مى گفتند: قبل از مسافرت بايد تمام شود و با دوستان خود اشارتى كه حاكى از رفتن بود داشتند و به آقاى استاد حسن سلمانى گفت : شما صبح دوشنبه به اينجا بيائيد و آقاى استاد حسن صبح روز موعود آمد و ايشان برخلاف هفته هاى قبل كه روز چهارشنبه حمام مى رفت اين دفعه به اتفاق استاد حسن روز دوشنبه حمام رفت و پس از برگشتن از حمام بعد از نماز ظهر دستور دادند آب حوض را عوض نمائيد. استاد حسن گفت : آب حوض ‍ تازه عوض شده مى گويند باشد لازم است تازه تر شود پس از تعويض آب حوض به آب نگاهى مى كند و با كلماتى لذت بخش و تعريف به به چه آب تازه اى و...چون استاد حسن خداحافظى مى كند ايشان مى فرمايند: فردا صبح (سه شنبه هشتم صفر) به اينجا بيائيد، استاد حسن گفت كه ساعت شمارى ميكردم براى صبح روز موعود چون اعمال و گفتار ايشان خبر از يك واقعه مى داد.

اما صبح سه شنبه بنده طبق معمول اول آفتاب خدمت ايشان رسيده عرض ‍ كردم : مى خواهم روضه بروم و از آن طرف به بازار ولى ديدم در اين لحظات ايشان درچشمان من خيره شدند اماسخنى نگفتند فقط ملايم گفتند: برو من رفتم و پس از مجلس سوگوارى به بازار رفتم و درب مغازه استادم را بازكردم و كمتر از ساعتى نشستم و در فكر فرو رفته بودم كه يكى ازفاميل مرحوم حاج حسين اشرف خراسانى وارد شد پس از احوال پرسى با لبخند گفت : برخيز با من يك سرى به منزلتان برويم با او روانه منزل شديم به منزل كه رسيديم دنيا پيش چشمم سياه و غم و اندوه مرا فرا گرفت خلاصه ديدم همه فاميل گريه مى كنند و آقاى استاد حسن سلمانى در كنار جسد پدرم نشسته و چنين مى گويد: كه من طبق دستورشان خدمت ايشان آمدم و قدرى با هم نشستيم ديدم چشمان ايشان ناگهان دور مى زند ايشان را خواباندم و خود ايشان به طرف قبله خوابيد و من كه متوجهش شدم بالاى سرش نشستم ناگهان ايشان تا كمرنيمه خيز برخاستند در حالى كه ايشان را در بغل گرفته بودم نگاهشان به طرف بالا بود گفتند: السلام عليك يا بقية الله و اين را دو مرتبه گفتند و خوابيدند در حالى كه لبهايش در حركت بود و ذكر مى گفت يك مرتبه از حركت افتاد و ازدنيا رفت .(344)


373
داستان رحلت حاج عبدالوهاب قزوينى

مجتهد عالى مقام ملاعبدالوهاب شريف قزوينى اعلى الله مقامه اولين متولى مسجد النبى (مسجد سلطانى ) قزوين از جانب فتحعلى شاه و از بزرگان علماى شيعه در قرن سيزدهم هجرى است ...

شرح احوال و آثار خير و تاءليفات اين عالم جليل و فقيه نبيه را در كتابهائى چون طبقات اعلام الشيعه ، كرام البرره ، از شيخ آقا بزرگ تهرانى و الذريعه هم فوائد الرضويه و قصص العلماء و... مى توان ديد.


374

وى پس از طى مدارج علمى و كسب درجات عالى روحانى ازنجف به قزوين بازگشته ... به شهادت كسانى كه ازاين فقيه عالم سخن گفته اند و اسناد موجود، وى رئيس علماى قزوين و مردى پارسا و مراعى و حافظ احكام شريعت و آمر به معروف و ناهى از منكر بوده است ...

واگذارى توليت مسجد النبى و آب چند قنات و اراضى ده آك از جانب سلطان وقت و تنفيذ آن از جانب سلطان بعدى محمد شاه قاجار و نيز سند شماره 73 مربوط به آستانه حضرت شاهزاده حسين (فرمان فتحعلى شاه به فرزند خود) و... حكايت از فطرت پاك و نيكى اعتقاد و بخشندگى وى دارد.

در قصص العلماء نوشته است : مرحوم حاج ملاعبدالوهاب قزوينى را وفاتى عجيب دست داد، وى به زيارت نجف رفت و در آنجا مريض شد، در زمان احتضار گفت : مرا در جنازه بگذاريد و به مرقد مطهر حضرت امام على عليه السلام ببريد و پس از طواف در مقابل ضريح آن حضرت بگذاريد بر طبق نظر و دستور او را درجنازه نهادند و به حرم بردند و طواف دادند و در برابر ضريح قرار دادند و در همانجا وفات يافت وى از چهل مجتهد اجازه داشت ...

وى به سال 1264 درنجف درگذشت آن مرحوم درمقبره مخصوص كه درقسمت تحتانى حياط بيرونى منزل خود مهيا كرده بود دفن كردند.(345)


375
داستان رحلت تاج الدين احمد بن محمود نعمانى

احمد بن محمود معروف به حر از بزرگان و از دانشمندان علم حديث و تفسير و حافظ قرآن كريم و ظابط قراآت هفتگانه آن بود و پدر و جد او نيز از علما بود و نسبش به ابى حنيفه مى رسيد...

وى دراصفهان به دنيا آمد و چون بزرگ شد قرآن را در كوتاهترين مدت حفظ كرد.او راست كتابى در حديث به نام ((سبعة ابحر من مؤلفات الحر)) خطيبى و سخنرانى اصفهان و وعظ در محافل بدو مفوض بود سپس به شيراز رفت و در جامع عتيق هر روز جمعه و در جامع جديد ايام ماه رمضان وعظ كرد وچون قاضى بيضاوى درگذشت روز ختمش تاج الدين وعظ كرد و در آخر وعظ ابياتى چند خواند و گفت : من هم تا روز پنجشنبه مهمان شمايم عصر پنجشنبه تب كرد و چون اذان نماز عصر گفته شد وضو گرفت و نماز خواند و درگذشت در حدود سنه 675 وفات يافت .(346)


376
داستان مرگ پدر و مادر بزرگ استاد حسين انصاريان

377

استاد حسين انصاريان نوشته است : پدر و مادرم نزديك به هفتاد سال با يكديگر با كمال صفا و سلامت و درستى و اخلاق زندگى كردند و هر دو در امور مذهبى از نماز شب و قرائت قرآن و دعا و توسل و محبت و علاقه به اهل بيت عصمت و طهارت عشق داشتند.

در اوائل محرم ايام سوگوارى سيد مظلومان نزديك اذان ظهر مادر مادرم ازدنيا رفت در حالى كه پدر مادرم در كمال صحت و سلامت بود پس ازدفن مادر مادرم فرزندان و اقوام در صدد نوشتن اعلاميه جهت ختم بودند.پدر مادرم به آنان گفت : زحمت نوشتن اعلاميه و برگزارى ختم را به خود ندهيد صبر كنيد من هم فردا شب پس از نماز عشاء از دنيا مى روم براى هر دوى ما يكجا مجلس برگزار كنيد.

همه نگران شدند، آنان را دلدارى داد، براى كسى قابل باور نبود ولى فردا شب پس ازسلام نماز با حضرت حق راز و نيازى كرد عرضه داشت : يارب وعده دادى كه به فرياد نيازمند برسى و اكنون كه مسافر قيامتم نيازمندم مرا كمك كن سپس كلمه طيبه را گفت و در كنار سجاده نماز از دنيا رفت و هر دو را در يك قبر دفن كردند.

شبى درعالم رؤيا او را زيارت كردم به او گفتم كجائيد پاسخ داد سه روز من و همسرم درمحلى كه دفن شديم مستقر بوديم پس از آن ما را به محضر حضرت سيدالشهداء بردند و الان در فضاى ملكوتى برزخ زندگى خوشى داريم .(347)


378
آيت الله خامنه اى در بالاى سر امام و آخرين كلام امام در هنگام رحلتش

آيت الله خامنه اى فرمودند: بهار سال 1365 را روزى كه امام دربستر بيمارى بودند فراموش نمى كنم . ايشان دچار ناراحتى قلبى شده بودند در آن زمان من درتهران نبودم آقاى حاج احمد آقا به من تلفن كردند و گفتند: سريعا به آنجا برگردم من در مدت چند ساعت خودم را به تهران رساندم اولين نفر از مسئولان كشور بودم كه پس از بروز حادثه بالاى سر ايشان حاضر شدم روزهاى نگران كننده و سختى را گذرانديم .خدمت امام رفتم و هنگامى كه نزديك تخت ايشان رسيدم منقلب شدم و نتوانستم خودم را نگه دارم و گريه كردم .


379

ايشان ملاطفت فرمودند و با محبت نگاهى به من كردند بعد چند جمله گفتند كه چون كوتاه بود به ذهنم سپردم بيرون آمدم و آنها را نوشتم برادر عزيزمان آقاى صانعى هم در اتاق بودند از ايشان كمك گرفتم تا عين جملات امام را بازنويسى كنم در آن لحظه اى كه امام ناراحتى قلبى پيدا كرده بود، ما بشدت نگران بوديم ... بنابراين مهمترين حرفى كه در ذهن ايشان بود قاعدتا مى بايد درآن لحظه حساس به ما مى گفتند.

ايشان گفتند: قوى باشيد احساس ضعف نكنيد، به خدا متكى باشيد، ((اشداء على الكفار رحماء بينهم )) باشيد و اگر با هم بوديد هيچ كس ‍ نمى تواند به شما آسيبى برساند.

به نظر من وصيت سى صفحه اى امام (ره ) مى تواند در همين چند جمله خلاصه شود.(348)


380
مكاشفه اى براى آيت الله حاج ميرزا جواد آقاى انصارى همدانى

علامه سيد محمد حسين حسينى تهرانى گويد: مرحوم آية الحق و اليقين ترجمان قرآن و سلمان زمان آيت الله حاج ميرزا جواد آقاى انصارى همدانى نقل مى فرمود نن كه من در يكى از خيابانهاى همدان عبور مى كردم ديدم جنازه اى را جمعى به دوش گرفته به سوى قبرستان مى برند و جمعى او را تشييع مى كنند ولى از جنبه ملكوتيه او را به سمت يك تاريكى مبهم مى بردند و روح مثالى اين مرد متوفى در بالاى جنازه او با جنازه مى رفت و پيوسته فرياد مى كرد كه اى خدا مرا نجات بده كه مرا اينجا نبرند ولى زبانش ‍ به نام خدا جارى نمى شد آنوقت رو مى كرد به مردم و مى گفت : اى مردم مرا نجات دهيد نگذاريد ببرند ولى صدايش به گوش كسى نمى رسيد.

آن مرحوم مى فرمود: من صاحب آن جنازه را مى شناسم اهل همدان و حاكم ستمگرى بود.


381
سگى در بالاى جنازه به نقل دكتر احسان

382

و نيز علامه تهرانى گويد: يكى از دوستان ما به نام دكتر حسين احسان كه بسيارمرد شايسته اى بود در تهران مطب داشت ولى درزمستانها شش ماه به عتبات مسافرت مى كرد و در كربلا مطب داشت و از فقرا مزد نمى گرفت و خود نيز به بعضى از مستمندان دوا و احيانا مخارج غذا را مى دادند و زندگى بسيار ساده و مصفائى داشت نقل كرد: كه روزى من در كاظمين در كنار شط بودم در آنجا جنازه اى را ديدم كه از ماشين پياده كردند و به دوش ‍ گرفتند به سمت صحن مطهر حركت دادند من هم كه عازم تشرف بودم به دنبال جنازه حركت كردم ناگاه ديدم يك سگ سياه مهيب به روى جنازه نشسته است به اشخاصى كه اطراف جنازه بودند گفتم : روى جنازه چيست ؟

گفتند چيزى نيست همين پارچه اى است كه مى بينى .من دريافتم كه اين سگ صورت مثالى است و فقط من مى بينم و ديگران ادراك نمى كنند ديگر چيزى نگفتم تا جنازه را به درب صحن مطهر رسانيدند همين كه خواستند تابوت را داخل صحن ببرند براى طواف آن سگ از روى تابوت پائين پريد و در گوشه اى ايستاد تا آن جنازه را طواف دادند و چون خواستند از در صحن خارج كنند دوباره آن سگ به روى تابوت پريد و بالاى آن جنازه رفت .

البته معلوم است كه صاحب جنازه آدم متعدى و متجاوزى بوده است كه صورت ملكوتى او به شكل سگ مجسم شده و چون آن مرحوم داراى صفاى باطن بوده اين معنى را ادراك مى نموده و ديگران چيزى نمى ديدند.(349)


383
مكاشفه اى براى مرحوم شيخ جواد همدانى در كنار قبر سلمان

384

علامه تهرانى در كتاب معادشناسى نوشته است : مرحوم آية الحق عارف بالله حاج شيخ محمد جواد انصارى همدانى ميفرمودند: من در سابق به زيارت قبر غير معصوم و امام نمى رفتم چون تصور مى كردم كه فقط از قبور ائمه عليهم السلام كه به مقام طهارت مطلقه رسيده اند بسط و گشايش ‍ حاصل مى شود تا در سفر اولى كه با جمعى به عتبات عاليات مشرف شديم يك روز در ايام اقامت در كاظمين عليهماالسلام براى تماشاى ايوان مدائن كه حقا موجب عبرت بود رهسپار شديم و پس از تماشاى مدائن و خواندن دو ركعت نماز كه مستحب است رو به قبر سلمان و حذيفه كه در قرب آن ايوان قرار دارند به راه افتاديم و ما در كنار قبر سلمان نه به جهت زيارت بلكه به جهت رفع خستگى و استراحت با جميع دوستان نشسته بوديم كه ناگهانا سلمان از ما پذيرائى نمود و خود را بصورت واقعيه خود نشان داد و به حقيقت خود تجلى نمود و چنان روح او لطيف و صاف و بدون ذره اى ازكدورت و چنان واسع و زلال بود كه ما را در يك عالم از لطف و محبت و صفا فرو برد كه حقا مانند فضاى بهشت پرلطف و صفا و چون خمير منير عارف بالله صاف و زلال و مانند هوا لطيف بود.

و من از اينكه به جهت زيارت در كنار قبر او نيامده بودم شرمنده شدم و سپس به زيارت پرداختم و از آن پس به زيارت قبور غير ائمه طاهرين عليهم السلام از علماء بالله و مقربان و اولياء خدا مى روم و مدد مى گيرم و به شاگردان خود توصيه نموده ام كه از اين فيض الهى محروم نمانند.(350)


385
كسى كه در منى به جاى گوسفند خود را قربانى خدا كرد

صاحب روضات الجنات گفته است : پدرم از جدم امير سيد ابى القاسم جعفر بن حسين نقل كرده است كه آن مرحوم را با سيد صدرالدين رضوى قمى دوستى و صداقت تمامى بود سالى كه با هم به حج مشرف شدند از امور عجيبه كه در آن سفر مشاهده كردند اين بود كه جد من بر پدرم نقل كرده است كه اين دو بزرگوار مرد ناشناسى را در منى در ميان مردم ديده اند كه در دست راست كارد برنده اى داشت سرش را به سوى آسمان برداشته و با دست چپ حلقومش را نشان داده عرض كرد با نداى بلند (اللهم ان كان هؤ لاء يتقربون اليك بقرابينهم فانا اتقرب اليك بقربان نفسى ).

يعنى خداوندا اگر اين جماعت با كشتن قربانيهاى گوسفندان خود به تو تقرب مى جويند من با قربانى كردن نفس خود به تو تقرب مى جويم آن وقت كارد را كشيد و گلوى خود را از گوش تا به گوش بريد و افتاد و جان به جانان تقديم كرد آنوقت اين دو عالم بزرگ بر سر اين مسئله بحث داشتند كه آيا اين عمل مرضى و موردقبول خدا هست يا نه و جد ما منكر بوده است و حال آنكه جاى انكار نيست و...(351)


386
ابن سينا در آخرين روزهاى زندگى

ابن سينا در آخرين روزهاى حيات خود اين چنين زمزمه مى كرد:

نموت و ليس لنا حاصل
سواء علمنا انه ما علم

مرگ رسيد و چيزى از زندگى حاصل ما نشد جز اينكه دانستيم كه چيزى نمى دانيم

فخر رازى در اين مورد چنين گفته است :


387
هرگز دل من ز علم محروم نشد
كم ماند ز اسرار كه مفهوم نشد

هفتاد و دو سال عمر كردم شب و روز
معلومم شد كه هيچ معلوم نشد

و نيز مرحوم خواجه نصيرالدين طوسى در همين معنى فرموده است :

اندر ره معرفت بسى تاخته ام
وندر صف عارفان سرافراخته ام

چون ده روزى دلى برانداخته ام
بشناخته ام كه هيچ نشناخته ام

و نيز آن مرحوم فرموده است :

هر چند همه هستى خود مى دانم
چون كار به ذات تو رسد حيرانم

بالجمله به دوك پيره زن مى مانم
سر رشته به دست ما و سرگردانم (352)


388
بخش ششم : مقامات و كرامات

389
سخنان على عليه السلام در خصوص مقامات و كرامات

حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام درخطبه 220 (درباره مردان خدا مى فرمايد):

((ان الله تعالى جعل الذكر جلاء للقلوب تسمع به بعد الوقر و تبصر به بعد الغشوة و تنقاد به المعاندة و ما برح الله عزت آلائه فى البرهة بعد البرهة و فى ازمان الفترات رجال ناجاهم فى فكرهم و كلمهم فى ذات عقولهم .

خداوند ياد خود را صيقل دلها قرار داده است دلها بدين وسيله از پس كرى ، شنوا و از پس نابينايى بينا، و از پس سركشى و عناد، رام مى گردند، همواره چنين بوده و هست كه خداوند متعال در هر برهه اى از زمان و درزمانهائى كه پيامبرى در ميان مردم نبوده است بندگانى داشته است و دارد كه در سر ضمير آنها با آنها راز مى گويد و از راه عقل هايشان با آنان تكلم مى كند...

در اين كلام شريف خاصيت عجيب و تاءثير شگرف ياد حق در دلها بيان شده است تا جائى كه قابل الهام گيرى و مكالمه با خدا مى گردد.

و درهمين خطبه حالات و مقامات و كرامتهائى كه براى اهل معنى در پرتو عبادت رخ مى دهد توضيح داده شده است از آن جمله مى فرمايد:


390

((قد حفت بهم الملائكة و تنزلت عليهم السكنة و فتحت لهم ابواب السماء و اعدت لهم مقاعد الكرامات فى مقام اطلع الله عليهم فرضى سعيهم و حمد مقامهم يتنسمون بدعائه روح التجاوز))...

فرشتگان آنان را در ميان گرفته اند آرامش بر ايشان فرود آمده است درهاى ملكوت بر روى آنان گشوده شده است جايگاه الطاف بى پايان الهى بر ايشان آماده گشته است خداوند متعال مقام و درجه آنان را كه به وسيله بندگى به دست آورده اند ديده و عملشان را پسنديده و مقامشان را ستوده است آنگاه كه خداوند را مى خوانند بوى مغفرت و گذشت الهى را استشمام و پس رفتن پرده هاى تاريك گناه را احساس مى كنند.(353)

در مفاتيح الغيب و آخرين فصل كتاب الشواهد الربوبيه ص 263 از پيغمبر اكرم صلى الله عليه وآله و سلم روايت است :

((ان الله عبادا ليسوا بانبياء يغبطهم النبوة )).

يعنى خداوند بندگانى دارد كه پيامبر نيستند اما پيمبرى بر آنها رشك مى برد.(354)

((عن النبى (ص ) غضوا ابصاركم ترون العجائب ))

پيامبر اكرم فرمود: ديدگان خود را از حرام بپوشيد تا آنچه را كه ديگران از ديدن آن عاجزند ببينيد.(355) (آنچه ناديدنست آن بينى ).

((و عن اميرالمؤمنين عليه السلام طهروا انفسكم عن دنس الشهوات تدركوا رفيع الدرجات )).غررالحكم باب الطاء شماره 30.

على عليه السلام فرموده است روح خود را از آلودگيهاى شهوات پاك سازيد تا به درجات بلند دست بيابيد.

و نيز فرموده است :

((لكاد العفيف ان يكون ملكا من الملائكة )).

شخص عفيف و پاكدامن چه بسا در شمار فرشتگان الهى باشد.(356)


391
بيان استاد شهيد مطهرى در مراحل پنجگانه عبوديت

392

مرحوم استاد مطهرى (قدس سره ) در كتاب ((ولاءها و ولايتها)) ضمن يك بحث تحقيقى مراحل و منازل پنجگانه راه دستيابى انسانهاى وارسته و متعبد به اين مقام عالى را شرح داده است ايشان تحت عنوان از (عبوديت تا ربوبيت ) با اشاره به حديث مشهور ((العبودية جوهرة كنهها الربوبية )) كه دركتاب ((مصباح الشريعه )) آمده مى نويسد: كمال و قدرتى كه در اثر عبوديت و اخلاص و پرستش واقعى نصيب بشر مى گردد منازل و مراحلى دارد: اولين مرحله اينكه الهام بخش و تسليت بخش انسان بر نفس ‍ خويشتن است به عبارت ديگر كمترين نشانه قبولى عمل انسان در نزد پروردگار اين است كه اولا بينش نافذ پيدا مى كند، و روشن و بيناى خود مى گردد...

((ان تتقوا الله يجعل لكم فرقانا، والذين جاهدو فينا لنهدينهم سبلنا)).

و ثانيا... اراده انسان در برابر خواهشهاى نفسانى و حيوانى نيرومند مى گردد، و آدمى حاكم وجود خويش مى شود.

((ان الصلوة تنهى عن الفحشاء و المنكر))...

به عبارت ديگر اولين اثر عبوديت ، ربوبيت و ولايت بر نفس اماره است .

مرحله دوم تسلط و ولايت بر انديشه هاى پراكنده يعنى تسلط بر نيروى متخيله است ، - از عجيب ترين نيروهاى ما قوه متخيله است ، به موجب اين قوه است كه ذهن ما هر لحظه از موضوعى متوجه موضوع ديگر مى شود و به اصطلاح تداعى معانى و تسلسل خواطر صورت گيرد، اين قوه در اختيار ما نيست بلكه ما دراختيار او هستيم و لذا هر چه بخواهيم ذهن خود را در يك موضوع معين متمركز كنيم كه متوجه چيز ديگرى نشود براى ما ميسر نيست بى اختيار قوه متخيله ما را به اين سو و آن سو مى كشاند، مثلا هر چه مى خواهيم در نماز (حضور قلب ) داشته باشيم ، يعنى هر چه مى خواهيم اين شاگرد را بر سر كلاس نماز حاضر كنيم نمى توانيم يك وقت متوجه مى شويم كه نماز به پايان رسيده و اين شاگرد در سراسر اين مدت (غايب ) بوده است ...

سالكان راه عبوديت در دومين مرحله ... بر قوه متخيله خويش ولايت و ربوبيت پيدا مى كنند... آن را برده و مطيع خويش مى سازند، اثر اين مطيع ساختن اين است كه روح و ضمير به سائقه فطرى خداخواهى هر وقت ميل بالا كند اين قوه با بازنگريهاى خود مانع و مزاحم نمى گردد...


393

مرحله سوم اين است كه روح در مراحل قوت و قدرت و ربوبيت و ولايت خود به مرحله اى مى رسد كه در بسيارى از چيزها از بدن بى نياز مى گردد در حالى كه بدن صد در صد نيازمند به روح صورت و حافظ بدن است ، سلب علاقه تدبيرى روح به بدن ، مستلزم خرابى و فساد بدن است و از طرف ديگر روح در فعاليتهاى خود نيازمند به استخدام بدن است بدون به كار بردن اعضا و جوارح و ابزارهاى بدنى قادر به كارى نيست بى نيازى روح از بدن به اين است كه در برخى از فعاليتها از استخدام بدن بى نياز مى گردد اين بى نيازى گاهى در چند لحظه و گاهى مكرر و گاهى بطور دائم صورت مى گيرد اين همان است كه به (خلع بدن ) معروف است ....

مرحله چهارم اين است كه خود بدن از هر لحاظ تحت فرمان و اراده شخص ‍ درمى آيد بطورى كه در حوزه بدن خود شخص ، اعمال خارق العاده سرمى زند، اين مطلب دامنه بحث زيادى دارد.

امام صادق عليه السلام فرمود:

((ما ضعف بدن عما قويت عليه النية ))

آنچه را كه همت و اراده نفس در آن نيرومندگردد و جدا مورد توجه نفس ‍ واقع شود بدن از انجام آن ناتوانى نشان نمى دهد.

مرحله پنجم ، كه بالاترين مراحل است اين است كه حتى طبيعت خارجى نيزتحت نفوذ اراده انسان قرار مى گيرد و مطيع انسان مى شود، معجزات و كرامات انبياء و اولياء حق از اين مقوله است .

...تدين به يكى ازاديان آسمانى ، ملازم با قبول و ايمان به خرق عادت و معجزه است ، مثلا يك نفر مسلمان نمى تواند منكر معجزه و خرق عادت شود...و از نظر حكمت الهى مشكل معجزه يك مشكل حل شده است ... معجزه بدان جهت صورت مى گيرد كه به صاحب آن از طرف خداوند نوعى قدرت و اراده داده شده كه مى تواند به اذن و امر پروردگار در كائنات تصرف كند...

مرحوم كلينى در كافى از امام پنجم نقل مى كند كه فرمود:

((ان الله جل جلاله قال : ما تقرب الى عبد من عبادى بشى ء احب الى مما افترضت عليه وانه لتقرب الى بالنافلة حتى احبه فاذا احببته كنت سمعه الذى يسمع به و بصره الذى يبصربه و لسانه الذى ينطق به ويده التى يبطش ‍ بها، ان دعانى اجبته و ان سئلنى اعطيته ))...

خداى متعال مى فرمايد: بنده اى از بندگانم به چيزى كه آن را از (انجامسجد فرائض شرعى دوست تر بدارم به ساحت من تقرب نمى نمايد.و همانا بنده من با انجام نافله شرعى به من نزديك مى شود تا اينكه او را دوست مى دارم پس زمانى كه او را به دوستى خود پذيرفتم ، گوش شنوا و چشم بينا و زبان گويا و دست فعال او مى شوم . اگر مرا بخواند به نداى او پاسخ مى دهم و اگر از من چيزى درخواست كند به وى عطا مى كنم ...


394

مرحوم علامه طباطبائى در رساله الولاية مى فرمايد: حديث فوق را فريقين يعنى شيعه و سنى نقل كرده اند.و از احاديث مسلم و مجرب است خواجه شيرازى نيز با توجه به مضمون همين گونه احاديث مى گويد:

فيض روح القدس ار باز مدد فرمايد
ديگران هم بكنند آنچه مسيحا مى كرد(357)

و نيز مفاد آيات و احاديث متعددى ديگر چون حديث قدسى مشهور: ((عبدى اطعنى حتى اجعلك مثلى )) گواه اين مطلب است و در خارج نيز وقوع بسيارى از خوارق عادات از ناحيه انبياء و اوصياء و عالمان بزرگ دين ...مسلم است اصولا در زندگى مردان خدا كه خرقه خودبينى را در آتش ‍ اخلاص افكنده اند از اين نمونه ها فراوان يافت مى شود بلكه بايد گفت : اين گونه كرامات ، خاصه در عصر حاضر عصر تاريك غيبت ، خود بابى از ابواب لطف حق بوده ، بيدارگر خفتگان و مهجوران و اتمام حجتى به منكران و معاندان است انكار اين كرامات به حقيقت ، تكذيب فيض فياض بلكه انكار فياض فيض است جل جلاله و عم نواله .(358)

تنها بايد هشيار بود كه ابليس پر تلبيس جامه فرشته نپوشد و ديو جلوه ملك ننمايد كه سوداگران بسيارند و دكه داران در كار...

آرى بايد از قبول كراماتى كه محتوى محكم و معتبرى نداشته و بويژه آن محذور مسلم عقلى يا شرعى دارد پرهيز كرد ولى انكار كلى نيز هرگز وجهى ندارد. (359)


395
قلمى كه حضرت على (ع ) به دست شيخ خضر داد

شيخ خضر بن شلال نجفى از شاگردان مرحوم كاشف الغطاء متوفى 1255 مؤلف ((ابواب الجنان و بشائر الرضوان )) در زيارات و آداب و اعمال سنه و ساير احراز و ادعيه است وى در آخر شرحش به كتاب ارث لمعه دمشقيه گفته است : كتاب ابواب الجنان كتابى است كه روزگار مانند آن را به خود نديده است و گفته است اين كتاب با قلمى نوشته شده است كه با آن كتابها و مجلدات شرح لمعه دمشقيه به نام ((تحفة الخضرويه )) نوشته شده است و آن قلمى است كه حضرت اميرالمؤمنين على عليه السلام آن قلم را در خواب به دست وى داد و پس از بيدارشدن آن را در دست خود يافته است .(360)


396

397
امام رضا (ع ) و خرجى آخوند ملاكتاب و شيخ حسين نجفى

در فوائد الرضويه محدث قمى حكايت كرده از جناب آقا شيخ على كه گفت : در سفرى كه آخوند ملاشيخ مهدى ملاكتاب مشرف شد به مشهد مقدس من در خدمت ايشان متكفل زحمات ايشان و امين مخارج اين سفر بودم چون وارد مشهد مقدس شديم چند روزى گذشت ديدم هيچ پولى باقى نمانده است به مهمانهاى آن مرحوم قضيه را گفتم ، آن بيچاره ها متحير ماندند كه چه خواهد شد من با جناب شيخ مهدى مشرف شديم به حرم و زيارت كرديم و نماز خوانديم ناگاه شخصى آمد نزد شيخ نشست و يك كيسه پول گذاشت در دست شيخ مرحوم شيخ اشاره فرمودند كه شايد اين كيسه پول را اشتباها ميان دستم گذاشتى .

آن مرد گفت : آيا نمى دانى هر امامى مظهر صفتى هستند و حضرت رضا عع متكفل احوال غربا است و اين كيسه از طرف آن حضرت است كه به شما دادم اين را گفت و رفت مرحوم شيخ اشاره به من كرد من كيسه را گرفته رفتم به بازار و غذاى بسيار خوبى تهيه نمودم كه شب مهمانهاى شيخ از ديدن آنها تعجب كردند تا اينكه من قضيه را نقل كردم .

نظيراين حكايت ازشيخ حسين نجفى نقل شده است كه وقتى مشرف شد به زيارت حضرت رضا و خرجيش تمام شد ناگاه از شبكه ضريح مقدس ‍ صدائى شنيد به زبان عربى فصيح گفتند:

((لاتهتم الا علمت ان كل امام مظهر لامر و الامام على بن موسى الرضا ضامن لامور الغرباء)).(361)


398
امام جمعه بهبهانى و نماز خربزه ئى او

عالم جليل آقاى دستغيب شيرازى مى نويسد كه جناب حاج شيخ الاسلام مرحوم فرمود شنيدم ازعالم بزرگوار امام جمعه بهبهانى كه گفت در اوقات تشرف به مكه معظمه روزى به عزم تشرف به مسجد الحرام و خواندن نماز از خانه خارج شدم .


399

در اثناء راه خطرى پيش آمد و خداوند مرا از مرگ نجات داد و با كمال سلامتى از آن خطر رو به مسجد آمدم نزديك در مسجد خربزه زيادى روى زمين ريخته بود و صاحبش مشغول فروش آنها بود قيمت آن را پرسيدم گفت آن قسمت فلان قيمت و قسمت ديگر ارزانتر و فلان قيمت است گفتم پس از مراجعت از مسجد مى خرم و به منزل مى برم پس به مسجدالحرام رفتم و مشغول نماز شدم در حال نماز در اين خيال شدم كه از قسمت ارزانتر بخرم يا قسمت گرانترش و چه مقدار بخرم .

و خلاصه تا آخر نماز در اين خيال بودم و چون از نماز فارغ شده خواستم از مسجد بيرون روم شخصى از در مسجد وارد شد و نزديك من آمد و در گوشم گفت خدائى كه ترا از خطر مرگ امروز نجات بخشيد آيا سزاوار است كه در خانه او نماز خربزه اى بخوانى فورا متوجه عيب خود شده و بر خود لرزيدم خواستم دامنش را بگيرم او را نيافتم .

اين داستان ما را به ياد آيه شريفه مى اندازد كه در وصف مؤمنين فرموده است :

((قد افلح المؤمنون الذينهم فى صلوتهم خاشعون )).

(مؤمنين محققا رستگارند آنان كه در نماز دارى خشوعند) هر چند نداشتن حضور قلب موجب بطلان نماز نمى شود لكن مؤمن بايد كوشش كند تا اقلا مقدارى از نماز را با حضور قلب بجا آورد كه شايسته قبول درگاه الهى باشد.(362)


400
مشاهدات باطن معصيتها

مرحوم ملاعبدالرزاق كاشانى - رضوان الله عليه - مى گويد: لقد شاهدنا من ياءكل الغسلين .ما ديديم كسانى را كه غسلين مى خوردند.

اين حرف خيلى بزرگ است خداى تعالى در قرآن فرموده است آنها كه حرام مى خورند در جهنم طعام آنها غسلين يعنى چرك است .(363)

مرحوم صدرالمتاءلهين نيز مى فرمايد افرادى هم بودند كه مشاهده مى كردند وقتى ديگران دارند حرف مى زنند از دهانشان آتش مى آيد.وقتى كه خاموش شدند مثل اينكه درب تنور را بستند.

معصيت ، فحش ، غيبت ، تهمت ، اهانت اينها همه آتش باطن گناه است .(364)


401
كراماتى چند از آخوند ملافتحعلى سلطان آبادى

يكى ديگر از اوتاد زمان عالم ربانى و ابوذر ثانى مجمع تقوا و ورع و مخزن اخبار و تفسير قرآن صاحب كرامات باهره ...مرحوم آخوند ملافتحعلى سلطان آبادى استاد مرحوم محدث نورى (نور الله مرقده ) مى باشد كه مرحم نورى با عبارات بسيار بلند و بالائى ايشان را ستوده است و كرامات زيادى نقل كرده است كه مرحوم محدث قمى در فوائد الرضويه به دو كرامت از آنها اكتفا كرده :


402

يكى اينكه نوشته است ...مرحوم آخوند ملافتحعلى سلطان آبادى نقل كرد كه وقتى در انگشتشان ماده مشهور در عربستان بطوع و عقربك ظاهر شد و درد آن چنان شدت داشت كه چندين شب و روز خواب را از چشم او ربود.فرمود چون درد شديد شد رفتم به حرم مطهر حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام و موضع درد را به ضريح حضرت ماليدم درد ساكن شد و ماده منفجر شد و ديگر دردى نديدم .


403
براى ملافتحعلى سلطان آبادى شير از غيب رسيد

و نيز آن بزرگوار نقل كرده است : در موقعى كه به مرض مؤمن سودائى مبتلا بوده است براى زيارت مخصوصه به كربلا مشرف شد و به دستور دكتر بنا شد شير ميل كند و تا در شهر بود عمل كرد و چون بسوى نجف حركت كرد و در كاروانسراى بين راه منزل كرد همراهان هر چه جستجو كردند شير فراهم نشد شيخ متحير ماند كه با آن مزاج با نان خشك و مانده چه كار بكند لقمه را برداشت هنوز به دهان نبرده از پهلوى ديوار دستى ظاهر شد با كاسه شيرى و آن را در وسط سفره گذاشت و صاحب دست خود را ظاهر نكرد و هر چه جستجو كردند اثرى نيافتند.(365)


404
سيد محمد سلطان آبادى : براى كله پاچه استخاره مى كنى ؟

و ديگر شيخ مذكور آخوند ملافتحعلى نقل مى كند: در خدمت سيد محمد باقر سلطان آبادى به زيارت حضرت سيدالشهداء عليه السلام مشرف شدم يكروز از اول طلوع صبح خدمت ايشان مشغول دعا و زيارت و نماز بودم تا اينكه ظهر نزديك شد عرض كردم اجازه بدهيد كه من به زيارت حضرت ابوالفضل (ع ) مشرف شوم و از آنجا بروم منزل چيزى بخورم و بعد بخوابم تا رفع كسالت شود فرمودند من هم چنين خيالى دارم ولكن شما هر چه خواستيد ميل كنيد من مرخص شدم و پس از زيارت حضرت عباس ‍ عليه السلام طرف منزل آمدم وقتى به صحن مطهر حضرت سيدالشهداء عليه السلام رسيدم قصد كردم آب كله پاچه بخورم پس ايستادم و استخاره نمودم براى كله و پاچه ميخواستم دانه هاى تسبيح را بشمارم كه يك مرتبه سيد اعلى الله مقامه در پشت سر من رسيدند و به گوش من به زبان عربى فرمودند بر كله و پاچه استخاره مى كنى ؟


405

اين را گفتند و رفتند من متحير ماندم كه آقا هيچوقت نديده بودند كه كله پاچه مى خورم و نه در بازار كله و پاچه بودم كه از قرينه بدانند آخر بدون خوردن كله پاچه فكر كنان به منزل آمدم و در همين فكر نشسته بودم كه سيد مرحوم وارد شدند و خنديدند سپس فرمودند: من دوست ندارم كه شما از اين غذاهاى بازار را بخوريد كه چشمهاى فقرا بر آنها مى افتد و نمى توانند بخورند.

من عرض كردم آقا شما از كجا دانستيد كه من مى خواهم كله پاچه بخورم ؟ فرمود:

((الم تعلم ان المؤمن يكاد يعلم الغيب و ينظر بنور الله )).

يعنى آيا نمى دانى كه نزديك است مؤمن مطلع بر غيب باشد و مى بيند به نور خدا.

جناب شيخ مى گويد: چنان هيبتى از كلامشان بر من عارض شد كه نتوانستم ديگر چيزى بپرسم آن وقت با من صحبتهاى ملاطفه آميز فرمودند تا آن حالت از من برطرف شد سپس غذائى كه براى آقا آورده بودند من هم در آن شركت كردم .(366)


406
كرامتى ديگر از مرحوم سيد محمد سلطان آبادى

مرحوم محدث قمى نوشته است : شيخ ما ثقة الاسلام نورى نورالله مرقده در كتاب دارالسلام از شيخ خود مرحوم حاج ملافتحعلى سلطان آبادى (ره ) نقل كرده است كه فاضل مقدس آخوند ملامحمد صادق عراقى در نهايت سختى و پريشانى بود و به هيچ وجه براى او گشايشى نمى شد تا آنكه شبى در خواب ديد كه دريك وادى خيمه بزرگى با قبه سرپااست پرسيد اين خيمه از كيست ؟ گفتند: از حضرت مهدى قائم عليه السلام است به تعجيل خدمت آن حضرت رسيد و سختى حال خود را به آن حضرت عرض كرد و از آن بزرگوار دعائى براى گشايش كار و رفع غم و اندوه خود خواست آن حضرت او را حواله فرمود به سيدى از اولاد خود و اشاره فرمود به خيمه او برو.


407

آخوند از خدمت آن حضرت بيروه شده رفت به همان خيمه اى كه حضرت به آن اشاره فرمود، ديد سيد سند و عالم رؤيا جناب سيد محمد سلطان آبادى در آن خيمه روى سجاده عبادت و دعا نشسته است و مشغول عبادت و دعا است .آخوند سلام كرد و حكايت حال را براى او نقل كرد پس ‍ سيد براى گشايش امر و وسعت رزق او را دعائى تعليم كرد پس از خواب بيدار شد در حالى كه آن دعا در خاطر او بود قصد كرد خانه سيد را و پيش از اين خواب آخوند از سيد نفرت داشت به جهتى كه آن را نمى گفت چون به خدمت سيد رسيد او را به همان نحو كه در خواب ديده بود مشاهده كرد و ديد در مصلى خود مشغول عبادت و خواندن دعا است ، سلام كرد و سيد جواب سلام داد و تبسمى نمود مثل آنكه از قضيه آگاه است پس آخوند براى گشايش امر خويش دعائى خواست سيد همان دعاهائى را كه در خواب تعليم او نموده بود به او تعليم داد پس آخوند مشغول به آن دعا شد و در اندك زمانى دنيا از هر طرف به او روى آورد و از سختى و بدحالى نجات يافت .

مرحوم حاج ملافتحعلى سيد را مدح بليغى مى كرد و مقدارى هم شاگردى او را نموده بود.

اما آنچه را كه سيد تعليم آخوندنموده بود در خواب و بيدارى آن سه چيز بود: اول آنكه در عقب فجر دست برسينه گذارد و هفتاد مرتبه بگويد(يا فتاح )

دوم مواظبت كند به خواندن اين دعا كه در كافى است : و حضرت رسول صلى الله عليه وآله تعليم فرمود به مردى كه از صحابه بود و مبتلا به ناخوشى و پريشانى و از بركت خواندن آن دعا به اندك زمانى ناخوشى و پريشانى از او برطرف شد و آن دعا اين است :

((لاحول و لا قوة الا بالله توكلت على الحى الذى لايموت والحمد لله الذى لم يتخذ ولدا ولم يكن له ولى من الذل و كبره تكبيرا)).

سوم در عقب نماز صبح بخواند دعائى را كه از شيخ ابن فهد نقل شده است (و اولش بسم الله و صلى الله على محمد و آل محمد و افوض امرى الى الله ) است و اين اوراد را بايد غنيمت شمرد و به خواندن آن مواظبت كرد.(367)


408
شفاى چشم سيد محمد باقر سلطان آبادى بوسيله گوشه مقنعه حضرت زينب (ع )

409

علامه نورى (ره ) در دارالسلام روايت مى كند از سيد محمد باقر سلطان آبادى كه از بزرگان ارباب فضائل و راسخين در علم بود كه فرموده است در بروجرد به چشم درد سختى مبتلا شدم كه از آنجا مرا به سلطان آباد (اراك ) آوردند درد چشمم شدت يافت به قدرى ورم كرد كه ديگر سياهى چشمم ناپديد گشت پدرم همه اطباى شهر را آورد و همه از معالجه عاجز گشتند و من فوق العاده نگران و اندوهناك شدم ، يكى از دوستان گفت : بهتر است براى استشفا به زيارت مشاهد مشرفه بروى و من عازم سفر كربلا هستم چنانچه از تربت پاك كربلا بر چشم بكشى شفا يابى در اين مورد به طبيب ها مراجعه كردم گفتند: با اين حال اگر حركت كنى يك مرتبه كور خواهى شد و به منزل دوم نخواهى رسيد كه از ديده محروم مى شوى ، من با توكل به خدا به همراه رفقا بسوى كربلا حركت كردم و در منزل دوم مرض شدت كرد و چنان چشمم به درد شديد دچار شد كه از فشار درد چشم راست به چشم چپ نيز سرايت كرد همه رفقا مرا ملامت كرده گفتند بهتر است مراجعت كنى و چون موقع سحر شد درد كمى آرام گرفت من به خواب رفتم در عالم خواب حضرت زينب سلام الله عليها را ديدم و بر آن حضرت وارد شدم و گوشه مقنعه او را گرفته بر چشم خود كشيدم و از خواب بيدار شدم ديگر هيچ المى و دردى در چشمم حس نكردم و سفر را به پايان رساندم و آن واقعه را به رفقا گفتم آنها به چشمم نگاه كردند و گفتند هيچ آثارى از بيمارى چشم معلوم نيست .علامه نورى حكايت ديگرى شبيه اين كرامت از مرحوم ملافتحعلى سلطان آبادى نقل مى فرمايد كه خود شاهد و ناظر آن بوده است .(368)


410
شعرى از مؤلف در فضائل حضرت زينب عليهاالسلام

السلام اى زينب والا مقام
السلام اى دختر خير الانام

السلام اى قهرمان كربلا
اى سخن گوى حسين تشنه كام

خطبه خواندى چون على مرتضى
بر دهان خصم افكندى لجام

با اسيرى تو دشمن خوار شد
روزگارش تار شد مانند شام

اين اسيرى نيست اين آزاده گيست
دشمن نادان نمايد فكر خام

با اسيرى تو دين آزاد شد
هم تو بودى حافظ جان امام

عاقبت ظالم ذليل و خوار گشت
شد پشيمان و ترا كرد احترام

سرور آزادگان با دست تو
داد اسرار شهادت را پيام

آن زنى كه كرد توهين بر شما
شد بدوزخ سرنگون از پشت بام

جشن پيروزى گرفت آن بيحيا
ليك لعنت كرد او را خاص و عام

آفرين بر همت مردانه ات
كز ستمكاران گرفتى انتقام

كفر آنها را نمودى برملا
خواب راحت گشت بر آنها حرام

نهضتى كز كربلا آغاز شد
با فداكارى زينب شد تمام

اين شهادت وين اسارت گر نبود
كى گرفتى دين پيغمبر قوام

درس ديندارى ز دخت فاطمه
ياد گيرند اين زنان نيك نام

بايد اندر حفظ ايمان پيروى
كرد از زينب و زان فرخنده مام

تا كه شمشير على شير خدا
در شود با دست مهدى از نيام

از خدا خواهيم توفيق عمل
سرنپيچيم از جهاد و از قيام

سيدى هر چند من نالايقم
تو كريمى رومتاب از اين غلام

برنمى گردد حسينى از درت
تا نگيرد حاجتش را والسلام


411
پايدارى حضرت زينب سلام الله عليها دربرابر دشمن خونخوار

من نه هرگز سر به نزد دشمنم خم ساختم
سربلندم بلكه دشمن را ز پا انداختم


412
ساختم با هر مصيبت سوختم با هر بلا
تا كه من همچون حسينم جان به جانان باختم

ناله و شيون نكردمسجد تا نگردد خصم شاد
آنچه درد و غصه بود اندر دلم انباشتم

دشمنى مى كرد دشمن با على من در عوض
تخم مهر مرتضى در پاى تختش كاشتم

با بيان آتشينم در ميان خاص و عام
پرده مكر و ريا از صورتش برداشتم

اى برادر با تو كردم عهد تا يارت شوم
هستيم را چون تو در راه خدا بگذاشتم

پرچمى را كه بپا كردى تو اندر كربلا
بردم اندر دوش و اندر شام شوم افراشتم

او به من طعنه وليكن من به او آتش زدم
سينه اش را من به شمشير زبان بشكافتم

از مؤلف


413
توسل مرحوم آخوند ملاعلى همدانى به جناب زينب عليهاالسلام و شفاى همسرش

414

حجت الاسلام و المسلمين آقاى شاهرودى واعظ و امام جماعت مسجد امام حسن عسكرى قم فرزند مرحوم آيت الله حاج شيخ عباسعلى شاهرودى گفت در همدان در خدمت آيت الله آخوند ملاعلى همدانى بودم راجع به جلالت و عظمت حضرت زينب سلام الله عليها صحبت شد ايشان فرمودند زمانى همسر من سخت بيمار شد به حدى كه ديگر معالجه و دار و دكتر كمترين فايده نداشت و دكترها دست از معالجه او كشيدند.و من يك شب در زمستان در پاى كرسى با حال فكر و خيال درباره اينكه امشب يا فردا او از دنيا رفت او را در كجا دفن كنيم به قم ببريم چگونه مراسم او را انجام بدهيم بودم كه يك مرتبه به فكرم رسيد كه امشب توسلى به حضرت زينب كبرى عليهاالسلام پيدا كنم ، پس متوجه آن بزرگوار شده با حال انكسار عرائضى خدمت بى بى عالم كرده در ضمن عرض كردم بى بى جان اگر بيمار ما شفا پيدا كند من نذر كردم كه هفت تومان به آقاى سيد حسن بدهم سپس خوابيدم نزديك سفيده صبح از اندرون برايم خبر آوردند و گفتند: خانم عرق كرده و حالش رو به بهبودى است من فكر كردم شايد عرق مرگ است و از طرفى احتمال دادم توسل من به بى بى نتيجه اى داده است گفتم : اگر بيمار شفا يافته باشد حتما سيد حسن نيز با خبر شده به خانه ما خواهد آمد ساعتى از روز نگذشته بود ديدم در مى زنند گفتم : در را باز كنيد اگر سيد حسن بود بگوئيد نزد من بيايد، در را باز كردند ديدم آقاى سيد حسن وارد اطاق شد و نشست و گفت : آقا آن هفت تومان كه براى من نذر كرده ايد بدهيد.

گفتم : چه كسى به شما گفت : كه من هفت تومان براى شما نذر كرده ام ؟گفت : ديشب عمه ام زينب سلام الله عليها را در خواب ديدم كه به من فرمود آخوند چنين نذرى كرده و بيمارش شفا يافته برخيز و برو پولت را بگير.(369)


415
شيخ بها در كوه سرانديب غذاى آسمانى خورد

شيخ بهائى عليه الرحمه در كتاب كشكول خود گفته است : اگر پدرم مرا به ديار عجم نمى آورد هر آينه امروز زاهد اهل زمان بودم ليكن به عجم آمدم و از اغذيه سلاطين و ملوك خوردم پس آن حالت زهد و معنويت برايم حاصل نگشت .

با اين حال كرامات زيادى از آن بزرگوار مشاهده شده است چنانچه گويند در ايام سياحت به كوه سرانديب رسيد و در پشت سنگى نشست به ناگاه ديد شخصى پيدا شد و در جائى نشست و او شيخ را نمى ديد پس ناگاه گفت : غذا حاضر كنيد با اينكه كسى در آن صحرا نبود از هوا سفره اى نازل شد كه غذاهاى متعدد در آن بود پس آن مرد به صداى بلند گفت : اى آن كسى كه از من غائبى بيا نزد من و با من غذا بخور شيخ ديد غير او كسى آنجا نيست پس از جا برخاست و نزدآن مرد رفت و با او غذا خوردند چون سير شدند آن مرد بقيه غذا كه در سفره مانده بود بر زمين ريخت ، شيخ گفت : چرا نعمت خدا را كفران نمودى و بر زمين ريختى ؟

آن مرد گفت : فيض بايد عام باشد و در اين صحرا حيواناتى هستند كه بايد روزى خدا را بخورند پس از آن گفت : بردار كه يك دفعه سفره و آنچه در او بود برچيده شد و به هوا رفت .(370)


416
كرامتى از جد مرحوم شيخ بها

417

در كتاب فوائد الرضويه از مرحوم شيخ بها نقل شده است كه مى فرمود: آباء و اجداد ما در جبل دائما مشغول عمل و عبادت و اهل زهد و تقوا بودند و صاحب مقامات و كرامات بودند آن وقت كرامتى از جدش شيخ شمس الدين نقل مى كند كه :

روزى برف فراوانى آمده بود و در منزل جد ما هيچ غذائى نبود و اطفال از گرسنگى گريه مى كردند و غذا مى خواستند شيخ به همسرش مى گويد: تو كودكان را ساكت كن تا من دست به دعا بردارم شايد خداوند غذائى برساند كه هم كودكان و هم ما بخوريم آن وقت به جاى خلوتى رفته و مشغول دعا مى شود.جده ما نيز براى اينكه بچه ها راسرگرم كند تنور را آتش مى كند و به بچه ها مى گويد ساكت شويد تا برايتان نان بپزم آن وقت از آن برفها جمع كرده گلوله كرده بصورت نان مى زند به ديوار تنور كه با اين بهانه بچه ها ساكت شوند، پس از مدت كمى كه جد ما مشغول دعا بود جده ما مى بيند ديواره تنور پر از گرده هاى نان شده است پس آنها را بيرون مى آورد جد ما چون اين را مى بيند شكر خدا را مى كند.مرحوم شيخ به پس از ذكر اين داستان مى گويد: ما در جبل عامل چنين بوديم ولى آمديم عجم و آب و نان اينجا را خورديم سلب توفيق شديم .(371)


418
از تسبيح شيخ بها آب مى ريخت

يك روز شيخ بها عليه الرحمه در حضور فقيه اديب علامه سيد ماجد حسينى عريضى نشسته بود كسى از آن سيد بزرگوار مسئله اى پرسيد و سيد جوابش را شرح داد كه شيخ را از آن جواب خوش آمد، پس شيخ تسبيح تربتى كه در دست داشت وردى بر آن خواند كه آب از آن جارى شد از سيد پرسيد: با اين آب وضو جايز است يا نه ؟

سيد گفت : جايز نيست به علت اينكه اين آب خيالى است نه آب حقيقى كه از آسمان نازل شده باشد يا از زمين جوشيده باشد و شيخ جواب او را پسنديد.(372)


419
علامه ميرجهانى و شفاى بيمارى به دست غيبى امامزاده ابراهيم

420

علامه ميرجهانى قضايا و داستانهاى جالب و آموزنده اى دارند كه ما يكى از آنها را مى نگاريم : معظم له مبتلا به كسالت نقرس و سياتيك - عرق النساء - شدند و چندين سال دراصفهان و تهران و خراسان معالجه قديمى و جديد نموده ابدا بهبودى حاصل نشد.

تا اينكه فرمود: بعضى از دوستان آمدند مرا به شيروان برده و در مراجعت در قوچان توقف كردند و روزى به زيارت امام زاده اى كه در خارج شهر قوچان فعلى و معروف به امامزاده ابراهيم است رفته و چون هواى لطيف و منظره جالبى داشت رفقا گفتند: نهار را در اينجا بمانيم ، گفتم : عيبى ندارد پس آنها مشغول تهيه غذا شدند من گفتم : براى تطهير به رودخانه مى روم .

گفتند: راه قدرى دور است و براى درد پاى شما مشكل است . گفتم : آرام آرام مى روم و رفتم تا به رودخانه رسيدم و تجديد وضو نمودم و در كنار رودخانه نشستم ونگاه به مناظر طبيعى مى كردم كه ديدم شخصى كه كلاه نمدى و لباس چوپانى دربرداشت آمد و سلام كرد و گفت : آقاى ميرجهانى شما با اينكه اهل دعا و دواهستى هنوز پاى خود را معالجه نكرده اى ؟

گفتم : تاكنون كه نشده ، گفت : آيا دوست دارى من درد پايت را علاج كنم ؟گفتم : البته .پس آمد در كنار من نشست و از جيب خود چاقوئى درآورد و اسم مادرم را پرسيد (يا برد) و سر چاقو را بر موضع درد گذارد و به پائين كشيد تا به پشت پا آورد و فشارى داد كه بسيار متاءلم شده آخ گفتم پس چاقو را برداشت و گفت : برخيز خوب شدى ، خواستم مانند هميشه با كمك عصا برخيزم عصا را از دست من گرفت و به آن طرف رودخانه انداخت پس ‍ ديدم پايم سالم است برخاستم ايستادم و ديگر ابدا پايم درد نداشت به او گفتم : شما كجا هستيد؟ گفت : من در همين قلعه ها هستم و دست خود را به اطراف گردانيد.گفتم : پس من در كجا خدمت شما برسم ؟فرمود: تو آدرس ‍ مرا نخواهى دانست ولى من منزل شما را مى دانم كجاست و آدرس مرا گفت و فرمود هر وقت مقتضى باشدخودم نزد تو خواهم آمد و رفت ، در همين موقع رفقا رسيدند و گفتند: آقا عصا كو؟ من گفتم آقا را دريابيد پس ‍ هرچه گشتند او را نديدند.(373)


421

و اين دستور از آقاى ميرجهانى است كه فرموده است در عالم رؤيا به من گفته اند كه جهت حفظ و نگهدارى و برطرف شدن ناراحتيها و نگرانيها بگوئيد ((يا مالك و يا عزيز و يا غالب )) به تعداد حروفشان يعنى اولى را صد و دو مرتبه ، دومى را صد و پنج مرتبه و آخرى را هزار و چهل چهار مرتبه .(374)


422
كراماتى از مرحوم حكيم سبزوارى

از حكيم سبزوارى (مرحوم ملاهادى اعلى الله مقامه ) كرامات چندى نقل و مشاهده شده است منجمله جناب مولانا (محمدرضا) روايت كند كه وقتى درحضرتش حاضر بودم جناب (مولا محمد) نجل جليل او وارد شد و در خدمت والد ماجد شرح حال دد و با هزاران نياز رازى آغاز نهاد و از تاءخير وصول خود به مقامات قرب و مراتب شهود بسى ملالت وشكايت نمود.

كاى آفتاب خوبان مسوزان اندرونم
يك ساعتم بگنجان در سايه عنايت

هرچند الحاح و مبالغه كرد حكيم سبزوارى جوابى نداد.(مولانا محمد) افسرده خاطر بيرون رفت پس از ساعتى مراجعت كرد، چون چشم فيلسوف صافى نهاد اين دفعه بدو افتاد گفت : اى فرزند ترا با اين حالات ادراك آن مراتب و مقامات چگونه دست خواهد داد.با هيزم كش بيچاره چرا چنين كردى و دشنام دادى ؟

اثرانفعال از جبهه (مولانا محمد) آشكار شد من گمان كردم آن حكايت را سابقه اى است مابين آن دو بزرگوار پس از انقضاى مجلس استفسار نمودم معلوم شد سابقه اى نبوده بلكه همان وقتى كه مولانا محمد رفت و بازآمد در كوچه الاغ هيزم كش او را بر ديوار فشار داده و او بى اختيار به هيزم كش ‍ ناسزا گفته است و اين كيفيت را فيلسوف به صفاى ضمير دريافته است .(375)


423
كرامتى ديگر از حكيم سبزوارى

و نيز گويند: آن بزرگوار را دخترى بود فلج و زمين گير يك سال پس از فوت پدرش او را در خواب ديده و در خدمت آن جناب از ناتوانى و زمين گيرى خود بسى زارى و شكوه كرد.پدر بزرگوارش فرمود: چون برخيزى اثرى از علت در تو نخواهد بود بدين بشارت از خواب بيدار شد و خويشتن را صحيح و سالم ديد.اكثر مردم سبزوار كه از حالت مرض آن ضعيفه عفيفه مطلع بودند بيشتر او را معتقد و جان نثار گشتند.

و بر مزارش كه در خارج شهر سبزوار است آثارى برافراشتند كه اكنون زيارتگاه اهالى آن ديار است .(376)


424
مقامات و كراماتى از مرحوم سيد نجم الحسن رضوى قمى

425

السيد نجم الحسن الرضوى قمى ابن سيد اكبر كه نسبش با بيست و پنج واسطه به موسى مبرقع فرزند حضرات امام محمد تقى مى رسد عالمى است جليل القدر و صاحب مقامات و كرامات چنانچه مؤلف كتاب نجوم السماء نوشته است : مشتى نمونه اى از خروار حكايتى است كه جناب شيخ حيدر حسين صاحب كه از اهل زهد و تقوا و اهل ذكر و اوراد و بلكه ازعباد بوده در سنه 1324 هزار و سيصد و بيست و چهار براى زيارت عتبات عاليات رفته بود و چون مراجعت كرد به جناب سيد نجم بيشتر از ايام سابق اظهارارادت و اخلاص مى كرد و چون علتش را پرسيدند گفت : در اين سفر آنچه بر من واضح شده اخلاص و ارادت مرا نسبت به ايشان چندين برابر كرده است اولا سركار سيد محمد كاظم طباطبائى مجتهد نجف اشرف دام بقائه به من فرمودند كه هرگاه در هند حاجت به مسائل شرعيه داشته باشى به آقا سيد نجم رجوع كن ثانيا هرگاه در حرم حضرت سيدالشهداء روحى له الفداء حاضر بودم ديده ام كه سيد دست خود را بر ضريح حضرت گذاشته و كتابى به دست گرفته ايستاده اند، اول خيال كردم كه اشتباه مى كنم زيرا ايشان را در لكهنو گذاشته بودم به رفيقى كه همراه من بود گفتم : شما آقا را مى شناسيد؟ گفت : آقا سيد نجم است پس من از ميان مردم با زحمت خودم را نزديك ضريح كشيدم چون به آن مقام رسيدم ديگر ايشان را نديدم . اينها همه در بيدارى بود نه در خواب ، بعد از آن يك مرتبه ديگر در طواف ضريح ديدم و يك مرتبه ديگر در نجف اشرف بر دروازه حرم حضرت اميرالمؤمنين مشاهده كردم ولى ازهر كسى تحقيق كردم گفتند ايشان به اين صفحات تشريف نياورده اند.

به ملاحظه اين واقعيات اخلاص من مضاعف شده است چون سيد اين داستان را شنيد بى اختيار گريست .

و مؤ يد اين مطلب گواهى فاضل فيلسوف آقا محمد يوسف حائرى مشهور به آقا نورالدين عراقى است كه فرموده اند: من ايشان را مكرر در حرم مقدس ‍ در يك گوشه نشسته مشغول ذكر ديده ام ولى ايشان را نمى شناختم حالا كه به هندوستان آمده و ايشان را ديدم فهميدم كه همان شخصى كه در حرم مى ديدم ايشان بودند و هيچ اشتباه در اين باره ندارم بارك الله فى عمره الشريف .

وفات آن بزرگوار در هفدهم صفر 1360 در دارالعلم لكهنو واقع شد.(377)


426
ماهى آزاد براى افطار ازمنقار پرنده ماهيخوار

مرحوم سيد على بن هادى حسينى مشهور به پير سيد على از شاگردان مرحوم ملاعلى نورى و كلباسى و صاحب جواهر در حدود 1267 پس از رسيدن به درجه اجتهاد به رامسر بازگشت و مورد احترام اهالى قرار گرفت .

نامبرده بالغ بر چهل سال روزه دار بود و پيوسته در تهذيب نفس و مراقبت مى گذرانيد.چنانچه مؤلف كتاب نظرة الناظرين كه معاصر و معاشر با او بوده اين مطلب را متذكر گرديده .

نامبرده داراى كراماتى بوده چنانچه نوه اش سيد حسن ميرمشتاقى از قول مادرش نقل نمود: در رامسر هوا خيلى گرم بود و مرحوم پيرسيد على روزه دار بود در كنار چشمه در مقابل خانه اش مشغول وضو گرفتن بود به من گفت : امروز ماهى آزاد براى افطار مناسب است .

هنوز صحبتش تمام نشده بود كه پرنده اى ماهى خوار بالاى سرمان پيدا شد و ماهى آزاد بزرگى از منقارش در مقابل ما به زمين افتاد در حالى كه هنوز زنده بود.(378)

مرحوم پيرسيد على قرآنى به خط خود نوشته كه اكنون در نزد ورثه اش ‍ موجود است .آن مرحوم در سال 1300 ه‍ ق در رامسر وفات يافت .


427
با خواندن دعائى مسير سيل را تغيير و مردم را نجات داد

ميرزا سيد محمد امام جمعه قائنى فقيه اصولى ، واعظ سياستمدار و استاد مسلم علوم اسلامى از علماى سده سيزدهم است .


428

داستانهائى از دعاهاى مؤ ثر وى در مواقع مختلف هنوز هم در افواه مردم موجود است و او را شخص مستجاب الدعوه مى دانند در اين زمينه نقل گرديده : در زمان حيات ميرزا سيد محمد، محله قلعه كه از محلات قديمى شهر قائن است مورد هجوم سيل واقع و در معرض تلف قرار مى گيرد وقتى به او خبر مى دهند به كنار رودخانه مى آيد و با خواندن دعاتى مسيل سيل را تغيير داده مردم را ازخطر حتمى مى رهاند.(379)


429
به امر آيت الله كوهستانى تب حاج شيخ عبدالكريم قطع شد

آقاى شيخ عبدالله محمدى مازندرانى نقل كرد از آقاى حاج شيخ عبدالكريم صادقى كه فعلا قاضى دادگاه است در تهران گفت من در كوهستان مدرسه مرحوم آيت الله كوهستانى درس مى خواندم چند روزى مريض شده و به تب شديدى مبتلا شدم به آيت الله كوهستانى عرض كردم اجازه بدهيد چند روزى به محل خودبرگردم پس از معالجه و بهبودى برگردم .

فرمود: اگر برويد از درس عقب مى مانيد عرض كردم با اين حال و تب شديد هم نمى توانم درس بخوانم آقا فرمود: (اى تب چه مى خواهى از شيخ ، خارج شو، خار شو از بدن او) به محض گفتن اين كلام همان ساعت تب از بدنم برطرف شد و شفا يافتم .(380)


430
داستان سيد علم الهدى و نقل او يكى از كرامات سيد كشميرى را

سيد علم الهدى بن سيد شمس الدين كابلى معروف به سيد علم عالم فاضل و متقى معروف در سنه 1288 در كابل متولد شد و در كودكى چشمهايش نابينا شد ولى در عوض آن خداوند كريم به او بصيرت و هوش ‍ عجيب و حافظه قوى خارج از حد توصيف روزى فرمود، به همراه بعضى از خويشان خود به عتبات آمد و در سامراء به خدمت ميرزاى شيرازى رسيد در حالى كه دوازده ساله بود شروع به تحصيل علم كرد اساتيد او درس را براى او املاميكردند و او همه را حفظ مى كرد درسنه 1314 همراه مهاجرين به نجف بازگشت و ملازم علامه محدث نورى و جمال السالكين سيد مرتضى كشميرى شد و بوسيله اين دو عالم بزرگوار در سامراء با دختر يكى از تجار سرمايه دار ازدواج كرد همسرش زن بسيار صالحه و عفيفه بود و با زندگى مختصر او قناعت مى كرد و همه آن تجملات زندگى و رفاه و تشريفات خانه پدر را فراموش كرده و صرفنظر نمود و در خلال اين مدتى كه ملازم خدمت سيد كشميرى بود به بسيارى از حالات و كرامات او آگاهى يافت و براى ديگران بازگو مى كرد.


431

(مرحوم شيخ آقا بزرگ گويد:) از آن حوادث كه براى من نقل كرد اين بود كه گفت : در اوائل تزويج من سيد كشميرى روزى مشتى پول خرد به من داد به گمان من به مقدار مخارج يك روز بيشتر نبودمن آن پولها را به ميان كيسه ام ريخته رفتم بازار و لوازم خانه را خريده آمدم و باقيمانده را دركيسه زيرمصلاى خود گذاشتم ، روز دوم نيز مقدارى از كيسه پول برداشته رفتم بازار و هر چه مى خواستم خريدم و باقى مانده را زير مصلا گذاشتم و همچنين هر روز از آن كيسه پول برمى داشتم و خرج مى كردم و اين كار تا بيست و چهار روز ادامه داشت در روز آخر زنم پرسيد مدتى است برخلاف عادت هميشگى بيشتر خرج مى كنى ؟ از كجا اين پولها را به دست آورده اى ؟من قضيه را براى همسرم گفتم روز بعد كه آمدم كيسه را بردارم ديدم اصلا از كيسه خبرى نيست و چون سيد كشميرى را ملاقات كردم در آغاز سخن فرمود: اى سيد علم خوب است انسان بعضى اوصاف حسنه را از بعضى حيوانات كسب كند مثلا مرغ وقتى كه تخم مى كند با اينكه آن تخم ارزش كمى دارد ولى آن حيوان نظر تنگ به خاطر آن به قدرى فرياد مى كشد كه نه تنها صاحب خانه بلكه همسايه هاى اطراف را هم خبردار مى كند ولى برعكس او صدف كه حيوان دريائى است كه درايام بارندگى بر روى دريا ظاهر شود و از قطرات باران اخذ مى كند سپس به قعر دريا مى رود و در ته دريا داخل گل و لاى شود كه غواصها نمى توانند او را به دست بياورند و به خاطر به دست آوردن آن لؤ لؤ اى كه در جوف او قرار گرفته زحمتها مى كشند تا آن را به دست آورده و مى شكنند تا آن راپيدا مى كنند.

من از شنيدن اين مطلب فهميدم كه سيد نظرش با من است كه من سر او را فاش كردم .

پس از وفات سيد كشميرى سيد علم به سلطان آباد (اراك ) مهاجرت كرد و از سوى حاج شيخ عبدالكريم حائرى وكالت گرفته در (ملاير) به انجام وظايف دينيه مشغول شد و در بين مردم معزز و محترم بود تا اينكه در اوائل محرم 1368 ه‍ وفات يافت و در قم دفن شد.(381)


432
مكاشفه جالبى براى محقق داماد در حال ذكر اسم مبارك (يا غنى )

عارف كامل سيد احمد فهرى فرموده است : بنا بر نقل يكى از دانشمندان معاصر از كتاب سلافة العصر تاءليف علامه سيد على صدرالدين مدنى صاحب رياض السالكين در شرح صحيفه سيد الساجدين عليه السلام كه سيد محقق داماد رضى الله عنه را مكتوبى است به نام ((الرسالة الخلعية )) و صورت آن چنين است :


433

بسم الله الرحمن الرحيم همه ثنا مخصوص پروردگار جهانيان است و درود او بر سيد ما محمد و خاندان پاكش باد: در يكى از روزهاى ماه جارى (روز جمعه 16 شعبان سال يكهزار و بيست و سه هجرى ) در خلوتى نشسته و مشغول ذكر پروردگارم بودم در خلال آنكه نام مبارك (الغنى ) راكه ذكرو ورد خود قرار داده و (ياغنى و يا مغنى ) را با تشديد تكرار مى نمودم و به جز فرو رفتن در حرم سر الهى و نابود شدن درشعاع نور او از همه چيز غافل بودم كه به ناگاه جاذبه قدسى به سرعت هر چه بيشتر مرا در ربود و از آشيانه بدن بيرون كشيد، پس حلقه هاى نور حواس را گسيخته و گره هاى دام طبيعت را بازنمودم و با بال روح در وسط ملكوت حقيقت شروع به پرواز كردم و خود را اين چنين يافتم كه جامه تن را از قالب روح بيرون كشيده و از جايگاهش ‍ به دور انداخته و دل را صفا و جلا داده جسدم را به كنارى گذاشته و كشور زمان را در هم پيچيده و به عالم دهر قدم گذاشتم و آنجا ديدم كه مغزهاى متفكر مجموعه اى نظامات امت ها از ابداعات و تكوينيات و الهيات و طبيعيات و قدسيات و هيولائيات و دهريات و زمانيات و همه اقوام كفر و ايمان و قبايل جاهليت و اسلام از مردان و زنان گذشته و موجود و آينده و جانشينان در ازل و ابد همگى يكجا در مصر وجود گرد آمده اند و همه آحاد مجامع امكان ريز و درشتش ، كوچك و بزرگش ، اثباتى و ابدائيش در حال و آينده اش همه و همه گروه گروه جذب آن عالم گرديده و ماهيات همه آنها رو به درگاه خداى سبحان نموده و ناخودآگاه چشم به آستان او دوخته اند وهمه آنان با زبان فقر شديد و لسان هويت هلاكت زا ناله بيچارگى و فرياد دعا و تضرع سر داده بودند و او را ياد مى كردند و دعا مى نمودند كه به فريادشان برسد و ناخودآگاه (يا غنى و يا مغنى ) مى گفتند.

چيزى نمانده بود كه در آن ناله هاى عقلى و فريادهاى غيبى از خود بى خود شوم و ازشدت حيرت و دهشت جوهر ذات عاقله خود را فراموش كنم و از ديدگاه نفس مجردم غايب گردم و از زمين پهناور هستى هجرت نموده و ازناحيه قطر وجود يكباره بيرون روم كه ناگاه آن حالت خلسه روحى باكمال انسى كه به او داشتم مرا وداع گفت وهمان رباينده در حالى كه كمال اشتياق به آن را داشتم و ازفراقش متاءسف بودم مرا درربود و دوباره به درياى خروشان زمين و جايگاه دروغين و فريب آباد طبيعت بازگشتم ...

رساله ياد شده به همين جا پايان يافت .(382)

مؤلف به ترجمه آن رساله اكتفا كرد و اصل متن عربى رساله را مرحوم فهرى در ترجمه رساله لقاء الله ذكر كرده به آنجا رجوع شود.


434
دو كرامت از سيد اخوى و وجه اخوى بودن او

سيد جليل و عالم عامل صاحب كرامات باهره حاج سيد حسن اخوى كه با 26 واسطه نسبش به موسى مبرقع فرزند امام جواد عليه السلام مى رسد از علماء اعلام و فقهاى عظام تهران بوده و خاندان جليل و اصيل اخوى به ايشان منتهى مى شوند در آخر كتاب فروع كافى طبع اول تهران مذكور است كه مرحوم سيد حسن تقوى از روزگار جوانى به كرامت نفس و مناعت طبع موصوف بوده و در كمال عسرت و قناعت امرار معاش مى نمود و به كسى هرگز اظهار حاجت نمى كرد و گاهى از راه جمع آورى ماءكولات اعراض ‍ شده مردم سد جوع مى كرد.

يك روز بدين منظور از شهر بيرون رفته و دربيابانهاى دولت آباد مشغول جمع كردن خوشه هاى گندم بوده كه جماعتى از تركمان ها ريخته و او را به اسيرى مى برند و در محل خود مانند اسيران ديگر به كند و زنجير مى بندند تا در موقعى او را شهيد كنند و او در آن حالت به عبادت خدا و استغاثه و توسل به اجداد كرام خود مشغول مى شود.


435

در آن هنگام پسر بزرگ رئيس تراكمه مبتلا به كسالت سختى شده و به بستر مرگ مى افتد، رئيس بسيار ناراحت و مضطرب مى شود شبى در عالم خواب پيامبر گرامى اسلام را ملاقات مى كند كه به او مى فرمايد اگر شفاى پسرت را مى خواهى بايد سيد حسن نامى كه از فرزندان من در ميان اسيران است آزاد نمائى و از او بخواهى دعا كند تا فرزند تو شفا يابد، پس از خواب بيدار شده فورا مى رود و در ميان اسيران آن سيد بزرگوار را آزاد مى كند و التماس مى كند كه درباره فرزندش دعا بكند پس بيمار از بستر برخاسته و صحيح و سالم مى نشيند چون از او مى پرسند كه چگونه شفا يافتى ؟مى گويد ملك الموت مرا قبض روح كرده روح را مى برد كه شنيدم كسى مى گويد او را برگردانيد سيد درباره او شفاعت كرد پس مرا برگردانيدند به او مى گويند اگر سيد را ببينى مى شناسى ؟گويد آرى چون سيد را نشان او مى دهند مى گويد همين سيد بوده است .

پس تركمانها به سر سيد مى ريزند و دست و پاى او را مى بوسند و التماس ‍ مى كنند كه در نزد آنها بماند مى گويند وسائل زندگيت را فراهم كرده و از جان و دل خدمتت مى كنيم قبول نمى كند و مى گويد آزادم كنيد به تهران برگردم پس او را با احترام تمام به تهران مى رسانند.


436
كرامت دوم شفاى شاهزاده

نظير همين كسالت براى يكى از عموزاده گان شاه قاجار سلطان محمد پدر ناصرالدين شاه پيش آمد مى كند پس محمد شاه از سيد استدعا مى كند كه براى او دعا كند سيد دعا مى كند و شاهزاده مذكور شفا مى يابد.از اين جهت شاه بى نهايت به سيد علاقه مند شده و با او عقد اخوت و برادرى بسته و لقب (اخوى ) به او مى دهد و سيد از آن روز كارش گرفته و معزز و محترم مى شود تا در سال 1260 قمرى از دنيا مى رود.(383)


437
مكاشفه علامه بزرگوار حاج ميرزا مهدى آشتيانى

در كتاب آثار الحجة مكاشفه علامه بزرگوار حكيم اسلامى فيلسوف بزرگ مرحومسجد حاج ميرزا مهدى آشتيانى ) را نقل كرده است كه ايشان خودش ‍ فرموده است كه : من مبتلا به مرض يرقان بودم وقتى به زيارت مشهد رضا عليه السلام مشرف شدم ازعلى بن موسى الرضا عليه السلام سه حاجت خواستم يكى اينكه اين مرضم خوب شود حاجت دومم كه حاجت مخصوصى بود ذكر نمى كنم حاجت سومم نجات ايران از فتنه كمونيست بود موقع فتنه توده ايها و گرفتن شمال ايران بود كه همان فتنه پيشه ورى باشد كه درسى سال قبل واقع شد ايران در خطر بزرگى قرار گرفته بود.


438

ايشان مى فرمايد: خيلى ناراحت بودم حركت كردم براى مشهد مقدس در اثناء راه حالم بهم خورد بيهوش شدم همراهانم هم ازسفر بازماندند در آن حال اغماء، مكاشفه اى به من دست داد يك وقت ديدم از آسمان متصل نور به زمين مى آيد متوجه شدم كه صحراى عرفاتست ديدم نورهائى كه مى آيد در يك قسمت است كه همه خلق هم متوجه آن قسمت هستند آن قسمت رانگاه كردم ديدم چهارده خيمه نورانى است كه نور از آسمان به اين چهارده خيمه متصل دراياب و ذهاب مى باشد.

پرسيدم چه خبر است گفتند اين چهارده خيمه آنكه از همه بزرگتر است خاتم انبياء محمدمصطفى (ص ) تا آخرى آنها مهدى آل محمد امام ثانى عشر صلوات الله عليهم اجمعين است .دويدم خودم را رساندم به رسول الله مقابل رسول خدا ادب كردم سلام كردم گفتم يا رسول الله سه حاجت دارم رسول خدا فرمود كه چون تودر راه زيارت فرزندم حضرت رضا (ع ) هستى مى خواهى بروى سر قبر حضرت رضا (ع ) اين حاجت هايت را هم از آقا بگير از خيمه بيرون آمدم رفتم خيمه امام هشتم و اذن گرفتم وارد شدم سلام كردم خيلى به من راءفت و مهربانى كرد، گفتم يا مولا سه حاجت دارم آمده ام سرقبر شما براى اين سه حاجت .

يكى يكى سه حاجتم راگفتم اول خوب شدنم ، دوم آن حاجت مخصوص ، سوم رفع شر توده ايها از ايران .

امام فرمود اما حاجت اولت موضوع بيمارى يرقان صلاح تو اينست تو بايد تا آخر عمر بيمار باشى ، قبول كردم (گاه مى شود خدا براى مؤمن مقامى تدارك كرده كه به آن مقام نمى رسد مگر به يك نوع گرفتارى در دنيا). حاجت دوم را فرمود رواست و اماحاجت سوم كه شاهد مااست به پيشه ورى و توده ايها وفسادها كه هست فرمود راحت باش به اين زودى تمامشان را رد مى كنيم .رفع شر تمامشان خواهد شد و اين جمله را هم فرمود كه تمام عرايضم مقدمه اين جمله بود فرمود شما ايرانيان مادامى كه با قبور ما اهل بيت سر و كار و پناهندگى داريدو به مجالس مصيبت ما علاقه منديد از هر شرى در امانيد.واقعا همين است .

خواستم بگويم كه هرچه بروز ارادتى كه داديد اينها فراموش شدنى نيست .(384)


439
تشرف مرحوم سيد عبدالكريم محمودى

حضرت حجت الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ مهدى معزى فرمودند مرحوم حاج شيخ مرتضى زاهد كه از پاكان علماء تهران بود فرمود:

مرحوم عبدالكريم محمودى شبهاى جمعه به خدمت حضرت ولى عصر مى رسيد.


440

او مى گفت : شب جمعه اى در صحن مطهر حضرت عبدالعظيم در (شهر رى ) خدمت حضرت بقية الله ارواحنا فدا رسيدم به من فرمودند: سيد كريم بيا با هم به زيارت جدم على بن موسى الرضا عليه السلام برويم .

گفتم : در خدمتم .چند قدمى در خدمت آن حضرت برداشتم ديدم در صحن حضرت رضا عليه السلام رسيده ام ، من با آن حضرت زيارت كردم و باز به همان نحو برگشتيم و به تهران آمديم .

باز حضرت ولى عصر عليه السلام فرمودند بيا باهم به زيارت حاج سيد على نصر برويم (اين قبر در صحن امام زاده عبدالله است ) وقتى درخدمتش به آنجا رفتيم ديدم روح آن مرحوم كنار قبرش ايستاده و اظهار ارادت به آن حضرت مى كند.بعد سيد على به من گفت سيد كريم به حاج شيخ مرتضى زاهد سلام مرا برسان و بگو چرا حق رفاقت و دوستى را رعايت نمى كنى وبه ديدن ما نمى آيى و ما را فراموش ‍ كرده اى ؟(385)


441
تشرف مرحوم آيت الله ميرزا مهدى اصفهانى

مرحوم آيت الله ميرزامهدى اصفهانى مى فرمود: در ايام تحصيل كه در نجف اشرف بودم در علم اخلاق و تزكيه نفس وسير و سلوك از محضر آقاى سيد احمد كربلائى كه يكى از عرفاء بلندپايه بود استفاده مى كردم تا آنكه دررشد وكمالات معنوى و تزكيه نفس ازنظر ايشان به حد كمال و به اصطلاح به مقام قطبيت و فناء فى الله رسيدم .

او به من درجه و سمت دستگيرى از ديگران را داد و مرا استاد درفلسفه اشراق دانست او مرا عارف كامل و قطب وفانى فى الله مى دانست ولى من كه خودم رانمى توانستم فريب دهم وهنوز ازمعارف حقه چيزى نمى دانستم دلم آرام نگرفته بود و خود را در كمالات ناقص مى دانستم تا آنكه به فكرم رسيد كه شبهاى چهارشنبه به مسجد سهله بروم و متوسل به حضرت بقية الله ارواحنا فداه بشوم شايد آن آقائى كه خداى تعالى او را براى ما غوث و پناهگاه خلق كرده توجهى به من بفرمايد و صراط مستقيم را به من نشان بدهد.لذا به مسجد سهله رفتم و از جميع علومى كه :

سر به سر قيل است و قال
نه از آن كيفيتى حاصل نه حال


442

و از افكار عرفانى متصوفه و ازبافته هاى فلاسفه خود راخالى كردم و صد در صد با كمال اخلاص و توبه به مقام مقدس آن حضرت خود را در اختيار گذاشتم كه ناگهان جمال پرنور حضرت بقية الله ارواحنا فداه ظاهر شد و به من اظهار لطف زيادى فرمود و براى آنكه ميزانى در دست داشته باشم و هميشه با آن ميزان حركت كنم اين جمله را به من فرمودند:

((طلب المعارف من غير طريقنا اهل البيت مساو لانكارنا))

يعنى جستجوى معارف و شناخت حقايق از غير خط ما اهل بيت طهارت مساوى است با انكار ما.

وقتى مرحوم ميرزاى اصفهانى اين جمله را از حضرت مى شنود متوجه مى گردد كه بايد معارف حقه را تنها و تنها از مضامين آيات قرآن و روايات اهل بيت عصمت و طهارت استفاده كند و لذا به مشهد مقدس مشرف مى گردد و معارف قرآن و اهل بيت را به پاك طينتان از اهل علم تعليم مى دهد و شاگردانى كه همه اهل معنى و تشرف و تزكيه نفس و در صراط مستقيم معارف حقه هستند به جامعه روحانيت تحويل مى دهد.(386)


443
شعرى از مؤلف در دعوت به مسجد جمكران به زيارت حضرت مهدى (ع )

به گرد كوه و در صحراى مهدى
بگردم تا بيابم جاى مهدى

به دل دارم اميد ديدن آن
قد رعنا رخ زيباى مهدى

سراغش را گرفتم عارفى گفت
اگر دارى به سر سوداى مهدى

جهان جسم است و او جان جهان است
همه عالم بود ماءواى مهدى

اگر خواهى بگيرى آبروئى
ز عطر روى روح افزاى مهدى

بيا تا جمكران قم كه خورده
به خاك مسجدش چون پاى مهدى

خصوصا در شب هر چارشنبه

بسوى وادى سيناى مهدى

بيايند عاشقانش تا بسايند
سر اندر خاك جان بخشاى مهدى

كه تا نوشند آب زندگانى
چو خضر اندر لب درياى مهدى

خدا را بندگى كن تا كه گردد
دلت آئينه سيماى مهدى

بگو صد مرتبه اياك نعبد
بخوان با صد زبان آواى مهدى

قبول آنگه شود اعمال بنده
كه باشد لايق امضاى مهدى

در اين مسجد رسيدند عارفانى
به مقصود از عنايتهاى مهدى

بگيرد نعمت الله حسينى
مدد از خالق يكتاى مهدى


444
سيد عزيز الله دعانويس از كربلا تا مكه را در هفت روز رسيده است

445

سيد عزيز الله بن سيد نصرالله خراسانى تهرانى دعانويس از شاگردان علامه مولى هادى تهرانى عالم عامل و با ورع و تقوا و مواظب بر زيارات مخصوصه و نمازهاى مندوبه و ملازم ساير مستحبات بود وقتى كه به زيارت مشاهد مقدسه مشرف مى شد زياد طول مى داد.

از حوادث غريبه اى كه در ايام تحصيل در نجف اشرف براى او اتفاق افتاد اين بود كه وقتى به زيارت امام حسين عليه السلام در كربلا مشرف شد خود را به ضريح حضرت چسبانيده از خداوند متعال مسئلت كرد كه حج و زيارت كعبه مكرمه را به او روزى فرمايد و در اين خصوص زياد الحاح و التماس كرد و خدا را به پيامبر و ائمه معصومين عليهم السلام قسم داد كه اين دعا را مستجاب فرمايد پس از آن درميان حرم بود مردى نزد او آمده گفت : دوست دارم با تو دو نفرى پياده به حج رويم او هم قبول كرد و قرار گذاشتند در روز معين درمكان معينى هر دو حاضر شوند و با توشه مختصرى حركت كنند، طبق وعده از كربلا حركت كردند مقدارى كه راه رفتند بر سر چشمه اى رسيدند آن شخص سمت قبله را براى سيد نشان داده و گفت در همين جا باش تا من برگردم اين را گفت و رفت و تا عصر آن روز برگشت ، دوباره حركت كردند مقدارى راه رفتند بر سر چشمه ديگرى رسيدند آن شخص آنجا نيز خطى كشيد و سمت قبله را به سيد نشان داد و گفت : در همين مكان تا صبح باش تا من برگردم اين را گفت و رفت و صبح طبق وعده بازگشت و دوباره پس از مقدارى پيمودن راه بر سر چشمه اى رسيدند به همين طريق تا هفت روز گذشت و در اين هفت روز به هيچ قريه و آبادى نرسيدند و هميشه بر سر چشمه اى رسيده سيد را در آن محل مستقر كرده خود مى رفت در سر موعد برمى گشت و با هم حركت مى كردند و در روز هفتم آثار و نشانه هاى خانه ها و آبادى پيدا شد آن شخص به سيد گفت : حال خودت تنها برو آن وقت از سيد خداحافظى كرده رفت .


446

پس سيد رفت وقتى رسيد ناگهان خود را در مكه مكرمه ديد و ديگر رفيقش ‍ راپيدا نكرد و پس از مدتى طولانى حجاج آمدند و در ميان آنها از اهالى تهران كه او را ديدند وتعجب كردند وازجمله آنان پسرعموى سيد حاج خليل الله بود پس از او پرسيدند چگونه به اينجا رسيدى سيد داستانش ‍ راشرح داد و پس از مناسك با حجاج ايرانى بازگشت و مرتبه ديگرى به حج مشرف شده به تهران بازگشت ، وى هميشه مشغول عبادت و رياضت و مجاهده بانفس و خودسازى مشغول بود و قائم الليل و صائم النهار و مواظب طهارت خود بود به همين جهت مستجاب الدعوة بود و مريضهاى گوناگون به او مراجعه مى كردند و شفا مى گرفتند مردم عوام عقيده داشتند كه او تسخير جن مى كند. و به همين جهت به (دعانويس ) شهرت يافت .

ايشان در سنه 1332 ه‍ وفات يافت و در رواق حضرت عبدالعظيم دفن شد.(387)


447
كرامتى از مرحوم شيخ عبدالمجيد همدانى

مرحوم شيخ عبدالمجيد بن عبدالوهاب همدانى متوفى 1366 شاگرد و ملازم ميرزا حسين خليلى كه علما و عملا از وجود اين استاد استفاده فراوان كرد و در تقوا و ورع به حدى رسيد كه از او كرامات و قضايا و ملاقات با حضرت حجت عجل الله تعالى فرجه الشريف زياد نقل شد.

مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى مى فرمايد: چون مرا با آن مرحوم رفاقت و دوستى و علاقه شديد اخوت بود يك وقت از او خواستم كه يكى از قضايا را براى من نقل كند.

گفت : در سنه 1299 از كاظمين همراه كاروانى با پاى پياده به قصد زيارت عسكريين عليهماالسلام خارج شدم پس ازمقدارى طى طريق در اثر خستگى و تشنگى از قافله عقب ماندم و راه را گم كردم و در آن بيابان رعب و وحشت مرا گرفت و براى نجات خود چاره نيافتم جز توسل به ائمه معصومين عليهم السلام در اين حال ديدم دو نفر را كه آب همراه داشتند به من رسيدند ومرا سيراب كردند و همراه من آمدند و چون مقدار كمى راه رفتيم رسيديم به قريه اى من پرسيدم اينجا كجاست گفتند ((دخيل )) است و چون به سوى آنها ملتفت شدم ديگر آنها را نديدم از اهل قريه سراغ كاروان را گرفتم گفتند: خبرى نداريم من همچنان در حال فكر و خيال متحيرانه انتظار مى كشيدم تا اينكه پس از پنج ساعت تاءخير قافله رسيد.(388)


448
امام زمان به صورت سيد كاظم يزدى

449

و نيز برايم نقل كرد: وقتى به نجف اشرف مشرف شدم چهل روز مشغول خواندن دعاى سيفى شدم به اجازه استادم ميرزا حسين خليلى كه او را درباره اين دعا قضايا و داستانهائى است ، در روز چهلم به مسجد سهله مشرف شدم بعد از غروب ديدم سيد محمد كاظم يزدى ((صاحب عروة )) با مردم نماز مى خواند من هم رفتم به او اقتدا كردم و نماز خواندم پس از نماز همراه ايشان حركت كردم و در بين راه مسائلى سؤ ال كردم و پاسخ شنيدم سپس از يكديگر جدا شديم و شب در كوفه ماندم صبح به نجف بازگشتم احوال سيد را پرسيدم كه ديشب در كوفه ماند يا برگشت گفتند سيد چند روز است بيمار و بسترى است و اصلا كوفه نرفته است ؟دانستم كه آن سيد شايد حضرت بوده است .(389)


450
كراماتى از محمد باقر بن احمد حسينى قزوينى

سيد جليل الشاءن و عظيم القدر ازاعيان علماى اماميه و صاحب كرامات جليله در قبه عاليه مقابل قبه شيخ الفقها صاحب جواهر الكلام در نجف اشرف و پسر خواهر بحرالعلوم است كه درشب عرفه بعد از نماز مغرب و عشاء به مرض طاعوت در سنه 1264 از دنيا رفت .

شيخ نورى در نجم الثاقب در حكايت نود و دوم نقل فرموده كه امام عصر ارواحنا فداه او را خبر داد به اينكه ترا روزى خواهد شد علم توحيد بعد از زمانى و پس ازاين بشارت در شبى از شبها در خواب ديد دو ملك نازل شدند و در دست يكى از آن دو چندلوح است كه در آن چيزى نوشته و در دست ديگرى ميزانى است پس مشغول شدند به اينكه مى گذاشتند در هر كفه ميزان لوحى و با هم موازنه مى كردند آنگاه آن دو لوح متقابل را بر من عرضه مى داشتند پس من مى خواندم آنها را و هكذا تا آخر الواح پس ديدم كه ايشان مقابله مى كنند عقيده هر يك از اصحاب پيغمبر را و اصحاب ائمه عليهم السلام را با عقيده يكى از علماى اماميه از سلمان و ابوذر تا آخر نواب اربعه و از كلينى و صدوق و شيخ مفيد و سيد مرتضى و شيخ طوسى تا خال او علامه بحرالعلوم ، علم الهدى و بعد از ايشان از علماء رضوان الله تعالى عليهم . سيد فرموده پس در اين خواب مطلع شدم بر عقايد جميع اماميه از صحابه و اصحاب ائمه عليهم السلام و بقيه علماى اماميه و احاطه نمودم بر اسرارى از علوم كه اگر عمر من عمر نوح عليه السلام بود و طلب مى كردم اين قسم معرفت را احاطه نمى كردم به عشرى از اعشار آن .


451

پس شيخ مرحوم نقل كرده كه جناب سيد مهدى قزوينى اعلى الله مقامه نقل كرد براى من كه دو سال قبل از آمدن طاعون عام در عراق و مشاهد مشرفه در سنه 1246 خبر داد ما را به آمدن طاعون و براى هر كى از ما كه نزديكان او بوديم دعا نوشت و فرمود: آخر كسى كه خواهد مرد به طاعون من خواهم بود و بعد از من رفع مى شود و نقل مى كرد كه حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام در خواب به او خبر داده و فرموده ((و بك يختم يا ولدى )) و در آن طاعوت خدمتى كرد به اسلام و اسلاميان كه عقول متحير مى ماند، متكفل بود تجهيز جميع اموات بلد و مخارج آن را كه زياده از چهل هزار بودند و بر همه خود نماز مى كرد و براى سى نفر و زياده و كمتر يك نماز مى خواند و يك روز بر هزار نفر يك نماز بجا آورد و ما شرح اين خدمات را و جمله اى از كرامات و مقامات او را در جلد اول كتاب دارالسلام بيان كرده ايم .

و مقام اخلاصش چنان بود كه احتياط مى فرمود از اينكه كسى دستش را ببوسد.


452
به فرمان او باد و طوفان آرام گرفت

و نيز شيخ مرحوم درخاتمه مستدرك نقل فرموده از جناب آقا سيد مهدى كه وقتى با سيد مذكور كه عموى مكرمش باشد و جماعتى از صلحاء و اهل علم در سفينه نشسته بودند و از كربلا مى آمدند كه ناگاه باد سختى وزيدن گرفت كه سفينه به حركت درآمد و مردم بسيار مى ترسيدند مخصوصا يك نفر شروع كرد به اضطراب و گريست و جناب سيد مثل كوه باوقار نشسته بود و چون شدت وحشت و اضطراب آن شخص را ديد فرمود: از چه مى ترسى همانا باد و رعد و برق همه مطيع فرمان خدايند پس جمع كرد دامن عباى خود را و اشاره به سوى باد مثل آنكه مگس را دور كند و فرمود: ساكن باش پس درهمان زمان باد ساكن شد و سفينه قرار گرفت .

مادر اين سيد بزرگوار خواهر سيد بحرالعلوم است كه از زنان عابده و عارفه و صاحب ورع و تقوا و كرامات بود.

روزى مريض شد و سيد بحرالعلوم عيادتش رفت ديد او بى تابى مى كند گفت : خواهر تو با اين بيمارى نمى ميرى و شفا مى يابى و موفق مى شوى به چيزى كه من موفق به آن نخواهم شد.گفت : آن چيست ؟گفت شيخ حسين نجف براى شما نماز خواهد خواند و براى من نخواهد خواند، و همانطور شد كه آن مكرمه در ايام طاعون وفات يافت و در نجف كسى در خانه نماند همه به نماز او رفتند شيخ تنها در خانه صداى شيون مردم را شنيد دستور داد او را با حال مريضى سوار به دابه كردند و آوردند تا براى آن مكرمه نماز خواند.(390)


453
مرحوم ميرزاى قمى فرمود: اينگونه كارها را به ما رجوع كنيد

454

حضرت آيت الله شيخ محمد ناصرى دولت آبادى از پدرشان مرحوم آيت الله حاج شيخ محمد باقر ناصرى متوفى 1407 ه‍ نقل فرمودند كه : در ايام اقامتشان در نجف اشرف در منزلشان بر فراز منبر فرمودند: در سال 1295 ه‍ در اطراف قم قحطى و خشكسالى شديدى پديد آمد كه اغنام و احشام در اثر كمبود علوفه در معرض تلف قرار گرفتند اهالى آن منطقه چهل نفر از افراد صالح و شايسته را به قم فرستادند تا در صحن مطهر حضرت معصومه عليهاالسلام به بست نشينند تا شايد از عنايات آن حضرت خداوند باران بفرستد و منطقه را ازخطر قحطى نجات دهد.

سه شبانه روز در حرم به بست نشستند شب سوم يكى از آن چهل نفر مرحوم ميرزاى قمى را در خواب مى بيند كه مى فرمايد: چرا در اينجا به بست نشسته ايد؟آن شخص مى گويد: مدتى است در محل ما باران نيامده و در معرض قحطى قرار گرفته ايم از خدا باران مى خواهيم .ميرزا فرمود فقط براى همين ؟عرض كرد: بلى ، ميرزا فرمود: اينكه چيزى نيست اين مقدار از دست ما نيز مى آيد شما هر وقت حوائج اينطورى داشتيد به ما مراجعه كنيد و هرگاه شفاعت عالم را خواستيد آن وقت دست توسل به سوى شفيعه روز جزا دراز كنيد.

اين رؤياى صادقه مؤ يد حديث شريفى است كه حضرت صادق عليه السلام فرمود: همه شيعيان ما با شفاعت آن حضرت وارد بهشت مى شوند.(391)

(شبيه اين داستان در جلد سوم مردان علم ص 35 ذكرشده است ).


455
حضرت معصومه عليهاالسلام و حواله عبا به يك طلبه

حجت الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ حسين اشعرى مى گويد: در مدرسه دارالشفاء درس مى خواندم روزى درسم تمام شد منتظر پدرم بودم كه مباحثه اش تمام شود تا با هم به منزل برويم .


456

يك نفر دستفروش تعدادى عبا روى دوش نهاده بود و مى فروخت يك عباى نازك بسيار جالبى روى دست گرفته بود كه من بسيار از آن خوشم آمد برگشتم به طرف گنبد مطهر حضرت معصومه سلام الله عليها عرض كردم : بى بى جان من اين عبا را مى خواهم حالا كه طلبه شده ام احتياج به عبا دارم و اين عبا را از شما مى خواهم ، مقدارى قدم زدم تا پدرم از حجره بيرون آمد آقاى حاج محمد باقر فرزند مرحوم آيت الله حاج ميرزا ابوالقاسم قمى (متوفاى 1353 ه‍) هم مباحثه پدرم بود و در خدمت پدرم از حجره بيرون آمد درست در لحظه اى كه من به خدمت پدرم رسيدم تصادفا در همان لحظه عبا فروش نيز از طرف روبرو به ما رسيد آقاى حاج محمد باقر مرا صدا زد و فرمود: پسرم مى خواهى اين عبا را برايت بخرم ؟ گفتم : اختيار با شما است او آن عبا را براى من خريد.(392)


457
مكاشفه مرحوم زرگر و مرحوم نصيرى در حرم حضرت معصومه

مرحوم حاج ميرزا تقى زرگر گفته است : يك روز در صحن مطهر حضرت معصومه نشسته بودم يك مرتبه حالت مكاشفه به من دست داد، ديدم در ايوان طلا دوشهاى فراوان است كه از آنها آب مى ريز و هر يك از زوار كه از حرم خارج مى شود در زير آن دوشها مى ايستد كاملاشستشو مى كند و سپس راه مى افتد و هيچكس از اين معنى استثنا نمى شود.

مرحوم حاج شيخ صادق نصيرى سرابى متوفى 1413 ه‍ ق فرموده است كه : من مكرر در عالم مكاشفه در بالاى سر حضرت معصومه سلام الله عليها مشاهده كرده ام كه از بالاى سر زوار آب مى ريزد و زوار را شستشو مى دهد.(393)

نويسنده كريمه اهل بيت نوشته است در عصر ما در قم شيخى است وارسته و اهل كرامت كه افراد زيادى به او مراجعه مى كردند و از او التماس ‍ دعا مى كردند ايشان براى رهائى يافتن ازدست مردم از قم به ده جمكران رفت و منزل گزيد پس از مدتى به زيارت حضرت رضا (ع ) مشرف شد حضرت از ايشان روى برتافت عرض كرد آقا گناهم چيست ؟

حضرت فرمود: چرا حرم خواهرم را ترك كردى ؟عرض كرد: در محضر شما عهد مى بندم تا زنده ام همه نمازهايم را در حرم آن حضرت بخوانم و تا زنده بود همين كار را كرد.

ايشان در قبرستان بقيع قم دفن است و يكى از دوستان اهل دل ايشان را در حال تشرف به حرم مى بيند احوال پرسى مى كند مى گويد اينجا هم جايم بالاى سر حضرت معصومه است .(394)


458
دعا و توسل براى طلب باران به دستور آيت الله حجت كوه كمرى

459

در عصر زعامت مرحوم آيت الله سيد محمد حجت (كوه كمرى ) خشكسالى و قحطى و گرانى سختى پديد آمد آيت الله حجت چهل تن از طلاب مهذب و متدين را دستور داد كه به مسجد جمكران مشرف شده و در پشت بام مسجد به صورت دسته جمعى زيارت عاشورا با صد سلام و لعن و دعاى علقمه بخوانند و به حضرت موسى بن جعفر و حضرت ابوالفضل و حضرت على اصغر عليهم السلام متوسل شوند و رفع گرانى و نزول باران را از خداوند مسئلت نمايند.

چهل طلبه مهذب و متدين طبق دستور مرجعيت اعلاى شيعه به ميعادگاه عاشقان شرفياب شدند و طبق دستور عمل كردند راه قديمى مسجد جمكران از طرف روستاى جمكران بود گروه چهل نفرى طلاب هنوز به ده جمكران نرسيده درهاى رحمت گشوده شد و باران سيل آسا فرو ريخت و طلاب ناچار شدند كه لباسهاى خود را درآورند حتى كفشهاى خود را به دست گرفتند تا از ميان سيلابها عبور كنند.

نويسنده كتاب ((كريمه اهل بيت )) مى گويد: اين حادثه تاريخى را نخستين بار از دانشمند معظم حجت الاسلام و المسلمين استاد محمد امين رضوى مؤلف كتاب ارزشمند ((تجسم اعمال )) كه خود جزء چهل تن بود شنيدم ...

و اخيرا اين داستان از زبان حضرت آيت الله حاج سيد مهدى اخوان مرعشى و حجت الاسلام و المسلمين آقاى گل محمدى ابهرى منتشر شده است .(395)


460
فرزند مرحوم امينى و عنايات حضرت معصومه به او

آقاى دكتر محمد هادى امينى فرزند برومند علامه امينى (قدس سره ) كتابى در پيرامون حضرت معصومه عليهاالسلام تاءليف كرده در اول كتاب انگيزه تاءليف را چنين فرموده است : به سال 1391 ه‍ از عتبات عاليات به تهران آمده رحل اقامت افكندم سپس به زيارت حضرت معصومه مشرف شدم مشكلاتى داشتم كه به آن حضرت متوسل مى شدم و نتيجه نگرفتم چهار سال گذشت ديگر به قم نرفتم تا روزى در حضرت عبدالعظيم در مجلس فاتحه يكى از روحانيون كه سابقه آشنائى با او نداشتم به من گفت : شما امينى هستيد؟ گفتم : آرى ، فرمود: فلان كس در قم مشتاق ديدار شما است ، گفتم : من با ايشان آشنائى ندارم ، آدرس منزلش را به من داد و فرمود: ايشان از افراد برجسته به زهد و تقوا است .چند روز بعد من به قم رفته و به منزل آن آقا رفتم و خودم را معرفى كردم .

بسيار خوشحال شد و اظهار محبت كرده سپس گفت : شما چرا به زيارت حضرت معصومه (ع ) نمى رويد، خيلى دراين مدت به خود ظلم كرده اى من مشكلاتم را عرض كردم و گفتم : چون حضرت به من عنايت نكردند من نيز ترك زيارت كردم .


461

گفت : نه حضرت معصومه نمى خواهد باشما ترك رابطه كند خيرو صلاح نيست و صلاح و رستگارى شما دراين است كه به زيارت آن حضرت مشرف شويد و ازفيوضات بى كران آن حضرت محروم نمانيد.و يك كتاب علمى و ادبى در شرح زندگانى آن بزرگوار بنويس .

من در شگفت شدم كه اين شخص از كجا آگاه شده كه من اين مدت از زيارت اين خاتون دو سرا محروم بوده ام و لذا قول دادم كه سفارشش را دقيقا اجرا كنم ، از خدمتش مرخص شده به حرم مشرف شدم و پيشانى ادب بر آستانش سائيدم و از گذشته پوزش خواستم به تهران بازگشته در مدت كوتاهى به نگارش اين كتاب پرداختم .(396)


462
مكاشفه اى براى مرحوم علامه طباطبائى

علامه سيد محمد حسين حسينى تهرانى گفته است : مرحوم علامه طباطبائى فرمودند: در نجف اشرف بودم پس از نماز صبح كه نشسته بودم در حال توجه و خلسه حضرت على بن جعفر عليهماالسلام به من نزديك شد به اندازه اى كه نفس آن حضرت گويا به صورت من مى خورد و فرمود: قضيه توحيد در وجود از اصول مسلمه ما اهل بيت است .

سپس فرمودند چقدر خوب سعدى فرموده است :

ره عقل جز پيچ درپيچ نيست
بر عارفان جز خدا هيچ نيست

توان گفت اين نكته با حق شناسى
ولى خرده گيرند اهل قياس

كه پس آسمان و زمين چيستند
بنى آدم و ديو و دد كيستند

همه هر چه هستند از آن كمترند
كه با هستيش نام هستى برند

عظيم است پيش تو دريا به موج
بلند است خورشيد تابان به اوج

ولى اهل صورت كجا پى برند
كه ارباب معنى به ملكى درند

كه گر آفتاب است يك ذره نيست
و گر هفت درياست يك قطره نيست

چو سلطان عزت علم دركشد
جهان سر به جيب عدم دركشد(397)

براى مرحوم علامه طباطبائى مكاشفه جالب ديگرى است كه در جلد اول اين كتاب در بخش كرامات و مقامات ذكر شده است مراجعه شود.


463
مكاشفه اى براى همسر علامه طباطبائى

464

مرحوم علامه طباطبائى مى فرمودند: عيال من زن بسيار مؤمنه و بزرگوار بود من در معيت ايشان براى تحصيل به نجف اشرف مشرف شديم و ايام عاشورا را براى زيارت به كربلا مى رفتيم و پس از پايان اين مدت چون به تبريز مراجعت كرديم روز عاشورائى ايشان در منزل نشسته و مشغول خواندن زيارت عاشورا بود، مى گويد:

دلم ناگهان شكست و با خود گفتم : ده سال در كنار مرقد مطهر حضرت اباعبدالله الحسين عليه السلام در روز عاشورا بوديم ، و امروز از اين فيض ‍ محروم شده ايم در اين حال ناگهان يك مرتبه ديدم كه در حرم مطهر در زاويه حرم بين بالاسر و روبرو ايستاده ام و رو به قبر مطهر مشغول خواندن زيارت هستم و حرم مطهر و خصوصيات آن بطور سابق بود ولى چون روز عاشورا بود و مردم غالبا براى تماشاى دسته و سينه زنان مى روند فقط در پائين پاى مبارك مقابل قبر ساير شهداء چند نفرى ايستاده و بعضى از خدام براى آنها مشغول زيارت خواندن هستند وچون به خود آمدم ديدم در خانه خود نشسته ام و در همان محل مشغول خواندن بقيه زيارت هستم .(398)


465
در اثر مداومت به دعاى حرز يمانى اجنه مقلد حاج ميرزا حسين تهرانى بودند

آيت الله حاج سيد عزيزالله امامت نقل كرده است از آيت الله مجاهد حاج سيد ابوالقاسم كاشانى كه فرموده است شخصى از اهالى نجف آمد حضور مرحوم آيت الله حاج ميرزا حسين فرزند حاج ميرزا خليل تهرانى عرض كرد از اطراف به خانه مسكونى ما سنگ ريخته مى شود بدون اينكه كسى مشاهده شود، آن جناب دستور داد كه من به اتفاق حاكم نجف به آن منزل رفته تحقيق نمائيم تا صدق و كذب معلوم شود چون به آنجا رفتيم تا آنجا بوديم مشاهده كرديم كه سنگ ريخته شد آمديم جريان را به آقا رسانديم فرمودند در اين دفعه كه سنگ ريخته شد با صداى بلند بگوئيد جماعت جن حسين گفته است : در اينجا سنگ نيندازيد، چون چنين كردند ديگر سنگ در آنجا ريخته نشد.


466

و نيز آيت الله حاج سيد ابوالقاسم كاشانى نقل كرد از مرحوم حاج ميرزا حسين مذكور كه فرمود: وقتى درسرداب مسجد سهله تنها نشسته بودم براى قرائت بعضى از ادعيه ناگاه متوجه شدم كه شيخى پائين مى آيد چون نزديك رسيد سلام كرد گفتم : تو كيستى من خلقت ترا برخلاف بنى آدم مى بينم ؟گفت : بلى چنين است من از شيوخ و از ائمه جماعت جن مى باشم و جمعيتى كه دراطراف من مى باشند مقلد شما هستند و آمده ام چند مسئله مطابق فتواى شما از خودتان سؤ ال كنم ، سپس چند مسئله پرسيد جواب گفتم و رفت .

آيت الله كاشانى گفتند: از آقا سؤال كردم : آيا شما رياضتى كشيده ايد كه ايشان به شما ارادت پيدا كرده اند؟

فرمودند: سالهاى بسيار است كه قرائت حرز يمانى در وقت سحر از من ترك نشده .(399)


467
كرامتى از مرحوم آخوند ملاحسين قلى همدانى

آقاى محمد حسين مجاهد از نواده هاى مرحوم ملاحسين قلى همدانى گفته اند: عموى پدرم كه از مجاهدين عراق بود و با انگليسى ها مى جنگيد و چند سال در هندوستان اسير انگليسى ها بود يك روز با قايق از كوفه به كربلا مى آمدند در همين موقع ملاحسين قلى همدانى درمجلس درس وسط بحث علمى مى گويد: آفرين سيدمحمد سعيد، آفرين سيد محمد سعيد به طورى كه حاضرين تعجب مى كردند كه اين چه حرفى بود، بعدا كه ازسيد محمد سعيد پرسيدند كه در آن ساعت تو چه كار مى كردى ؟ مى گويد در همان ساعت من در قايق از كوفه به كربلا مى آمدم و مرد عربى در كنار من خوابيده بود و سرش را به شانه من گذاشته بود و خرخركنان آب دهانش را روى من مى ريخت ولى من دلم نيامد كه او را بيدار كنم و آن وضع را تا كربلا تحمل كردم و تحسين آخوند نسبت به سيد محمد سعيد به خاطر همين بوده است كه كرامتى از او نقل كرده اند(400)


468
عالمى كه با قاضى سنى مباهله كرد

469

محمدبن احمد بن عبدالله صفوانى از فرزندان صفوان جمال صحابه حضرت صادق عليه السلام كثيرالعلم جيد اللسان بود گويند اوامى و درس ‍ نخوانده ملابود و كتب زيادى با فكر خود املاو تاءليف نموده است ، او بيان شيرين و زبان گويايى داشت و نزد سلطان احترام و مقام والائى دارا بود و علت اصليش اين بود كه يك وقتى او با قاضى موصل له (سنى بود) مناظره و مباحثه كردند درباره امامت و خلافت درحضور ابن حمدان و پس از مذاكره و مناظره زياد وقتى ديد قاضى حاضر نيست حق را بپذيرد در آخر او را دعوت به مباهله كرد (مباهله اين است كه طرفين دست يكديگر را مى گيرند و مى گويند خدايا اگر سخن من حق است خصم مراهلاك كن ).

قاضى وعده فردا را داد پس در محل معين حاضر شدند براى مباهله آن بزرگوار دستش را به دست قاضى نهاد سپس هر دو برخاستند و رفتند قاضى كه هرروز به مجلس امير ابن حمدان حاضر مى شد ديدند ديگر نيامد، اميرگفت : از قاضى خبرى برايم بياوريد، قاصد رفت و برگشت گفت : قاضى ازهمان وقت كه از مجلس مباهله به منزل برگشته تب كرده و بيمار شده و همان دستش را كه براى مباهله دراز كرده بود ورم كرده و سياه گشته است و فرداى آن روز قاضى از دنيا رفت (و به ارباب خود ملحق شد) پس ‍ از انتشار اين خبر مقام و موقعيت اين عالم بزرگوار در نزد همه مشهور شد مخصوصا در نزد ملوك و سلاطين احترام خاصى پيدا كرد.(401)


470
سيد مهدى قزوينى متوفى 1300 و زيارت قبر حمزة بن موسى درحله

مرحوم سيد مهدى قزوينى يكى از مردان علم در ميدان عمل صاحب مقامات وكرامات است كه فضائل و خصائصى را از عموى بزرگوارش سيد محمد باقر قزوينى به ارث برده بود.

و از بركت دعوت و ارشادهاى او در حله بيش از صد هزار نفر شيعه دوازده امامى مخلص و محب اهل بيت عليهم السلام گشتند.


471

ايشان هيچوقت از كسى حتى از اهل بيت خود چيزى درخواست نمى كرد و در كمال زهد و تقوا وپاكى زندگى مى كرد و كرامات زيادى از وى نقل شده منجمله اين داستان است كه خود نقل كرده است به فرزندش زبدة العلماء و قدوة الصلحاء ميرزا صالح خلف ارشد آن بزرگوار كه : من عادت داشتم به سفر بسوى جزيره اى كه در جنوب حله است بين دجله و فرات به جهت ارشاد و تبليغ و هدايت عشيره هاى بنى زبيد به سوى مذهب حق (و همه ايشان به مذهب اهل سنت بودند و همه برگشتند و شيعه شدند) در آن جزيره مزارى است معروف به قبر حمزة بن موسى بن جعفر عليهم السلام كه مردم او را زيارت مى كنند و براى او كرامات زياد نقل مى كنند و من از آنجا عبور مى كردم و او را زيارت نمى كردم چون نزد من به صحت نرسيده بود كه او از فرزندان موسى كاظم باشد و عقيده ام بر اين بود كه حمزة پسر امام موسى كاظم در شهر رى مدفون است دركنار قبر حضرت عبدالعظيم حسنى پس يك دفعه بر حسب عادت بيرون رفتم ودر نزد اهل آن قريه مجاور آن امامزاده مهمان بودم اهل آن قريه از من خواستند كه آن مرقد را زيارت كنم و من قبول نكردم و گفتم : من مزارى را كه صاحب آن را نمى شناسم زيارت نمى كنم و به جهت اعراض من رغبت مردم به آن مزار كم شد پس از آنجا حركت كردم رفتم و شب در (مزيديه ) ماندم چون وقت سحر شد براى نافله شب برخاستم و چون نماز شب را خواندم نشستم به انتظار طلوع سفيده كه ناگاه داخل شد بر من سيدى كه مى شناختم او را كه اهل صلاح و تقوا بود پس سلام كرد و نشست و گفت : يا مولانا ديروز مهمان اهل قريه حمزه شدى و او را زيارت نكردى ؟

گفتم : آرى ، گفت : چرا؟ زيرا كه من زيارت نمى كنم آن را كه نمى شناسم و حمزه پسر موسى كاظم عليه السلام در رى مدفون است ، گفت : رب مشهور لا اصل له خيلى چيزهاست كه شهرت دارد ولى اصل و صحت ندارد.

و آن قبر حمزه پسر حضرت موسى كاظم عليه السلام نيست هرچند چنين مشهور شده است بلكه آن قبر ابى يعلى حمزة بن قاسم عوى عباسى است يكى ازعلماى اجازه و اهل حديث است و او را اهل رجال ذكر كرده اند در كتب خود و او را ثنا كرده اند به علم و دين و تقوا.

من درپيش خود فكر كردم كه اين سيد از عوام سادات است واز اهل اطلاع و علم به رجال و حديث نيست پس شايد اين كلام را از بعضى از علما ياد گرفته آن وقت برخاستم براى اداى فريضه صبح و آن سيد هم رفت و من غفلت كردم كه سؤ ال كنم از او كه اين سخنان را از چه كسى شنيده است .

پس از انجام نماز و تعقيبات كتب رجال را نظر كردم ديدم حال بدين منوال است كه سيد نقل كرده است .

پس اهل قريه به ديدن من آمدند و در ميان آنها آن سيد را ديدم و به او گفتم ديشب نزد من آمدى و آن سخنان را گفتى ولى نگفتى كه آنها را ازكدام عالمى اخذكرده اى سيد گفت : من ديشت اصلا نزد شما نيامده ام و چنين كلامى از كسى نشنيده ام جز از شما و چون تشريف آوردن شما را به اين قريه شنيدم امروز به اين قريه آمدم كه شما را زيارت كنم .

پس به اهل آن قريه گفتم اكنون شكى ندارم كه آن شخصى را كه ديدم صاحب الامر عليه السلام بوده است آن وقت با همه اهالى قريه سوارشديم و حركت كرديم به جهت زيارت آن امامزاده محترم و از آن وقت مردم از راههاى دور به زيارت آن بزرگوار سفر مى كنند.


472

(محدث قمى گويد شيخ نجاشى دررجال فرموده : حمزة بن قاسم بن على بن حمزة بن حسن بن عبدالله بن عباس بن على بن ابى طالب عليه السلام ابويعلى ثقة جليل القدر است و ازكلمات علماء معلوم مى شود كه ازعلماء غيبت صغرى معاصر والد صدوق على بن بابويه است رضوان الله عليهم ).(402)


473
كرامتى از آيت الله سيد عبدالحسين لارى

در مجله نور علم نقل شده است كه سيد(عبدالحسين لارى ) بدون هيچگونه شك و ترديد صاحب كرامات نيز بوده كه ذكر نمونه هائى از آن نوشتار مستقلى مى طلبد، در بين مردم فارس بويژه لار كرامات سيد مشهور و معروف است ، اما كرامتى كه هيچگونه و به هيچوجه قابل انكار نيست وزبانزد مردم فارس است همان حمله قشون دوازده هزار نفرى انگليس به سيد است .

رئيس على مراد كه سيد را از آن گير و دار برداشت و برد نقل مى كند: كه وقتى قشون انگليس ما را تيرباران كردند گلوله مثل باران برسر ما مى ريخت به عبا و عمامه و لباسهاى سيد مى رسيد ولى اثر نمى كرد.(403)


474
كرامتى از آيت الله حاج آقا حسين قمى

حجت الاسلام و المسلمين آقاى مدرس طبسى نقل كرده است كه در مشهد مقدس منزل تاجرى مهمان بودم كه پسرش از سربازى آمده بود، آن سرباز گفت : من خدمت سربازيم تهران بود (زمان رضاشاه ) مرا ماءمور كردند كه محافظ مرحوم آيت الله حاج آقا حسين قمى باشم موقعى كه معظم له را به حضرت عبدالعظيم تبعيد كردند شب جمعه آن بزرگوار از رئيس ‍ شهربانى شهررى درخواست كرد كه اجازه بدهد بروند به زيارت حضرت عبدالعظيم رئيس شهربانى از رضاشاه كسب تكليف كرد او اجازه نداد پس ‍ از ساعتى خبر آوردند كه آيت الله قمى را در حرم حضرت عبدالعظيم ديده اند كه زيارت مى كند و اين خبر شايع شد و به گوش رضاشاه رسيد به رئيس شهربانى گفت : ايشان هر جا مى خواهند بروند فورى گذرنامه صادر كنيد.(404)


475
مقامات و كراماتى چند از مرحوم سيد مرتضى رضوى قمى

476

مؤلف نجوم السماء گويد: سيدمحمد نصيرآباد نقل نمود: من درايام اقامت در مشاهد مشرفه به سبب ضيق معاش متردد و متحير بودم كه به هند برگردم يا در مشاهد مشرفه با اين سختى بسازم روزى خدمت جناب علامه سيد مرتضى رضوى قمى رسيدم و كسى از حال و قلب من آگاه نبود غير از خدا به كسى اظهار مطلب نكرده بودم جناب سيد ابتداء بدون مقدمه سه مرتبه فرمود: (يا رازق الدود فى الصخر الجلمود،) من عرض كردم : اين جمله را تفسير فرمائيد.

فرمود: اين كلام را من از بعض اعراب شنيده بودم و بعد از آن در كتب اخبار آن را يافتم و آن چنين است كه روزى حضرت نوح على نبينا و آله و عليه السلام بالاى كوهى براى عبادت نشسته بودند در قلبشان خطور كرد كه خداوند عالم امر به طلب روزى فرموده است و طلب روزى ممكن نيست مگر درميان مردم پس خداوند متعال حضرت نوح را زير زمين آن كوه فرستاد در آنجا سنگى را ديد كه به امر خدا دو نيم شد و از وسط آن سنگ يك حيوانى پيدا شد كه دردهنش گياه سبزى داشت وقتى جناب سيد محمد اين حكايت را شنيد عرض كرد: بس است فهميدم و به مطلب رسيدم و تسكين خاطر يافتم و تصميم گرفتم كه درمشاهد مشرفه بمانم .(405)


477
علامه سيد مرتضى رضوى و پيش بينى مرگ نواب نوازش على خان

و نيز نقل شد: زمانى كه نواب مغفور نوازش على خان لاهورى در مشاهد مشرفه بودند نواب فتحعليخان بهادر عازم سفر هند شدند چون علامه سيد مرتضى مطلع شدند فرمودند رفتن شما را فعلا صلاح نمى دانم نواب قبول نكرده و سيد منع مى كرد نواب گفت : علت منع را بگوئيد، سيد از بيان علت خوددارى كرده فرمود اكنون كه قبول نمى كنى برو.

پس نواب روانه كاظمين گشت هنوز نرسيده بود كه خبر بيمارى نواب نوازش عليخان را شنيد و تعجب كرد چون ايشان سالم بودند چون به كاظمين رسيد به وسيله تلگراف خبر فوت او را شنيد مجددا به كربلا مراجعت كرد و علت ممانعت سيد معلوم شد.(406)


478
كرامتى ديگراز علامه سيد مرتضى رضوى

و نيز آقا سيد محمد نصيرآبادى گويد: كه وقتى جناب نواب سيد اصغر حسين صاحب ، بسيار عليل شدند من شبى در خواب ديدم كه دريك باغ سبزى هستم كه در آن قصرى عالى هست و من در فكر معالجه نواب سيد اصغر حسين مى خواهم از آن باغ بيرون بروم ناگاه منادى ندا كرد كجا مى روى ؟


479

گفتم : مى خواهم نزد نواب سيد اصغر حسين بروم كه ايشان مريض است ، گفت : چرا خدمت جناب سيد مرتضى نمى روى كه ايشان براى شفاى مريض دعا نمايند؟ گفتم جناب سيد كجاست ؟ گفت : در همين قصر است .

پس من برگشتم داخل قصر شده ديدم جناب سيد بر مصلاى نماز نشسته است سلام كردم پس از جواب سلام تبسمى كردند عرض كردم : براى شفاى نواب سيد اصغر حسين هندى دعا فرمائيد پس جناب ايشان دعا فرمودند، من از قصر بيرون آمدم و از خواب بيدار شدم ديدم اول صبح است و مؤ ذن اذان مى گويد وضو گرفته نماز خواندم به سوى خانه نواب مذكور روانه شدم وقتى داخل منزل ايشان شدم ديدم جناب سيد مرتضى در آنجا نشسته اند و براى عيادت نواب تشريف آورده اند پس يقين نمودم كه نواب شفا مى يابد و به سيد علامه التماس كردم كه براى شفاى ايشان دعا فرمايند و خواب خود را نقل كردم جناب سيد گريه كرده فرمودند شايد كسى ديگر بوده است و امر به كتمان كردند.

خلاصه سيد دعا فرمودند و در همان روز نواب مذكور شفا يافت .(407)


480
كرامتى ديگر از سيد مرتضى و دستور او براى پيدا شدن گمشده

آقاى شيخ حسين عاملى نقل فرمودند: روزى جناب سيد مرتضى رضوى قمى از من خواستند كه در خدمتشان براى زيارت كربلاى معلا باشم من هم امتثال امر كرده همراه ايشان حركت كرديم تا اينكه درنزديكى كربلا من چون پياده بودم ناچار عقب ماندم و ايشان رفتند وقتى دركربلا به خدمت ايشان رسيدم و سراغ اسباب و اثاثيه را گرفتم فرمودند تا در قبله صحن مقدس كه پياده شدم بود و حالا نمى بينم ، من متحير شدم به در قبله حضرت رفتم ديدم نيست ماءيوس برگشتم خدمت آقا عرض كردم نيست فرمود دو ركعت نماز بخوان و بعد از آن سوره يس را نيز بخوان انشاء الله اسباب مفقود را در همان در قبله خواهى يافت من برخاسته نماز خوانده و سوره ياسين را تلاوت كردم دوباره همانجا رفتم ديدم اسباب در همان جا هست .همان طورى كه جناب سيد فرموده بود شد.(408)


481
برو متوكلا على الله پيدا مى شود انشاء الله

482

و نيز شيخ مذكور گفت : همراه جناب سيد از مسجد كوفه قصد مسجد سهله نموديم و يك شيخ طلبه از مقدسين عجم نيز همراه من بود وقتى سوار شديم مكارى پول خواست من كيسه پول رابه آن شيخ دادم و گفتم حق مكارى را بده و باقى را همراه خود نگه دار چون وارد مسجد سهله شديم دعا و نماز خوانديم تا اينكه خيلى از روز گذشت بعد خواستيم كه به نجف اشرف حركت كنيم وقت سوار شدن سيد فرمود من عصا را در مسجد كوفه فراموش كرده در همان جائى كه نشسته بودم جا گذاشتم آن شيخ جليل نيز گفت : كيسه پول در پيشم نيست كه وقت سوار شدن در مسجد كوفه از جيبم افتاده است .

جناب سيد فرمودند: برو مسجد كوفه عصا و كيسه پول را بياور گفتم سيدى بعد ازاين مدت با آن همه جمعيت چه پيدا مى شود گفت : پيدا مى شود انشاءالله شما متوكلا على الله برويد پس من برگشتم نزديك در مسجد ديدم كيسه پول افتاده و داخل مسجد شدم ديدم عصاى آقا در همانجا است كه نماز خوانده است برداشتم آمدم نجف جناب سيد قبل از اينكه من چيزى بگويم فرمودند: من كه گفتم هر دو را مى يابى .(409)


483
پياده رفتن را ازكجا دانستيد

و نيز شيخ مذكور گفت : در موسم حج كه حجاج حركت مى كردند خيلى مشتاق زيارت پيغمبر خدا شدم و قصد كردم پياده همراه حجاج بروم و به هيچ كس نيت خود را نگفته بودم رفتم خدمت سيد در اين خصوص ‍ استخاره نمايد در حرم حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام به خدمت ايشان مشرف شدم و عرض كردم با قرآن يك استخاره برايم بگيريد، استخاره كردند اين آيه آمد:

((يا ايها الذين آمنوا لاتدخلوا بيوت النبى الا ان يؤ ذن لكم ))

تبسمى فرمودند و گفتند: در خدمت ابوالائمه باشيد بهتر است هنوز ماءمور نيستيد متسكعا به حج و زيارت پيغمبر خدا برويد با اين حال نادارى و زحمات و تعب انشاء الله بعد مستطيعا به حج و زيارت مشرف مى شويد:

((فان مع العسر يسرا ان مع العسر يسرا))

من خيلى تعجب كردم از اينكه چگونه ايشان دانستند كه من مى خواهم پياده بروم ، گيرم اصل حج رفتن را از آيه استنباط كرده اند.(410)


484
صلاح شما نيست و استخاره هم خوب نيايد

و نيز شيخ مذكور مى فرمايد يك روز يك مطلبى به ذهنم آمد كه هيچكس ‍ غير ازخداوند عالم براو مطلع نبود در حرم مطهر اميرالمؤمنين عليه السلام به خدمت آن بزرگوار مشرف شده دستش را بوسيده عرض كردم استخاره مى خواهم فرمودند: شايد براى مطلب فلان استخاره مى خواهى ؟عرض ‍ كردم بلى يا سيدى فرمودند صلاح به حال شما نيست و استخاره نيز خوب نمى آيد استخاره كرد و استخاره خوب نيامد.(411)


485

486
سير آسمانها و زمين و بهشت و جهنم در يك مكاشفه پنج دقيقه اى

علامه محمد حسين تهرانى گويد: يكى از رفقا و دوستان ما كه با ما خويشى نيز دارد براى زيارت حضرت على بن موسى الرضا عليهماالسلام مشرف و پس ازمراجعت خواب عجيبى كه ديده بود نقل كرد: گفت : در هنگام ورود داخل در حرم نشدم بلكه مؤ دبانه كناردر حرم ايستادم و سلام كردم و با خود گفتم : من كه به امام و حق آن حضرت معرفت واقعيه ندارم نبايد داخل حرم شوم تازمانى كه حضرت حاجت مرا بدهد و مرا به حق خود و خداى خود عارف كند.

شب جمعه بود در يكى ازرواقهاى حضرت خوابم برده بود در خواب ديدم حضرت تشريف آوردند و با سر انگشت پا چند مرتبه به من زدند و فرمودند: برخيز برخيز كار كن بدون كار درست نمى شود.

من خودم را انداختم به روى پاى آن حضرت كه ببوسم ، آن حضرت فرمود: اين كارها چيست ، خم شد و مرا بلند كرد و نگذاشت كه من ببوسم .

برخاستم رفتم در صحن مسجد گوهرشاد وضو گرفتم و در يكى از ايوانهاى مسجد عبايم را به خود پيچيدم و مشغول خواندن دعاى كميل شدم در بين دعا خواب بر من غلبه كرددر خواب ديدم شخصى كه محاسن قرمز حنائى داشت نزد من آمد و لطف بسيارى كرد و گفت : مى خواهى برويم با هم گردش كنيم ؟


487

گفتم : بسيار خوب با هم حركت كرديم ، مرا دور تا دور كره زمين حركت داد به صورت پرواز در بالاى هر شهرى تمام افراد آن شهر را مى ديديم و خوب و بد آنها را مى شناختم و از درياها و اقيانوسها عبور كرديم و به زيارت قبر حضرت رسول و صديقه كبرا و ائمه بقيع عليهم السلام رفتيم و پس از آن نجف اشرف و ائمه كاظمين و سامراء عليهم السلام مشرف شديم و آن مرد در همه جا براى من زيارت نامه مى خواند و مطالبى عجيب براى من نقل مى كرد و در بين راهها دائما با من مشغول صحبت بود من ازبسيارى از حالات بزرگان و ارحام و عاقبت امر آنها سؤ ال مى كردم و پاسخ مى گفت و از حالات بسيارى از حالات مردگان ارحام سؤ ال مى كردم همه را يك يك جواب مى داد.

سپس مرا به آسمانها برد و به ملاقات فرشتگان و ارواح انبياء و اولياء مشرف شديم و در بهشت ها گردش كرديم و انواع و اقسام نعمتهاى بهشتى ار ملاحظه كرديم چيزهائى كه قابل توصيف نيست و از روى جهنم در طرفة العين عبور كرديم .

پس از اين سيرها به من گفت : مى خواهى برگرديم گفتم : آرى با هم برگشتيمم چون در مسجد گوهرشاد وارد شديم و خواست برود گفت نن تمام اين گردشها و سيرها پنج دقيقه طول كشيده است .

از خواب بيدار شدم به ساعت نگاه كردم ديدم كه پنج دقيقه است كه چرتم برده و شروع كردم به خواندن بقيه دعاى كميل .(412)


488
اينها از كرامت جد اعلاى ما است

مؤلف محترم كتاب شريف (گلستان معارف ) نقل كرده از مرحوم ثقة الاسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ محمد حسين اورعى خراسانى كه از شاگردان و خصيصين حاج شيخ عباس محدث قمى است كه فرمودند: وقتى در مشهد مقدس در مدرسه صالحيه مشهور به مدرسه نوتحصيل مى كردم يكى از هم مباحثه هاى ما سيد محترمى بود اهل بلخ خيلى آقا و صاحب بذل و بخشش و سفره دار، پول خرج مى كرد و به طلاب فقير كمك مى كرد يك روز من از او پرسيدم شما از كجا اين همه پول را به دست مى آورى و خرج مى كنى ؟


489

گفت : اينها همه از بركت امام زمان عليه السلام است و از كرامتى است كه از جد اعلاى ما ديده شده است و داستان آن چنين است كه جد ما با يك نفر از علماى اهل سنت در مسئله امامت مناظره داشت وقتى با ادله محكم اثبات كرد خلافت بلافصل حضرت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام را آن عالم سنى گفت : قبول ندارم جد اعلاى ما فرمود: بيا مباهله كنيم به اين كيفيت كه آتشى در ميدان بلخ برمى افروزيم و هر دو داخل آتش مى شويم و از خداى متعال مى خواهيم آنكه بر باطل است بسوزد آن عالم سنى قبول كرد وقتى هيزمها را آماده كردند و آتشى مهيب فراهم شد و شعله هاى آتش همه ميدان بلخ را فرا گرفت جدم فرياد برآورد: يا صاحب الزمان و خود را زد ميان آتش و پس از مدتى مكث در ميان آتش ‍ سوزان صحيح و سالم خارج شد حتى در لباسش هم هيچ اثر سوختگى ديده نشد، صداى تكبير و صلوات شهر بلخ راپر كرد و خلق الله با سلام و صلوات اطراف جدم را گرفتند و آن عالم سنى با رنگ پريده به گوشه اى خزيده و از آتش فاصله گرفت و ناگهان در آن غوغاى عظيم كه كسى به فكر او نبود فرار كرده و رفت .

حكومت و اعضاى دولت و علماء و صلحاء و مؤمنين كه در آنجا حاضر بودند و آن صحنه را باچشم خود ديدند به جدم سخت احترام كردند و حكومت بى نهايت از ايشان تجليل كرد و يك ده ششدانگ به پدرم بخشيد و اين پولها كه براى من مى فرستند و خرج مى كنم از عايدات آن ده است .الحمدلله رب العالمين .(413)


490
آيت الله سيدزين الدين طباطبائى و چند كرامت و استجابت دعا به نقل از فرزندش

مرحوم آيت الله سيد زين الدين طباطبائى روزى ازوصف كربلا و روز عاشورا براى دوستان تعريف مى كردند و همچنين ازاهميت زيارت عاشورا سخن مى گفتند، فرمودند در شبى در حجره خود مشغول خواندن زيارت عاشورا بودم در سجده شكر زيارت يكمرتبه حالم منقلب شد و كربلا با صحنه هاى روز عاشورا و امام حسين عليه السلام را ديدم و غش كردم تا نزديك به ظهر در حال غش بودم و از خود بيخود گشتم و ازايشان سؤ ال شد: چه ديديد؟در جواب گويا طاقت گفتن نداشتند.

يكى از فاميل نزديك ايشان كه سخت دچار دل درد شده بود و خون از گلويش مى آمد و دكترها ماءيوس شده بودند و دستور حركت به تهران و عمل جراحى داده بودند وقتى آقا خبردار شدند و از ايشان درخواست دعا و توسل كردند ايشان به فرزندان خود دستور مى دهد وضو بگيرند و در ميان آفتاب مشغول خواندن زيارت عاشورا مى شوند و پس از ساعتى ناگهان از اطاق خود بيرون آمدند و گفتند: شفا حاصل شد برخيزيد و به مادرم مژده مى دادند كه خدا برادرت را شفا داد.


491

و نيز فرزند يكى از علماى بزرگ كه ازطلاب بود سخت مبتلا به جنون شده بود به طورى كه مدتها با طناب دست و پاى او را بسته بودند و ازشفاى او ماءيوس شده بودند پدر او كه يكى از دوستان بود ازپدرم شديدا درخواست كرده بود كه كارى براى فرزند بيمارش بكنند بالاخره روزى را معين كردند كه جهت دعا و درخواست شفاى او از خداوند متعال به منزل او بروند در روز موعود به اتفاق چند نفر از دوستان به عيادت مريض رفتند و آن جوان مريض را به سختى با دست و پاى بسته از محبس خود بيرون مى آورند و ايشان به دوستان خود دستور مى دهند كه با حضور قلب و با توجه مشغول خواندن سوره حمد شوند و خود ايشان دست بر سر مريض مى گذارند و مشغول ذكر مى شوند و پس از چند دقيقه آن ديوانه به خواب مى رود و حاضرين خوشحال مى شوند كه با حواس جمع مى توان دعا را ادامه داد و پس از لحظاتى كه همه در اثر حالت پدرم به گريه افتاده و خصوصا والدين و عيال آن جوان كاملامنقلب بودند در اين هنگام آن ديوانه كه در خواب بود بدنش خيس عرق مى شود كه ناگهان ايشان دستور مى دهند بند را از دست و پاى او باز كنند و پدر او از اين كار ترس داشت كه مبادا پس از بيدار شدن مردم را اذيت كند و با نگرانى طناب را باز مى كند و حاضرين با نگرانى منتظر بيدار شدن او مى شوند.او چون بيدار مى شود برمى خيزد و مى نشيند و نگاهى به اطراف اطاق نموده و سلام مى كند و از وضع خودش كه لباس هاى پاره پاره پوشيده تعجب مى كند وفورى لباس و عبا و عمامه او را مى آورند و آقا پهلوى او مى نشيند و او را متوجه مى كنند كه شما سخت مريض بوديد و ما به عيادت شما آمده ايم و مطلبى نيست .

و ايشان مى فرمودند: پس از مدتى روزى آن طلبه را ديدم و احوال او راپرسيدم به شوخى گفت : مدتى راحت بودم از ناملايمات دنيا و چيزى نمى فهميدم ولى دوباره شما باعث شديد كه باز دچار عقل شوم .(414)


492
مكاشفه جالبى براى مرحوم نراقى در وادى السلام نجف

درآخر كتاب دارالسلام شيخ محمود عراقى ازمرحوم شيخ مهدى نراقى نقل مى كند كه فرمود: در اوقات مجاورت درنجف اشرف قحطى عجيبى پيش آمد، يك روز از خانه بيرون آمدم در حالى كه همه بچه هايم گرسنه بودند و صداى ناله ايشان بلندبود براى رفع هم و غم به وسيله زيارت اموات به وادى السلام رفتم ديدم جنازه اى را آوردند به من گفتند تو هم بيا ما آمده ايم اين را به ارواح اينجا ملحق كنيم پس او را داخل باغ وسيعى كردند و درقصرى عالى جاى دادند و من نيز همراه آنها داخل قصر شدم ديدم جوانى است در زى پادشاهان بالاى تختى از طلا نشسته چون مرا ديد به اسم خواند و سلام كرد و به سوى خود خواند و بالاى تخت در كنار خود جاى داد و اكرام زيادى نمود و گفت : تو مرا نمى شناسى من صاحب همان جنازه ام كه ديدى اسم من فلان است و اهل فلان شهرم و آن جماعت كه ديدى ملائكه بودند كه مرا از شهرم به سوى اين باغ كه از باغهاى بهشت برزخى است نقل دادند چون اين حرف رااز آن جوان شنيدم غم و غصه ام برطرف شد و مايل به سير و تماشاى آن باغ شدم و چون بيرون شدم چند قصر ديگر را ديدم چون در آنها نظر نمودم پدر و مادرم و بعضى از ارحام خودم را ديدم از من پذيرائى كردند خيلى از طعامشان لذت بردم در آن حالى كه در نهايت كيف و لذت بودم يادم به زن و بچه هايم افتاد كه چگونه گرسنه اند يكدفعه متاءثر شدم پدرم گفت : مهدى ترا چه مى شود؟گفتم : زن و بچه ام گرسنه اند.


493

پدرم گفت : اين انبار برنج است هرچه مى خواهى از آن بردار من عبايم را پر از برنج كردم به من گفتند: بردار و ببر عبا را برداشتم يكدفعه ديدم در وادى السلام همان جاى اول نشسته ام اما عبايم پر از برنج است به منزل بردم عيالم گفت : از كجا آورده اى ؟گفتم چه كار دارى ؟ مدتها گذشت كه از آن برنج مصرف مى نمودند و تمام نمى شد بالاخره زن اصرار كرد و مرحوم نراقى در اثر اصرار زياد زن قضيه را فاش كرد آن وقت زن رفت كه از آن برنج بردارد ديد اثرى ازبرنج نيست .(415)


494
معجزه كرامت ، اعانت ، اهانت

معجزه خارق عادتى است كه باتحدى بر نبوت همراه است و تحدى قيدى است كه آن را از ساير خوارق عادات امتياز مى بخشد.و اما خارق عادت مى تواند به وساطت اراده و نفس زكى يكى ازاولياى الهى انجام شود كه در اين صورت كرامت ناميده مى شود.

و مى تواند در اثر اجابت دعاى بنده اى از بندگان صالح خدا باشد و در اين حال اعانت نام مى گيرد.

و نيز مى تواند با اسباب و وسائلى كه به تعليم و تعلم تحصيل مى گردد پديد آيد مانند سحر و نظاير آن .

و گاه براى افشاى كسى واقع مى گردد كه به دروغ داعيه نبوت داشته و به تحدى زبان مى گشايد كه در اين حال به اهانت موسوم مى باشد مانند مسيلمه كذاب كه چون آب دهان در چاه ريخت تا بر آب آن چاه افزوده گردد آن مقدار اب كه در آن بود خشكيد وخشكيدن آن چاه بدين صورت گرچه خرق عادت است وليكن برخلاف مورد تحدى بوده و خوارى مدعى را به بار مى آورد و كذب دعوى وى را آشكار مى سازد.

در اين صورت اهانت مى شود.البته خارق عادت منحصر به اقسام چهارگانه مزبور نيست زيرا برهان عقلى بر حصر آن در موارد ياد شده اقامه نشد.(416)


495
چند داستان از يارى رسانى عده اى از طرف امام زمان به دوستان

496

1 - از جمله قضيه ايست كه آقاى آقا شيخ عباس تهرانى مقيم قم نقل كرده از آقاى آقا شيخ محمد على بازانه (كه در عراق از ائمه جماعت بوده معروف به راستى و درستى ) او از استاد خود آقاى شيخ محمد باقر اصطهباناتى كه او فرمود من در طهران مشغول تدريس كتب معقول بودم روزى يك نفر آمد و ازمن تقاضاى درسى نمود من چون وقت نداشتم عذر خواستم فردا آمد اظهار نمود كه شما نيم ساعت به ظهر مانده وقت داريد، چون من زنى منقطعه نموده بودم از نيم ساعت به ظهر مانده وقتم را تخصيص به او داده بودم او چون عذر وقت را نپذيرفت من عذر آوردم كه كتاب براى مطالعه ندارم فردا كتابى آورد (گويا كتاب شفابود) اين عذر مرا نيز قطع نمود پس ناچار اجابت مسئول او نموده درسى براى او شروع نمودم يكروز خواستم مطالعه كنم ديدم كتاب نيست هرچه گرديدم پيدايش ‍ نكردم تا اينكه او آمد عذر خواستم كه كتاب را گم كرده ام پيدايش نكردم تا اينكه او آمد عذر خواستم كه كتاب را گم كرده ام لذا مطالعه نكرده ام پس او برگشت فردا آمد اظهار نمود در اندرون در فلان طاقچه زير فلان بقچه است ، رفته از همانجا پيدا نمودم معلوم شد كه آن زن متعه ماملاحظه نموده ديده كه قسمتى از وقت اختصاصى او صرف مطالعه اين كتاب مى شود پس به جهت نگه داشتن وقت خود كتاب را پنهان نموده ولى من به قدرى متحير گرديدم كه او از كجا دانست .

از او چگونگى واقعه را پرسيدم گفت من در نجف علوم منقوله را تمام نموده اجازه اجتهاد صادر كرده بودم الا اينكه بعد از مراجعت به وطن خيال كردم كه بايد من از روى علم معقول تكميل عقايد بنمايم پس براى نيل اين مرام به تهران آمدم و چو در تهران كسى را نمى شناختم و جائى را هم بلد نبودم متحير بودم كه كجا بروم و كه را پيدا كنم تا اينكه شخصى مرا در بازار ديد و گفت فلانى (اسم مرا گفت ) تو براى فلان مقصود به اينجا آمده اى ؟

گفتم : بلى ، گفت : دو نفر دراين شهر متصدى تدريس علوم معقوله يكى شما را نشان داد و دومى را گفت در مسجد سپهسالار است ولكن گفت اگر آنجا رفتى دربيرون دم در حجره بنشين و به درس گوش كن چون او اخلاقش ‍ مقتضى ربط و اختلاط نيست پس من به حسب گفته او خدمت شما آمدم اما چون شما از جهت وقت عذر خواستيد من عذر شما را با او مذاكره نمودم او آن وقت را تعيين نمود و همچنين كتاب را نيز او به من داد و جاى كتاب را نيز او به من گفت .

گفتم از او پرسيده اى كه كيست ؟ گفت : پرسيدم گفت ما عده اى هستيم بار شرفيابى حضور مبارك حضرت صاحب الامر را داريم آن حضرت به توسط مابه مردم فيض مى رساند و از آنها دستگيرى مى فرمايد گفتم : پس اجازه بگير كه من با او ملاقاتى بكنم رفت و فردا آمد و گفت اجازه نداد و فرمود او فعلا به ملاقات ما احتياج ندارد و همين رشته كه دارد بگيرد و اگر وقتى احتياج پيدا كرد ما خودمان ملاقاتش مى كنيم گفتم پس دو مسئله از او بپرس ‍ كه ازناحيه مقدسه جواب آنها را صادر نمايد.

(اول ) آنكه در نماز تسبيحات اربعه چند بار واجب است .

(دوم ) آنكه ترتيب عمل ام داود همانست كه مرحوم مجلسى ذكر نموده يا غيرآنست .


497

فردا جواب آورد كه اماتسبيحات اربعه يكى واجب است و اما عمل ام داود مختصر فرقى با نوشته مجلسى داشت آن را هم نوشته آورده بود ولكن من يك وقت خواستم كه عمل ام داود را بجا بياورم هر چه دنبال آن كاغذ گشتم پيداش نكردم .

نگارنده : اين حكايت را خدمت مرحوم آقاى حاج سيد محمد زنجانى عرض كردم فرمود اين قضيه را آقاى آقا شيخ محمد حسين اصفهانى (صاحب حاشيه كفايه ) براى من از مرحوم آقا شيخ محمد باقر اصطهباناتى كه او استاد او نيز بوده نقل كرد.

پس قضيه مذكور از مرحوم آقا شيخ محمد باقر به دو سند نقل گرديد، اينكه او گفته كه ما عده اى هستيم كه بار تشرف حضور آن حضرت را داريم در تاءييد آن بعضى از قضايا هست : از جمله اين بود كه آقاى حاج ميرزا سيد على ساوجى از مرحوم والد خود نقل كرد كه در سامرا يك نفر از كسبه در آنجا دكان داشت روزى دفتر خود را آورده به من داد كه اين را به خانه من برسان ، گفتم تو كجا مى روى ؟ گفت : چون يكى از خدام حضرت حجت سلام الله عليه وفات نموده مرا در جاى او تعيين كرده اند او از همانجا رفت و ديگر ديده نشد.

2 - آقاى آقا ميرزا اسحق لنكرانى از حاج مسيب ملك التجار مراغه نقل كرد كه در مراغه آهنگرى بود شمشير و سپرى تهيه كرده منتظر ظهور بود بعضى از اشخاص هم گاهى سربسرش مى گذاشتند چنانكه دو دفعه به او اظهار نمودند كه حضرت صاحب الامر (عج ) ظهور كرده و در فلان نقطه است ، او شمشير و سپر خود را برداشت و رفت و ديد دروغ است برگشت ، در دفعه سوم رفت و ديگر برنگشت ، خيلى احتمال مى رود كه او هم از باريافتگان محضر آن حضرت باشد.


498

3 - آقاى آقا شيخ عباسى تهرانى بعد از نقل حكايت سابقه فرمود كه آقاى آقا شيخ على بازانه حكايت ديگرى از آقا شيخ محمد باقر اصطهباناتى نقل كرد و گفت ما وقتى كه در مدرسه بوديم از طلاب مدرسه يك نفر سيدى بود دماغش خيلى خشك بود كه با احدى انس و اختلاط نداشت انسش فقط با آب حوض بود چون وسواسى بود به غير آن با هيچ چيز از مخلوقات الهيه انس نداشت يك روز او را ديديم كه برخلاف حالت سابقه سرحال آمده در نهايت خوشحالى و تردماغى اظهار اختلاط و مؤ انست مى كند، اشعارى هم زمزمه مى نمايد ما بى نهايت از اين حال او تعجب كرديم تا اينكه من از او پرسيدم كه سيدنا آن مهر خاموشى را كه از دهان تو برداشت و آن خشكى دماغ به چه جهت به اين تردماغى بدل يافت ؟

گفت : من در آن حال تنهائى و بى انسى كه بودم روزى در اين باب فكر مى نمودم كه آيا ممكن است كه انسان از خود فرار و قطع علائق از خود نمايديانه ؟در اين فكر بودم يكبار ديدم شخصى در حجره را باز كرده وارد شد و گفت : بلى مى تواند، اين را گفت و دراز كشيد و مرد، من مضطرب شدم كه تكليف چيست و اين شخص كيست بعد ديدم برخاست راه افتاد من تعقيبش كردم و از فيض ملاقاتش استفاده كردم او پاره اى دستورات به من داد در اثر آن مثل اينكه قلب مهية شده باشم از آن حال به اين حال كه مى بيند منقلب شدم بعد فرمود آن سيد مدتى در مدرسه با همان خوشحالى بود تا بعد از چندى غيبت اختيار كرد ديگر نفهميدم كه كجا رفت .

اينطور دستگيريها در عالم هست و آنانى كه اينطور غيبت اختيار مى كنند نبايد اين غيبت آنها را بى اهميت تلقى نمود براى اينكه خيلى احتمال مى رود كه اينها در عين بى اهميتى از جائى خيلى مهم سر در بياورند.

كس ندانست كه منزلگه دلدار كجاست
اينقدر هست كه بانگ جرسى مى آيد

هستند اشخاصى كه دنباله اين بانگ جرس را گرفته مى روند و خبرها مى آورند، ثمرها مى يابند قافله ها پشت سر هم عقب همين بانگ روان است ولى در مقابل آنها هستند اشخاصى كه وادى اين اسرار را با قدم انكار مى پيمايند و حال آنكه تكذيب بى جهت تالى فاسدش كمتر از تصديق بى جهت نيست منتهى اگر راهى بر تصديق ندارند بر تكذيب نيز راهى ندارند.انصاف مقتضى است كه از شنيدن اين قبيل قضايا خيلى وحشت نكند اقلا به موجب فرمايش بوعلى سينا مادام كه برهان بر امتناع آن قائم نشده در بقعه امكان و احتمال بگذارد، وقتى كه در بقعه امكان گذاشت از اهل اين قافله خيلى دورى نمى كند همينكه دورى نكرد در نتيجه حشر با آنها ممكن است به اشخاصى برخورد كند كه خود صدق لهجه و راستگوئى آنها را تصديق نمايد آنگاه از آنها قضايائى بشنود غير قابل انكار.


499

4 - نگارنده هم خيلى ساده و خوش باور نيستم كه هر چه از هر كه شنيدم باور كنم ، اما اگر از شخص راستگو كه قطع به راستگوئى او داشته باشم شنيدم و او هم قضيه را از شخص راست گفتار نقل كرد چگونه باور نكنم مثل قضيه اى كه مرحوم آقا حاج سيد محمد زنجانى از مرحوم آقا شيخ حاج آقا ساوجى نقل كرد كه او گفت عازم مشهد بودم به شاهرود كه رسيديم در آنجا تب سنگينى در خود احساس كردم ولى با آن حال با قافله به راه افتادم تا رسيديم به خيرآباد در آنجا ديدم تبم خيلى زياد و حالم بسيار سنگين شده مخصوصا خستگى راه هم مزيد بر علت شده بود همانطور بيحال افتادم وقتى بهوش آمده ديدم قافله حركت نموده و از من غفلت كرده بيدارم نكرده اند من به گمان اينكه شايد قافله در اين نزديكى حركت كرده باشد براه افتادم به گمان اينكه به قافله برسم مقدارى از راه را كه پيمودم ديدم اثرى از قافله نيست ، شب بود بيابان و تاريكى و تب و تنهائى از رسيدن به قافله كه ماءيوس شدم وحشت بر من مستولى شد در اين اثناء رسيدم به يك نفرى كه جلوتر از من راه مى رفت ، او گفت از قافله عقب مانده اى ؟گفتم بلى ، گفت مى رسى انشاء الله پس به اتفاق راه افتاديم در اين بين توجه بحال خود نموده ديدم تب ندارم حالم بهبودى يافته تا بعد از چندى كه راه رفتيم به يك آبادى رسيديم دقت كرده ديدم ميامى است ، ان رفيق من داخل كاروانسرا شد ولى من دم در كاروانسرا دكان بقالى بود آنجا ايستاده از بقال پرسيدم كه قافله كجا ورود كرده گفت كدام قافله گفتم قافله اى كه امشب از خيرآباد حركت كرده گفت قافله اى كه امشب از خيرآباد حركت كرده فردا دو ساعت از آفتاب رفته به اينجا وارد مى شود و حال آنكه چند ساعت از شب باقى است بعد به سراغ همان رفيقم رفتم وارد كاروانسرا شدم ديدم كسى نيست برگشته از بقال پرسيدم كه رفيق من كجا رفت گفت : من تو را تنها ديدم رفيقى با شما نديدم ، گفتم او با من بود من كه باتو مشغول مذاكره بودم او رفت توى كاروانسرا، گفت نه من كسى غير از شمانديدم آن وقت ملتفت شدم كه قضيه از چه قرار است پس در آنجا ماندم تا فردا چندى از آفتاب گذشته قافله وارد شد.

5 - براى خود مرحوم آقاى حاج سيد محمد زنجانى كه راوى قضيه مزبوره باشد در همين منزل اتفاق افتاده بى شباهت به قضاياى مزبور نيست ، فرمود در يكى از سفرهاى مشهد از شاهرود كه حركت مى كرديم براى منزل خيرآباد تهيه چلوكباب نموديم چون در آن سفر يك نفر مهمانى داشتم كه محترم بود مقيد بودم كه به او بد نگذرد لهذا آب و رنگى به غذا مى داديم ولى از اينكه در خيرآباد وسائل فراهم نبود لذا تمامى لوازم را از شاهرود برداشتيم حتى هيزم را و حتى برنج را هم در شاهرود خيس كرديم كه يكى از آدمها روى مال برداشت كه در آنجا باعث معطلى نباشد ولى با اين تقيد كه داشتيم كره را كه ركن اعظم بود فراموش نموديم در خيرآباد ملتفت شديم كه كره فراموش شده از قهوه چى هم سراغ گرفتند يك سير كره يا روغن فقط براى ته ديگ پيدا شد ديگر پيدا نشد به مشهدى سيفعلى آدم خودمان گفتيم بشقاب بردار از زوارها سراغ بگير شايد آنها داشته باشند، رفت بزودى با يك بشقاب كره خوب و تميز بقدر كفايت بلكه چربتر برگشت و گفت اين را آقاى حاج سيد احمد آقا فرستاد و گفت من خودم نيز مى آيم خيلى خوشحال شديم لكن هر چه منتظر شديم از آقاى حاج سيد احمد خبرى نشد و هر چه سراغ گرفتيم كسى به اين اسم و عنوان در آنجا نبود نه در ميان زوار و نه در خيرآباد و او با اينكه اظهار آشنائى با من كرده بود ولى من همچو آشنائى يادم نمى آيد و تا حال اين معما نزد من حال نشده كه آن كس كه بوده ؟

6 - مرحوم آيت الله حاج سيد احمد زنجانى نوشته است يك روز به بنده فرمود من على الرسم براى هر يك از اموات از اقارب و رفقا شبهاى جمعه يك سوره (يس ) مى خواندم ديشب شب جمعه ، مرحوم آقا سيد محمد درامى را فراموش كردم كه (يس ) برايش بخوانم شب در خواب ديدم كه او به من گفت ديشب وظيفه ما نرسيد.


500

هر سال هم به زيارت مشرف مى شد يك سال به زيارت ائمه عراق عليهم السلام و يك سال به خراسان ولى از آن وقتى كه مسافرت با اتومبيل در ايران داير شد غالبا دريك سال هر دو زيارت را ادراك مى كرد تا اينكه روز پنجشنبه هشتم ذيقعده سنه 1355 به رحمت حضرت حق نايل گرديد، جنازه اش به كربلاى معلى حمل شده در آنجا در سرداب مقدس حضرت ابى الفضل سلام الله عليه به خاك سپرده شد.(علو فى الحيات و فى الممات ) در قم ازناحيه مرحوم آقاى حاج شيخ عبدالكريم حائرى مجلس ‍ ترحيم براى او منعقد گرديد و آن آخر مجلس بود كه ما آن مرحوم را زيارت نموديم چون مختصر كسالت داشت و با همان حال نقاهت به مجلس ‍ ترحيم تشريف آورد بعد از ختم مجلس كه تشريف برد ديگر بيرون نيامد تا اينكه بعد از يك هفته روح شريفش به عالم اعلى انتقال يافت .(417)


501
يارى رساندن امام عصر عليه السلام به علامه حلى در كتابت كتاب رد بر شيعه عالم سنى

مرحوم قاضى نورالله شوشترى در مجالس المؤمنين در احوال مرحوم علامه حلى فرموده است : از جمله مراتب عاليه كه برالسنه اهل ايمان اشتهار يافته كه يكى از علماى اهل سنت كه در بعضى فنون علمى استاد علامه بود كتابى در رد مذهب شيعه اماميه نوشته و در مجالس آن را با مردم مى خواند و اضلال مى كرد و از بيم آنكه مبادا كسى از علماء شيعه ردى بر آن بنويسد آن را به كسى نميداد جناب علامه علاقه استاد و شاگردى را وسيله قرار داده و از او آن كتاب را عاريه خواست ، آن عالم گفت : سوگند ياد كرده ام كه اين كتاب را زياده از يك شب به كسى عاريه ندهم علامه نيز آنقدر را غنيمت شمرده كتاب را گرفت چون شب مشغول نوشتن كتاب شد و نصفى از شب گذشت خواب بر جناب علامه غلبه نمود حضرت صاحب الزمان عليه السلام پيدا شد به علامه فرمود: كتاب را به من واگذار و تو خواب كن چون علامه بيدار شد آن نسخه از كرامت آن حضرت تمام شده بود.

شيخ مرحوم در نجم الثاقب فرموده كه اين حكايت را در كشكول على بن ابراهيم مازندرانى معاصر علامه مجلسى به نحو ديگر ديدم ... كه در آنجا نوشته علامه ديد مردى به صفت اهل حجاز وارد شد سلام كرد و نشست و فرمود اى شيخ تو مسطر بكش براى اين اوراق و من بنويسم پس شيخ مسطر مى كشيد و آن كس مى نوشت و از سرعت مسطر به او نمى رسيد چون صبح شد كتاب تمام شد.(418)

(و در قصص العلماء نوشته است در آخر كتاب نوشته بود: كتبه م ح م د بن حسن ).


502
مكاشفه سيد جمال گلپايگانى و مشاهده او ارواح را در وادى السلام

503

علامه سيد محمد حسين حسينى تهرانى گويد: مرحوم جمال الحق و آيت الله العظمى آقا سيد جمال الدين گلپايگانى يكى از اساتيد ما درعلم اخلاق مى فرمود: روزى براى زيارت اهل قبور در نجف اشرف به وادى السلام رفتم هوا بسيار گرم بود پس از اداى فريضه ظهر از شدت گرما در زير يك چهار طاقى نشستم همين كه نشستم و شطب (چپق كوچك ) را روشن كردم كه قدرى استراحت كنم ديدم دسته اى ازارواح آمدند به سوى من به بدترين وضعى ، لباسهاى پاره و كثيف و آلوده ، التماس داشتند كه آقا بيا و به فرياد ما برس و ما را شفاعت كن .

اين ارواح متعلق به قبورى بودند كه من در ميان آن قبور نشسته بودم و همه از رؤ سا و بزرگان عرب بودند و در دينا داراى نخوت و تكبر و جاه و اعتبار.

من به آنها گفتم : اى بى انصافها شما در دنيا زندگى كرديد و مال مردم را خورديد و جنايت كرديد و ما هر چه فرياد كشيديم گوش نداديد حالا آمديد مى گوئيد شفاعت كن برويد گم شويد.آن وقت پراكنده شدند و رفتند.(419)


504
تسخير روح مرحوم سيد على قاضى و سؤال از قاليچه حضرت سليمان

مرحوم علامه طباطبائى نقل كرده است : برادر ما مرحوم آقا سيد محمد حسين الهى بوسيله شاگردش كه تسخير ارواح داشت از روح مرحوم سيد على قاضى رضوان الله تعالى عليه سؤال كرده بود كه : قاليچه حضرت سليمان كه آن حضرت روى آن مى نشست و به مشرق و مغرب عالم مى رفت آيا روى اسباب ظاهريه و چيز ساخته شده اى بود؟ و يا از مبدعات الهيه بود و هيچگونه با اسباب ظاهريه ربطى نداشت ؟

آن شاگرد چون (از روح ) مرحوم قاضى عليه الرحمه سؤ ال مى كند، ايشان فرموده بودند فعلا چيزى در نظرم نمى آيد وليكن يكى از موجوداتى كه در زمان حضرت سليمان بودند و در اين كار تصدى داشتند الان زنده اند مى روم و از او مى پرسم در اين حال مرحوم قاضى روانه شدند و مقدارى راه رفتند تا آنكه منظره كوهى نمايان شد چون به دامنه كوه رسيدند يك شبهى در وسط كوه كه شباهت به انسان داشت ديده شد مرحوم قاضى از آن شبه سؤال كردند و مقدارى با هم صحبت كردند كه آن شاگرد از مكالماتشان هيچ نفهميد ولى چون مرحوم قاضى برگشتند گفتند: مى گويد: از مبدعات الهيه بوده و هيچگونه اسباب ظاهريه در آن دخالتى نداشته است .(420)


505
سيد محمد قلى ابن سيد محمد كه امام زمان (ع ) سه عدد ميوه به پدر او داد

506

سيد محمد قلى ابن سيد محمد حسين ابن سيد حامد حسين (صاحب عبقات الانوار) از اكابر متكلمين عظام و اجله علماى اعلام ، و صاحب كرامات و محامد صفات كه در مؤلفات متاءخرين مسطور است و از جمله كرامات آن جناب است آنچه قبل از ولادتش پدر نامدار وى كه او هم از فضلاى عصر خود بود و كتب بسيار به خط خودنوشته است در خواب ديده كه حضرت صاحب العصر و الزمان عجل الله فرجه او را سه ثمر و ميوه عنايت فرموده اند از جمله آن دو ثمر ناقص و يكى كامل بود بنابراين اول فرزندى كه متولد شد او را مهدى قلى و دوم را هادى قلى و فرزند سوم را محمد قلى نام نهاد.

مهدى قلى در اول جوانى درگذشت ، هادى قلى در صغر سن فوت شد و آن علامه را خداوند عز و جل به فضل و كمال فائق على الامثال گردانيد و تعبير خواب آن جناب به ظهور انجاميد.(421)


507
ميرزا محمد استرآبادى در طواف و گلى ازخرابات

مرحوم مجلسى در بحارالانوار جلد سيزدهم در باب كسانى كه به خدمت حضرت صاحب الزمان عجل الله تعالى فرجه رسيده اند فرموده است : خبر داد مرا جماعتى از سيد سند فاضل كامل ميرزا محمد استرآبادى نورالله مرقده كه او گفت : شبى اطراف كعبه طواف مى كردم در آن حال ديدم جوانى خوش سيما شروع به طواف خانه خدا كرد هنگامى به نزديك من رسيد طاقه گل سرخ به من داد من آن گل را بوئيدم چون فصل گل نبود گفتم : اى سيد من اين گل را از كجا به دست آورده ايد؟فرمود از خرابات به دست آورده ام همين جمله را فرمود يك مرتبه غائب شد و ديگر او را نديدم .

در روضات الجنات گفته است خرابات جزاير مغرب است از بحر محيط از آنها جزيره خضراء كه سمعانى در انساب و فيروزآبادى در قاموس و مجلسى در بحارالانوار آن را ذكر كرده اند.(422)


508
دسته گلى از خرابات و اشاره بر فضيلت شيخ محمد فرزند صاحب معالم

مرحوم شيخ محمد فرزند شيخ حسن ((صاحب معالم )) نواده شهيد ثانى كه ، مشهور است اينكه آن جناب طواف مى كرد پس مردى آمد و به او دسته گلى داد از گلهاى متفرقه كه درمكه و حوالى آن وجود نداشت مخصوصا آن زمان فصل گل نبود شيخ پرسيد اين گل از كجاست ؟ فرمود: از خرابات است شيخ خواست ازاو سؤال ديگرى كند ديگر او را نيافت .


509

بعضى از اصحاب شيخ مذكور به او گفتند: سلطان قصد دارد از شما دعوت كند و تو را ممكن نيست كه دعوت او را رد كنى به ناچار بايد قبول كنى ، پس ‍ شيخ محمد دعا كرد كه : خدايا اگر در علم تو چنين چيزى هست و گذشته است پس اجل مرا برسان ، پس از آن مى گفت : عنقريب من وفات خواهم نمود.

شيخ مدتى در كربلا مانده و به تدريس اشتغال داشت روزى در كربلا نماز مى خواند مردى به جانب او تيرى انداخت كه از پهلوى سينه او گذشت و خدا او را حفظ نمود آخرالامر در مكه وفات يافت او عابد و زاهد و فقيه و متكلم و صاحب كرامات بود و يكى از كرامات او اينكه در آن شب كه وفات يافت و هنوز دفن نشده بود صداى قرآن در نزد نعش او شنيده مى شد و كسى كه اطلاع يافت گفته كه آن قرائت كننده اظهار كرده كه من قائم آل محمد مهدى مى باشم و حكايت قرآن خواندن را زوجه شيخ كه دختر صاحب مدارك بوده نقل كرده است و صاحب مقابيس فرموده است : حضرت صاحب الامر در شب وفات شيخ محمد اوراد چند مى خواند كه در آن بلاد يافت نمى شد.(423)


510
رؤياى صادقه يك دانشجو

نزديك كنكور سراسرى مرحله اول سال 1374 بوديم و من مى خواستم در رشته زبان انگليسى شركت كنم و به همين دليل شبانه روز تلاش مى كردم يادم مى آيد كه در كتاب سال چهارم دبيرستان دنبال معنى فارسى كلمه اى مى گشتم و پس از جستجو در فرهنگ لغات مختلف نتوانستم معنى آن را پيدا كنم كلمه با حرف ام شروع مى شد و من از اينكه معنى اين كلمه را نمى دانستم خيلى كلافه شده بودم . در خواب ديدم كه فرهنگ لغات بسيار بزرگى در دست دارم و مشغول ورق زدن آن هستم ناگهان به حرف ام رسيدم و كلمه مورد نظرم را با معنى و توضيح كامل در كتاب ديدم فرداى آن شب بلافاصله آن معنى را يادداشت كردم تا اينكه بعدها فرهنگ لغات بزرگى به دستم رسيد عين آن معنى را در آن ديدم (شهر بسيار بزرگ و شلوغ ) فهميدم خوابم به حقيقت پيوسته است .(424)


511
مباحثه شاگرد با استاد در عالم رؤيا

حضرت آيت الله سيد ابوالقاسم خوئى فرموده است :

در عالم رؤيا با استادم ميرزا على ايروانى روبرو شدم و از ايشان پرسيدم : اگر خون مارمولك (نوعى از سوسمار) در لباس نمازگزار باشد نماز صحيح است ؟


512

ايشان فرمودند چون خون جهنده ندارد پاك است و مانعى ندارد من در پاسخ عرض كردم : اين مسئله داراى دو حيث است : از يك جهت بنا بر مبناى فقهى چون خون جهنده ندارد، پاك است ولى از جهت ديگر آن غير ماءكول است بنابراين چگونه مى توان قائل به جواز شد؟

او قدرى تاءمل كرد و گفت درست است .تعجب كردم كه او چگونه سرسختى نشان نداد و بلافاصله سخن مرا پذيرفت ايشان در جواب فرمودند: حرف حق را بايد قبول كرد.در همين حال از خواب بيدار شدم .(425)


513
نورى كه از لب ذاكر محدث قمى (قدس سره ) ظاهر مى شد

مؤلف محترم بلوغ الامانى فى حياة الايروانى آقاى حشمت الواعظين نوشته است : براى من نقل كرد جناب آقاى حاج آقا موسى ايروانى كه مرحوم والد(آيت الله ميرزا على ايروانى ) درپاسخ يك روحانى كه انگيزه دائم الذكر بودن او را پرسيده بود چنين فرمود:

خاطره بسيار شيرينى از مرحوم محدث بزرگ شيخ عباس قمى در نجف اشرف مشاهده كرده ام كه هرگز از ياد من نرفته و آن اين است كه : در يكى از شبهاى تاريك هنگامى كه از يكى از كوچه هاى تاريك نجف عبور مى كردم ناگهان متوجه شدم كه چراغى از آن سوى كوچه مرتب چشمك زنان خاموش و روشن مى گردد كم كم پيش رفته نزديك آنجا شدم ديدم كه اين نور از آن محدث بزرگوار مرحوم شيخ عباس قمى است كه با قلبى پاك مشغول ذكر است و همين كه لب را باز مى كند نور ظاهر و وقتى لبها روى هم قرار مى گيرد خاموش مى شود.

ديدن اين منظره زيبا و روحانى ازآن مرد الهى سبب شد كه من هم اين روش ‍ را تعقيب نمايم و خدا را شاكرم كه مرا برخوردار از اين نعمت نموده است .(426)


514
علامه امينى با مشاهده عذاب شمر به آرزوى خود رسيد

515

آقاى حاج شيخ رضاى امينى فرزند مرحوم علامه امينى نقل كرده است كه مرحوم علامه امينى فرمودند: مدتهافكر مى كردم كه خداوند شمر را چگونه عذاب مى كند شب هنگام در عالم خواب ديدم آقا اميرالمؤمنين عليه السلام در مكانى خوش آب و هوا، روى صندلى نشسته و من در خدمت آن حضرتم دو كوزه نزد ايشان بود فرمود: اين كوزه ها را بردار و برو از آنجا آب بياور اشاره به محلى فرمود كه بسيار باصفا بود كوزه ها را برداشته رو به آن محل نهادم و آنها را از آب شيرين نهرى پر كردم و برگشتم بسوى آن حضرت ، ناگهان ديدم هوا رو به گرمى نهاده است و هر لحظه بر شدت گرما مى افزود و ديدم از دور كسى به طرف من مى آيد كه هر چه او به من نزديكتر مى شد هوا گرمتر مى شد گوئى همه اين حرارت از آتش بدن او است و در خواب به من الهام شد كه او شمر قاتل حضرت سيدالشهداء عليه السلام است وقتى به من رسيد ديدم هوا به قدرى گرم و سوزان شده كه قابل تحمل نيست آن ملعون هم از شدت تشنگى نزديك به هلاكت است رو به من نمود كه از من آب را بگيرد من مانع شدم و گفتم : اگر كشته هم شوم نمى گذارم از اين آب قطره اى تو بخورى ، او حمله شديدى به من كرد كه كوزه ها را از من بگيرد آنها را به هم كوبيدم كوزه ها شكست و آب به زمين ريخت چنان آب كوزه ها بخار شد كه قطره اى نماند او كه از من نااميد شد رو به استخر نهاد من بى اندازه غمگين و مضطرب شدم كه مبادا آن ملعون از آن استخر سيراب شود به مجرد رسيدن او به استخر، آب استخر ناپديد شد كه گوئى سالهاست يك قطره آب در آن نبود.

او ازهمان راه كه آمده بود نااميد برگشت و هرچه زودتر مى شد هوا رو به صافى و شادابى و درختان و آب استخر به حال اول بازگشتند به حضور حضرت رسيدم فرمود خداوند اين چنين آن ملعون را عذاب مى دهد و اگر يك قطره از آب استخر مى خورد از هر زهرى تلختر و از هر عذابى براى او دردناكتر بود بعد از اين فرمايش از خواب بيدار شدم .(427)


516
شيخ ياسين مغربى

شيخ ياسين مغربى رحمه الله تعالى از اولياء الله و اصحاب كرامت بود اما در صورت حجامى آن را پوشيده مى داشت و به واسطه اينكه احوال خود را در پرده خفا نگه دارد به شغل حجامت اشتغال داشت .

امام نووى ازمريدان وى بوده و به زيارت او مى رفت و به صحبت و خدمت وى تبرك مى جست شيخ روزى وى را گفت : كتابهائى كه در پيش تو عاريه هست به صاحبانش ده و به ديار خود مراجعت كن و اهل خود را زيارت كن ، سخن وى را قبول كرد چون به ديار خود رفت و اهل خود را ديد بيمار شد و وفات يافت .شيخ ياسين در ماه ربيع الاول سال 687 درگذشت و عمرش هشتاد سال بود رحمه الله تعالى .(428)


517
بخش هفتم : تيزهوشى و لطيفه گوئى

518
اجتماع امامت و امارت در اسلام و شرائط آن

((و قال لهم نبيهم ان الله قد بعث لكم طالوت ملكا قالوا انى يكون له الملك علينا و نحن احق بالملك منه و لم يؤ ت سعة من المال قال ان الله اصطفاه عليكم وزاده بسطة فى العلم و الجسم و الله يؤ تى ملكه من يشاء و الله واسع عليم )).(429)


519

مرحوم آيت الله ثقفى در تفسير روان جاويد گويد: قمى از حضرت باقر روايت نموده كه بنى اسرائيل بعد از حضرت موسى مرتكب معاصى شدند و در ميان آنها پيغمبرى به نام ارميا بود فرمان او را نبردند پس خداوند جالوت را كه قبطى بود بر آنها مسلط كرد كه آنها را اذيت كرد و مردانشان را كشت و ازديارشان خارج كرد و زنانشان را به خدمتگزارى وادار كرد و اموالشان را تصرف كرد پس آنها به پيغمبرشان متوسل شدند و گفتند: از خدا بخواه كه پادشاهى براى ما برگزيند كه زير پرچم او با دشمنان بجنگيم در راه خدا و معمولا در بنى اسرائيل نبوت در يك خانواده بود و سلطنت درخانواده ديگر، خداوند نبوت را با سلطنت در يك خانواده جمع نفرموده بود در بنى اسرائيل ، نبوت در اولاد لاوى و سلطنت در اولاد حضرت يوسف بود و طالوت از اولاد اين يامين بود كه برادر مادرى حضرت يوسف است پس او نه از خانواده نبوت و نه ازخانواده سلطنت بود ولى اعلم و داناتر از همه و شجاع و قوى هيكل بود وليكن فقير بود و آنها او را به فقر و تهيدستى ملامت نمودند و بر او عيب گرفتند و فرمان او را نبردند و خود را سزاوارتر از او براى پادشاهى دانستند پس پيغمبرشان چنانچه در آيه بعدى هست ، گفت : همانا نشانه پادشاهى او آن است كه بيايد شما را تابوت كه در آن است آرامش از پروردگارتان .

در ذيل تفسير اين آيه از امام باقر روايت شده است كه فرمود: اين تابوت همان تابوتى بود كه حضرت موسى را مادرش در آن نهاد و به دريا افكند و بنى اسرائيل به آن تبرك جستند و چون وقت وفات حضرت موسى رسيد الواح تورات و زره خود و آنچه از آيات نبوت با خود داشت در آن گذارد و به وصى خود يوشع به وديعت سپرد و آن تابوت در ميان بنى اسرائيل بود تا آنكه مورد اهانت قرار گرفت خداوند آن را از ميانشان برداشت و چون خداوند طالوت را براى ايشان به پادشاهى برگزيد تابوت را برايشان مسترد فرمود چنانچه در آيه ذكر شده است .

و در كافى از حضرت صادق عليه السلام نقل نموده است كه مثل سلاح در ميان ما مثل تابوت است دربنى اسرائيل در ميان آنها هر خانواده اى كه تابوت نزد آنها بود پيغمبرى از آن ايشان بود و درميان ما هر خانواده اى كه سلاح در نزد آنها باشد همان كس امام است .

در بنى اسرائيل چون گاهى سلطنت از نبوت تفكيك مى شد هرگاه صندوق نزد پادشاه بود معلوم مى شد سلطنت او به حق و منصوب از طرف خدا و پيغمبر است و در اين امت چون امامت و امارت تواءم است هر جا سلاح است علم هم آنجا است چنانچه از كلام امام صادق (ع ) استفاده مى شود خواسته اند بفرمايند: اگر سلطنت ظاهريه در اين امت بحق بود بايد سلاح درنزد سلطان وقت باشد و چون نيست و در نزد ما است معلوم مى شود باطل است و ما بر حقيم و دلالت دارد بر اين امر ذيل آيه شريفه كه خداوند مى فرمايد:

به درستى كه دراين بودن تابوت علامت سلطنت حقه طالوت علامتى است براى حقيقت دين شما و امتياز امام از غير آن اگر داراى ايمان باشيد چنانچه علامت بود براى سلطنت حقه در بنى اسرائيل ...

((ان فى ذلك لاية لكم ان كنتم مؤمنين ))


520

بنابراين شبهه اى كه عرفاء اهل سنت در غاصبيت خلفا نموده اند كه سلطنت منصب الهى نيست و از شاءن امام خارج است لذا براى اميرالمؤمنين عليه السلام قائل به امامت و وصايت و ولايت شده اند و براى خلفاء قائل به مقام سلطنت حقه ظاهريه شده اند به كلى بى وجه و داراى صورت عوام فريبى است .بلكه سلطنت همه شاءن امام است يا كسى كه منصوب از قبل امام باشد چگونه ممكن است عقلا امام و ولى و وصى موجود باشد و زمام مهام امور ملك و مملكت به دست اشخاص ناقابل باشد كه بر اعراض و نفوس مسلمانان مسلط شوند وردع و امضاى امام مدخليتى در بطلان و حقيت سلطنت آنها نداشته باشد.

پناه مى بريم به خداوند از شبهات شيطانيه كه چه اشخاصى را با چه وساوسى گمراه مى كند. (430)


521
كيفر اطاعت از رهبر حق و يا باطل

قال على عليه السلام ((من اطاع امامه فقد اطاع ربه ))(431)

كسى كه از امام و رهبرش اطاعت كند از پروردگارش اطاعت كرده است .

عن ابى جعفر عليه السلام قال : قال رسول الله صلى الله عليه وآله : قال الله عز وجل لاعذبن كل رعية فى الاسلام اطاعت اماما جائرا ليس من الله عز و جل و ان كانت الرعية فى اعمالها برة تقية و لاعفون عن كل رعية فى الاسلام اطاعت اماما هاديا من الله عز و جل و ان كانت الرعية فى اعمالها ظالمة مسيئة .(432)

از امام باقر روايت شده كه فرمود: پيامبر خدا (ص ) فرمود: خداى عز و جل فرمود: هر آينه عذاب مى كنم هر رعيت مسلمانى را كه از امام جائرى كه از ناحيه خداى عز و جل نيست اطاعت كنند اگر چه اين رعيت در اعمالشان نيكوكار و متقى باشند.

و هر آينه مى بخشم هر رعيت مسلمانى راكه از امام هدايت كننده اى كه از ناحيه خداوند است اطاعت كند اگرچه در اعمالشان افرادى گنهكار باشند.(433)

اين روايت مطلب فوق العاده مهمى را مطرح مى كند كه اگر انسان تحت رهبرى امامى كه از ناحيه خدا باشد زندگى كند خداوند او را مى بخشد و از طرف ديگر اگر انسانى تحت رهبرى امام جائرى كه از ناحيه خداوند حكومتش مشروعيت ندارد زندگى كند خداوند با تمام خوبيهايش او را عذاب خواهد كرد.

عبدالله بن ابى يعفور به حضرت صادق (ع ) عرض كرد: علت چيست كه با آنان مانند كسانى كه دين ندارند برخورد مى شود ولى آنهاى ديگر حتى سرزنش نمى شوند، حضرت فرمود:

((حسنات الامام العادل تغمز سيئات اوليائه وسيئات الامام الجائر تغمز حسنات اوليائه )).

نيكيهاى امام عادل زشتيهاى اعمال پيروانش را مى پوشاند و از بين مى برد.(434)


522
توصيه اى از ارسطوى حكيم درباره حفظ دولت

523

ارسطو گفته است سياست حفظ دولت در دو چيز است :

1 - هماهنگى و صميميت دولتمردآن

2 - درگير ساختن دشمنان با يكديگر.

در آثار حكيمان آورده اند چون اسكندر بر مملكت (دارا) غلبه پيدا كرد عجم را با ابزار و قواى فراوان و مردانى زرنگ وسلاحهاى بسيار زياد و لشكريان انبوه يافت و فهميد كه در غياب او در زمانى كوتاه افرادى به خونخواهى (دارا) برخاسته و پادشاه روم بر مملكت مسلط خواهد شد و ديانت و عدالت او نيز اجازه نمى داد كه با قلع و قمع آنان اقدام كند و در اين انديشه بود كه باآنها چه كند.

با ارسطوى حكيم در اين مورد مشورت كرد وى حكم فرمود كه بين آنها اختلاف افكار به وجود بياورد تا با همديگر مشغول شده و تو از آنها در امان باشى اسكندر نظام ملوك الطوايفى را برقرار ساخت و بدين وسيله نگذاشت كه توطئه اى به بار آورند و تا زمان اردشير بابك عجم هرگز با يكديگر وحدت كلمه پيدا نكرد تا به تا به خونخواهى قيام كند.(435)


524
علف هرزه هاى مدينه هاى فاضله

مرحوم خواجه نصيرالدين طوسى فرموده است آنچه از ميان مدينه هاى فاضله مى رويد مانند تلخه اى كه در كنار بوته هاى گندم و يا خار در كشتزارها مى رويد پنج دسته اند:

1 - مرائيان (رياكاران ) يعنى جمعيتى كه رفتار دانشمندان از آنها صادر مى شود ولى هدف آنها غير از سعادت بلكه از قبيل لذات يا رياست است .

2 - محرفان (تحريف گران ) يعنى جمعيتى كه به اهداف جوامع جاهلى راغب هستند ولى چون قوانين حاكم بر مدينه فاضله مانع از رسيدن به چنين اهدافى است مى كوشند كه آن قوانين را بر طبق ميل خود تفسير كنند تا به مطلوب خويش برسند.

3 - باغيان (شورشيان ) يعنى جمعيتى كه به حكومت دانشمندان تن در نداده و خواهان حكومت تغلبى و زورمدارى هستند پس با يك دستاويز كوچك مثلا به دليل اينكه برخى از كارهاى رهبر جامعه با طبع سازگار نيست موجب شورش و نافرمانى مردم از رهبر مى گردند.


525

4 - مارقان (منحرفان از حق ) يعنى جمعيتى كه قصد تحريف قوانين را ندارند ولى بر اثر كج انديشى نمى توانند اهداف دانشمندان را درك كرده و لذا آنها را بر معانى ديگرى حمل نموده و از حق منحرف مى شوند و چه بساكه اين انحراف همراه با راهنمائى است و قصد عناد هم در كار نباشد كه در اين صورت بايستى به ارشاد شدن آنها اميدوار بود.

5 - مغالطان (مغلطه گران ) يعنى جمعيتى كه به دليل عدم آگاهى كامل بر حقايق و واقعيات قادر بر تصور حقيقت به نحو تام و تمام نيستند و از طرفى در پى كسب رياست نيز مى باشند و حاضر به اعتراف به جهل خويش ‍ نمى باشند و لذا سخنانى مشابه حق گفته و در قالب استدلال به عوام الناس ‍ تزريق مى كنند ولى خودشان سرگردانند و اما تعداد اين علف هرزه ها هر چند كه زيادتر از اين مقدار است كه ذكر كرديم و اگر بخواهيم همه را مطرح كنيم سخن به درازا مى كشد.(436)

قال رسول الله صلى الله عليه وآله : ((ان لكل دين آفة و آفة هذا الدين بنوامية (437)))

فرمود هر دينى آفتى دارد كه آن را تباه مى كند و بلاى اين دين فرزندان اميه هستند.

اين حديث يك قاعده كلى به دست هر نويسنده و گوينده مى دهد كه تنها بنى اميه آفت نبوده بلكه هر حكومتى در هر زمانى به نام خلافت اسلامى مانند امويها مستبدانه و ظالمانه حكومت كند آفت اسلام است .

خطيب و گوينده اى كه چاكر جان نثار دستگاه معاويه بود كه دستور وى بالاى منبر آمد و با دست اشاره به خليفه نمود و گفت : اميرالمؤمنين هذا(اشاره به معاويه ) و با اشاره ديگر به طرف يزيد گفت : (فان هلك فهذا) هنگامى كه خليفه بمرد اين (يزيد) جانشين اوست و با اشاره سوم گفت نن فمن ابى فهذا اگر كسى انكار كند جانشينى يزيد را جزايش با اين شمشير است .(438)


526
نامه امام حسين عليه السلام درباره خطر رهبرى معاويه

حضرت سيدالشهدا در ضمن نامه اى به معاويه نوشت :

((و انى لااعلم فتنة اعظم على هذه الامة من ولايتك عليها)).

معاويه من هيچ آفتى بلكه فتنه اى براى اين ملت بزرگتر و وخيمتر از حكومت تو نمى دانم .


527

- و اينك شاهد مطلب - يكى از علماى بزرگ آلمان : دستور داد مجسمه اى از معاويه بن ابى سفيان از طلا ريخته شد و در سر چهار راه عمومى واقع در (برلين ) پايتخت آلمان نصب كردند چون علت را از او پرسيدند جواب داد: معاويه بود كه رژيم حكومت دمكراتى اسلامى را به حكومت استبدادى و ديكتاتورى تبديل كرد و اگر معاويه اين ضربت را به اسلام نزده بود اسلام همه جهان را مى گرفت و اكنون ما آلمانيها و سايركشورهاى اروپائى عرب و مسلمان بوديم .(439)


528
نصيحت رهبران و پيشوايان مسلمين

((ثلاث لايغل عليهن قلب امرء مسلم ، اخلاص العمل الله و النصيحة لائمة المسلمين و اللزوم لجماعتهم ))

پيامبر گرامى اسلام فرموده است : قلب هيچ مسلمانى در سه مورد نبايد ترديد كند، اخلاص عمل براى خدا، نصيحت براى رهبران مسلمين و شركت در اجتماعات آنان .(440)

((المؤمن غريزته النصح )).

اميرالمؤمنين على عليه السلام فرموده است : غريزه مؤمن نصيحت و خيرخواهى است .(441)

راغب اصفهانى گفته است : نصيحت ابراز عمل يا گفته اى است كه صلاح طرف در آن باشد.در معناى نصيحت علاوه برخير خواهى مفهوم برقرارى رابطه بين اشياء هم در نظر گرفته شده است و بر همين اساس به خياط (نصاح ) گفته مى شود چون بين قسمتهاى مختلف يك پارچه اتصال برقرار مى كند و در روابط بين دولتمردان و مردم كه احتمال جدائى و تضاد بين آنان زياد است اين اصل را بيشتر بكار گرفته است .

اميرالمؤمنين على عليه السلام مصرانه از اصحابش مى خواست كه : با نصايح خالى از غش و سالم از ريب مرا يارى كنيد.(442)

((...فاعينونى بمناصحة من الغش سليمة من الريب )).

تا زمانى كه خلافت اسلامى در شكل پادشاهى ظاهر نگشت اين روحيه در مردم بود و آنان در هر فرصت مناسب اگر امر خيرى به نظرشان مى رسيد با خليفه در ميان مى گذاشتند و از وى مى خواستند كه آن را انجام دهد.

چنانچه در صدر اسلام يك مسلمان به سادگى درمقابل خليفه مى ايستد ودرپاسخ خليفه كه پرسيد: آيا من پادشاهم يا خليفه رسول خدا (صلى الله عليه وآله )؟با شجاعت جواب داد: كه اگر يك درهم يا بيشتر و كمتر را در غير مورد خرج كنى پادشاهى و گرنه خليفه رسول خدا (ص ) هستى .(443)

باتبديل شدن خلافت به پادشاهى ، روحيه صراحت و رك گوئى و نصيحت هم از جامعه رخت بربست و مداهنه و تمكن و چاپلوسى جايگزين آن گرديد و خلفا و پادشاهان در خط خودكامگى و ديكتاتورى قرار گرفتند.


529

اصمعى نديم هارون الرشيد از وى كه پادشاهى در لباس خليفه بود نقل مى كند كه روزى به وى گفت : ((يا عبدالملك انت اعلم منا و نحن اعقل منك لاتعلمنا فى ملاء و لاتسرع الى تذكيرنا فى خلاء و اتركنا حتى نبدوك بالتساءل )).

عبدالملك تو از ما عالم ترى و ما از عاقلتريم در ملاء عام ما را نياموزان و در خلوت به تذكير و نصيحت ما شتاب مكن ، و كارى با ما نداشته باش تا اينكه ما خود از تو ابتدا به سؤال كنيم .(444)

قال على عليه السلام : ((من اعرض عن نصيحة الناصح احرف بمكيدة الكاشح ))

كسى كه از نصيحت ناصحان روى بگرداند به آتش كيد دشمنان مى سوزد.(445)

و نيز آن حضرت فرموده است :

((من لم يكن له واعظ من قلبه و زاجر من نفسه ولم يكن له قرين مرشداستمكن عدوه من عنقه ))

كسى كه از قلب پندگر و نفسى كنترل كننده و همراهى ارشادگر محروم است خود را براى تسلط دشمن آماده ساخته است .(446)


530
سخنان حضرت امام خمينى (ره ) درخصوص تفكر در كتاب آداب الصلاة

در قرآن شريف دعوت به تفكر و تعريف و تحسين از آن بسيار شده :

قال تعالى : ((و انزلنا اليك الذكر لتبين للناس ما نزل اليهم و لعلهم يتفكرون )).(447)

((ان فى خلق السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار لايات ...الخ ))

همانا در آفرينش آسمانها و زمين و درآمد و شد شب و روز نشانه هائيست ...(448)

از حضرت رسول صلى الله عليه وآله نقلست كه فرمود:

((ويل لمن قرئها و لم يتفكر فيها))

واى بر كسى كه آن را بخواند و در آن نينديشد.(449)

پس انسان در آيات شريفه كتاب الهى و در قصص و حكايات آن بايد نتيجه انسانيه اى كه سعادت است به دست آورد و چون سعادت رسيدن به سلامت مطلقه و عالم نور و طريق مستقيم است انسان بايد از قرآن سبل سلامت و معدن و طريق مستقيم را طلب كند و چون شخص قارى مقصد را يافت در تحصيل آن بينا شود و راه استفاده از قرآن شريف بر او گشوده و ابواب رحمت حق بر او مفتوح گردد و عمر كوتاه عزيز خود راصرف در امورى كه مقصود به رسالت نيست نكند و ازفضول بحث و كلام درچنين امر مهمى خوددارى كند.


531

و چون مدتى چشم دل را به اين مقصود افكند و از ديگر امور صرف نظر كرد چشم دل بيدار گردد و حديد شود و تفكر در قران براى او عادى شود و طرق استفاده بازگردد و ابوابى بر او مفتوح شود كه تاكنون نبوده و مطالب و معارفى از قرآن استفاده كند كه تاكنون به هيچ وجه نمى كرده آن وقت شفا بودن قرآن را براى امراض قلبيه مى فهمد و مفاد آيه شريفه :

((و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمؤمنين و لايزيد الظالمين الا خسارا))(450)

و معنى قول اميرالمؤمنين عليه السلام كه فرموده است :

((و تعلموا القرآن فانه ربيع القلوب و استشفوا بنوره فانه شفاء الصدور)).

قرآن را فراگيريد كه بهار دلهاست و از نور آن شفاجوئيد كه شفاى سينه ها است .

ادراك مى كند و از قرآن شريف فقط شفاى امراض جسميه را طلب نمى كند بلكه عمده مقصد را كه شفاى امراض روحانيه كه مقصد قرآن است قرار مى دهد، قرآن براى شفاى امراض جسميه نازل نشده گرچه شفاى جسمانى به او حاصل شود چنانچه انبياء عليهم السلام نيز براى شفاى جسمانى نيامده بودندگرچه شفامى دادند، آنها اطباء روحند و شفادهندگان قلوب و ارواحند.(451)


532
ملاقات امام با شاه ازطرف مراجع و زيربناى انقلاب اسلامى

حضرت امام (خمينى ) چه در زمان مرحوم آقاى حائرى و چه در زمان مرحوم آقاى بروجردى همواره جلودار مبارزات حوزه بودند مثلا بر اثر قضاياى سياسى كه در زمان آقاى بروجردى اتفاق افتاده بود از طرف مرحوم آقاى بروجردى و علما ماءمور شد با شاه صحبت كند نظر مراجع و علماء اين بود كه نماينده اى بايد برود و حرف ما را صريح و پوست كنده به شاه منتقل كند و اين كار از كسى جز حاج آقا روح الله (حضرت امام خمينى ) برنمى آيد.

و ايشان هم طى دو ملاقاتى كه با شاه داشتند انجام دادند وحسابى بر نقطه نظرات مراجع و علما تاءكيد كردند و به شاه و دربار و عاقبت سياست هايش ‍ هشدار دادند...

در قضيه اعدام نواب صفوى و ساير اعضاى فدائيان اسلام ...امام خيلى صدمه روحى خوردند در آن اوضاع و احوال شرايط به گونه اى بود كه از ديدگاه متحجرين مبارزه با شاه ننگ بود... در صورتى كه از نظر امام مبارزات روحانيون بزرگوارى همچون نواب صفوى روشنى بخش حيات اسلام و انقلاب و راه مبارزين بود... مقدس ماءبهاى متحجر حتى درزمينه دروس ‍ عرفان و فلسفه تحمل بينش امام را نداشتند...


533

امام شكستن جو تحجر را در درون حوزه قدم اول مبارزه تشخيص دادند لذا وقتى درقم منظومه و اسفار تدريس مى كردند مورد تهاجم و تهمت و افتراى دشمنان متحجر واقع شدند اما روحيه و توان علمى امام و يارى خداوند متعال نگذاشت در مقابل جمود فكرى متحجرين شكست بخورد...

بنابراين زيربناى اعتقادى و انقلابى مردم و حوزه را برمبناى پرورش افكار اصيل اسلامى و انقلابى قرار دادند تا اينكه به تدريج مبارزات اوج گرفت ...

بالاخره امام با تربيت شاگردان انقلابى توانستند براين تفكر فائق آيند و با بصيرت منحصر به فرد خود مبارزات مردم را بسوى پيروزى هدايت كنند.(452)


534
تفكر و تيزهوشى امام خمينى (ره ) در تربيت كودك

يكى از فرزندان امام دررشته زبان بين المللى اسپرانتور تحصيل نموده است و ظاهرا قرآن را با اين زبان ترجمه كرده است اين مسئله وسعت تفكر امام است دربرابر زبانى كه در قرن گذشته توسط يك دانشمند لهستانى يهودى كه ضد صهيونيست و... بود نشانه اين است كه نظريات امام درعلم كودك شناسى نيز شايسته توجه است ، امام طرفدار تربيت كودك از طريق بازى بودند در اين زمينه مجله پيام اسلام يادآور مى شود: امام معتقد بودند كه كودكان بايد آزاد باشند و بازى كنند اگرطفلى اشتباهى مرتكب شود و يا چيزى را بشكند و خلافى رامرتكب شود بايستى والدين را مجازات نمود و نه كودك را چون بر والدين است كه كودكان خود را از هر گونه خطر دور سازند.تفكر و معنويت مذهبى امام خمينى (قدس سره ) دو ركن مهم اقدام انسانى ايشان است .

آيت الله خامنه اى درباره امام مى گويند: امام خمينى تا آخرين لحظات حيات دعا و عبادت رافراموش نكردند اين مطلب نشانه عظمت امام است كه با توسل به دعا و معنويات به چنين شخصيت انسانى و مذهبى رسيدند.(453)

احمد آقا فرزند امام تعريف مى كند روزى پدر او را به خاطر اينكه مگسى راكشته بود سرزنش كرده و فرموده بود اين موجودات خدا با اينكه ما را اذيت مى كنند حق زندگى دارند و كشتن آنهابى جهت صلاح نيست .(454)


535
امام درسنگر دفاع از افكار و عقائد شيعيان

536

امام خمينى (قدس سره ) فرمودند يك روز درحال رفتن به مدرسه فيضيه (براى تدريس اخلاق ) مشاهده كردم كه عده اى راجع به كتاب (اسرار هزارساله كتابى كه بر ضد عقائد شيعه منتشر شده بود) بحث مى كنند ناگهان به ذهنم آمد كه ما داريم درس اخلاق مى گوئيم و حال آنكه اين بحثها در حوزه ها هم نفوذ پيدا كرده است امام تصميم مى گيرند از وسط مدرسه فيضيه برگردند و ديگربه درس نمى روند تا اينكه درمدت يك ماه يا چهل روز تقريبا همه كارها راكنارمى گذارند و كتاب ((كشف الاسرار)) را مى نويسند.(و تمام مطالب آن كتاب را رد كرده و جواب مى دهند و از انحراف افكار جوانان كاملاجلوگيرى مى كنند.(455)


537
سخنان آيت الله فاضل لنكرانى درباره سياست و مديريت امام خمينى (قدس سره )

آيت الله فاضل فرموده اند:

عظمت حيات و شخصيت حضرت امام خمينى رضوان الله تعالى عليه اقتضا مى كند اگر يك جمله در مورد ايشان اظهارنظر شده است آن جمله در طول تاريخ براى تمام نسلهاى آينده محفوظ بماند و دربعد سياسى پيش ‍ بينى ها ونظرات امام اعجاب آفرين بود به عبارت ديگر درآن لحظه اى كه حضرت امام راجع به يك مسئله سياسى نظر مى كردند انسان به ديده ترديد و ناباورى به آن نگاه مى كرد ولى به مرور زمان ثابت مى شد كه نكته سنجى حضرت ايشان تا چه حد دقيق ودرست بوده است .

در بعد سياسى يك شخصيت استثنائى در تاريخ معاصر بودند و بدون اينكه كلاس سياست ديده باشند و در رشته سياست تحصيل كرده باشند درمسائل سياسى بر تمام سياستهاى جهان فائق آمدند و همه سياست بازان دنياى استكبارى را زير پا گذاشتند شايد درطول تاريخ روحانيت تشيع و جهان اسلام نتوانيم نظيرى براى ايشان پيدا كنيم لذا ضرورت دارد تمامى آثار ايشان براى آيندگان محفوظ و در دسترس باشد.


538

مااز دو طريق با حضرت امام ارتباط و آشنائى داشتيم از همان دوران كودكى در دوره دبستان بنده با شهيد بزرگوار حضرت آيت الله حاج آقا مصطفى خمينى همدرس بودم و پدرم با حضرت امام رفاقت بسيار نزديكى داشتند و به علت همين رفاقت وارتباط كه پدرم با حضرت امام داشتند ايشان مكرر به منزل ماتشريف مى آوردند و متقابلا پدرم به منزل ايشان مى رفتند من از دوران كودكى تشخيص داده بودم كه حضرت امام با ساير دوستان پدرم تفاوت خاصى دارند چون كه در ايشان جاذبه مخصوصى وجود داشت و ما را جذب كرده بود كه با ديده احترام خاصى به ايشان نگاه مى كرديم تا اينكه با مرحوم شادروان حاج آقا مصطفى وارد حوزه شديم و به واسطه درس و بحثى كه با هم داشتيم ارتباط ما با امام خيلى نزديك بود به طورى كه گاهى اوقات حضرت ايشان وضعيت درسى حاج آقا مصطفى رااز من مى پرسيدند پس از آنكه ما وارد درس خارج شديم ... در درس ايشان شركت كرديم درس حضرت امام آنقدر در ما شوق و علاقه به وجود آورد كه حدود ده سال در درسهاى ايشان حضور يافتيم و هنوز شيرينى و لذت آن جلسات را در ذائقه مان احساس مى كنيم امام بزرگوار در درسها مطالب علمى و اخلاقى را از هم جدا نمى دانستند درس ايشان تنها يك سلسله مباحث علمى خشك نبود در لابلاى درس ايشان به روشى تدريس و رفتار مى كردند كه يك طلبه واقعى را تربيت مى كردند كه براى آينده اسلام مفيد فايده باشند اين ويژگى بارز امام بود كه باعث شده بود كه همه ما سر تا پا ايمان و اعتقاد به ايشان پيدا كنيم و در طول مبارزات نهضتى كه رهبريش را به عهده داشتند هيچگونه ترديد به درستى راه امام نداشتيم ...

امام بزرگوار جدا مصداق انسان كامل بودند يعنى همه فضائل انسانيت را داشتند امام در تمامى مراحل زندگيشان نسبت به شاگردان ، دوستان ، خانواده شان آنچه را كه شايسته يك انسان كامل بود مراعات مى كردند به واسطه رفاقتى كه با حاج آقا مصطفى داشتم از ايشان كسب اطلاع كردم كه امام در منزل هيچگونه تحميل و استبدادى نسبت به همسر و فرزندان نداشتند...

براى وقوف بر دوران جوانيشان از بعضى از دوستان كسب اطلاع كردم متفقا گفتند كه ايشان در بحران جوانى يك لغزش هم از ايشان صادر نشده است ... امام به معنى واقعى كلمه زاهد بودند و سعى مى كردند كه ظاهرشان اين معنى را نشان ندهد و زاهدى بود كه نشان مى داد زاهد نيست ... و اين بالاترين است كه درزهد انسان متصور است .(456)


539
سخنان آيت الله خامنه اى درباره آگاهى علما

رهبر معظم آيت الله خامنه اى فرموده اند ن ما در طول تاريخ تشيع ، به خاطر عدم آگاهى علما از حقايق جريانات دنيا خيلى ضربه خورديم بخصوص در دويست سال اخير كه دنيا شكل جديدى پيدا كرد و استعمار پديد آمد و سياستها و دولتهاى اروپائى وارد سياست جهانى شدند و به كشورهاى اسلامى تعرض كردند.

هرگاه ما عالم دين و تقى و باهوش و زرنگ و دقيقى داشتيم مثل ميرزاى شيرازى و شيخ انصارى از شر دشمن محفوظ مى مانديم و برنده بوديم ولى آنجا كه قدرى غفلت و ناآگاهى بوده است ضرر مى كرديم كه آن ضرر به يك نفر و يك حوزه و يك مجموعه و يك شهر و يكسال و چند سال محدود نمى شد بلكه در برخى موارد اثرش تا پنجاه سال تمام جامعه اسلامى را تحت فشار قرار مى داد ديگرنبايد تسليم ناآگاهيها شويم بايد آگاهى و بصيرت را در خودمان تقويت كنيم ...

امروز دشمنها منتظرند تا به ما ضربه بزنند ما بايد حواسمان جمع باشد خوشبختانه امروز طورى شده است كه توطئه هاى جهانى استكبار از نظر ملتها افشا شده است و اين جمله اى كه منسوب به امام سجاد عليه السلام كه فرموده است :

((الحمدلله الذى جعل اعدائنا من الحمقاء))


540

واقعا در مواردى صدق مى كند همين توطئه اخير حكام سعودى براى متهم كردن ملت بزرگ ايران و مسئولان آن از همين قبيل است كه تاكنون افشا شده است و همه مى دانند بغضها و حقدها از كجا سرچشمه مى گيرد.(457)

برادران عزيز ما در طول اين ده سال تجربه هاى زيادى كسب كرديم حقيقتا به اين كلام اميرالمؤمنين عليه السلام رسيده ايم كه

((و من نام لم ينم عنه (458)))

اگر غفلت كرديم درهمان لحظه ضربه خواهيم خورد.(459)


541
آنچه بد است منشاء درد است نه خود درد

مرحوم شهيد مطهرى گفته است : ما ميان درد و (منشاء درد) اشتباه مى كنيم مثلا در يك بيمارى و يا جراحت ، آنچه كه بد است وجود آن ميكرب است ، وجود آن بيمارى است كه منشاء درد مى شود. ولى خود درد در عين اينكه انسان را ناراحت مى كند، موجب آگاهى و بيدارى براى انسان است حتى همين دردهاى جسمانى شما راآگاه مى كند از اينكه مثلا در سر ضايعه اى پيدا شده و شما را به فكر معالجه آن مى افكند. اگر درد در بدن نبود و انسان احساس درد نمى كرد هيچگاه انسان را وادار به چاره جوئى نمى كرد پس ‍ درد نعمت است ، احساس است ،آگاهى است و بيدارى است .

مولوى در اينجا چقدر شيرين گفته است :

حسرت و زارى كه در بيمارى است
وقت بيمارى همه بيدارى است

پس بدان اين اصل را اى اصل جو
هر كه رادرد است او برده است بو

هر كه او بيدارتر پردردتر
هر كه او آگاهتر رخ زردتر

بى دردى مساوى است با لختى ، بى حسى ، بى شعورى ، بى ادراكى ، و احساس درد، مساوى است با آگاهى و بيدارى و شعور و ادراك .

آيا انسان ترجيح مى دهد كه هوشيار و آگاه باشد ولى درد را احساس كند يا نه ، بى هوش و كودن و احمق باشد و درد را احساس نكند.

در مثل مى گويند: (انسان اگر سقراطى باشد نحيف و لاغر بهتر است از اينكه خوكى باشد فربه ) اگر انسان دانا و دانشمند باشد ولى محروم بهتر است از اينكه مانند يك خوك همه نوع وسائل برايش فراهم باشد ولى هيچ چيز را نفهمد.


542

ما در ادبيات مخصوصا در اشعار خودمان - بسيار مى بينيم كه مردم از عقل شكايت كرده اند. كه اى كاش من اين عقل را نمى داشتم فائده اش چيست كه آدم در جامعه هشيار و عاقل باشد كه آسايش نداشته باشد.

به قول اين شاعر:

عاقل نباش تا غم ديوانگان خورى
ديوانه باش تا غم تو عاقلان خورند

ديگرى گفته است :

دشمن جان من عقل من و هوش من
كاش گشاده نبود چشم من و گوش من

ولى پيامبر اسلام فرموده است :

((صديق كل امرء عقله و عدوه جهله )).(460)

دوست راستين هركس عقل او است و دشمن واقعى هركس جهل و نادانى او است .

هر بيمارى كه درد نداشته باشد كشنده است . سرطان كه كشنده است علتش اين است كه لااقل در ابتدا درد ندارد و الا اگر از ابتدا درد داشت ممكن بود معالجه كرد خطر عمده سرطان اين است كه بى خبر يعنى بى درد وارد مى شود.

بنابراين ارزش در انسان درد داشتن است . آدم بى درد ارزشى ندارد.(461)

بلكه معيار انسانيت انسان به اين است كه درد ديگران را داشته باشد، يعنى ناراحتيهائى كه متوجه ديگران است در او درد ايجاد كند و او غمخوار ديگران است به قول سعدى :

من از بينوائى نيم روى زرد
غم بينوايان رخم زرد كرد(462)


543
پيرى علت كم هوشى نيست بلكه علت اصلى كم كارى است

جابر بن حيان از حضرت صادق عليه السلام پرسيد: چرا پس از آنكه انسان پير شد كودن مى گردد؟

امام عليه السلام فرمود: اين يك قاعده كلى نيست و هركس كه پير شد كودن نمى شود كسانى هستند كه در دوره جوانى كودن مى باشند ولى نشاط و طراوت جوانى مانع است كه كوتاه فكرى آنها بصورتى چشمگير آشكار گردد پس از گذشتن اين دوران كوتاه فكر در آنان جلوه مى نمايد.

اما كسى كه در جوانى دانا و آگاه و پرهيزكار است در دوران پيرى نيزهمين طور است نهايت اينكه از لحاظ نيروى جسمى مانند دوران جوانى نيست .

طبقه دانشمندان در دوره پيرى داناتر و آگاهتر و تيزهوشتر از دوران جوانى به نظر مى رسند زيرا با گذشت زمان توسعه بيشترى از دانش بدست مى آورند و فكر آنان نيرومندتر ميگردد و همچنين نظرشان براى قضاوت بى غرض مى شود و مى فهمند كه بايد پيوسته از حقيقت جانبدارى نمايند.


544

جابر: من شنيده ام پيرى فراموشى مى آورد آيا اين يك قانون كلى است ؟

امام (ع ): خير آنچه موجب فراموشى مى گردد بكار نينداختن نيروى حافظه است ، نيروى حافظه مانند ساير نيروهاى وجود انسان براى اينكه باقى بماند نيازمند به فعاليت است .

اگر يك جوان هم نيروى حافظه خود را بكار نيندازد دچار فراموشى مى گردد فراموشى در بعضى از سالخوردگان دراثر اين است كه ضعف نيروى جسمى توجه آنها را نسبت به محيطى كه در آن زندگى مى كنند كم مى كند و حتى توجه آنها نسبت به نوه ها و نبيره ها اندك گردد هر اندازه كه ضعف جسمى زياد شود توجه آنها به محيط زندگى كمتر مى شود...به همين جهت حافظه آنهاديگر از فعاليت بازمى ماند و اين ركود سبب مى شود كه اولا چيزى بر ذخائر حافظه افزوده نشود و ثانيا تمام يا قسمتى از ذخائر حافظه فراموش گردد.

مردم وقتى يك يا دو يا سه سالخورده را ديدند كه حافظه خود را از دست داده اند آن رايك قانون كلى مى دانند و مى گويند هر كس پير شود دچار فراموشى مى گردد.

اما سالخوردگانى كه نمى گذارند براثر ضعف جسمى حافظه آنها راكد گردد در دوره سالخوردگى حافظه اى نيرومندتر از دوره جوانى دارند چون حافظه آنها در تمام عمر بكار مشغول بوده و در آخر عمر به حد اعلاى نيرومندى رسيده است ...

جابر پرسيد: پيرى ناشى از چيست ؟

امام (ع ): بيماريها دو نوع است 1 - بيماريهاى حاد، اين نوع بيمارى ناگهان برمزاج مستولى مى شود و به سرعت بهبود حاصل مى گردد و يا اينكه سبب مرگ مى گردد.

2 - بيماريهاى مزمن كه سير آن تدريجى است و آن امراض مدتى در مزاج مى ماند و گاهى درمان نمى پذيرد تا اينكه سبب مرگ گردد پيرى يك نوع بيمارى است ولى از نوع دوم .

جابر: اين اولين بار است كه مى شنوم پيرى يك نوع بيمارى است .

امام (ع ): بعضى زودتر مبتلا به اين بيمارى مى شوند و بعضى ديرتر، آنها كه از قوانين خداوند پيروى نمى كنند و از محرمات پرهيز نمى نمايند زودتر پير مى شوند ولى كسانى كه به دستور خداوند عمل نمايند ديرتر به دوران پيرى مى رسند.(463)


545

546
پاسخ جميل منشى انوشيروان به اميرالمؤمنين (ع )

اميرالمؤمنين عليه السلام در نهروان از منشى ديوان انوشيروان كه مردى دانا و خردمند و تيزهوشى بود پرسيد: كدام زندگى براى انسان سزاوار است ؟ آن مرد كه نامش ((جميل )) بود پاسخ داد: سزاوار است كه آدمى دوستان اندك و دشمنان فراوان داشته باشد. امام فرمود: مطلب تازه اى گفتى زيرا همه دوست دارند تا دوستان فراوان داشته باشند؟

جميل گفت : سعادت و آسايش در داشتن دوستان زياد نيست كسى كه دوستان زياد دارد هميشه در تكلف و زحمت است و در عين حال چه بسا از عهده آن برنمى آيد و از پا درمى آيد.

امام عليه السلام فرمود: فايده داشتن دشمن زياد چيست ؟

جميل گفت : كسى كه دشمنان زياد دارد در صدد حفاظت از خود است خود را مى پايد تا نكند دست از پا خطا كند. اميرالمؤمنين سخن او را ستود و پسنديد. (464)


547
ارجوزه اى در يك شب در علم تجويد پاسخ مفتى سنى

مفتى اهل سنت از باب طعن برعلماى شيعه گفت : علماى شيعه را در علم تجويد و قرائت قرآن چندان حظ و بهره اى نيست چون اين سخن را يكى از علماى شيعه به نام شيخ على بن حيدر شروقى متوفى 1314 شنيد درپاسخ او دفعتا در يك شب ارجوزه اى در علم تجويد و قرائت قرآن سرود.

و آن مفتى سنى گويا فراموش كرده بود و يا اينكه اطلاعى نداشت كه قاريان هفتگانه در مسلمين كه معروفند چهار نفرشان از شيعه هستند: عاصم ، ابوعمرو، حمزه ، و كسائى ...

و نيز چند نفر از علماى ديگر را مرحوم شيخ آغا بزرگ اسم مى برد كه آنها را ارجوزه اى است درعلم تجويد و قرائت قرآن (465)


548
با فكر شيطانى با اضافه كردن يك نقطه عده اى را ناقص كرد

549

در ايامى كه عبدالله بن زبير درمكه و مدينه حكومت مى كرد يكى ازمنشى هاى عبدالملك مروان كه مهردار خليفه بود از شام به زيارت بيت الله الحرام رفت و در آنجا با يكى از خواص ابن زبير برخورد كرد و گفتگوهاى تند و زننده رد و بدل شد و رنجيده خاطر از يكديگر جدا شدند پس از آنكه حجاج بن يوسف با سپاهيان عبدالملك مكه را فتح كرد و عبدالله بن زبير را كشت جمعى از خواص او را زندانى كرد و آنان را با خود به كوفه برد يكى از دستگيرشدگان همان مردى بود كه در گذشته با مهردار خليفه برخورد تند و خشن داشت . حجاج از عراق نامه اى به عبدالملك نوشت و درباره زندانيان كه همه ازخواص عبدالله بن زبير بودند كسب تكليف نمود، عبدالملك به منشى خود دستور داد به حجاج پاسخ دهد كه عدد بازداشت شدگان را تعيين كن ونام آنان را يك به يك بنويس .

منشى جواب نامه را تهيه كرد و دستور عبدالملك را با اين عبارت نوشت (احصيهم و اكتب اساميهم ) نامه به امضاء خليفه رسيد و براى مهر شدن آن را به مهردار دادند او نامه را با دقت خواند و چون شنيده بودآن مردى كه در مكه با او تندى كرده بود در ميان دستگير شدگان است به قصد تشفى دل و تلافى فكر شيطانى عجيبى به خاطرش رسيد و فورا به آن عمل كرده با صداى بلند گفت : در نامه نقطه اى فراموش شده آيا اجازه هست آن را بگذارم ؟

اجازه داده شد او نقطه اى روى (ح -) احصيهم گذارد و آن را اخصيهم نمود سپس نامه را مهر كرد و جزء ساير نامه ها براى توزيع فرستاد.

(احصاء) به معنى شمارش نمودن است و (اخصاء) به معنى اخته كردن ، با اضافه يك نقطه معنى دستور عبدالملك اين شد كه تمام خواص و نزديكان عبدالله بن زبير را كه درزندانند اخته كن و سپس اسمهاى آنان را يك به يك بنويس ، با رسيدن نامه حجاج بن يوسف اين عمل غيرانسانى را تحت عنوان دستور خليفه بموقع اجرا گذارد و تمام زندانيان را ناقص العضو نمود و همه آنان را با اخته كردن از زندگى طبيعى محروم ساخت .(466)


550
قبعثرى با استفاده از علم لغت از شر حجاج رها شد

قبعثرى در عصر حجاج بن يوسف زندگى مى كرد او مردى درس خوانده و اديب بود، روزى با چند نفر از دوستان در يكى از باغهاى خارج شهر مجلس انسى داشتند در خلال گفتگوها سخن از حجاج به ميان آمد. قبعثرى بطور كنايه جملاتى چند درباره اش گفت و مراتب نارضائى خود را از وى ابراز كرد، اين خبر به گوش حجاج رسيد احضارش نمود كه تنبيهش كند و با تندى به او گفت : (لاحملنك على الادهم ) يعنى زندانيت مى كنم و قيد در پايت مى گذارم . (كلمه ادهم درلغت عربى به معانى متعددى آمده است از آن جمله پابند زندانى و اسب سياه ).


551

قبعثرى اديب و تيزهوش مقصود حجاج را بخوبى درك كرده بود و مى دانست او را به زندان و قيد تهديد مى كند ولى براى رهائى از خطر تغافل نمود آن را كه فهميده بود به رو نياورد و چنين وانمود كرد كه از كلمه (ادهم ) اسب سياه فهميده است به همين جهت در جواب با گشاده روئى و تبسم گفت : (مثل الامير يحمل على الادهم و الاشهب ) البته شخص مقتدرى مانند امير مى تواند اشخاص را مشغول عنايت خود قرار دهد و آنان را با اسب سياه و سفيد روانه نمايد (اشهب ) به اسب سفيد رنگى اطلاق مى شود كه مختصر رگه هاى سياه داشته باشد.

حجاج براى توضيح مقصود خود گفت : (اردت الحديد) آهن آهن را اراده كردم قبعثرى چه مى گوئى مرادم از ادهم آهن است ، نه اسب سياه اتفاقا كلمه (حديد) هم در لغت معانى متعدد دارد يكى آهن و يكى ديگر به معنى هوش و ذكاوت قبعثرى دوباره تغافل كرد و بلافاصله گفت : (الحديد خير من البليد) البته اسب تيزهوش وفطن بهتر است از كودن .(467)

قبعثرى با اين تغافل اديبانه و كم نظير كه آميخته به تكريم و احترام بود وضع را به كلى دگرگون كرد نه تنها خشم حجاج را فرونشاند و خود را از زندان و قيد مصون داشت بلكه عاطفه و مهر او را به خويشتن جلب نمود و از عطيه و نعمتش نيز برخوردار گرديد.(468)


552
جنيه اى كه به زبان هندى سخن مى گويد

ابوعمر عيسى عمر نحوى كه در نحو و عربيت استاد همه بود مبتلا به تنگى نفس بود روزى در بازار تنگى نفس او را از پاى درآورد افتاد زمين مردم كه اين حال ديدند عده زيادى دور او را گرفتند وقتى او چشمانش را باز كرد و آن جماعت را ديد گفت مالكم تكاكئتم كتكاكاتم على ذى جند افرنقعوا عنى هيچ كس كلام او را كه كلام غير ماءنوس بود نفهميد، بعضى گفت : انه جنية تتكلم بالهنديه .(469)


553
كودك خردسالى كه بر جاحظ غالب شد

جاحظ گويد: هيچ كس با دليل و برهان در مدت عمر بر من غالب نيامد جز كودكى خردسال . روزى در راهى مى رفتم ديدم جمعى از كودكان بازى مى كنند يكى از آنها سر راه بر من گرفت و گفت : اى شيخ درباره معاويه چه مى گوئى ؟ گفتم : در امر او ساكتم . گفت : در حق پسرش يزيد؟ گفتم : لعنت خدا براو باد گفت : در حق دوستداران و طرفداران يزيد چه مى گوئى ؟ گفتم : لعنت خدا بر ايشان باد. گفت : هيچ پدر باشد كه دوستدار و طرفدار پسرش ‍ نباشد؟


554
تيزهوشى و دقت در نقل حديث

555

فبشر عباد الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئك الذين هديهم الله و اولئك هم اولوا الالباب . (470)

بشارت بده بندگان را آنان كه سخن را استماع مى كنند سپس آن ها را نقادى مى كنند، سبك سنگين و ارزيابى مى كنند و از آن ميان آن را كه بهتر است انتخاب مى كنند و از آن پيروى مى كنند، چنين كسانى هستند كه خدا آنها را هدايت كرده و اينها به راستى صاحبان عقلند.

از اين آيه و احاديثى كه در ذيل اين آيه است كاملا پيداست كه يكى از بارزترين صفات عقل همين تميز و جدا كردن سخن راست از سخن دروغ ، ضعيف از قوى ، منطقى ازغير منقطى است و عقل است كه به صورت غربال درمى آيد و هرچه كه وارد بر مغز مى شود آن را سبك سنگين مى كند آنها را كه به درد نمى خورد دور مى ريزد و خوبهايش را نگاه مى دارد حديثى است ناظر به همين مطلب كه ظاهرا از پيغمبر اكرم است ، مى فرمايد:

((كفى بالمرء جهلا ان يحدث بكل ما يسمع ))

(براى جهالت انسان همين بس كه هر چه مى شنود نقل كند.)بعضى ها خاصيت ضبط صوت را دارند، هر چه ديگران در آنها پركرده اند درجاى ديگر تحويل مى دهند بعضى از عالم ها، از آن عالم هاى خيلى خيلى عالم ، هستند كه كمتر از آنچه عالمند عاقلند به معناى اينكه هرچه كه از هر جا ديدند بدون ارزشيابى ، همه را جمع مى كننند و در جاى ديگر همه را پس ‍ مى دهند بدون اينكه فكر كنند كه علمشان معقول است يا نه ؟

و در روايت تاءكيد بسيارشده است بر اينكه راوى بايد نقاد باشد و هر چه مى شنود نقل و روايت نكند.


556

ابن خلدون در مقدمه تاريخش هنگام نقد نوشته هاى بعضى از مورخين مى گويد: اينها در نقل تاريخها فقط دنبال صحت سند هستند كه اين تاريخ را فلان كس نقل كرده و او آدم معتبرى است در حالى كه قبل از اينها بايد به دنبال صحت مضمون رفت و بايد فكر كرد كه آيا خود مطلب اصلا با منطق جور درمى آيديا نه . آن وقت خود ابن خلدون مثال مى زند و مى گويد: اينها نوشته اند وقتى قوم موسى از دريا عبور كردند فرعونيها كه آنها را تعقيب مى كردند در حدود دويست و پنجاه هزار مرد جنگى بودند. حالا غيرجنگى چقدر و زن و بچه و پير چه قدر بوده خدا مى داند آخر اين را بايد حساب كرد كه اولا اسرائيل همه اولاد يعقوب بوده اند اينها فرزندان يك نفر بودند و سه چهار نسل هم بيشتر نگذشته بود. پنج نسل و شش نسل (164 سال ، 400 سال هم نوشته اند) حالا گيريم چهارصد سال گذشته باشد با توجه به اينكه فرعون مردان آنها را مى كشت (يقتلون ابنائهم و يستحيون نسائهم ) آيا چنين چيزى عقلا ممكن است .

مرحوم شهيد مطهرى مى گويد از يك واعظ بسيار مشهور كه مى خواست بگويد: بنى اميه چگونه منقرض شدند و خداوند چگونه به فرزندان امام حسين عليه السلام بركت داد، شنيدم كه مى گفت : از امام حسين در روز عاشورا يك فرزند يعنى حضرت امام زين العابدين بيشتر باقى نماند واز او اين همه سادات حسينى ، موسوى ، رضوى كه آنها همه حسينى هستند باقى ماند و از بنى اميه كسى باقى نماند. آن وقت راجع به بنى اميه گفت : درسال 61 هجرى كه حادثه كربلا واقع شد دوازده هزار گهواره طلا و زرين درخانه هاى بنى اميه درحركت بود حالا بايد حساب كرد كه بنى اميه بايد توى خانه هايشان گهواره باشد و از آن گهواره ها چقدر بايد زرين باشد.

مرحوم آيت الله خوانسارى يك وقتى اينگونه نقل ها را مسخره مى كرد و به صورت مسخره مى فرمود: بلى هرات را گفته اند زمانى اين قدر بزرگ بود كه بيست و يك هزار احمد يك چشم كله پزى داشت . حالا شما حساب كنيد كه چقدر كله پز بوده ، توى كله پزها چقدر اسمشان احمد بوده و توى آن ها چقدر احمد يك چشم بوده كه توى آن احمدهاى يك چشم بيست و يك هزارش احمد يك چشم كله پز بوده باشد.

((و فى حديث على عليه السلام العقل شرع من داخل و الشرع عقل فى الخارج ))(471)

روايتى ازحضرت مسيح عليه السلام نقل است كه فرمود:

((خذ الحق من اهل الباطل و لاتاءخذ الباطل من اهل الحق )).(472)

منظور اينكه شما به گوينده توجه نداشته باشيد سخن شناس باشيد اى بسا حق كه از باطل مى شنويد و اى بسا باطل كه از اهل حق مى شنويد. (كونوا نقاد الكلام ) صراف سخن باشيد- كار ديگر عقل آينده نگرى است ، كسى از حضرت رسول خدا خواست كه او را موعظه كند فرمود اگر بگويم عمل مى كنى ؟ عرض كرد بلى : فرمود: كارى را كه مى خواهى انجام دهى اول نتيجه آخر آن را فكر كن .(473)

((اذا هممت بامر فتدبر عاقبته )).(474)


557
هوش و درايت مرحوم ملا على كنى در حفظ حرمت عالم

558

آيت الله آقاى حاج شيخ محسن حرم پناهى امام جماعت مسجد محمديه قم نقل كرد از مرحوم جدشان عالم الهى مرحوم آقاى شيخ حسن حرم پناهى كه از شاگردان مرحوم ملا على كنى است كه گفته است ناصرالدين شاه يكى ازعلماى شهرستانى را كه مرتكب خلافى شده بود به تهران احضار كرده بود كه او را تنبيه نمايد مرحوم كنى كه از قضيه خبردار شد با همكارى و مشورت يكى ديگر از علماى معروف تهران دستور دادند در آن روزى كه آن عالم خلافكار مى خواست وارد تهران شود اهالى و تجار و بزرگان تهران به استقبال آن عالم رفتند و او را با سلام و صلوات و احترام زياد وارد منزل مرحوم كنى كردند و چند روزى مردم تهران به زيارت آن عالم مى آمدند ناصرالدين شاه وقتى وضع را چنين ديد از تصميم قبلى خود منصرف شد وقتى آمد و رفتها تمام شد مرحوم كنى دستور داد چوب و فلكى حاضر كردند و آن عالم را خواستند و فرمودند: ما براى حفظ حرمت و حيثيت روحانيت كه به وسيله شاه لكه دار مى شد اين نقشه را كشيديم و نقشه شاه را نقش بر آب كرديم و نگذاشتيم شاه شما را تنبيه نمايد ولى اكنون به خاطر آن خلافى كه خلاف مقام روحانيت بوده در لباس روحانيت انجام داده اى بايد تنبيه و تعزير شوى پس پاهاى او را به فلك گذاشته يك سرفلك را من گرفتم و سر ديگرش را شخصى گرفت و مرحوم كنى خود چوب بر پاهاى او زد و بدين وسيله حرمت علم و عالم در نظر عامه مردم محفوظ ماند وهم حكم الهى و تعزير شرعى و تنبيه و گوشمالى بر آن شخص ‍ خلافكار انجام گرفت .

(اين داستان را در روز هفتم ماه صفر 1418 مطابق 1377 در منزل آيت الله شيخ محسن حرم پناهى از ايشان شنيدم .)


559
كلمات حكيم بوذرجمهر كه با طلا بايد نوشت

آورده اند كه نوشيروان جمعى از علماء و دانشمندان را در مجلسى احضار كرده و از آنها خواست هر كس به قدر دانش خويش سخنى بگويد كه متضمن مصلحت پادشاه و رعيت باشد چون نوبت به بوذرجمهر رسيد معروض داشت : آنچه مطلوب شاه است در دوازده كلمه است شاه پرسيد آن كدام است حكيم گفت :

اول پرهيز از شهوات وغضب و هواى نفس است .

دوم صداقت و راستگوئى در گفتار و وفاى به عهد و شرايط است .

سوم مشورت با دانايان در پيش آمدها.

چهارم اكرام و احترام اشراف و علما و اهل كتاب به قدر مقام و منزلت آنها است .

پنجم تعهد قضات و تفحص عمال و جزا دادن نيكان و بدان بواسطه احسان و اسائت اين دو گروه .

ششم تفحص احوال زندانيان در هر چندگاه تا گناهكاران را به جزا رسانند و بى گناهان را رهائى بخشد.

هفتم تعهد و رسيدگى به راهها و دريا و بازارجهت رفاه است .

هشتم حسن تدبير در تاءديب رعايا است بر جرايمم و اقامه حدود بر مئاثم .

نهم فراهم آوردن سلاح و جمع كردن وسائل جنگى .

دهم اكرام اولاد و اهل و اقارب و اصلاح آن جماعت است .

يازدهم تعيين جواسيس است تا حوادث ملك را به پادشاه رسانند.

دوازدهم تفقد وزراء و ندماء و خيل و حشم است .

((فامر انوشيروان ان تكتب هذا الكلام بالذهب و قال هذا الكلام فيه جوامع انواع السياسات الملوكيه )).

انوشيروان امر كرد اين كلام را با طلا نويسند و گفت : در اين كلام جميع انواع تدبير و سياسات مملكت دارى است .(475)


560
علائم كمى عقل انسان

561

از حضرت صادق عليه السلام روايت شده است كه فرمود: ((يعتبر عقل الرجل فى ثلاث فى طول لحيته و فى نقش خاتمه و فى كنيته )).

در سه چيز عقل مرد سنجيده شده و ميزان خردش معلوم گردد 1 - درازى ريش او 2 - نقش انگشتر او 3 - كنيه او كه هر چه طول آنها بيشتر باشد علامت كوتاهى و كمى عقل است . چنانچه اصمعى گويد: در بصره شيخى ديدم صورت زيبا و لباس فاخر بر تن داشت و عده اى در اطراف او بودند و اشخاصى نزد او آمد و رفت مى كردند خلاصه ظاهرى خوب و آراسته اى داشت خواستم ميزان عقلش را بفهمم و امتحانش كنم گفتم : (ما كنية سيدنا) پرسيدم كنيه آقاى ما چيست ؟ گفت : ابوعبدالرحمن الرحيم مالك يوم الدين خنديدم و دانستم كه عقلش كم است .(476)


562
دو سخن نادر و غريبه اى كه بايد قبول كرد

ابن قاسم عاملى در كتاب اثنى عشريه از رسول خدا صلى الله عليه و آله روايت كرده است كه فرمود:

((غريبتان فاحتملوها، كلمة خير من سفيه فاقبلوها و كلمة سفه من حكيم فاغفروها)).

دو نادر و غريب است كه بايد آن دو را برداريد و تحمل كنيد، يكى كلمه و سخن خير و نيكوئى كه از زبان شخص سبك و نادانى بشنويد قبول كنيد آن را و ديگر كلمه نادرست و سبكى كه از شخص حكيم و دانشمندى بشنويد پس آن را بپوشيد و درگذريد.

و ماحصل اين حديث اين است كه دستور اسلامى اين است كه اين دو گونه گفتار را گوش دهند و بپذيرند، يكى گفتار نيكو و زيبا اگرچه اززبان كودكى يا ديوانه يا از جاهل فرومايه صادر شود كه نوعا مردم به گفتار آنان توجه ندارند با اينكه فرموده اند:

((لاتنظر الى من قال انظر الى ما قال ))

نظر به گفتار داشته باش نه به گوينده .

چه بسا كودكى خردسال سخنى خردمندانه و حكيمانه گويد: چنانچه آورده اند شخصى به طفلى گفت : اگر گفتى خدا كجاست يك اشرفى به تو مى دهم طفل در جواب گفت : اگر تو گفتى خدا كجانيست من دو اشرفى به تو مى دهم .


563

و نيز آورده اند: روزى ابوحنيفه با جمعى از اصحاب براهى مى رفت كودكى را ديد كه پاى برهنه روى گل راه مى رفت ابوحنيفه گفت : اى كودك مواظب خود باش كه پايت نلغزد ونيفتى كودك در جواب گفت : اگر من بيفتم خود تنها مى افتم اما تو مواظب خود باش كه اگر پايت بلغزد و بيفتى گروهى بسيار از مسلمانان باتو لغزند و بيفتند.


564
پاسخ پسر امير اسماعيل سامانى به قاضى

و نيز آورده اند كه امير اسماعيل سامانى را پسرى بود تيمور نام بسيار نيكوروى و زيباخوى و در كمال فهم و فراست وقتى آبله برآورده و آن لطافت بشره و طراوت چهره در زير نشان آبله ماند روزى دربرابر امير اسماعيل ايستاده بود امير از روى تعجب به نشان آبله او نظر مى كرد قاضى ابومنصور آنجا حاضر بود، چون مردى لطيفه گوى بود در آن وقت فرصت يافت و به آن پسراشاره كرده و اين آيه را خواند:

آن پسر چون آن آيه را درحق خود شنيد فى الفور در جواب آن اين آيه را خواند:

((و ضرب لنا مثلا و نسى خلقه ))

چون قاضى خود نيز آبله رو و كريه المنظر بود چون اين بشنيد شرمنده شد و گفت : اين سزاى من است كه بزرگان گفته اند: با طفل مزاح كردن پشيمانى آورد. كودك گفت : اين را نيز بزرگان گفته اند:

كلوخ انداز را پاداش سنگ است
جواب است اى برادر اين نه جنگست

و ديگر از كسانى كه مردم به سخن او توجه نمى كنند زنانند با اينكه گاهى باشد كه از زنان سخنانى شنيده شود كه محتوى علم و عرفان است مثل اينكه

گويند: زنى با چرخ نخ ريسى مى كرد به او گفتند: آيا دليلى دارى كه خدائى هست ؟

زن گفت : دليل من همين چرخ منست كه من مى بينم كه اين چرخ با اين كوچكى تا من او را نگردانم به خودى خود نمى گردد پس اين چرخ فلك با اين بزرگى و اين آسمان و زمين با آن عظمت آيا به خودى خود حركت مى كند يا آن كه خدائى هست كه آنها را مى چرخاند.

و نيز آورده اند: در زمان سلطان محمود غزنوى در حوالى كرمان دزدان بلوچ قافله اى را غارت كردند و جمعى را كشتند از جمله پسر زنى را كه پيره زالى بود كشتند پيره زال خود را به دارالملك رسانيده دادخواهى نمود، سلطان گفت : چون آن بلاد از دارالملك ما دور است كارى نتوان كرد.


565

پيره زال گفت : اى سلطان چندان ملك بگيركه حفظ توانى كرد و در روز قيامت از عهده جواب آن درآئى . سلطان از اين جواب بسيار منفعل و متاءثر شد و از پيره زن دلجوئى كرد و لشكرى رابراى سركوبى اشرار ماءمور نمود.


566
پاسخ آسيابان به معاوية بن مروان

و نيز آورده اند كه روزى معاوية بن مروان به آسياب رفت و در آنجا حمارى مى گرديد و سنگ آسيا را مى چرخانيد و زنگى در گردنش بود گفت : اين زنگ در كردن اين الاغ براى چيست ؟آسيابان گفت : براى آنكه هر وقت الاغ بايستد بفهمم . معاويه گفت : اگر الاغ بايستد و سر خود را تكان دهد مانند من ، سرخود را تكان داد، آن وقت چه خواهى كرد؟ آسيابان گفت : (ان حصل لنا حمار عقله كعقل الامير دبرتها غير هذا التدبير) اگر خرى پيدا شد كه عقلش مانند عقل امير بودبراى او تدبير ديگرى خواهيم كرد.


567
كلام ناصواب و لغزش ديگران را بايد كتمان كرد

و كلمه نادر ديگر كه بايد آنرا تحمل نمود كلمه سبك و ناصوابى است كه از شخص حكيم و دانشمندى شنيده شود كه بايد آن را كتمان نمود و از وى درگذشت چون غير از معصومين عليهم السلام كسى از خطا گفتن منزه و مبرا نيست .

و از حضرت اميرالمؤمنين عليه السلام روايت است كه فرمود:

((لاتستهجن بخطاء غيرك فانك لن تملك الاصابة ابدا)).

به ديگرى به خاطر سخن ناصوابش بد مگو و ايراد مگير چون خودت نيز هميشه مالك گفتن سخن درست و صواب نيستى .

و در خبر ديگر فرمود:

((لاتفرحن بسقطة غيرك فانك لاتدرى ما يحدث بك )).

شادمانى نكن به لغزيدن و خطاى غير خود چون تو نمى دانى كه روزگار با تو چه خواهد كرد.

و در غرر الحكم است كه فرمود:

((من شمت بزلة غيره شمت غيره بزلته )).

كسى كه شماتت كند به لغزش ديگران شماتت خواهد كرد ديگرى به لغزيدن او وى را پس دستور اسلامى و اخلاق دينى اين است كه كسى را به لغزش و گفتار ناصواب شماتت و سرزنش نكنى مخصوصا اگر خطا كننده عالم و حكيم باشد.(477)


568
مناظره حضرت موسى با حضرت آدم

569

ابوهريره از پيامبر صلى الله عليه و آله خبر مى دهد كه فرموده است : حضرت موسى به حضرت آدم اشكال كرده گفت : اى آدم تو پدر مائى اما ما را محروم كردى و از بهشت بيرونمان آوردى ؟

آدم درپاسخ به موسى به طعنه گفت : اى موسى تو كسى هستى كه خداوند ترا به كليمى خود انتخاب كرد و تورات را براى تو با دست خود نوشت با اين حال و سوابق مرا ملامت مى كنى به چيزى كه خداوند آن را مقدر كرده بود پيش از خلق كردن من به چهل سال پس آدم در اين مناظره پيروز شد.(478)


570
شوخى دو پيغمبر با يكديگر

حضرت يحيى پيغمبر (ص ) حضرت عيسى را ديد و او را گفت : چيست كه خوشحالى گوئى ايمنى ؟ حضرت عيس فرمود: چيست كه ترا اندوهگين مى بينم ؟ چنانكه گوئى نوميدى اندكى نگذشت كه وحى آمد و به آن دو گفت : آنكه شادمان تر است و گمانش به من بيشتر است او را بيشتر دوست دارم .(479)

عن الفضل بن ابى قرة عن الصادق عليه السلام قال : ((ما من مؤمن الا و فيه دعابة ، قلت و ما الدعابة قال المزاح .(480)

فضل بن ابى قره گويد حضرت صادق عليه السلام فرمود: هيچ مؤمنى نيست مگر اينكه در او يك نوع دعابة وجود دارد، پرسيدم دعابة چيست ؟ فرمود مزاح و شوخ طبعى است .


571
خطاب حضرت على عليه السلام به سلطان خدابنده به زبان تركى

راوى گفته است : سلطان محمد خدابنده كه با راهنمائى علامه حلى اعلى الله مقامه مذهب تشيع را اختيار كرد. در سنه 707 ه‍ امر كرد از بيت المال مسلمين در هر سال براى خدام عتبات عاليات حقوق و شهريه بدهند و نيز براى سادات و علويين كه ساكن نجف و كربلا بودند از خزانه مخصوص ‍ خودش حقوق ماهانه معين كرد و اموال زيادى براى آنها وقف كرد.


572

و در همان سال به قصد زيارت به نجف و كربلا مشرف و به ساكنين اين شهر مقدس عطا و بخشش زياد كرد و امر كرد اسامى معصومين عليهم السلام را بر روى سكه ها و بر روى پرچمهاى لشكريان نقش نمايند و به مؤ ذنين دستور داد در اذان (حى على خيرالعمل ) گويند و در سنه 709 كه مجددا به عتبات مشرف شد و در اين سفر قصد كرد كه ضريح و اثاث حرم شريف حضرت امير عليه السلام را منتقل كند به پايتخت خودش سلطانيه كه در بين زنجان و قزوين است و به همين منظور در آن شهر بناى بسيار عالى و مزين به زيورهاى گوناگون ساخته بود به نام فردوس كه شيخ زاهد گيلانى خصوصيات عجيبى از آن نقل كرده بود.

يك شب در نجف اشرف حضرت على عليه السلام را در خواب ديد كه به زبان تركى به او فرمود: (شاه خدا بنده ) ((سنونكى سنده منمكى منده )) يعنى اى شاه خدابنده مال تو مال تو باشد مال من هم مال خودم باشد، يعنى از اين قصدى كه كرده اى صرف نظر كن و لذا ديگر به اين كار اقدام نكرد.(481)

مولاى متقيان على عليه السلام در اوصاف مؤمن مى فرمايد:

((بشره فى وجهه و حزنه فى قلبه ))(482)

اديب پيشاورى معنى اين كلام مولا را دريك بيت چنين سروده است :

چو غنچه خون جگر ميخور از درون ليكن
به چشم خلق چو گل ، تازه روى و خندان باش

و نيز امير مؤمنان عليه السلام مى فرمايد:

لاباءس بفكاحة يخرج بها الانسان من حد العبوس .

يعنى باكى نيست كه انسان قدرى مزاح كند كه از حد عبوس و گرفتگى چهره بيرون آيد.(483)

با دل خونين لب خندان بياور همچو جام
نى گرت زخمى رسد آئى چو چنگ اندر خروش

اما پيداست كه مزاح و شوخى حدى دارد و افراط در آن همچو افراط در هر كارى سخت ناپسند است . پيشوايان دين سلام الله عليهم اجمعين مزاح در كلام آدمى را همچون نمك در طعام دانسته اند و از اين تشبيه معلوم مى شود كه افراط در مزاح همچون شور كردن غذا است كه طبع سليم آن را سخت مكروه دارد.


573
مدرس و دعا به جان شاه

امام خمينى عليه الرحمه فرمود: مرحوم مدرس خدا رحمتش كند يك وقتى كه رضاخان به سفرى رفته و برگشته بود، ايشان گفته بود: من به شما دعا كردم رضا شاه تعجب كرده بود كه خوب ايشان دشمن سرسخت من است چطور به من دعا كرده است ؟

مدرس گفته بود نكته اش اين است كه اگر تو در اين سفر از بين مى رفتى پولهاى ما از بين مى رفت ما براى حفظ پولهايمان به تو دعا كرديم .(484)


574
پاسخ معجزه گونه شهيد مدرس به رضاخان

575

روى رضاخان به مدرس پيغام داد: طورى ترا بكشم كه در جزء كفار دفنت كنند مدرس پاسخ مى دهد: قبر من هرجا كه باشد امام زاده مى شود اما تو در جائى مى ميرى كه نه آب باشد و نه آبادى ، كه تاريخ شاهد تحقق اين جملات مدرس است كه مزار آن شهيد به طرز زيبائى بازسازى و احيا شده است و هرروز مردم به زيارت آن مرقد شريف مى آيند.

امام خمينى درپيامى كه به توليت آستان قدس رضوى ميدهند و مى فرمايند: ملت ما مرهون خدمات و فداكاريهاى او است و اينك كه با سربلندى از ميان ما رفته است برماست كه ابعاد روحى و بينش سياسى و اعتقادى او را هر چه بهتر بشناسيم و با خدمت ناچيز خود مزار شريف و دورافتاده او را تعمير و احيا كنيم .

بعد از پيام امام آستان قدس تلاش وسيعى را براى بازسازى و احياى آن مزار شريف آغاز كرد و اكنون شاهد دگرگونى و عظمت اين مكان مقدس هستيم (و اما رضاخان چه شد وكجا مرد و كجا و چگونه دفن شد و چگونه پيش ‍ بينى مرحوم مدرس تحقق پيداكرد).(485)


576
مدرس نوشت : به عزرائيل مراجعه كن

دكتر محمد حسين مدرس گفته است نامه هاى زيادى به مدرس مى نوشتند و من آن نامه ها را به خدمت مدرس مى بردم مدرس تا نيمه هاى شب آن نامه ها را مى خواند و زير هر كدام به مناسبت موضوع نامه خطى مى نوشت مثلا مى نوشتند (شما به رئيس بلديه رجوع كنيد و اين خط را نشان دهيد كار شما را اصلاح مى كند.) هر صبحگاه نامه ها را مى گرفتم و به صاحبانش رد مى كردم .

در يكى از نامه ها مردى شكايت كرده بود كه رئيس نظميه مرا به تهمت دزدى گرفته و شش ماه حبس كرده و تمام هستى مرا برده و به خاك سياهم نشانده و خدا مى داند كه من بى تقصيرم و محكمه هم به دادم نمى رسد.

مدرس درزير آن نامه نوشته بود (به عزرائيل مراجعه كنيد) يكى دو روز بعد آن مرد خوشحال آمد و گفت مى خواهم از آقا تشكر كنم گفت : نامه را به رئيس نظميه دادم و او كارم را اصلاح كرد و به عدليه هم سفارش نمود. من از سادگى آن مرد و ازكار آقا تعجب كردم .(486)


577
پاسخ آئينه قدى به سؤال محمد امين خان مخالف بقول ميرفندرسكى

578

هنگامى كه ميرفندرسكى وارد پايتخت هند شد مردم شيعى هند در پذيرائى و تعظيم و احترام او افراط نمودند به حدى كه مخالفين رنجيدند و خواستند وسائل توهين و تقحيرسيد را فراهم آورند در آن دوره دو سه تن سردسته تورانيان (و مخالفين ) بودند كه يكى از آنها (محمد امين خان ) نام داشت و اين محمد امين خان در نتيجه آفات جنگ و آفات طبيعى مثل آبله و غيره قيافه مضحكى پيدا كرده بود، يك چشم او را آبله خراب كرده بود و يك پايش مى لنگيد، صورتش قسمتى مو داشت و نقطه هائى هم بى مو بود و او همان ريش زشت را نگاه مى داشت سرش كچل و صورتش ناديدنى و با آن اوصاف وقتى دربار تشكيل مى شد او پيشاپيش صف تورانيان (مخالفين ) مى ايستاد و به اتكاى خانواده و شخصيت بيش از ديگران گستاخى و فضولى مى نمود و معروف بود كه اين مرد برخلاف ساير سنيان كه اكثر دوستدار على عليه السلام هم هستند آشكارا بر ضد آن حضرت سخنان بيهوده ميگويد.

روزى ميرفندرسكى با احترامات بى اندازه به دربار آمد و بر مسند نزديك شاه قرار گرفت همين كه صحبت شروع شد محمد امين خان خطاب به پادشاه عرض كرد: چاكر را مسئلتى از جناب ميرهست كه هرگاه رخصت باشد پرسش كنم .

شاه گفت : خان هر چه خواهد بپرسد. محمد امين رو به سيد نموده چنين گفت : يكى ازدعاوى بيجاى رافضيان آنست كه مى گويند: هركس كينه اولاد على عليه السلام را به دل داشته باشد در اين دنيا بدبخت و مفلوك و در آخرت تبه روزگار است . آيا اين ادعا را چگونه توان اثبات نمود؟

ميرفندرسكى با چهره خندان فرمود: بحمدلله در دستگاه حضرت شهريارى آينه هاى قدنما فراوان است زحمت كشيده درآينه پاسخ خود را درياب .

تمامى درباريان و حتى وابستگان محمد امين بى اختيار خنديدند و خان مزبور از شدت انفعال سر به زير افكند.(487)


579
داستان سفره نذرى محمد امين خان و تصرف سگى در آن سفره

اين قصه كه ذيلا به اجمال مى نويسيم در اغلب تواريخ هندوستان با آب و تاب مفصل ياد شده است :

در ايام عاشورا علاوه بر شيعه بسيارى از اهل سنت و جماعت به نام شهداى كربلا سفره نذرى مى اندازند و رسم آنست كه پس ازچيدن خوراكيها بر سرسفره درها را مى بندند و بعد كه باز مى كنند چنين مى گويند كه : در سفره تصرفاتى شده آثارى از روح پاك آن شهيد كه سفره به نام او است در خوراكيها به نظر مى رسد.

دو سه تن از خوانين تورانى (مخالفين ) كه در واقع همچشمى هاى سياسى با مذهب مخلوط مى كردند نسبت به عزادارى عاشورا و اين امور ديگران را سرزنش مى دادند عاقبت روزى محمد امين خان مزبور به دوستانش گفت : شهداى كربلا و مخالفين آنها جملگى خواجه زاده گان و بزرگ زادگان اسلام بودند ما را نرسد كه هوا خواه يك دسته و دشمن ديگر باشيم و هرگاه سفره نذرى مى اندازيم بايد به نام بزرگان مزبور نيز انداخت و خواهيد ديد كه همان آثار و نتائج عائد ما مى شود.


580

اين سخن كه به وابستگان حضرت ميرفندرسكى رسيد اشاره نمودند كه بايد خان را تشويق كرد تا سفره بيندازد و نتيجه آن معلوم گردد.

دوستان خان او را پر و بال دادند تا بالاخره خان نذرى كرد و سفره اى مفصل با انواع خوراكيهاى لذيذ به نام يكى از دشمنان آل على انداخت سپس درها را محكم بسته قفل زد و به اطاقى كه روبروى آن تالار بود با دوستان نشسته مدتى تالار را از دور پائيدند و چون يك ساعت گذشت پيرزنى امين از بستگان خاندان خود را كه با وضو و طهارت بود فرستاد تا ببيند اگر آثار ظاهر شده او را خبر دهد، پيرزن همين كه در را گشوده بدرون اطاق نظرى افكند با شتاب در را بست و دوان دوان به سمت خان شتافته از دور آواز داد: برخيزيد و بيائيد كه عوض اثر گذاردن حضرت صاحب (سفره ) خويشتن قدم رنجه فرموده اند.

خان و حاضران سراسيمه براى زيارت صاحب (سفره ) سر از پا نشناخته به سوى تالار دويدند و همين كه در را گشودند سگى سياه و چهار چشم را ديدند كه لب و لوچه خود را مى ليسيد و از اتاق بيرون جست طوفان خنده به راه افتاد و اين واقعه در پايتخت و در تمامى كشور انعكاس مضحكى پيدا كرد و چون زن مژده دهنده هم از ترس تنبيه خان بكلى پنهان شدا واقعه را به عوامل مير نسبت دادند و گفتند وضع و صورت حال را بدانگونه ساخته اند.(488)


581
دو حكايت از دو حكيم

حكايت كنند كه يكى از رؤ ساى يونان بر غلام حكيمى افتخار و مباحات مى نمود غلام گفت : اگر موجب مباحات تو بر من جامه هاى نيكوئى است كه بر تن دارى كه نيكوئى از آن لباس است نه تو و اگر به اين اسب راهوار و چابكى است كه راهوارى از آن اسب است نه از آن تو و اگر به پدران فاضلت مى نازى كه صاحبان آن فضل و دانش آنانند نه تو.

گيرم پدر تو بود فاضل
از فضل پدر تو را چه حاصل

چون اين فضائل هيچكدام از آن تونيست پس تو كيستى ؟


582

و باز از حكيمى نقل مى كنند كه در خانه ثروتمندى مهمان بود و آن ثروتمند مرتب به خانه زيبا و فرش پربهاى زندگانى و باغ باصفاى خود مرتب مى نازيد و مى باليد و به رخ ديگران مى كشيد آن حكيم در اثناى گفتگو خواست آب دهانش را بيرون بريزد به راست و چپ نگاه كرد و محل مناسبى نيافت به صورت آن مرد انداخت حاضران او را عتاب كردند كه اين چه كارى بود كردى ؟ حكيم گفت : ادب آن است كه آب دهان را به پست ترين جاها بيفكنند و من جائى پست تر از صورت اين مرد بسيار جاهل نديدم ...

پيامبر گرامى اسلام فرموده است :

((لا تاتونى بانسابكم و اتونى باعمالكم )).

يعنى افتخار به پدران خود نكنيد افتخار به اعمال خود كنيد.(489)


583
آيت الله خامنه اى و نقل داستان موذن بد صدا

داستانى را مولوى نقل كرده است كه حضرت آيت الله خامنه مى گويد هرگاه آن داستان يادم مى آيد بر خود مى لرزم و به خدا پناه مى برم او مى گويد:

در شهرى كه هم مسلمانها و هم مسيحيها زندگى مى كردند موذن بد صدائى وارد محله مسلمانها شد وچند وعده اذان گفت . روزى يك مرد نصرانى از محله خود به محله مسلمانها آمد و سراغ موذن را گرفت او راراهنمائى كردند تا بالاخره موذن را پيدا كرد و بعد از ديدنش تشكر فراوانى از او كرد مؤ ذن گفت : چرا از من تشكر مى كنى ؟

مرد نصرانى گفت تو حق بزرگى بر گردن من دارى كه هيچكس ندارد زيرا من دخترى دارم كه مدتى است محبت اسلام به دلش افتاده است و تمايل به مسلمانى دارد هر كار مى كردم كه او را به كليسا ببرم به مراسم ما شركت نمى كرد و به عقايد ما بى اعتنا بود و ما در كار اين دختر عاجز مانده بوديم .

دو سه روز پيش كه شما آمديد و اذان گفتيد و اين دختر صدايت را شنيد گفت : اين صداى كريه از كجاست ؟ گفتم اذان مسلمانها است از آن لحظه بود كه ما راحت شديم و به كلى محبت اسلام از دل اين دختر رفت و در حال حاضر مثل ما در كليسا حاضر مى شود و در مراسم ما شركت مى كند بنابراين تو حق بزرگى بر ما دارى چون تو بودى كه دختر ما را به ما برگرداندى .

بارها به خود و دوستانم گفته ام كه مبادا ما آن موذن بد صدا باشيم كه عشق به اسلام را در دل ها خاموش كنيم و بنشانيم و استفهام بزرگى كه در دنيا براى شناخت اسلام به وجود آمده است با پاسخ منكر و زشتى پاسخ دهيم .(490)


584
داستان عمامه گذارى آقاى دعائى

585

حجت الاسلام و المسلمين سيد محمود دعائى گفته است : يكى ازافتخاراتى كه من داشتم مراسم عمامه گذارى بود، طلبه ها معمولا وقتى مى خواهند عمامه بگذارند جشنى مى گيرند حالا يا در مدرسه يا در منزل يكى ازكسانى كه با او مرتبط هستند پناه ما طلبه ها آقاى هاشمى (رفسنجانى ) بود و ما در منزل ايشان مراسم عمامه گذاريمان راقرار داديم خدا رحمت كند مرحوم آقاى باهنر به اتفاق آقاى هاشمى نقشه كشيده بودند كه به نوعى ما را دست بيندازند به شوخى مى گفتند: وقتى كسى عمامه مى گذارد نبايد حرف بزند فقط به كسى كه عمامه را مى گذارد سلام بكند وقتى كه عمامه برسرش گذاشته شد بلافاصله يك آيه مناسب آن حال از قرآن با صداى بلند بخواند، مى خواستند صحنه اى ايجاد شود كه شوخى كنند و خيلى زيبا بود ما هم روى اصل سادگى و اعتقادى كه به اين عزيزان داشتيم باورمان آمده بودو آيه را هم انتخاب كرده بوديم و مى خواستيم بلند آيه را بخوانيم و آيه هم اين بود:

((اذاوى الفتية الى الكهف قالوا ربنا آتنا من لدنك رحمة وهيئى لنا من امرنا رشدا)).

در واقع پذيرش لباس روحانيت كهفى است كه ما به آن تحصن مى كنيم و از اين قبيل معانى .

و داشتيم به عنوان تمرين خودمان را براى آن روز آماده مى كرديم كه آقاى حجتى فرمودند چه كار مى كنيد؟ گفتم : من دارم اين آيه را حفظ مى كنم براى وقت عمامه گذارى كه آنجا بخوانم و... پرسيدند: براى چه ؟ گفتم : آقاى چنين و چنان دستور داده اند كه آقاى حجتى و آقاى ديگر زدند به خنده من تازه فهميدم كه اين همه نقشه اى بوده براى خنده و تفريح .(491)


586
با اين فريب از فريب حاجى نجات يافتند

يكى از بزرگان نقل مى كرد كه : وقتى مرحوم شيخ مرتضى انصارى (قدس سره ) با جمعى ازطلاب پياده ازنجف اشرف به كربلا مى رفتند ناگاه رسيدند به شخصى كه از شدت گرما و خستگى افتاده بود چون او را ديدند شناختند كه فلان حاجى است ، مرحوم شيخ فرمود: اين شخص اينجا تلف مى شود هر كدامى به نوبت مقدارى او را به دوش كشيد همچنين يك يك او را به دوش كشيدند، حاجى كمى به هوش آمد چون جاى خود رانرم و راحت ديد چيزى نگفت چون مسافتى رفتند نوبت رسيد به يكى ازطلاب ناچار حاجى را به دوش گرفت و مسافتى برد، ناگاه فكر تازه اى به نظرش ‍ رسيد مى دانيد چه كرد؟ حاجى را به زمين گذاشت و به آواز هولناكى فرياد كشيدآى شير آى شير آمد، حضار خائف و ترسان شده فرار كردند...حاجى نيزاز زمين برخاسته و فرار را بر قرار اختيار كرد، مرحوم شيخ انصارى فرمودند: شير در كجا است ؟ عرض كرد: حاجى را ببينيد چگونه فرار مى كند و خلاصه جمعى را اززير بار حاجى كه كل بر آنها شده بود نجات داد.


587
داستان زيد و عمرو و داود پاشاى وزير

588

مى دانيم كه كلمه (عمرو) را با واو مى نويسند و كلمه (داود) را به جاى دو واو با يك واو مى نويسند و ضمنا در دروس مقدماتى ادبى بيشتر به زيد و (عمرو) مثال مى زنند، اينك به اين داستان توجه فرمائيد.

در زمانهاى گذشته يكى از وزيران ترك به نام (داود پاشا) مى خواست لغت عربى ياد بگيرد يكى از دانشمندان را براى اين كار طلبيد در درس (نحو) وزير مكرر اين جمله را مى شنيد: (ضرب زيد عمروا) زيد زد عمرو را و استاد مى گفت زيد فاعل است و (عمرو) مفعول .

دريكى ازدرسها وزير خشمگين شد و از استاد پرسيد مگر (عمرو) چه كرده كه هر روز زيد او را مى زند؟

استاد جواب داد: در اينجا زننده و كتك خورده اى در كار نيست بلكه اين جمله يك مثال براى قواعد نحو است .

وزير خيال كرد كه او جواب صحيح را نداد، دستور داد او را به زندان افكندند سپس استاد ديگرى را طلبيد و از او سوال فوق را نمود و همان پاسخ را شنيد و همچنين استادهاى ديگر بطورى كه زندانهاپر از دانشمندان شد به جرم اينكه وزير پاسخ آنها را نپسنديده است سپس وزير دانشمندى زيرك از بغداد طلبيد و سؤ ال فوق را از او پرسيد، او گفت : اينكه هر روز زيد عمرو را ميزند از اين رو است كه عمرو يك جنايتى كرده كه سزايش بالاتر از زدن است ، زيرا او هجوم آورده به نام سرورم (داود پاشا) تا يكى از دو واو نام سرورم را بدزديد. از اين رو سرورم (داود پاشا) با يك واو زندگى مى كند ولى (عمرو) با واو زيادى براى اين علماى نحو خواستند تسلط زيد را بر عمرو بيان كنند تا هر روز او را به خاطر جنايت دزديش بزنند، مثال فوق را مى زنند.

وزير از شنيدن اين سخن نفس تازه اى كشيد و احساس آرامش كرد و به آن دانشمند تيزهوش گفت : اكنون به حق پى بردم هر چه جايزه بخواهى به تو مى دهم .

دانشمند گفت : هم اكنون جايزه ام را مى خواهم و آن اين است كه دانشمندان را از زندان آزاد سازى وزير پذيرفت و آنها را آزاد ساخت .(492)


589
نادان نه با دانا و نه با نادان سازگار نيست

590

ارسطاطاليس گفت : خردمند با خردمند سازگار است اما نادان نه با دانا سازگار است و نه با نادان ديگر، چون كه خط راست برخط راست ديگر منطبق افتد اما خط ناراست نه بر ناراست ديگر منطبق افتد و نه بر راست .(493)


591
تعبير خواب در خواب

صاحب بن عباد گويد: قابوس بن وشمگير را پيش از آنكه شكست خورد به خواب ديدم كه گفت : در خواب ديدم كه كلاه به سرگذاشته ام ، و من او را گفتم : كلاه نشان رياست است او گفت : من آن را جزبه هلاكت تعبير نمى كنم زيرافارسى آن كلاه است و مقلوب كلاه هلاك است بيش از سه روز نگذشت كه شد آنچه گفت .(494)


592
شوخى نادان و دانا

نادانى به فقيهى گفت : چون به رودخانه اى درآيم تا غسل كنم بايد به كدام سمت آب بايستم ؟

فقيه ظريف گفت بر آن سوى بايست كه جامه هاى تو است تا آنها را دزد نبرد.(495)


593
شيخ جعفر كبير و امين الدوله و لطيفه اى در مسئله فقهى

مرحوم شيخ جعفر نجفى مدعى بود كه هيچگاه لقمه حرام ازگلويش فرو نمى رود. روزى امين الدوله اصفهانى كه مدتى هم صدر اعظم ايران بود شيخ را به خانه خود دعوت كرد و دستور داد از درآمدهاى دروازه و گمركات داخلى كه آن زمان ميگرفتند و علماء آن را حرام مى دانستند غذاى مخصوص شيخ را درست كردند و براى ساير مهمانان غذاها از درآمد معمولى و هميشگى خودش فراهم شده بود.

بعد از آنكه غذا صرف شد امين الدوله گفت : جناب شيخ مى دانيد اين غذاهائى كه صرف شد از كجا تهيه شده بود؟ شيخ پرسيد از كجا بود؟ امين الدوله گفت : از درآمد دروازه و گمرك كه حرام قطعى است ، شيخ بدون تاءمل قاه قاه خنديد و گفت نن مال مجهول المالك بوده كه فقط براى ما حلال است اما اكنون شما مسؤ ليد كه بدون اجازه ما از آن خورده ايد.

چون اين سخن شيخ با كليه قواعد فقه مطابق بود و علماى آن مجلس و خود امين الدوله كه تحصيلات كافى داشت ديدند درست مى گويد امين الدوله درمحضر شيخ دوزانو زده كفاره گناه خود را پرداخت .(496)


594
به امر آخوند مكتب اطفال كسائى را كتك زياد زدند

595

گويند كسائى از درس قرآن فراغت يافته به راهى رهسپار بود و به يك سو مكتب خانه ديد معلم نشسته بود و شاگردان از وى قرآن مى آموختند معلم به آواى بلند مى خواند (فريق فى الحبة و فريق بالشعير) كسائى حيران ماند كه چگونه است شيخ مكتب (جنة وسعير) را كه بهشت و دوزخ است با (حبه و شعير) مبدل كرده اختلاف قراء را در قرائت آيات قرآن به ياد آورد و با خود گفت : اكثر ايشان هم از اين غلط خواندن به دور نبوده اند، از آن پس ‍ پيش رفت و سلام كرد و گفت : اى شيخ مراشناسى ؟ گفت : نه . گفت : كسائى نحوى هستم و هزار و دويست و نود و نه ماده اختلاف در قرائت آيات قرآن ديده و شنيده ام جز آنچه تو گفتى به گوش من نرسيده است چون اين آيه وصف قيامت است كه دسته اى به بهشت مى روند و دسته اى به دوزخ و تو (جنة ) را كه به معنى دوزخ است (حبه ) مى خوانى و (سعير) را كه به معنى دوزخ است (شعير) كه به معنى جو است مى خوانى و آنچه ميخوانى معنايش چنين است كه گروهى در (گندم ) و گروهى در (جو) مى روند.

شيخ با شنيدن اين نقد خشمگين گرديد و برزانو بلند شد و روى به اطفال كرده گفت : سخن اين قدرى ناصبى رافضى را گوش نكنيد كه پدر ما آدم را به خوردن گندم از جنت اخراج كردند و نسلش را در جهنم به گناه او (جو) بخورانند، كسائى كيست كه از من غلط گيرد بزنيد اين زنديق را كه منكر قرآن است اطفال بر سرش ريختند و چندان زدند كه از هوش رفت .(497)


596
چند نكته ادبى

يكى از خلفا كنيزكى داشت روزى به دست او دسته اى مسواك ديد گفت : ما هذا؟ اين چيست ؟ گفت : محاسنك يا امير...و نگفت مساويك . چون مساويك به معنى بديهاى تو است .

و چون كسى گويد: مرا خداست و پادشاه شريك گفته باشد بلكه بايد گفت : مرا خداست آنگاه پادشاه .

عمر از كسى پرسيد: چيزى هست ؟ گفت : لا رحمك الله .

عمر برنجيد و گفت نن بگو: لا و رحمك الله زيرا كه بى (واو) نفرين است .

مردى نزد محمد مصطفى عليه السلام خطبه كرد و من (من ) اطاع الله و رسوله فقد اهتدى و من عصاهما، پيغمبر فرمود: بئس خطيب القوم انت . بگو: و من يعصى الله و رسوله فقدغوا.(498)

گويند: حكيمى را دوستى بود روزى به زيارت حكيم رفت حكيم طعامى پيش آورد در ميان آنكه مى خوردند زن حكيم آمد و غذا را برداشت و حكيم را دشنام داد، دوست حكيم در خشم شد و بيرون رفت حكيم از پى او بيرون آمده گفت : به ياد دارى كه روزى در خانه تو چيزى مى خورديم مرغى خانگى درميان سفره غذا آمد و كثافت انداخت و ما درخشم نشديم ؟ گفت : بلى ، گفت : پندار كه اين زن آن مرغ است .(499)


597
اين حمال از من فقيه تر است

((خيرك الينا نازل و شرنا اليك صاعد)).(500)

بارالها ازتو جز نعمت و از خود جز گناه سراغ نداريم .


598

يكى از فقها مى گويد: حمالى را ديدم بار گران بر دوش گرفته مى رفت و در همه راه مى گفت : الحمدلله ، استغفرالله به او گفتم : مگر جز اين دو كلمه نمى دانى ؟ گفت : مى دانم و قرآن را نيزمى دانم ، گفتم پس چرا فقط اين دو كلمه را مى گوئى ؟ گفت : براى آنكه از دو حال خالى نيستم در هر آن نعمتى از خداى به سوى من فرود آيدو گناهى ازمن به آسمان بالا مى رود آن نعمت را كلمه حمد مى گويم و جبران آن گناه را با استغفار مى آورم تا مگر خدا رحمتم كند.

گفتم : سبحان الله اين حمال از من فقيه تر است .(501)

دانشمندى روحانى و الهى كه مواعظ او از دل برمى خاست و بر دل شنوندگان مى نشست يك روز جمعيت زيادى پاى منبر او گرد آمده بودند همين كه روى منبر قرار گرفت يكى از شنوندگان فرياد زد: امروز جمعيت خيلى زياد است خداپدرو مادرش را بيامرزد كه از جا برخيزد و يك قدم جلوتر برود.

مردم كه حركت كردند و قدرى جلو رفتند آن دانشمند گفت : امروز من به همين جمله اى كه اين شخص گفت اكتفا مى كنم زيرا خلاصه دعوت پيامبران الهى همين است كه او گفت خدا پدر و مادرش را بيامرزد كه يك قدم جلو برود و در اين چند روزه عمر به فكر پيشروى معنوى باشد و به اين دنياى خاكى و مادى جورى نچسبد كه قادر به حركت نباشد و پيشروى نكند.(502)


599
داستان حكيم و طلبه اصفهانى و معنى وحدت وجود

مى گويند حكيمى دراصفهان بوده كه عادتش اين بوده كه به هنگام غذا خوردن به نوكرش دستور مى داد كه غذا را به مقدار خوراك خودش و هر كس كه به سفره او باشد تهيه كند و با مهمانش هر كه بود غذا مى خورد. اتفاقا روزى يكى از طلبه هاى اصفهان كه كارى با حكيم داشت وقت غذا خوردن حكيم سررسيد حكيم به نوكرش دستور خريد غذاى دو نفرى داد و خادم نيز غذاى دو نفر تهيه كرده آورد، حكيم به آن طلبه فاضل فرمود: بسم الله بفرمائيد با هم غذابخوريم . طلبه گفت : نه من غذا نمى خورم حكيم پرسيد چرا مگر غذا خورده اى ؟ طلبه گفت : نه غذا نخورده ام . حكيم فرمود: پس چرا شركت نمى كنى ؟ طلبه گفت نن من در هم غذا شدن با شما احتياط مى كنم چون شما قائل به وحدت وجوديد و اين كفر است و مرا جايز نيست كه از غذاهاى شما بخورم زيرا دست شما كه باآن غذاتماس مى گيرد غذا را نجس مى كند.


600

حكيم گفت : تو از قول به وحدت وجود چه تصور كرده اى كه قائل به آن را تكفير مى كنى ؟ طلبه گفت : براى اينكه كسى كه قائل به وحدت وجود است قائل است به اينكه همه چيز خدا است .

حكيم فرمود: اشتباه فهميده اى زيرا من يكى ازقائلين به وحدت وجودم و من هرگز چنين فكر مى كنم كه همه چيز خداست زيرا يكى از آن همه چيز جناب شما هستيد و من تو را الاغى هم تصور نمى كنم تا چه رسد به خدا بودنت بيا غذايت را بخور و اين احتياطها را كنار بگذار.(503)


601
كليد بهشت ، خواندنى و خنديدنى

فاضل گرانقدر جناب آقاى محمد صحتى سردرودى گفته است : درسال 1371 شمسى معاون وزير اطلاعات جمهورى اسلامى به شهر قم آمد و جلسه اى با طلاب و فضلاى حوزه در مدرسه دارالشفاءترتيب داده بودند به مناسبتى وزير اطلاعات گفتند: در زمان جنگ تحميلى ضمن اسنادى كه از جاسوسهاى سازمان سيا، به دست آمد چند جا ديديم مزدوران استكبار به اربابان خود نوشته بودند نن حكومت ايران به نيروهاى بسيجى خويش يك چيزى داده كه هميشه همراه آنها است و هيچوقت و به هيچوجه آن را از خود جدا نمى كنند و باورشان چنين است كه با داشتن آن كليد به بهشت خواهند رفت و با داشتن آن روحيه عجيبى پيدا مى كنند و آن را كليد بهشت مى دانند و ايمان دارند كه اگر كشته شوند با اين كليد درب بهشت را به روى خود باز خواهند كرد مااول خيلى تعجب كرديم كه اين چيست كه كليد بهشت است و دشمن به شدت از آن مى ترسد.

اول هر چه فكر كرديم فكرمان به جائى نرسيد بالاخره پس از بحث و بررسى معلوم شد كه اين كليد بهشت چيزى نيست جز (مفاتيح الجنان ) محدث قمى .

آقاى سردرودى مى گويد: من با شنيدن اين داستان به سخن سخيف آن نويسنده خيلى معروف زمان طاغوت فكر مى كردم كه نوشته بود: اسلام فردا اسلام (مفاتيح الجنان ) نيست . با خودم گفتم : بيچاره چقدر از مرحله پرت بود.


602

و امروز ازعمق جان احساس مى كنم آنچه جامعه را دربرابر تخدير فكرى ، و تطميع اقتصادى و آلودگى اخلاقى حفظ مى كند بازهم قرآن و دعاست و مفاتيح الجنان به عنوان يكى از ناب ترين مجموعه هاى دعائى ضامن پيوند زمين و آسمان است و آنها كه با جراءت دربرابر غرور غرب ثابت و استوار ايستاده اند بسيجيان اهل مفاتيج و دعايند نه به اصطلاح روشنفكران مجهز به كيف ديپلمات آنها كه مناجات عارفانه دارند پاسدار استقلال هستند نه آنها كه نجواى سياسى .(504)


603
به همين دليل قتل عثمان جايز شد

يكى از فضلاى اهل سنت از مرحوم شيخ بهاء سوال نمود كه چرامردم عثمان را شهيد كردند و حال آنكه پيغمبر صلى الله عليه وآله فرموده :

((اصحابى كالنجوم بايهم اقتديتم اهتديتم )).

آن مرحوم در جواب گفت : به همين حديث كه تو ذكر كردى و مسلم مى دانى قتلش جايز شد چون محمد بن ابى بكر در زمره قاتلين بود و او از اصحاب بود و جمعى ديگر هم ازاصحاب با او همراه بودند پس (بايهم اقتديتم اهتديتم ) در فعل اينها صادق آيد.(505)


604
مخالفت فتواى عبدالله بن عمر با پدرش به دليل گفته پدرش

مذهب عبدالله بن عمر جواز متعه بوده است وقتى ازاو سؤ ال كردند كه چرا در اين فتوا با پدرت مخالفت كرده اى كه او گفته است : (متعتان كانتا فى زمن رسول الله حلالا انا احرمهما) يعنى دو متعه در زمان رسول خدا حلال بودند و من آن دو را حرام مى كنم .

عبدالله گفت : دليل من در جواز متعه همين قول است كه اولا كلامش صريح است در جواز متعه كه در زمان پيامبر اسلام حلال بوده و (حلال محمد حلال الى يوم القيامة ) پس گفتن پدرم (انا احرمهما) لغو و بيهوده است .(506)


605
شاگرد تيزهوش استاد را به فكر فرو برد

در حديقة الشيعه روايت كرده ازابن ابى الحديد درشرح نهج البلاغه كه او گفته است يكى ازفضلاى بغداد را شاگردى بود كه متوجه نجف اشرف شد (اين شخص فاضل و شاگردش هر دو سنى بودند) چون شاگرد ازسفر مراجعت كرد، استاد پرسيد در اين سفر چه ديدى و چه شنيدى ؟


606

شاگرد گفت : اى كاشكى پاى من مى شكست و اين سفر را نمى كردم استاد سبب راپرسيد، گفت : روز غدير بود درنجف جمع كثيرى را ديدم كه نسبت به خلفاى راشدين سخن هاى بد مى گفتند كه هيچ گوشى را طاقت شنيدن آن نيست . استاد چون اين سخنان را از او شنيد گفت : آنها را چه تقصير و گناه است والله آنها را بر اين گفتگو دلير نساخته و رخصت نداده مگرصاحب آن قبر، يعنى على بن ابى طالب ( عليه السلام ) شاگرد چون از استاد اين كلام را شنيد گفت : و الله اين سخن تو بر من ازسخنان آنها بدتر است ، هرگاه تو او را امام بر حق مى دانى پس رخصت دادن او مردم را در گفتن آن سخنان حق باشد و ما را ازخلفاى سابقه بيزار بايد بود و اگر خلفاى سابقه برحقند پس ما را از صاحب آن قبر بيزارى و تبرى بايد نمود.

پس استاد به فكر فرو رفت و بعد از ساعتى سربرآورد و گفت : مادر به خطا باشم اگر جواب اين حرف را داشته باشم از آنجا برخاست و به درون خانه رفت راوى و شاگرد و استاد همه از علماى حنابله بودند.(507)


607
شوخى ابوهريره با رسول خدا

نقل است روزى رسول خدا ديد كه ابوهريره در گوشه مسجد عباى خود را بر سر كشيده و مشغول خوردن چيزى است حضرت پرسيد: چه مى خورى ؟ عرض كرد: كشفهاى شما را مى خورم .

فرمود چطور؟ عرض كرد پول نداشتم خرما بخرم و بخورم كفشهاى شما را بردم فروختم و پولش را دادم خرما خريدم و اكنون مى خورم ولى تا غروب اختيار فسخ گذاشته ام مى توانيد تشريف ببريد پول كفشها را بدهيد و كفشهايتان را بگيريد.(508)


608
داستان ملا محراب و شيخ كاظم و صد لعن او بر حكما و بر ملا محراب

دراصفهان عارفى كامل و محقق مى زيست به نام ملا محراب كه مشرب تصوف داشت اما روش وى در عرفان چنان بود كه بسيارى از فقها و مجتهدين بزرگ نيزنسبت به او ارادت مى ورزيدند.

زمانى ملا محراب به زيارت كربلا مشرف شد و در حرم حضرت سيدالشهداء در سمت بالاى سر نشست اتفاقا آخوندى كم سواد به نام شيخ كاظم و خشك مقدس پيشنماز بود و در همان نقطه نماز جماعت مى خواند او هم آمده در پهلوى ملا محراب به نماز ايستاد و پس از سلام نماز تسبيح را به دست گرفته حكماى مشهور و صوفيه را يكان يكان نام برده صد بار لعنت مى فرستاد آن وقت نوبت به ملامحراب رسيد كه به نام او نيز صد بار لعن كرد، ملامحراب همين كه لعن هاتمام شد از آشيخ كاظم پرسيد: اين اشخاص كه نام بردى مثل بوعلى سينا و ملاصدرا و ملامحسن فيض همه را شناختم اما ملامحراب كيست و گناهش چيست ؟


609

شيخ كاظم كه شنيده بود برخى ازحكما به (وحدت وجود) معتقدند و متاءسفانه معنى آن را نفهميده بود، پاسخ داد: اين محراب اصفهانى به وحدت (واجب الوجود) معتقد است شيخ بى سواد (واجب الوجود) را كه اسم خدا است عوض (وحدت وجود)آورد و ملامحراب با تبسمى به او گفت : حال كه او به وحدت واجب الوجود عقيده دارد البته مستحق لعن تو مى باشد تا دندش نرم شود و ديگر چنين اعتقادى پيدانكند سپس دامن خود را جمع كرده برخاست و رفت .


610
داستان ناصر خسرو و پينه دوز

شبيه اين داستان ، داستان ناصرخسرو است كه : ازرژيم مكر و فريب عباسيان به جان آمده و با خلفاى مصر سازش كرده براى شيعه اسماعيلى به تبليغ پرداخت و عباسيان و دولتهاى هواخواه آنان مانند غزنويان و سلجوقيان از تبليغات شيعه سخت بيمناك بودند و مبلغين شيعه را به عنوان رافضى و (قرمطى ) بدست آورده مى كشتند و مفتيان را در همه جا به لعن وتكفير آنان وادار نموده عوام را به ضرب و شتم و قتل مبلغين شيعه تشويق مى نمودند.

روزى ناصر خسرو تازه وارد شهرى شده بود و كفش پاره خود را به پينه دوزى داد تا وصله كند در آن اثنا فرياد و همهمه از دور برخاست و پينه دوز كارش را گذارده به جانب غوغا دويد پس ازساعتى بازگشت درحالى كه درفش پينه دوزى كه دردستش بود خون آلود مى نمود ناصر خسرو پرسيد: آنجا چه خبربود اين درفش چرا خونين است ؟

پينه دوز پاسخ داد: چيز مهمى نيست مردم يكى از پيروان ناصرخسرو علوى را بدست آورده به قتلش پرداختند و من هم براى آنكه ازاين ثواب محروم نمانم اين درفش را پهلوى آن ملعون فرو بردم كه خون آلود شد.

ناصرخسرو دست برده لنگه كفشش را برداشته به راه افتاد پينه دوز گفت : بگذار همين دم آن را مى دوزم كجا مى روى ؟

ناصرخسرو پاسخ داد: درشهرى كه گند نام ناصر خسرو به دماغ رسد ما را مجال تنفس نيست .(509)


611
شوخى شيخ مفيد با عالم مخالف شيعه

نوشته اند روزى يكى ازعلماى مخالف شيعه كه با شيخ مفيد سابقه شوخى نيزداشت دركوچه به او برخورده رو به همراهان خود نموده گفت : اين است شيطان كه رو به ما مى آيد تا آسوده مان نگذارد. شيخ مفيد كه آن شوخى را شنيد آيه اى از قرآن را خواند كه معنى آن چنين است :(510)ما شيطان ها را بر كافرها گمارديم تا آنان را آسوده نگذارند. (511)


612

((الم تر انا ارسلنا الشياطين على الكافرين تؤ زهم ازا)). (512)


613
به دستور ميرزا هدايت گيسوان نورعلى شاه را تراشيدند

هنگامى كه نور على شاه وارد مشهد مقدس شد هم خودش و هم پيروانش ‍ كه يك هزار و پانصد نفر همراهش بودند به رسم پيشين گيسوان داشتند و به رسم قديمم سادات علوى گيسوان را از زير گوش به جانب سينه مى آويختند.

روزى حاج ميرزا هدايت الله مجتهد خراسانى كه درآن خطه نفوذ فراوانى داشت به سيد گفت : آيا راست است كه درويش بايد خلاف هواى نفس ‍ خود رفتار نمايد؟

نورعلى شاه پاسخ داد: بلى راست است ، سپس اندكى كه از آن سخن گذشت پرسيد آقا آيا شما داشتن گيسوان را دوست داريد؟ نور على شاه گفت : آرى زيرا پدران ما تا برسد به حضرت دوازده امام گيسوان داشته اند مجتهد گفت : اكنون بيائيد خلاف هواى نفس كنيد و اجازه بدهيد سلمانى كه اينجا حاضر است سرشما را بتراشد نور على شاه بى درنگ گفت : چه مانعى دارد؟

سلمانى جلو آمده به كارپرداخت و در اثناى سرتراشى شاه ازمجتهد پرسيد: آيا ممكن است كه بگوئيد تراشيدن گيسوى من علتى هم دارد يا بى علت است ؟

مجتهد آهسته گفت : حقيقت اين است كه تا پيش از آمدن شما به خراسان صدها نامه به ما رسيده است كه بر شما ايرادهائى گرفته اند از آن جمله يكى هم گيسوان شما است كه مى گويند خاطر بينندگان راپريشان مى كند، اينك من خواستم با تراشيدن گيسو از حسن شما كاسته گردد و يكى از ايرادهاى مخالفين برطرف شود.

همين كه موى شاه به كلى تراشيده شد مرحوم حاج ميرزا هدايت الله كه به چهره وى مى نگريست مشاهده كرد كه صورتش بيشتر نورانى گشت و گوئى بر زيبائى شاه افزوده شد بى اختيار اين آيه قرآن را خواند﴿فتبارك الله احسن الخالقين .(513)

1- مجله مسجد شماره يك بهمن ماه 1369 با تلخيص .

2-معادن الجواهر ج 1 ص 12 تاءليف علامه سيد محسن امين .

3-همان ص 16.

4-همان ص 16.

5-نازعات 33.

6-طه 33.

7-آل عمران 18.

8-نحل 97.


614

9-فلسفه حقوق بشر نوشته آيت الله جوادى آملى ص 178.

10-سفينة البحار وصى ج 2 ص 659.

11-سفينة البحار وصى ج 2 ص 659.

12-سفينة البحار طلب ج 2 ص 87.

13-نهج الفصاحة .

14-جامعه و تعليم و تربيت نوشته دكتر على شريعتمدارى ص 102.

15-سفينة طمع .

16-كشف الغمه ج 3 ص 136.

17-كشف الغمه ج 3 ص 136.

18-كشف الغمه ج 3 ص 137.

19-همان 139.

20-همان 139.

21-همان 139.

22-همان 139.

23-معادن الجواهر سيد محسن امين ص 438.

24-معادن الجواهر ج 1 نوشته علامه سيد محسن امين ص 34.

25-اسرار عبادات تاءليف جوادى آملى ص 175.

26-همان ص 239.

27-خلاصه نهج الفصاحه نوشته محمد على ارزيده ص 81.

28-خلاصه نهج الفصاحه نوشته محمد على ارزيده ص 81.

29-همان ص 83.

30-همان ص 83.

31-همان ص 97.

32-همان ص 118.

33-خلاصه نهج الفصاحه نوشته محمد على ارزيده ص 134.

34-همان ص 136.

35-نهج الفصاحه ج 1 ص 46 ح 239.

36-همان ص 322 ح 1538.

37-غررالحكم ج 2 ص 771.

38-همان ص 773.

39-همان ص 773.

40-همان ص 810.

41-غررالحكم ص 836.

42-غررالحكم ص 836.

43-همان ص 638.

44-غررالحكم ص 638.

45-همان ص 840.

46-همان ص 840.

47-همان ص 858.

48-همان ص 858.

49-همان ص 873.

50-منتخب التواريخ ص 692.

51-سفينة البحار ج احمد ص 312.

52-مستدرك الوسائل محدث نورى ج 15 ص 167.

53-تحف العقول مترجم طبع اسلاميه ص 219.

54-مناظره درباره مسائل ايدئولوژيك نوشته محمدى رى شهرى ص 66 نقل از مغز متفكر شيعه .

55-گفتار فلسفى ، معاد، ج 3 ص 11 و 14.

56-نسل سرگردان ، ولى اله يوسفيه .

57-آيا بشر آينده اى هم دارد؟ برتراندراسل .

58-استاتژى صلح كندى .

59-نهج البلاغه المعجم خطبه 156، شناخت نهج البلاغه نوشته محمد دشتى قسمت 2.

60-سفينة البحار ج 2 ص 117 عبد.

61-سفينة ص 140 عبد.

62-خاندان نوبختى تاءليف عباس اقبال ص 19، دهخدا ج 49 ص 95.

63-سفينة البحار ج 2 ص 8 صبغ .

64-الذريعه شيخ آقا بزرگ تهرانى ج 1 ص 454.

65-وسائل ، جلد 2، صفحه 181.

66-نهج البلاغه ، خطبه 77 - وسائل ، جلد 2، صفحه 181.

67-حكمت علمى گرفته شده از اخلاق ناصرى خواجه نصير ص 87.

68-الذريعه ج 2 ص 369.


615

69-روضات الجنات حالات حكيم رازى ص 101.

70-مكتب اسلام ص 13 ش 2.

71-بسوى قرآن و اسلام ص 48.

72-پاسخ ما به مشكلات جوانان ج 2 ص 168.

73-مجمع البحرين ثور ص 255.

74- پنج گام ص 190 به نقل قرآن و ديگران نوشته سيد على اكبر صداقت ص 15.

75-پاسخ ما به مشكلات جوانان ج 2 ص 219 به نقل قرآن و ديگران ص 23.

76-اسلام شناسى غرب ص 22 به نقل قرآن و ديگران ص 40.

77-سفينة البحار ج 2 ص 20 صدق .

78-سفينة البحار ج 2 ص 20 صدق .

79-خلاصه نهج الفصاحه ص 86 ن

80-سفينة البحار ج 2 ص 87.

81-غرر ماده ليس .

82-غرر ماده ليس .

83-غرر ماده ليس .

84-غرر ماده ليس .

85-غررالحكم ماده ليس ج 2 ص 595.

86-فهرست غرر ص 92.

87-كافى ج اول صفحه 12.

88-بحار ج 1 ص 75 و 74.

89-غررالحكم ص 100.

90-مشكوة الانوار صفحه 137، امالى صدوق مجلس 32 صفحه 102.

91-گفتار فلسفى معاد ج 2 ص 148 - 150.

92-ناسخ جلد امير ص 929 چاپ اميركبير.

93-ناسخ جلد امير ص 938.

94-ناسخ جلد امير ص 943 قم چاپ حكمت .

95-قصص العرب ج 1 ص 72.

96-بزرگان فلسفه ، حكايتهاى برگزيده ص 332.

97-كشف الاسرار ميبدى نقل از حكايتهاى برگزيده ص 332.

98-بزرگان فلسفه نقل از حكايتهاى برگزيده ص 347.

99-رجوع شود به مقاله كازانوا سال 1915 شماره ژانويه فوريه درژوستال آزياتيك شود.

100-لغت نامه دهخدا ج 4 ص 1531 مراجعه شود.

101-لغت نامه دهخدا ج 1 ص 326.

102-نخبة الانوار تاءليف مرحوم شيخ احمد مولائى مهاجرانى همدانى ص 166.

103-قابوسنامه تاءليف عنصرالمعالى كيكاوس اسكندر قرن پنجم هجرى .

104-قابوسنامه تاءليف عنصر المعالى كيكاوس اسكندر قرن پنجم هجرى .

105-غررالحكم خاتمه ترجمه محمد على انصارى .

106-غررالحكم خاتمه ترجمه محمد على انصارى .

107-همان 582.

108-كنزالعمال خ 28684.

109-غررالحكم .

110-محجة البيضاء ج 5 ص 154.

111-لالى الاخبار 1/184.

112-غررالحكم ج 2 ص 873.

113-نهج الشهاده ص 334.

114-سفينة البحار ج 1 ص 291.

115-سفينة البحار ج 1 ص 292.

116-ميزان الحكمه ج 3 ص 421.

117-محجة البيضاء ج 2 ص 302.

118-نهج الفصاحة ج 1 ص 13 ح 68.

119-همان ص 72.

120-نهج الفصاحة ج 1 ص 236.


616

121-همان ص 288.

122-همان ص 365.

123-همان ص 401.

124-همان ص 583.

125-غررالحكم ج 1 ص 366 ترجمه محمد على انصارى .

126-همان 380.

127-همان 499.

128-غررالحكم ج 2 ص 488

129-غررالحكم ج 2 ص 488.

130-غررالحكم ج 2 ص 536.

131-غررالحكم ج 2 ص 536.

132-همان 836.

133-سفينة البحار ج 2 ص 93 طمع .

134-سفينة البحار علم .

135-سفينة البحار هدى .

136-دريچه اى گشوده بر آفتاب نوشته دكتر حسين رزمجو ص 164.

137-سفينة البحار ج 2 ص 17 صحف .

138-گوهرهاى تابناك نوشته سيد مهدى لاجوردى ص 122.

139-همان 129.

140-همان 140.

141-همان 171.

142-سوره احقاف آيه 35.

143-همان ص 283.

144-وفيات الاعيان ج 6 ص 380.

145-روضات الجنات ج 7 ص 247.

146-روضات الجنات ج 7 ص 226.

147-فوائد الرضويه محدث قمى پاورقى ص 293.

148-روضات الجنات ج 7 ص 155.

149-روضات ج 7 ص 163.

150-وفيات الاعيان ج 4 ص 197 طبع بيروت .

151-روزنامه جمهورى اسلامى شماره 4451 سال 16 18 مهر 1373.

152-روزنامه جمهورى اسلامى شماره 4517 سال شانزدهم چهارشنبه 7 دى 1373.

153-علماى معاصرين به نقل از مجله حوزه شماره 18 ديماه 1365 مصاحبه آيت الله فياض .

154-غزالى نامه ، صفحه 116.

155-تنقيح المقال ج 2 ص 209.

156-تنقيح المقال ج 2 ص 211.

157-الذريعه ج 3 ص 466.

158-مجله مسجد سال 5 شماره 29.

159-به نقل از آيت الله محى الدين مامقانى به ناصرالدين انصارى نويسنده مقاله در مجله مسجد سال 5 شماره 29.

160-تمامى مطالب فوق مربوط به مرحوم مامقانى در اين بخش نقل از جمله مسجد سال 5 شماره 29 نوشته ناصرالدين انصارى قمى شده است با مدارك .

161-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 216 - 213.

162-كريمه اهل بيت ص 287.

163-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 230 - 228.

164-كريمه اهل بيت ص 299.

165-نجوم السماء ج 2 صفحات از 220 تا 230 با تلخيص و اختصار.

166-زندگانى شيخ انصارى ص 175.

167-نجوم السماء ج 2 با تلخيص مختصر و تغيير بعضى الفاظ از صفحات 40 تا 60.

168-نجوم السماء ج 2 ص 38.

169-اعيان الشيعه ج 9 ص 257.

170-بحارالانوار ج 52 ص 359.

171-خزينة الجواهر ص 301.


617

172-خرينة الجواهر ص 428.

173-بحارالانوار 40/325 به نقل از ابن شهر آشوب .

174-الفصول العليه تاءليف محديث قمى ط 1365 چاپخانه سلمان فارسى قم ص 51.

175-طبقات ابن سعد ج 2 ص 138.

176-سفينة البحار نهج البلاغه .

177-نصايح ص 245.

178-نصايح ص 265.

179-طبقات ج 6 ص 92.

180-طبقات ج 6 ص 92 - 93.

181-نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج 3 ص 444 چاپ بيروت ، داستان شريح قاضى از آغاز تا پايان از كتاب پيامبر و ياران نوشته محمد على عالمى دامغانى ج 3 ص 290 تا 284 نقل شد.

182-بحارالانوار جلد 9، چاپ تبريز، صفحه 613.

183-شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد جلد چهار ص 284.

184-همان ص 554.

185-ناسخ التواريخ ج اميرالمؤمنين ص 940.

186-بحار ج 9 ص 758 چاپ تبريز.

187-سير در نهج البلاغه استاد شهيد مطهرى ص 229.

188-مجله ميراث جاويدان سال اول شماره سوم پائيز 1372 ص 5.

189-گفتار فلسفى اخلاق جلد اول ص 304.

190-خزينة الجواهر نهاوندى ص 456.

191-خرينة الجواهر نهاوندى ص 457.

192-بازار مكافات ، ص 175.

193-بازار مكافات ، ص 176.

194-ترجمه مصباح الهدايه امام خمينى پاورقى ص 157.

195-منتخب التواريخ ص 659.

196-قصص 342.

197-وقايع الايام خيابانى ص 307، سيماى فرزانگان .

198-خزينة الجواهر ص 426.

199-خطبه نماز جمعه 20/7/1375 تهران .

200-ارمغان تهذيب به پاس بزرگداشت آيت الله بهاءالدينى سخنرانى محمدى عراقى .

201-ارمغان تهذيب به پاس بزرگداشت آيت الله بهاءالدينى سخنرانى محمدى عراقى .

202-همان مدرك ص 87 سخنرانى آيت الله خزعلى .

203-ارمغان تهذيب مجموعه سخنرانيهاى اولين اجلاس حوزه و تهذيب به پاس بزرگداشت حضرت آيت الله بهاءالدينى (ره ) ص 19.

204-ارمغان تهذيب مجموعه سخنرانيهاى اولين اجلاس حوزه و تهذيب به پاس بزرگداشت حضرت آيت الله بهاءالدينى (ره )

205-ارمغان تهذيب مجموعه سخنرانيهاى اولين اجلاس حوزه و تهذيب به پاس بزرگداشت حضرت آيت الله بهاءالدينى (ره )

206-كيهان 2 آبان 1377 شماره 16354.

207-ماه و خورشيد و فلك باستانى پاريزى ص 30 در پاورقى .

208-تذكرة المتقين ص 237.


618

209-قال النبى لعلى عليهما و آلهما السلام فى وصية : يا على صل من الليل و لو على قدر حلب شاة و بالاسحار فادع فان عند ذلك لاترد دعوة قال الله تعالى : و المستغفرين بالاسحار (سفينة البحار سحر)).

210-شوخيهاى علما ص 115.

211-كتاب توحيد شهيد دستغيب ص 175.

212-منتهى الامال ج 2 ص 102.

213-لغت نامه دهخدا ج 2 ص 699.

214-ره توشه نوشته استاد مصباح يزدى ص 45 ج 2.

215-لغت نامه دهخدا ج 27 ص 87.

216-ناسخ .

217-اسرار عبادات تاءليف آيت الله جوادى آملى ص 146.

218-همان 162.

219-مجله نور علم ش 8.

220-لغت نامه دهخدا ج 1 ص 461.

221-نظام خانواده در اسلام ص 466.

222-سفينة البحار ج 1 اخفش .

223-نقل از راديو در سالگرد شهادت نواب صفوى و يارانش .

224-لغت نامه دهخدا جلد 1 (ابن هيثم ) ص 363.

225-لغت نامه دهخدا ج 3 ص 1420 نقل به اختصار.

226-وفيات الاعيان ج 4 ص 208 طبع بيروت .

227-وفيات الاعيان ج 4 ص 137 طبع بيروت .

228-جواهر العدديه ج 2 ص 130.

229-همان ك ص 240.

230-همان ص 224.

231-دائرة المعارف محمد فريد وجدى ج 1 ص 426 افل .

232-دائرة المعارف محمد فريد وجدى ج 1 ص 426 افل .

233-همان ص 428.

234-همان ص 428.

235-همان ص 428.

236-نهج البلاغه فيض الاسلام خطبه 33.

237-نهج البلاغه فيض الاسلام خطبه 34.

238-خطبه 174.

239-خطبه 207.

240-حكمت شماره 39.

241-حكمت شماره 67.

242-نهج البلاغه حكمت شماره 70.

243-خطبه 42.

244-خطبه 120.

245-خطبه 172.

246-هدايت قرآن آيت الله طالقانى .

247-نهج خطبه 130.

248-كتاب صفين ص 125 الغدير ج 10 ص 59.

249-اقتباس از فلسفه شورشهاى شيعه استاد محمدرضا حكيمى .

250-زنده باد آزادى نوشته على وافى ص 33 تا 35.

251-همان 538.

252-كشف الغمه ج 2 ص 344 طبع بيروت .

253-جامعه و تعليم و تربيت نوشته دكتر على شريعتمدارى ص 110 - 106.

254-سياحت شرق و غرب زندگينامه آقا نجفى قوچانى چاپ مؤ سسه فرهنگى آفرينه با تلخيص .

255-جامعه و تعليم و تربيت نوشته دكتر على شريعتمدارى ص 109 - 112.

256-ملك آراء عباس ميرزا شرح حال ص 76.

257-ايدئولوژى نهضت مشروطه ، آدميت فريدون ص 30، نقل از شيخ فضل الله و مشروطيت مهدى انصارى ص 136.

258-خاطرات ج 1 ص 44 - 48، مدرك سابع ص 143.


619

259-خاطرات ج 1 ص 44 - 48، مدرك سابق ص 143.

260-دولت آبادى يحيى ، حيات يحيى ج 2 ص 47.

261-ناظم الاسلام تاريخ بيدارى ايرانيان ج 1 ص 191 به نقل همان ك قبل ص 145.

262-تركمان مجموعه عنوان از اعلاميه هاى شيخ فضل الله نورى ج 1 ص 150 همان ص 149.

263-از نامه نامبرده به آقا نجفى اصفهانى دى ماه 1285.

264-نورى شيخ فضل الله لوايح ص 31 نقل از مدرك قبل ص 155.

265-از نامه حسنعلى برهان در مجله وحيد شماره 14 دوره چهارم اسفند 1355، شيخ فضل الله و مشروطيت تاءليف مهدى انصارى با تلخيص .

266-سفينة البحار بكر ج 1 ص 94.

267-سوره مريم آيه 41.

268-سوره قلم آيه 48.

269-صحيفه نور طبع جديد ج 1 ص 74.

270-سوره قلم آيه 49 مراجعه شود.

271-بنيان مرصوص امام خمينى تاءليف آيت الله جوادى آملى ص 204 - 199 با مختصر تلخيص .

272-حديث ولايت ج 1 ص 56.

273-حديث ولايت ج 1 ص 62 - 64 با تلخيص .

274-همان ص 160 - 159.

275-فصلنامه ياد، سال يازدهم بهار و تابستان 1375.

276-همان مدرك ص 56.

277-فصلنامه ياد، بهار و تابستان 1375 شماره هاى 42 - 41 سال يازدهم ص 58.

278-همان مدرك ص 43.

279-فصلنامه ياد، سال 46 - 45 سال دوازدهم ص 267.

280-فصلنامه ياد، سال 46 - 455 سال دوازدهم ص 257.

281-فصلنامه ياد، سال يازدهم 46 - 45 ص 262 - 261.

282-روزنامه رسالت پى نوشت 1 - گزارش از سابقه تاريخى و اوضاع كنونى حوزه علميه خراسان غلامرضا جلالى 29 نشر كنگره جهانى حضرت رضا (ع ) 1365 استاد محمدرضا حكيمى مكتب تفكيك / 231.

283-دين الحق صفحه 88 و 89 به نقل نكاتى چند در رابطه با حج و زيارت نوشته محمد صادق نجمى ص 30.


620

آل عمر كه اين همه تهمت و افترا مى نويسد... و شيعه را جزء گروهكهاى خارج از اسلام قلمداد نموده است جاى تعجب نيست زيرا وى طبق عقيده وهابيان نه تنها شيعه بلكه تمام فرق و گروههاى اسلامى اعم از شيعه ، حنفى ، مالكى ، شافعى را كه با وهابيان هم عقيده نيستند خارج از اسلام مى داند چون همه اين گروهها به مسائلى مانند زيارت قبور و غيره معتقدند كه از نظر وهابيان اين نوع عقايد كفر و شرك و بت پرستى است .

284-دين الحق صفحه 88 و 89 به نقل نكاتى چند در رابطه با حج و زيارت نوشته محمد صادق نجمى ص 30.

285- بقره 98.

286-دين الحق صفحه 88 و 89 به نقل نكاتى چند در رابطه با حج و زيارت نوشته محمد صادق نجمى ص 32.

287-نگاه كنيد به : نائينى ، تنبيه الامة صفحات 40 - 41 به بعد.شيخ فضل الله نورى و مشروطيت تاءليف مهدى انصارى ص 114 پاورقى .

288-نائينى محمد حسين ، تنبيه الامة ص 7 به بعد.

289-نگاه كنيد به : نائينى ، تنبيه الامة و تنزيه الملة ص 8 به بعد نقل از شيخ فضل الله نورى و مشروطيت تاءليف مهدى انصارى ص 130.

290-حائرى عبدالهادى نخستين روياروئيها... ص 323 تا ص 351.

291-شيخ فضل الله و مشروطيت ص 233.

292-كتاب زرد، مدرس غيرچاپى به نقل على مدرسى سده تحريم تنباكو مقاله نگاه مدرس به واقعه دخانيه ص 138.

293-الگار نقش روحانيت پيشرو در جنبش مشروطيت ترجمه ابوالقاسم سرى ص 286 نقل از كتاب شيخ فضل الله نورى و مشروطيت ص 45.

294-تندركيا مجله شاهين مقاله زندگى شيخ فضل الله نورى ص 173 نقل از مدرك قبل ص 341.

295-چرا مرحوم شيخ فضل الله بدار آويخته شد، روزنامه اطلاعات 20 دى 1327 ص 6.

296-شيخ فضل الله و مشروطيت تاءليف مهدى انصارى ص 382.

297-نگاه كنيد به اديب الممالك فراهانى صادق ديوان كامل اديب الممالك تصحيح وحيد دستگردى تهران 1312 ص 86 - 112 - 178 - 254 - 260 - 300 - 321.

298-شهداء الفضيلة علامه امينى ص 361 مدرس تبريزى ريحانة الادب ج 6 ص 263 نقل از مدرك قبل ص 374.

299-همان مدرك ص 379.

300-مانند امتياز تاءسيس خط آهن و استخراج معادن ايران و تاءسيس بانك شاهنشاهى به بارون يوليوس دورويتر انگليسى در 1289 هجرى قمرى ، امتياز حفارى در شوش به ديولافوى فرانسوى در 1301، امتياز راه انزلى به قزوين در 1310 به شركت روسى ، انحصار امتياز صيد ماهى در آبهاى ايران در درياى خزر به ليانوزوف روسى ، امتياز حفارى به ژاك دمرگان در 1371.


621

301-رژى اداره امور مربوط به عامه بوسيله ادارات دولتى ، اداره اموال عمومى بوسيله انحصار دولت در امور تجارى و اقتصادى ، امتياز انحصار اداره ماليات غير مستقيم فرهنگ كامل انگليسى به فارسى ، عباس آريانپور، انتشارات اميركبير، تهران 1343 ج 4 ص 4605.

302-ر.ك : تاريخ انحلال مجلس (فصلى از تاريخ انقلاب مشروطيت ايران ) احمد مجدالاسلام كرمانى ، انتشارات دانشگاه اصفهان ، فروردين 1351 ص 135 و سه سال در دربار ايران ، دكتر فوريه طبيب ناصرالدين شاه ص 302.

303-نقل از تاريخچه چپق و غليان ، احمد كسروى ، مؤ سسه مطبوعاتى شرق ، تهران 1335 ص 24.

304-قرارداد رژى ، ص 30.

305-تاريخ ايران ، ژنرال سرپرستى سايكس ، ترجمه فخر داعى گيلانى ، انتشارات دنياى كتاب ، چاپ دوم 1363 ج 2 ص 535.

306-انقلاب ايران ، ادوارد براون ، ترجمه احمد پژوه ، انتشارات معرفت تهران ، چاپ دوم مهر 1338 ص 46.

307-اسناد سياسى دوران قاجاريه ، ابراهيم صفايى ، چاپ شرق ، تهران ، تيز 1346، سند شماره 1 ص 8 ز 10 - نامه مرحوم ميرزا به ناصرالدين شاه .

308-تحريم تنباكو، تيمورى ، ص / 90.

309-كافى كتاب فضل العلم حديث سوم ص 69.

310-كتاب فضل العلم باب فقد العلماء حديث دوم ص 69.

311-سيماى اقتصاد اسلام نوشته آقاى غلامى .

312-كيهان شعبان 1417 دى ماه 1375، شماره 15822.

313-نهج البلاغه نامه 45.

314-نهج البلاغه خطبه 27.

315-تحف العقول ص 356 چاپ حيدرى متن عربى آن چنين است ((العالم بزمانه لاتهجم عليه الهواجس )).

316-ماذا خسر العالم من انحطاط المسلمين .

317-كتاب از گوشه و كنار تاريخ .

318-انتشارات نجات نسل جوان ، فوق العاده ماهانه مكتب اسلام شماره 8 مقاله جعفر سبحانى .

319-نشانهائى از او دفتر دوم ص 137.

320-تتمة المنتهى محدث قمى ص 302.

321-سفينة البحار بكر.

322-مرگى در نور ص 427.

323-اعظام قدسى ، حسن ، خاطرات من ج 1 ص 254.

324-تندركيا شمس الدين ، مجموعه شاهين ص 229.

325-سوره فصلت آيه 41.

326-برقعى سيدجمال الدين و شيخ فضل الله نورى ، و ما از فاجعه قرن ، جواد بهمنى ص 141 نقل از شيخ فضل الله و مشروطيت مهدى انصارى ص 348 - 346.

327-همان مدرك قبلى ص 349.

328-از نامه سيد ضياءالدين درى به شيخ محمد خراسانى هروى ، تاريخ پيدايش مشروطيت ص 142.

329-همان مدرك قبل .


622

330-تندركيا شمس الدين مجله شاهين ص 237 به نقل از شيخ فضل الله و مشروطيت مهدى انصارى ص 355 - 360.

331-روزنامه اطلاعات - چرا شيخ فضل الله به دار آويخته شد، 22 دى 1327 ص 6 به نقل از شيخ فضل الله و مشروطيت مهدى انصارى ص 356.

332-مهدى بامداد شرح حال رجال ايران ، ج 1 ص 55 - 57 شيخ فضل الله نورى و مشروطيت مهدى انصارى ص 349.

333-تندركيا، شهيد هرگز نمى ميرد، ص 137: بامداد، مهدى ، شرح حال رجال ايران ، ج 3 ص 105 به نقل از كتاب شيخ فضل الله و مشروطيت : مهدى انصارى ص 369 پاورقى .

334-بامداد، شرح حال رجال ايران ج 1 ص 113، شيخ فضل الله و مشروطيت مهدى انصارى ص 327.

335-مهدى بامداد، رجال ايران ج 2 ص 282 به نقل از شيخ فضل الله نورى و مشروطيت مهدى انصارى ص 80 پاورقى .

336-بزرگ اميد ابوالحسن ، مظفرالدين شاه و مشروطيت ، ارمغان 1342، مدرك قبل ص 191.

337-حشام السلطنه خاطرات ص 650، شيخ فضل الله و مشروطيت ص 389.

338-كيهان 23 مهر 1377 شماره 16347، 24 جمادى الثانى 1419.

339-روزنامه كيهان 13 بهمن 1376 شماره 16148.

340-ره توشه استاد مصباح يزدى ج 2 ص 247.

341-بلوغ الامانى فى حياة الايروانى ص 162.

342-يادنامه مخطوط مرحوم آيت الله طبسى به نقل بلوغ الامانى ص 71.

343-همان مدرك ص 170.

344-برنامه سلوك از نامه سالكان انتشارات دارالفكر.

345-گرفته شده از فصلنامه ميراث جاويدان سال دوم شماره دوم تابستان 1372 نوشته دكتر سيد محمد دبير سياقى ص 36.

346-به لغت نامه دهخدا مراجعه شود ج 13 ص 71.

347-نظام خانواده دراسلام ص 308 نوشته انصاريان .

348-حديث ولايت ج 1 ص 194.

349-معادشناسى ج 2 ص 215 - 213.

350-كتاب معادشناسى ج 3 ص 228.

351-روضات الجنات ج 4 ص 124.

352-نامه دانشوران فصل ابن سينا.

353-سيرى در نهج البلاغه استاد شهيد مطهرى ص 88.

354-سيرى در نهج البلاغه شهيد مطهرى ص 218.

355-مصباح الشريعه ص 9.

356-جامع الاحاديث فصل 107.

357-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 156 و 158.

358-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 158.

359-سلطنت علم و دولت فقر دفتر اول ص 159.

360-الذريعه شيخ آقا بزرگ طهرانى ج 1 ص 75.

361-منتخب التواريخ ص 605.


623

362-برنامه هاى تربيتى جلد اول نوشته اميرى اراكى .

363-تفسير محى الدين ج 2 ص 695.

364-خطبه شعبانيه ، اربعين شيخ بهائى حديث 9 اسرار عبادات جوادى آملى ص 289.

365-فوائد الرضويه صفحه 344.

366-فوائد الرضويه ص 240.

367-مفاتيح الجنان ص 21 تعقيبات نماز صبح .

368-منتخب التواريخ ، ص 561.

369-اين داستان را در قم در ماه محرم سال 1415 روز جمعه در منزل آيت الله سيد محمد شاهرودى در منبر آقا شاهرودى واعظ فرمودند.

370-قصص العلماء ص 238.

371-فوائد الرضويه ص 140.

372-فوائد الرضويه ص 370.

373-گنجينه دانشمندان ج 2 ص 415 نقل از شيفتگان امام زمان ص 241.

374-گنجينه دانشمندان ج 2 ص 415 نقل از شيفتگان امام زمان ص 243.

375-تاريخ علماى خراسان ص 102.

376-تاريخ علماى خراسان ص 103.

377-نجوم السماء ج 2 ص 311 با تلخيص و خلاصه گيرى .

378-بزرگان قائن نوشته سيد محسن سعيد زاده ج 1.

379-بزرگان قائن نوشته سيد محسن سعيد زاده ج 1 ص 561.

380-من اين داستان را از آقاى محمدى در بين راه قم و تهران شنيدم .

381-نقباء البشر قسم سوم جزء اول صفحه 1275.

382-رساله لقاء الله تاءليف مرحوم حاج ميرزا جواد آقاى ملكى ترجمه سيداحمد فهرى پاورقى ص 250 - 249.

383-اختران فروزان رى و طهران ص 399 - 398.

384-تفسير سوره حديد آيت الله دستغيب .

385-ملاقات با امام زمان سرگذشت 30.

386-ملاقات با امام زمان سرگذشت 22.

387-نقباء البشر قسم سوم جزء اول ص 1270 مرحوم شيخ آقا بزرگ نوشته است او پسرعموى مادرم و شوهر خاله ام بود.

388-طبقات اعلام الشيعه قسم سوم جزء اول ص 1224.

389-همان مدرك .

390-فوائد الرضويه ص 402.

391-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 58.

392-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 222.

393-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 224.

394-همان ، ص 260.

395-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 281.

396-كريمه اهل بيت نوشته على اكبر مهدى پور ص 275.

397-مهر تابان يادنامه علامه طباطبائى ص 299.

398-مهر تابان ، ص 25.

399-كشكول امامت ج 1 ص 102 و 103.


624

400-روزنامه جمهورى اسلامى شماره 4406 سال 1373 مصاحبه با نواده هاى مرحوم آخوند ملاحسين قلى همدانى به مناسبت صدمين سالگرد آن مرحوم .

401-بهجة الامال ج 6 ص 258.

402-منتهى الامال ج 1 ص 190.

403-مجله نور علم دوره سوم شماره ششم ص 146.

404-گلستان معارف ج 2 ص 377.

405-نجوم السماء ج 2 ص 235.

406-نجوم السماء ج 2 ص 234.

407-نجوم السماء ج 2 ص 237.

408-همان ك ص 238.

409-نجوم السماء ج 2 ص 242.

410-نجوم السماء ج 2 ص 239.

411-نجوم السماء ج 2 ص 239.

412-معادشناسى ج 1 ص 176 - 179.

413-گلستان معارف به قلم غلامرضا اسدى مقدم ج 2 ص 72.

414-برنامه سلوك از نامه سالكان انتشارات دارالفكر.

415-معاد آيت الله شهيد دستغيب ص 63 - 62.

416-فلسفه دين تبيين براهين اثبات خدا نوشته جوادى آملى ص 251.

417-الكلام يجرالكلام نوشته آيت الله سيد احمد زنجانى از صفحه 97 تا 104.

418-فوائد الرضويه ص 127.

419-معادشناسى ج 2 ص 290.

420-مهر تابان يادنامه علامه طباطبائى ص 258.

421-ترجمه نجوم السماء ميرزا محمد على كشميرى به قلم نجفى مرعشى قم ص 420.

422-بهجة الامال ج 6 ص 521.

423-قصص العلما / 298.

424-مجله روزهاى زندگى سال چهارم شماره 73 فروردين 1377 ص 5.

425-بلوغ الامانى فى حياة الايروانى ص 114.

426-بلوغ الامانى فى حياة الايروانى ص 230.

427-يادنامه علامه امينى ص 13 - 14 و چهل داستان از كرامات امام حسين مصطفى محمدى اهوازى ص 84.

428-رجال حبيب السير به نقل دهخدا ج 50 ص 92 طبع جديد.

429-بقره آيه 249.

430-تفسير روان جاويد ج 1 آيه 250 - 249 با اختصار.

431-غرر 675.

432-بحار ج 25 ص 110.

433-مجله مسجد بهمن ماه 1369.

434-مجله مسجد ص 92.

435-عامرى نامه ص 50 نامه تنسر ص 47 درباره نامه اسكندر به ارسطو.

436-حكمت عملى اقتباس از اخلاق ناصرى ص 264.

437-فضائل الخمسة من الصحاح السته از كنز العمال ج 7 ص 142 نقل كرده .

438-عيون الاخبار ابن قتيبه .

439-المنار ج 11 ص 260، سيرى در زندگانى امام هفتم اثر سيد عبدالرسول حجازى ص 125.

440-خصال صدوق ترجمه كوه كمره اى ص 157.

441-مستدرك الوسائل ج 2 ص 412.

442-نهج البلاغه خطبه 117.

443-طبقات ابن سعد ج 3 / 306.

444-نورالحقيقه و نور الحديقه حسين بن عبدالصمد عاملى ص 105.

445-غررالحكم ج 5 چاپ دانشگاه / 350.


625

446-بحارالانوار ج 71 ص 187، نقل از مجله حوزه سال 11 مهرماه 1364 با تلخيص .

447-سوره نحل 44.

448-آل عمران 190.

449-نورالثقلين ج 1 ص 350.

450-اسراء / 82.

451-آداب الصلواة امام خمينى (ره ) ص 205 - 204.

452-مجله حضور خرداد سال 1370 مصاحبه با مرحوم حاج احمد آقاى خمينى با تلخيص .

453-مجله حضور يادمان دومين سالگرد رحلت امام خرداد 1370 ص 73.

454-مجله حضور يادمان دومين سالگرد رحلت امام خرداد 1370 ص 73.

455-همان ص 7.

456-مجله حضور مصاحبه با آيت الله فاضل لنكرانى در خرداد ماه 1370 با تلخيص .

457-حديث ولايت ج 1 ص 265.

458-حديث ولايت ج 1 ص 185.

459-نهج البلاغه نامه 62.

460-اصول كافى ج 1 ص 11.

461-انسان كامل شهيد مطهرى ص 74.

462-همان ص 81.

463-مناظره درباره مسائل ايدئولوژيكى نوشته محمدى رى شهرى ص 78 - 79 نقل از مغز متفكر شيعه .

464-سفينة البحار ج 1 ص 180 جمل .

465-الذريعه ج 1 ص 468.

466-گفتار فلسفى اخلاق ج 2 ص 87.

467-لغت نامه دهخدا اسلوب الحكم صفحه 2486.

468-گفتار فلسفى ، اخلاق جلد 1 صفحه 429.

469-روضات الجنات ج 5 ص 339.

470-سوره زمر آيه 18 - 17.

471-مجمع عقل .

472-بحار ج 2 / 96.

473-تلخيص از سخنان شهيدمطهرى در كتاب تعليم و تربيت ص 24 - 18.

474-بحار ج 2 77 / 130.

475-روضة الصفا ج 1 ص 787 طبع انتشارات خيام اسفند 1338 شمسى .

476-روضات الجنات ج 5 ص 153.

477-جواهر العدديه صفحات 275 تا 278.

478-اربعينيات مولائى همدانى ص 124.

479-ترجمه كشكول بهائى ص 476.

480-سفينة البحار دعب .

481-مدينة الحسين مختصر تاريخ كربلا تاءليف سيد محمد حسن مصطفى آل كليددار ص 131.

482-حكمت شماره 325.

483-تفسير مقتبسات الدرر ذيل آيه ذبح بقره .

484-سخنرانى امام 2/8/58 جلد 10 صفحه 42 صحيفه نور.

485-روزنامه جمهورى اسلامى 14 آذر 1373 شماره 4498 به مناسبت سالگرد شهادت مدرس .

486-داستانهائى از زندگى علما ص 123.

487-شوخيهاى علما ص 69.

488-شوخيهاى علما ص 70.

489-تهذيب الاخلاق ابن مسكويه 197، نقل از حكمت عملى سيد محمدرضا غياثى ص 152.

490-حديث ولايت ج 1 ص 261.

491-فصلنامه ياد سال 12 - 46 - 45 ص 131.

492-داستانهاى صاحبدلان ص 171 نوشته محمد محمدى اشتهاردى نقل از علوم عربى ص 18.


626

493-كشكول شيخ بها ترجمه عزيزالله كاسب ص 399.

494-همان مدرك ص 452.

495-همان مدرك ص 454.

496-شوخيهاى علما ص 113.

497-ديوان دين تفسير قرآن مبين نوبخت ص 89.

498-درة التاج تاءليف علامه قطب الدين شيرازى ص 39.

499-همان ص 41.

500-دعاى ابوحمزه ثمالى از امام سجاد.

501-تفسير ابوالفتح رازى ج 1 ص 39 نقل از سى مقاله رضا استادى ص 416.

502-سى مقاله رضا استادى ص 423 از واعظ معروف حاج سيد مهدى قوام نقل كرده است .

503-رساله لقاء الله مرحوم ميرزا جواد آقا ملكى ترجمه سيد احمد فهرى ص 222.

504-ديدار با ابرار شماره 30 محدث نورى ص 92 نوشته محمد صحتى سردرودى .

505-كشكول امامت ج 1 ص 51.

506-كشكول امامت ج 1 ص 52.

507-كشكول امامت ج 1 ص 81.

508-همان مدرك ص 146.

509-شوخيهاى علما نوشته رحيم زاده صفوى ص 37.

510-شوخيهاى علما نوشته رحيم زاده صفوى ص 86.

511-سوره 19/87.

512-سوره 19/87.

513-شوخيهاى علما نوشته رحيم زاده صفوى ص 124.

فهرست آيات
انا خلقناكم من ذكر و انثى و جعلناكم شعوبا و قبائل لتعارفوا38
وسقاهم ربهم شرابا طهورا89
فتبارك الله احسن الخالقين 613
فهرست اشعار
العلم انفس ذخر انت ذاخره   =    من يدرس العلم لم تدرس مفاخره 9
اقبل على العلم و استقبل مقاصده   =    فاول العلم اقبال و آخره 9
اءجامع العلم نعم الذخر تجمعه   =    لاتعدلن به درا و لا ذهبا 9
العلم زين و تشريف لصاحبه   =    فاطلب هديت فنون العلم و الادبا 9
اذا ما اعتز ذو علم بعلم   =    فعلم الشرع اولى باعتزاز 9
فكم طيب يطيب و لا كمسك   =    و كم طير و لاكبازى 9
تفقه فان الفقه افضل قائد   =    الى البر و التقوى و اعدل قاصد 9
فان فقيها واحدا متورعا   =    اشد على الشيطان من الف عابد 10
ان تاءدبت يا بنى صغيرا   =    كنت يوما تعد فى الكبراء 10
ان زال سلطان الولا   =    ية لم يزل سلطان فضله 10
ان الامير هو الذى   =    يضحى اميرا عند عزله 10
اسمع حديثا قاله المصطفى   =    بوجه اعلام و تبيين 10
اذا اراد الله خير امرى ء   =    فقهه فى العلم و الدين 10
حياة المرء علم فاغتنمه   =    و موت القلب جهل فاجتنبه 10
تالله لا شى ء مثل العلم مرتبة   =    فاذكر فضيلته ان كنت انسيته 10
علمى معى حيثما يممت ينفعنى   =    قلبى و عاء له لا بطن صندوقى 10
ان كنت فى البيت كان العلم فيه معى   =    او كنت فى السوق كان العلم فى السوق 10
العلم يحيى قلوب الميتين كما   =    تحيا البلاد اذا ما مسها المطر 10
و العلم يجلو العمى من قلب صاحبه   =    كما يجلى سواد الظلمة القمر 10
يالهف نفسى على شيئين لو وجدا   =    عندى لكنت اذا من احسن البشر 11
كفاف عيش يقينى ذل مسئلة   =    و خدمة العلم حتى ينقضى عمرى 11
توانا بود هر كه دانا بود   =    ز دانش دل پير برنا بود 11
نخست آفرين كرد بر كردگار   =    توانا و دانا و پروردگار 11
سپاس خداوند دانا كنم   =    روان خرد را توانا كنم 11
چو دانا ترا دشمن جان بود   =    به از دوست مردى كه نادان بود 11
بود مرد دانا درخت بهشت   =    مر او را خرد بيخ و پاكى سرشت 11
اگر دانا بود خصم تو بهتر   =    كه با نادان شوى يار و برادر 11
هر كه در او جوهر دانائى است   =    در همه كاريش توانائى است 11
گر كسى را رغبت دانش بود گو دم مزن   =    زانكه من دم دركشيدم تا بدانائى زدم 11
گر قابل فرمانى دانا شوى ار نه   =    كردى به جهنم بدل از جهل جنان را 11
مفلس دريا دلست است دانا ضمير   =    مايه صد اولياست ذره ايمان او 11
بياراى دل را به دانش كه ارز   =    به دانش بود چون بدانى بورز 11
دانش اندر دل چراغ روشن است   =    وز همه بد بر تن تو جوشن است 11
تو بر مايه دانش خودمايست   =    كه بالاى هر دانشى دانشست 11
ز دانش به اندر جهان هيچ نيست   =    تن مرده و جان نادان يكيست 12
هزار شكر كنم فيض و فضل يزدان را   =    كه داد دانش و دين گر نداد دينارم 12
نيست آب حيات جز دانش   =    نيست باب نجات جز دانش 12
درس معلم ار بود زمزمه محبتى   =    جمعه به مكتب آورد طفل گريزپاى را 12
دل كه پاكيزه بود جامه ناپاك چه باك   =    سر كه بى مغز بود نغزى دستار چه سود 12
طلب كردن علم از آنست فرض   =    كه بى علم كس را بحق راه نيست 12
كسى ننگ دارد ز آموختن   =    كه از ننگ نادانى آگاه نيست 12
للنحو وقت و هذا الوقت للكاءس   =    و ان لى رغبة فى الورد و الاس 19
لو كنت تعلم ما فى النحو من حسن   =    الهتك لذته من لذة الكاس 19
لو كنت تعلم من فى الباب قمت له   =    سحبا على الوجه بل مشيا على الراءس 19
گر راه را ز چاه شناسند رهروان   =    از پرتو هدايت آل محمد است 22
آيت اگر ز آل محمد طلب كنند   =    دانش بزرگ آيت آل محمد است 22
روزى رسان خداست وليكن كليد رزق   =    در كف با كفايت آل محمد است 22
كسب رضاى حق به عمل مى شود وليك   =    شرط عمل ولايت آل محمد است 22
و بعد لما ان وقفت فى الاثر   =    على حديث جاء من خير البشر 31
تعلموا علم المواريث و قد   =    سماه نصف العلم فيما قدورد 31
ايستادن نفسى پيش مسيحا نفسى   =    به ز صد سال نماز است بپايان بردن 62
يك گرسنه بنوازى به طعامى روزى   =    به ز صوم رمضان است به شعبان بردن 62
يك جو از دوش مدين دينى اگر بردارى   =    به ز صد خرمن طاعات به يزدان بردن 62
به ز آزادى صد بنده فرمان بردار   =    حاجت مؤمن محتاج به احسان بردن 62
نفس خود را شكنى تا كه اسير تو شود   =    به ز اشكستن كفار و اسيران بردن (102) 62
هزار كوه گرت سد ره شوند برو   =    هزار ره گرت از پا درافكنند به است 64
خاتم ملك سليمان است علم   =    جمله عالم صورت و جان است علم 68
علم دريائيست بى حد و كنار   =    طالب علم است غواص بحار 68
گر هزاران سال باشد عمر او   =    او نگردد سير خود از جستجو 68
كان رسول حق بگفت اندر بيان   =    اينكه منهومان هما لا يشبعان 68
طالب دنيا و توقيراتها   =    طالب العلم و تدبيراتها 68
بى جرعه غم كسى به جائى نرسد   =    تا خون نشود دلى به كامى نرسد 74
از گلشن حكمت و گلستان هنر   =    بوئى كه دهد به هر مشامى نرسد 74
تو بندگى چو گدايان به شرط مزد مكن   =    كه خواجه خود صفت بنده پرورى داند 87
آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند   =    آيا شود كه گوشه چشمى بما كنند 102
قد غاب عبدالله من   =    احيا العلوم بوقته 106
ناع نعاه فقد نعى   =    (حسنا) اباه بصوته 106
فقضى لنا راخ اب   =    مات الكتاب بموته 106
خواستم سال فوت ابن الشيخ   =    كه فزون است قدرش از توصيف 106
نادب آمد برون به گريه و گفت   =    به جنان رفت صاحب تاءليف (160) 106
كتاب فضل ترا آب بحر كافى نيست   =    كه تر كنى سر انگشت و صفحه بشمارى (165) 116
در عرصه گاه علم كه خيلى وسيع بود   =    با ضعف و عجز پا چو نهاديم در مصاف 120
قدوسى و قوى لقب و قدرت على   =    از قاف تا به قاف رسيديم زين سه قاف 120
دمى كه آن گل رعنا سر ايستاده مرا   =    قريب بود كه بويش دهد به باد مرا 122
خيال عشوه آن دلربا و خوف خدا   =    دل ضعيف در آن كشمكش فتاد مرا 122
ميان عشق و خرد طرفه جنگ در پيوست   =    كمك رسيد ز حق فتح دست داد مرا 122
دوش پيغام مسيحا به مريضى گفتند   =    كه شد از بهر متاع تو خريدار مسيح 125
يعنى از لطف ترا مى طلبد عيسى تو   =    اى خوشا درد كه دارد سر بيمار مسيح 125
گفت من خاكى و وى به سپهر چارم   =    دارد از خسته دلان دورى بسيار مسيح 125
من بيمار چسان تا به مسيحا برسم   =    چه عجب آيد اگر بر سر بيمار مسيح 125
زو يافت رواج مذهب آن كرام   =    من نيز به خدمتش برآوردم نام 125
يعنى كه به جنگ دشمنان حيدر   =    عباس علمدار و حسين است امام 125
نيم دستار تا بر سر گذارند   =    كم از نعلم كه پا بر سر گذارند 125
من ز دست زمانه دل تنگم   =    روز و شب با سپهر در جنگم 127
نشوم گه سفيد و گاه سياه   =    يعنى از دوستان يكرنگم 127
اى خدا تا به كجا هرزه درا خواهم بود   =    تا به كى مدح سراى امرا خواهم بود 127
منكه جز درگه تو هيچ درى نشناسم   =    گر برانى ز در خويش كجا خواهم بود 127
فان سلم الانسان من سوء نفسه   =    فمن سوء ظن المدعى ليس تسليم 127
چون جناب والد والا مقام   =    آسمان عز و شاءن و احترام 131
حضرت سيد على اكبر لقب   =    آنكه بوده نيك نام اندر انام 131
با لباس كهنه و با نان خشك   =    تر زبان از شكر حق بودى مدام 131
خامه تاريخ وفاتش زد رقم   =    شد مقيم گلشن دار السلام 131
تا خيمه كبود زمين آسمان بود   =    صد كس خراب حال و يكى كامران بود 131
با دلق پاره پاره و نان جوين بساز   =    خوشنودى حبيب در اين و در آن بود 131
پا در ركاب باش كه عمر سبك عنان   =    مانا بشكل تير رها از كمان بود 131
مشكل شده است جنبش مژگان بمن على   =    بيمار عشق بين چقدر ناتوان بود(168) 131
لولا المشقة ساد الناس كلهم   =    الجود يفقر و الاقدام قتال 136
بد گهر را علم و فن آموختن   =    دادن تيغ است دست راهزن 144
تيغ دادن در كف زنگى مست   =    به كه افتد علم ناكس را بدست 144
علم و مال و منصب و جان و قران   =    فتنه آرد در كف بدگوهران 145
آنچه منصب مى كند با جاهلان   =    از فضيحت كى كند صد ارسلان 145
چون قلم در دست غدارى فتاد   =    لاجرم منصور بر دارى فتاد 145
دستار سر و جبه من جمله بهم   =    قيمت كردند هر سه را يكدرهم 176
نشنيدستى نام مرا در عالم   =    من هيچ كسم ز هيچ هم چيزى كم 176
دو جهان از براى تو كردند   =    كه تو از دو جهان عزيزترى 183
از دو گيتى فزون بود معنات   =    گرچه بسيار خرد و مختصرى 183
تو گداى خدا گداى تو خلق   =    گر گدائى گداى معتبرى 183
همه گيتى بسوى تو پويند   =    گر تو سوى خداى ره سپرى 183
نزد نامحرمان به حرص و طمع   =    تا به كى آب مردمى ببرى 184
مى نخوردى سخن از باده و از جام بگو   =    يا به دل يا به زبان حرفى از آن نام بگو 184
كودكان را كه ندانند هنوز حرف حجى   =    زان قد و زلف مگو از الف و لام بگو 184
خردسالان كه ندانند هنوز آيت عشق   =    زان لب و چشم مگو پسته و بادام بگو 184
طمع خام بود وصف تو با مرده دلان   =    دلخوشى را سخنى از طمع خام بگو 184
نزد اغيار نشايد سخن از يار سرود   =    سر به گوشم نه و آهسته و آرام بگو 184
به گدائى در ميخانه بزن   =    لبى اندر لب پيمانه بزن 199
كن سحر شب به مناجات و دعا   =    صبح دم نعره مستانه بزن 199
برمگرد هر چه جوابت ندهند   =    از طلب خسته مشو چانه بزن 199
جان شيرين به ره دوست بده   =    مشت بر پوزه بيگانه بزن 199
غافل از حال دل خويش مباش   =    كم دم از صحبت افسانه بزن 199
خواهى ار سر به سر عرش كشى   =    پاى در معركه مردانه بزن 200
گاه سر زن به در ميكده ها   =    پاى بر سبحه صد دانه بزن 200
در مناجات كم از چوب نباش   =    ناله چون استن حنانه بزن 200
گر تو دارى هوس كوى حسين   =    به بيابان بلا خانه بزن 200
در عزادارى آن خون خدا   =    گريه كن ناله جانانه بزن 200
گر خورى آب به ياد لب او   =    طعنه بر زاده مرجانه بزن 200
اى حسينى چو گدا بهر عطاء   =    دست بر دامن شاهانه بزن (209) 200
هر چند بمانى تو در اين دور زمانه   =    بر گرد جهان گردى اگر خانه به خانه 201
با هر كه كنى الفت و آميزش و صحبت   =    از صدق و صفا نيست در اين خانه نشانه 201
در سختى اگر دست سوى دوست گشائى   =    در پاسخ تو نيست به جز عذر و بهانه 201
از مردم نااهل جهان قطع طمع كن   =    كن روزى به درگاه خداوند يگانه 201
هر درد دوا گشته و هر مشكلى آسان   =    گردد به دعاى سحر و اشك شبانه 201
امروز اگر حق كسى را بربائى   =    فردا بستانند ز تو دانه به دانه 201
رو بار سفر بند كه هنگام رحيل است   =    بايد همه باشيم سوى حشر روانه 201
يارب به حسينت به حسينى نظرى كن   =    آندم كه كشد آتش قهر تو زبانه 201
هر كس كه به دستش ز على نيست براتى   =    در روز جزا نيست بر او راه نجاتى 201
خواهى كه شود نامه اعمال تو سنگين   =    يا روى كند بر تو ز هر سو بركاتى 201
زن دست به دامان على ساقى كوثر   =    بفرست به پيغمبر و آلش صلواتى 201
گفتم كه كى ببخشى بر جان ناتوانم   =    گفت آن زمان كه نبود جان در ميانه حائل 213
سبلت بركند يك يك قدر   =    تا بدانى القدر يعمى البصر 254
دليران نترسند ز آواز كوس   =    كه دو پاره چوب است و يك پاره پوس 256
چه شد آن دست بلندى كه به آواز بلند   =    دعويش بود كه من مالك اشتر دارم 259
ميان ماه من تا ماه گردون   =    تفاوت از زمين تا آسمان است 262
رو به او گفتمش كه در سفتى   =    مى شنيدم هر آنچه مى گفتى 263
داغ پيشانى و عمامه تو   =    مى نپوشد سياه نامه تو 263
من از بيگانگان هرگز ننالم   =    كه با من هر چه كرد آن آشنا كرد(254) 263
واى بر حال تو اى رهبر اگر مظلومى   =    در كمند ستم و جور گرفتار شود 263
يا يكى طفل يتيمى ز پريشانى و فقر   =    بى نوا در بدر كوچه و بازار شود 263
عالما واى به حال توكه در رخت شبان   =    گرگ خونخوار به جاى سگ چوپان باشى 286
هرگز نميرد آن كه دلش زنده شد به عش   =    ثبت است بر جريده عالم دوام ما 345
من نمى گويم سمندر باش يا پروانه باش   =    چون به فكر سوختن افتاده اى مردانه باش 352
نموت و ليس لنا حاصل   =    سواء علمنا انه ما علم 386
هرگز دل من ز علم محروم نشد   =    كم ماند ز اسرار كه مفهوم نشد 387
هفتاد و دو سال عمر كردم شب و روز   =    معلومم شد كه هيچ معلوم نشد 387
اندر ره معرفت بسى تاخته ام   =    وندر صف عارفان سرافراخته ام 387
چون ده روزى دلى برانداخته ام   =    بشناخته ام كه هيچ نشناخته ام 387
هر چند همه هستى خود مى دانم   =    چون كار به ذات تو رسد حيرانم 387
بالجمله به دوك پيره زن مى مانم   =    سر رشته به دست ما و سرگردانم (352) 387
فيض روح القدس ار باز مدد فرمايد   =    ديگران هم بكنند آنچه مسيحا مى كرد(357) 394
السلام اى زينب والا مقام   =    السلام اى دختر خير الانام 410
السلام اى قهرمان كربلا   =    اى سخن گوى حسين تشنه كام 410
خطبه خواندى چون على مرتضى   =    بر دهان خصم افكندى لجام 410
با اسيرى تو دشمن خوار شد   =    روزگارش تار شد مانند شام 410
اين اسيرى نيست اين آزاده گيست   =    دشمن نادان نمايد فكر خام 410
با اسيرى تو دين آزاد شد   =    هم تو بودى حافظ جان امام 410
عاقبت ظالم ذليل و خوار گشت   =    شد پشيمان و ترا كرد احترام 410
سرور آزادگان با دست تو   =    داد اسرار شهادت را پيام 410
آن زنى كه كرد توهين بر شما   =    شد بدوزخ سرنگون از پشت بام 410
جشن پيروزى گرفت آن بيحيا   =    ليك لعنت كرد او را خاص و عام 410
آفرين بر همت مردانه ات   =    كز ستمكاران گرفتى انتقام 410
كفر آنها را نمودى برملا   =    خواب راحت گشت بر آنها حرام 410
نهضتى كز كربلا آغاز شد   =    با فداكارى زينب شد تمام 410
اين شهادت وين اسارت گر نبود   =    كى گرفتى دين پيغمبر قوام 410
درس ديندارى ز دخت فاطمه   =    ياد گيرند اين زنان نيك نام 410
بايد اندر حفظ ايمان پيروى   =    كرد از زينب و زان فرخنده مام 410
تا كه شمشير على شير خدا   =    در شود با دست مهدى از نيام 410
از خدا خواهيم توفيق عمل   =    سرنپيچيم از جهاد و از قيام 410
سيدى هر چند من نالايقم   =    تو كريمى رومتاب از اين غلام 410
برنمى گردد حسينى از درت   =    تا نگيرد حاجتش را والسلام 410
من نه هرگز سر به نزد دشمنم خم ساختم   =    سربلندم بلكه دشمن را ز پا انداختم 411
ساختم با هر مصيبت سوختم با هر بلا   =    تا كه من همچون حسينم جان به جانان باختم 412
ناله و شيون نكردمسجد تا نگردد خصم شاد   =    آنچه درد و غصه بود اندر دلم انباشتم 412
دشمنى مى كرد دشمن با على من در عوض   =    تخم مهر مرتضى در پاى تختش كاشتم 412
با بيان آتشينم در ميان خاص و عام   =    پرده مكر و ريا از صورتش برداشتم 412
اى برادر با تو كردم عهد تا يارت شوم   =    هستيم را چون تو در راه خدا بگذاشتم 412
پرچمى را كه بپا كردى تو اندر كربلا   =    بردم اندر دوش و اندر شام شوم افراشتم 412
او به من طعنه وليكن من به او آتش زدم   =    سينه اش را من به شمشير زبان بشكافتم 412
كاى آفتاب خوبان مسوزان اندرونم   =    يك ساعتم بگنجان در سايه عنايت 422
سر به سر قيل است و قال   =    نه از آن كيفيتى حاصل نه حال 441
به گرد كوه و در صحراى مهدى   =    بگردم تا بيابم جاى مهدى 443
به دل دارم اميد ديدن آن   =    قد رعنا رخ زيباى مهدى 443
سراغش را گرفتم عارفى گفت   =    اگر دارى به سر سوداى مهدى 443
جهان جسم است و او جان جهان است   =    همه عالم بود ماءواى مهدى 443
اگر خواهى بگيرى آبروئى   =    ز عطر روى روح افزاى مهدى 443
بيا تا جمكران قم كه خورده   =    به خاك مسجدش چون پاى مهدى 443
بيايند عاشقانش تا بسايند   =    سر اندر خاك جان بخشاى مهدى 443
كه تا نوشند آب زندگانى   =    چو خضر اندر لب درياى مهدى 443
خدا را بندگى كن تا كه گردد   =    دلت آئينه سيماى مهدى 443
بگو صد مرتبه اياك نعبد   =    بخوان با صد زبان آواى مهدى 443
قبول آنگه شود اعمال بنده   =    كه باشد لايق امضاى مهدى 443
در اين مسجد رسيدند عارفانى   =    به مقصود از عنايتهاى مهدى 443
بگيرد نعمت الله حسينى   =    مدد از خالق يكتاى مهدى 443
ره عقل جز پيچ درپيچ نيست   =    بر عارفان جز خدا هيچ نيست 462
توان گفت اين نكته با حق شناسى   =    ولى خرده گيرند اهل قياس 462
كه پس آسمان و زمين چيستند   =    بنى آدم و ديو و دد كيستند 462
همه هر چه هستند از آن كمترند   =    كه با هستيش نام هستى برند 462
عظيم است پيش تو دريا به موج   =    بلند است خورشيد تابان به اوج 462
ولى اهل صورت كجا پى برند   =    كه ارباب معنى به ملكى درند 462
كه گر آفتاب است يك ذره نيست   =    و گر هفت درياست يك قطره نيست 462
چو سلطان عزت علم دركشد   =    جهان سر به جيب عدم دركشد(397) 462
كس ندانست كه منزلگه دلدار كجاست   =    اينقدر هست كه بانگ جرسى مى آيد 498
حسرت و زارى كه در بيمارى است   =    وقت بيمارى همه بيدارى است 541
پس بدان اين اصل را اى اصل جو   =    هر كه رادرد است او برده است بو 541
هر كه او بيدارتر پردردتر   =    هر كه او آگاهتر رخ زردتر 541
عاقل نباش تا غم ديوانگان خورى   =    ديوانه باش تا غم تو عاقلان خورند 542
دشمن جان من عقل من و هوش من   =    كاش گشاده نبود چشم من و گوش من 542
من از بينوائى نيم روى زرد   =    غم بينوايان رخم زرد كرد(462) 542
كلوخ انداز را پاداش سنگ است   =    جواب است اى برادر اين نه جنگست 564
چو غنچه خون جگر ميخور از درون ليكن   =    به چشم خلق چو گل ، تازه روى و خندان باش 572
با دل خونين لب خندان بياور همچو جام   =    نى گرت زخمى رسد آئى چو چنگ اندر خروش 572
گيرم پدر تو بود فاضل   =    از فضل پدر تو را چه حاصل 581