فهرست عناوين
مقام ابراهيم، نماد قيام لله

تأليف : محمد تقي رهبر

فهرست عناوين
     مقام و ريشه تاريخي آن1
     مشخصات مقام2
     پيشينه مقام ابراهيم3
     چرا نماز طواف پشت مقام؟5
     مقام ابراهيم نماد قيام لله6
     ديدگاه ها در اين مسأله8
     نماز طواف در حال ازدحام10
     مقام در تعبيرات مختلف1112
     تحولات مقام ابراهيم15
     كيفيت نماز طواف17
     مستحبات18

مقام ابراهيم يكي از «آيات بينات» الهي است و نماز طواف نزد مقام داراي فلسفه عميق اعتقادي، اجتماعي و تاريخي است و به همين دليل در فقه اسلامي به ويژه فقه اماميه، نماز طواف در حج و عمره جز پشت مقام ابراهيم يا نزديك آن پذيرفته نيست; چنانكه آيه كريمه: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلّيً...

1 بيانگر است و روايات نيز به تبيين و تشريح آن پرداخته و فقهاي عظام بدان فتوا داده اند. در اين نوشتار نگرشي گذرا داريم به پيشينه اين سنگ تاريخي و فلسفه نمازِ طواف در جوار مقام و پاره اي احكام و ديدگاه هاي فقهي آن.


1

مقام و ريشه تاريخي آن

مقام (به فتح ميم) در لغت به معناي محل قيام و جايِ ايستادن است و در اين جا مقصود همان سنگي است كه ابراهيم خليل(عليه السلام) هنگام بناي كعبه بر آن ايستاد و با دستياري اسماعيل(عليه السلام) عَلَم كعبه را برافراشتند و به روايتي، سنگي كه حضرت ابراهيم پس از بناي كعبه بر آن ايستاد و آهنگ حج داد و مردم را فراخواند تا به طواف بيت عتيق بيايند و هنگام ايستادن اثر پاي او بر آن سنگ نقش بست.

آثار و اسناد تاريخي نشان مي دهد كه مقام ابراهيم در تاريخ پيشينه اي گسست ناپذير دارد. جناب ابوطالب عموي گرامي پيغمبر(صلي الله عليه وآله) در شعري به اين موضوع اشاره كرده و مي گويد:

و موطيءُ ابراهيم في الصخر رطبة علي قدميه حافياً غير ناعل

«اثر پاي ابراهيم در اين سنگ پابرجاست آنگاه كه با پاهاي برهنه و بدون كفش بر آن ايستاد.»


2

مشخصات مقام

مقام ابراهيم، آن گونه كه توصيف كرده اند، سنگي است از نوع مرمر، به رنگ سفيد مايل به زردي و سرخي، به شكل مكعب، با مساحت حدود يك ذراع در يك ذراع (حدود 40 × 40 سانتي متر و يا 36 × 36 سانتي متر) با ارتفاع بيست سانتي متر كه با پوشش از ورق طلاي خالص اطراف آن بسته شده و جاي دو پا در وسط آن ديده مي شود كه بر اثر تماس دست زائران، اثر دقيق پاها و انگشتان آن مشخص نيست و تنها دو حفره بر جاي مانده است.

اين سنگ بر پايه اي از سنگ مرمر با قطر 36 سانتي متر قرار گرفته و با اتصالاتي از طلا بدان مهار گرديده است. مقام در داخل مقصوره اي از شيشه، از نوع كريستال قرار گرفته و بالاي آن قبه اي كوچك است و هلالي بر فراز آن نصب گرديده است. ارتفاع اين بنا از كف زمين به سه متر بالغ مي گردد. مقام در ضلع شرقي كعبه، تقريباً مقابل درِ كعبه مستقر است و كسي كه رو به مقام بايستد كعبه و درِ خانه را پيش روي دارد. مقام ابراهيم(عليه السلام) مورد توجه و احترام عمومي زائران از هر فرقه و مذهب مي باشد. هرچند در مورد نماز پشت مقام اختلاف نظريه هاي فقهي وجود دارد:


3

پيشينه مقام ابراهيم

هريك از مشاعر و مناسك حج را پيشينه اي است كه نشان مي دهد رمز و راز اين مشاعر و مناسك، فراتر از آن چيزي است كه در بدو امر جلب نظر مي كند; از اين رو خداوند حج را مشتمل بر «آيات بينات» خوانده است: { فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ...

2 از جمله اين آيات روشن و روشنگر، مقام ابراهيم است كه تخصيص به ذكر داده شده. مقام هرچند به ظاهر بيش از قطعه سنگي نيست كه اثر پاي انساني بر آن نقش بسته است، امّا از نظر تاريخي اين سنگ ويژگي خاص دارد و از آن مهم تر بُعد معنوي آن است كه با اين آيات نمادين تبيين مي گردد.

نقطه آغازينِ مقام، چنانكه در روايتي از امام صادق(عليه السلام) نقل شده، بدين گونه است: «هنگامي كه خداوند به ابراهيم وحي كرد اعلام حج كند، سنگي را كه جاي پاي ابراهيم بر آن است، گرفت و در كنار خانه كعبه، درست مقابل موضع كنوني مقام نهاد و بر آن ايستاد و با صداي بلند فرمان الهي را اعلام نمود و همين كه ابراهيم لب به سخن گشود، آن سنگ تحمل وي را نداشت و دو پاي او در آن فرورفت. سپس ابراهيم پاي خود را به سختي از آن سنگ بيرون كشيد. با مرور زمان، وقتي ازدحام مردم موجب مشقت و زحمت زائران بيت شد، آن سنگ را از جاي پيشين به محل كنوني (با فاصله 26 ذراع و نيم، تقريباً سيزده متر، از خانه كعبه) منتقل كردند تا مطاف براي زائران خلوت شود و بدين گونه بود تا خداوند حضرت محمد(صلي الله عليه وآله) را به رسالت برانگيخت و آن حضرت مقام را به همان محلي برگرداند كه ابراهيم نهاده بود و بدينگونه بود تا پيامبر رحلت نمود و در زمان ابوبكر و اوايل خلافت عمر نيز بدين منوال بود تا اين كه عمر دستور داد به جهت ازدحام زائران مقام به جاي قبلي برگردانده شود...».3


4

از برخي روايات استفاده مي شود كه مقام ابراهيم(عليه السلام) از سنگ هاي بهشتي است; مانند «حجرالأسود» و «حَجَر بني اسرائيل»4 و در برخي روايات آمده است كه چون آدم(عليه السلام) به بناي كعبه مأمور شد، كوه ابوقبيس صدا زد: «اي آدم، امانتي نزد من است، يكي حجرالأسود و ديگري مقام ابراهيم و آدم آن دو را گرفت و در موضع خود در ديوار كعبه نهاد». 5


5

چرا نماز طواف پشت مقام؟

همان گونه كه از آيه كريمه: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلّيً...

. 6استفاده مي شود، محل نماز طواف بايد از مقام ابراهيم اتخاذ شود و آيه كريمه با كاربرد { ...مِنْ مَقامَ إبْراهيمَ...

بيش از اين بيان نمي كند كه محل نماز بايد برگرفته از مقام ابراهيم باشد. و بدين ترتيب مقام در نماز طواف موضوعيت پيدا مي كند، در هر جا كه قرار گرفته باشد، خواه در جوار كعبه; مانند گذشته و چه با فاصله كعبه مانند زمان حاضر. همان گونه كه حضرت صادق(عليه السلام) براي اثبات خلفيت به همين آيه مباركه استناد كرده است:

«لَيْسَ لاَِحَد أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْ طَوَافِ الْفَرِيضَةِ إِلاَّ خَلْفَ الْمَقَامِ لِقَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ: { ...واتّخِذُوا مِنْ مَقامِ إبراهِيمَ مُصلًّي...

فَإِنْ صَلَّيْتَهُمَا فِي غَيْرِهِ فَعَلَيْكَ إِعَادَةُ الصَّلاةِ».7

«براي احدي جايز نيست دو ركعت نماز طواف را جز پشت مقام ابراهيم بخواند، به دليل گفتار خداوند بزرگ: از مقام ابراهيم نمازگاه برگزينيد، پس اگر در غير اين مكان، اين نماز را خواندي بايد آن را اعاده كني.»

و امّا دليل بر اين كه «خلف مقام هركجا قرار گرفته باشد» براي نماز موضوعيت دارد، روايتي است كه كليني از ابراهيم بن ابي محمود نقل كرده كه گفت: ازحضرت رضا(عليه السلام)پرسيدم: آيا دو ركعت نماز طواف را پشت مقام ابراهيم، همين جايي كه امروزه قرار دارد، بخوانم يا جايي كه در زمان پيامبر خدا(صلي الله عليه وآله) قرار داشته است؟ حضرت در پاسخ فرمود: همان جايي كه امروزه قرار دارد; «قُلْتُ لِلرِّضَا(عليه السلام): أُصَلِّي رَكْعَتَيْ طَوَافِ الْفَرِيضَةِ خَلْفَ الْمَقَامِ حَيْثُ هُوَ السَّاعَةَ أَوْ حَيْثُ كَانَ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ(صلي الله عليه وآله)، قَالَ: حَيْثُ هُوَ السَّاعَةَ»8


6

مقام ابراهيم نماد قيام لله

از بعد فقهي مسأله كه بگذريم، فلسفه اين حكم نيز شايان تأمل است، مناسك حج سراسر تكرار و تمريني است از آن چه ابراهيم خليل(عليه السلام) و خاندان او، چهارهزار سال قبل در اين مكان مقدس تاريخي، با تأسيس امّ القراي اسلام و بناي كعبه، قبله موحدان، انجام داده اند، از طواف و نماز و زمزم و صفا و مروه گرفته تا عرفات و منا و قرباني و رمي جمرات و ديگر اعمال و مناسك كه هريك تذكاري است از خاطرات ابراهيم و اسماعيل و هاجر كه در جوار بيت عتيق بنيان مكتب توحيد را نهادند و نسلي را پي افكندند تا در آينده جهان، پرچمدار آيين جهاني توحيد در لواي شريعت والاي احمدي(صلي الله عليه وآله) باشند و ادامه دهند: سيره و سنت ابراهيم و خاندانش را كه در آن كوير سوزان و وادي انقطاع، از هرچه جز خدا بود دل بريدند تا «امامت» خلق را به عهده گيرند و شايسته حمل بار امانت الهي شوند و از آن چه رنگ شرك وطغيان وجهل وجور است تبرّي جويند.

راز اين كه به نماز پشت مقام ابراهيم تأكيد شده، همانا تأسي به خليل الله و قدم جاي قدم او نهادن است. البته نه تنها در اين نماز بلكه در همه عرصه هاي حيات توحيدي. قيام در مقام ابراهيم درحقيقت «قيام لله» است; يعني: بپا خاستن براي خدا و استقامت در راه تحقق آيين توحيد و نفي شرك و ستم و طغيان در هر عصر و براي هر نسل و اين قيام تا بدانجا اهميت يافت كه وارث ابراهيم خاتم النبيين(صلي الله عليه وآله) مأمور شد مردم را به يك موعظه اندرز دهد و آن قيام للهِ بود: { قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا للهِِ...

9 به عبارت ديگر: حج كه حركتي است پر راز و رمز و پيام خود را با حركت و سكون بيان مي دارد و با شيوه نمادين ابلاغ مي كند دعوت به قيام است همان گونه كه كعبه مشرّفه «قياماً لِلنّاس»


7

و عامل پابرجايي مردم است و قيام در مقام ابراهيم تذكاري است از قيام و پايداري باني كعبه توحيد و قبله موحدان كه در عصر تاريك بت گري و بت گرايي، قهرمانانه بر بت هاي صامت و متحرك شوريد و آتش نمرودي را در اين راه به جان خريد و خانه توحيد را بنيان نهاد و در يك آزمايش بزرگ و عارفانه و با قربان كردن اسماعيل، اوج شيدايي در برابر معبود را متجلّي ساخت و اين درسي شد براي همه رهروان توحيد و سالكان راه ابراهيم كه چگونه براي خدا قيام كنند و در توحيد ذوب شوند و از آن چه رنگ شرك و دوگانه پرستي دارد بگريزند تا امام خلق باشند! پس حج ابراهيمي بدون قيام پشت سر ابراهيم خليل(عليه السلام) و نهادن قدم جاي قدم آن قهرمان توحيد مفهوم ندارد. جالب آن كه فقه شيعه نماز در مقام ابراهيم را به استناد صريح آيه كريمه قرآن و روايات صحيح الزامي مي داند و اين دقيقاً با فرهنگ تشيع همخواني دارد كه ولايت و برائت را در درون مي پرورد و قيام براي خدا و استقامت در برابر طاغوت هاي هر زمان و پرخاشگري در برابر ستمگران را در متن تعاليم خود به ويژه در مناسك حج، كه يك عبادت با مفاهيم اجتماعي ـ سياسي است، جاي مي دهد.

اين در حالي است كه برخي مذاهب و مكاتب فقهي، علي رغم دلالت صريح آيه كريمه بر وجوب اتخاذ موضوع نماز از مقام ابراهيم، آن را ضروري نمي دانند!

در بيان رمز و راز مسأله به همين مقدار بسنده كرده به پاره اي دلايل فقهي و ديدگاه ها در اين مسأله بنگريم.


8

ديدگاه ها در اين مسأله

چنانكه گفتيم، يكي از واجبات عمره و حج، نماز طواف است كه بايد پشت مقام ابراهيم اقامه شود. دليل فقهي مسأله، كتاب و سنت و اجماع فقهاي اماميه است همچنان كه سيره جاريه مسلمين طي اعصار، برگزاري اين نماز در مقام ابراهيم بوده است. در ميان فقهاي اماميه كمتر كسي به استحباب نماز طواف قائل شده و برخي اقوال نادر نقض اجماع نمي كند. امّا در ميان فقهاي عامه اختلاف نظر جدي وجود دارد; برخي به وجوب و برخي به استحباب آن فتوي داده اند، همان گونه كه مستندات فقهي اهل سنت مي گويد، «مالكيه و حنفيه» قائل به وجوب و دو فرقه ديگر يعني «شافعيه و حنبليه» قائل به استحباب آن، حتي در طواف واجب اند.

از سوي ديگر اختلاف نظر در محل برگزاري نماز طواف است كه اين نيز مورد اختلاف عامه و خاصه مي باشد، در حالي كه اكثر قريب به اتفاق شيعه معتقدند محل برگزاري آن، پشت مقام ابراهيم(عليه السلام) است و به آيات و روايات استناد كرده اند.

برخي از فقهاي متقدم، نماز نزد مقام ابراهيم را الزامي ندانسته و انجام آن را در هر نقطه اي از مسجدالحرام كافي و مجزي مي دانند. البته قائل به اين قول بسيار اندك و به قول فقها «قولِ شاذ» است كه به موجب آن اجماع اماميه را نمي توان نقض كرد. همچنان كه در مورد نماز طواف واجب عمره و حج و طواف مستحب و طواف نساء نيز پاره اي اختلاف نظريه ها به چشم مي خورد. فقهاي عامه نيز قيد مقام ابراهيم را الزامي ندانسته و به انجام نماز در هر نقطه اي از مسجد حتي حجر اسماعيل فتوي داده اند.


9

«گفتني است در حال حاضر هيچ يك از فقهاي شيعه قائل به استحباب نماز طواف در عمره و حج; اعم از واجب يا مستحب نيستند و عموماً به وجوب آن فتوي مي دهند، همان گونه كه فقهاي عظام قيد «مقام ابراهيم» را نيز در اين نماز الزامي مي دانند كه البته در طواف مستحب (خارج از اعمال عمره و حج) اين قيد وجود ندارد همچنان كه اصل نمازِ طواف نيز در طواف مستحبي، معتبر نيست و مي توان آن را انجام نداد و يا در هر نقطه مسجد انجام داد.


10

نماز طواف در حال ازدحام

همان گونه كه در دو روايت سابق الذكر ديديم، نماز طواف بايد نزديك و پشت مقام ابراهيم باشد ولي از آن جا كه نماز پشت مقام و نزديك به آن، غالباً موجب مشقت و گاه غيرممكن است لذا هنگامي كه ازدحام مانع شود و يا براي طواف كنندگان ايجاد مزاحمت نمايد، روايات ما اجازه مي دهد نماز طواف پشت مقام و با فاصله خوانده شود; به گونه اي كه منافي با مدلول آيه كريمه نباشد كه جاي نماز را به مقام ابراهيم محدود ساخته است; { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّي...

به اين مضمون روايتي است كه شيخ طوسي در تهذيب مي آورد:

«عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: رَأَيْتُ أَبَا الْحَسَنِ(عليه السلام) يُصَلِّي رَكْعَتَيِ الْفَرِيضَةِ بِحِيَالِ الْمَقَامِ قَرِيباً مِنَ الظِّلالِ لِكَثْرَةِ النَّاسِ» . 10

«حسين بن عثمان گويد: ديدم ابوالحسن (امام كاظم(عليه السلام)) را كه دو ركعت طواف را به دليل كثرت جمعيت، در مقابل مقام و نزديك به سايه ها برگزار نمودند.»

از اين روايت چنين استفاده مي شود كه در حال ازدحام مي توان نماز طواف را با فاصله از مقام خواند، باتوجه به اين كه نمازگزار مقابل مقام و رو به كعبه ايستاده باشد و شايد مقصود از سايه ها، سايه ديوارهاي عمارت اطراف مسجد باشد، كه البته اين نيز نبايد فراموش شود كه صحن مسجد و عمارت اطراف آن در زمان امام كاظم(عليه السلام) با امروز تفاوت داشته و با توسعه مسجدالحرام، ديوارها به عقب كشيده شده است، در هر حال از روايت فوق مي توان تكليف زائران در نماز طواف، هنگام ازدحام و مزاحمت جمعيت را روشن ساخت. در چنان وضعيتي نمازگزاران نبايد اصرار ورزند كه نماز طواف را نزديك مقام بخوانند و مزاحمت براي طواف كنندگان فراهم كنند و افزون براين، موجب اهانت طواف كنندگان يا مأموران حرم نسبت به نمازگزاران باشد. امروزه نيز فقهاي عظام همين گونه فتوا داده و صدق پشت مقام را، هرچند با فاصله، در حال ازدحام كافي دانسته اند.


11

شايان گفتن است كه مقام براي نماز طواف موضوعيت دارد و با مسائل طواف بي ارتباط است. كساني كه محدوده طواف را به مسافت ميان كعبه و مقام مقيد ساخته اند، از باب بيان فاصله طواف كننده با خانه كعبه است كه نبايد از 5/26 ذراع بيشتر باشد و كساني كه طواف را به اين فاصله محدود ندانسته اند، طواف از پشت مقام ابراهيم را نيز جايز مي دانند.

خلاصه اين كه مسأله طواف و نماز، دو بحث جداگانه اند.


12

مقام در تعبيرات مختلف11

فقهاي ما در تعبير از محل نماز طواف سه شيوه را پيموده اند:

1 ـ بيشتر آن ها به «خلف مقام»; «پشت مقام» تعبير كرده اند.

2 ـ گروه زيادي تعبير «عندالمقام»; «نزد مقام» را برگزيده اند.

3 ـ جمعي ديگر عبارت «في المقام»; «در مقام» را به كار برده اند.

صاحب شرايع گويد:

«يَجِبُ أَنْ يُصَلِّي رَكْعَتَي الطَّواف فِي الْمَقامِ...».

«واجب است دو ركعت نماز طواف را در مقام بخواند; همان جايي كه امروزه مقام قرار دارد و در جاي ديگر جايز نيست. بلي اگر ازدحام مانع بود كه در مقام بخواند پشت مقام يا يكي از دو طرف آن مي توان خواند.»

علامه در قواعد گويد:

«دو ركعت نماز طواف بايد در مقام; همان جايي كه امروزه قرار دارد خوانده شود و در جاي ديگر جايز نيست، پس اگر ازدحام مانع بود مي توان پشت مقام يا يكي از دو جانب آن خواند.»

عبارتِ دو فقيه نامبرده (علامه و صاحب شرايع) صراحت دارد كه آن ها از كلمه «في» ظرفيت را اراده كرده اند; چرا كه مقام را به عنوان محل نماز برگزيده اند. سياق عبارت آنان نيز مؤيد اين برداشت است; زيرا گفته اند: اگر به دليل ازدحام نتواند در مقام نماز بخواند، پشت مقام يا يكي از دو طرف را انتخاب كند.


13

اين تعبير واكنش هاي مخالفي را از سوي فقها برانگيخته مبني بر اين كه: مقام; يعني محلّ قيام حضرت ابراهيم(عليه السلام)هنگام بناي كعبه، قطعه سنگي بوده به شكل مكعب متساوي الأضلاع كه طول هر ضلع يك ذراع دست و تقريباً مساوي با پنجاه سانتي متر مي باشد و اين مقدار براي اقامه نماز ظرفيت ندارد. محل كافي براي نمازگزار داراي خلقت معتدل و معمولي، در حال ركوع، سجود و جلوس، پنجاه سانتي متر در صد سانتي متر است. از اين رو فقها كوشيده اند عبارت دو فقيه نام برده را به گونه اي كه قابل قبول باشد توجيه كنند. نخستين كسي كه به اين نكته توجه كرده و به توجيه آن پرداخته، شهيد اول است كه در كتاب «دروس» مي گويد: «عمده اخبار و بيشتر سخن فقهاي ما تعبير به «الصلاة في المقام» ندارد بلكه واژه «عنده» و «خلفه» را به كار برده اند. از امام صادق(عليه السلام)نيز روايت شده كه فرمود:

«لَيْسَ لاَِحَد أَنْ يُصَلِّيهما إِلاَّ خَلْفَ الْمَقَامِ».

«براي هيچ كس روا نباشد كه نماز طواف را جز پشت مقام بخواند.»

بنابراين، تعبير «الصلاة في المقام» كه برخي فقها آورده اند، از باب مجاز است; يعني نزديك مقام كه به دليل مجاورت به اسم مقام ناميده اند; زيرا قطعي است كه سنگي كه اثر پاهاي ابراهيم بر آن نقش بسته براي نماز مناسبت ندارد; همچنان كه اختلافي ميان علما نيست كه جلوي مقام ايستادن و با پشت كردن به آن در حال نماز جايز نيست.

پس از شهيد اول، «محقق كركي» نيز در «جامع المقاصد» توجيه شهيد را آورده و تأييد كرده و افزوده است: «از اين جا معلوم مي شود مقصود از مقام، جايگاهي است كه براي نماز آماده شده كه در پشت مقام و سنگ محل پاي ابراهيم قرار دارد و هرگاه ازدحام جمعيت مانع باشد، در پشت آن محل مي توان نماز خواند (در گذشته بناي خاصي درنظر گرفته شده بوده كه به نمازگزاران مجال مي داد در آن محل نماز طواف را بخوانند كه در حال حاضر آن محل و بنا وجود ندارد و اطراف مقام مانند ساير نقاط مسجد است.»

بدين ترتيب گفتار محقق كركي ناظر به آن بنا در آن محل خاص در زمان ايشان بوده است.

پس از محقق كركي مرحوم نراقي نيز در «مستند» به اين نكته توجه كرده و در توضيح آن مي نويسد: «كساني كه قايل به وجوب اقامه نماز طواف در مقام ابراهيم شده اند، مانند صاحب شرايع، مفاد سخن از دو فرض خارج نيست و آن «پشت مقام» يا «نزد مقام» بودن است; زيرا مسلّم است كه سنگ معهود محل پاي ابراهيم براي نماز مناسب نيست.


14

بنابراين، مقصود يكي از دو صورت است: نزد مقام كه قول دوم بود و يا در بناي مخصوصِ مهيا شده براي نماز كه پشت مقام قرار دارد كه مرجع آن، قول اول است و اگر چيزي جز اين دو فرض باشد ادعايي است بدون دليل.

پس از اين سه فقيه بزرگوار، علامه مظفر نيز در شرح قواعد، ضمن تعليقه اي كه بر بحث مقام ابراهيم دارد چنين مي گويد: آن چه در گفتار جمعي از فقها آمده كه واجب است اين نماز در مقام ابراهيم خوانده شود (في مقام ابراهيم)، سه احتمال در آن داده مي شود:

1 ـ سنگي كه اثر پاي ابراهيم روي آن به جاي مانده، كه معناي حقيقي كلمه است.

2 ـ بنايي كه در آن، سنگ مزبور قرار گرفته كه معناي عرفي آن مي باشد.

3 ـ محلي كه در نزديكي آن سنگ قرار دارد كه معناي مجازي آن است.

بعيد نيست كه احتمال سوم گسترده تر از دوم باشد و نمي توان گفت كه مصنف (علامه حلّي) معناي اول را اراده كرده است; زيرا آن سنگ براي نماز گنجايش ندارد و در عمل ممكن نيست. معناي دوم نيز بعيد به نظر مي رسد; چرا كه در زمان پيامبر(صلي الله عليه وآله)اين بناي مخصوص وجود نداشته تا نماز در آن تجويز شده باشد. بدين خاطر مقام مورد اشاره در آيه كريمه، به هيچ يك از دو معناي اول و دوم نمي تواند ناظر باشد و سزاوار است كه آن چه در آيه مباركه آمده و صاحب قواعد، مرحوم علامه، گفته است ناظر به معناي سوم باشد با اين خصوصيت كه نماز پشت مقام و سنگي كه در آن قرار دارد خوانده شود، همان گونه كه امام صادق(عليه السلام) در روايت معاوية بن عمار فرمودند: «وَاجْعَلْهُ اِماماً».


15

تحولات مقام ابراهيم

مسأله فوق الذكر، درواقع به جايگاه مقام ابراهيم و تحولاتي كه بر آن رخ داده ارتباط دارد. از آن چه تاريخ نگاران آورده اند مي توان چنين به دست آورد:

1 ـ مقام ابراهيم، قطعه سنگي است كه به خانه كعبه چسبيده بود و در محلي نزديك درِ كعبه، به سمت ركن عراقي، ميان در و حفره اي كه به حفره توبه معروف است قرار داشته است.

مي گويندآن جا محلي است كه آدم(عليه السلام)ايستاد و از خداوند طلب مغفرت كرد و توبه نمود و خداوند توبه اش را پذيرفت.

2 ـ سپس اين سنگ از جايگاه اوليه اش به محل كنوني منتقل شد.

3 ـ اين سنگ بر اثر تماس دست ها و بوسيدن مردم، آثار اوليه خود را از دست داده و لذا در عهد مهدي عباسي اطراف آن را با فلز طلا پوشاندند و در سال هاي بعد نيز بدين ترتيب از آن حفاظت كردند.

4 ـ سپس براي آن سنگ قبه اي ساخته شد كه در ارتفاع خاص آن سنگ قرار گرفت.

5 ـ در قرن ششم، در نزديكي آن مصلايي بنا گرديد كه اين نمازگاه به مقام ابراهيم شهرت يافت.

بدين ترتيب، فقهايي كه تاريخ زندگي شان به قبل از تاريخ بناي مصلا بازمي گردد، چنين تعبير مي آورند: نماز پشت مقام يا نزد مقام خوانده شود و هركدام تعبير به «في مقام» كرده اند، مقصودشان همان نمازگاه پشت مقام يا نزد آن بوده است; همان گونه كه در گفتار مرحوم نراقي ديديم.

بنابراين، فقهايي كه تاريخ حياتشان از قرن ششم به بعد است; مانند محقّق حلّي، صاحب شرايع (متوفاي سال 676) و علامه حلّي، صاحب قواعد (متوفاي 726) به «في المقام» تعبير كرده اند و مقصودشان همان مصلايي است پشت مقام يعني سنگ مخصوص قرار گرفته است; يعني نماز در اين مصلا بايد خوانده شود.


16

از جمله كساني كه به اين نكته اشاره كرده اند، شهيد ثاني است در مسالك كه عبارت شرايع را توضيح داده و مي گويد: اصل مقام همان سنگ مرتفعي است كه ابراهيم(عليه السلام) هنگام بناي كعبه بر آن مي ايستاد و اثر پاي او در آن به جاي مانده است. اين سنگ در زمان ابراهيم به كعبه چسبيده بوده، محاذي همان نقطه اي كه امروز قرار دارد. بعداً مردم اين سنگ را به محل كنوني منتقل و تغيير مكان دادند و چون پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله) مبعوث به رسالت شد، آن را به همان محلي كه در زمان ابراهيم قرار داشت برگرداندند و بدين منوال بود تا آن حضرت رحلت نمودند و در عهد خليفه اوّل و قسمتي از دوران خليفه دوم به همان حال باقي ماند تا اين كه خليفه دوم آن را به محلي كه امروزه قرار دارد برگردانيد. اين مطلبي است كه سليمان بن خالد از امام صادق(عليه السلام) روايت كرده است.

ازآن پس در اطراف آن سنگ ساختماني بنا نهادند و آن را مقام ابراهيم ناميدند به تناسب هم جواري اين بنا با مقام و بر اثر كثرت استعمال، اين محل كه مصلاي نماز بود، به مقام ابراهيم معروف شد كه گويي «حقيقت عرفيه» است. اين مصلا همواره در عهد سلاطين دولت عثماني وجود داشت تا اين كه در دوره سلطنت سعودي در سال 1387 مصلا را برداشته و براي آن سنگ قبّه شيشه اي چند ضلعي ساختند; همان گونه كه امروزه مشاهده مي شود.

باتوجه به توضيحات فوق، ملاحظه مي كنيم كه متأخرين فقها از سال 1387هـ .ق. به بعد تعبير «پشت مقام» يا «نزدمقام» را براي محل نماز طواف برگزيده اند.


17

كيفيت نماز طواف

در خصوص كيفيت نماز طواف، فقها تصريح كرده اند كه مستحب است پس از حمد، سوره توحيد و سوره جحد ميان دو ركعت توزيع شود. قول مشهور استحباب توحيد در ركعت اول و سوره «جحد» در ركعت دوم است.

شيخ طوسي در مسأله دو قول دارد; يكي به همان طريق كه گفته شد. قول ديگر به عكس آن; يعني جحد در ركعت اول و توحيد در ركعت دوم.

علامه در «مختلف» به نقل سخن شيخ پرداخته كه او در كتاب «نهايه» در باب «قرائت» جحد را براي ركعت اول و توحيد را براي ركعت دوم برگزيده و در باب «طواف» عكس آن را اختيار كرده است.

علامه سپس مي افزايد: مشهور ميان اصحاب ما قول اخير است; چرا كه در روايت صحيحي كه معاوية بن عمار از امام صادق(عليه السلام) نقل كرده چنين آمده است:

«تَأْتِي مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ فَتُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَ اجْعَلْهُ أَمَاماً وَ اقْرَأْ فِيهِمَا بِسُورَةِ التَّوْحِيدِ{ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ

وَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ{ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ

ثُمَّ تَشَهَّدْ وَاحْمَدِاللَّهَ وَأَثْنِ عَلَيْهِ وَصَلِّ عَلَي النَّبِيِّ(صلي الله عليه وآله) وَاسْأَلْهُ أَنْ يَتَقَبَّلَ مِنْكَ...».12


18

مستحبات

مستحب است پس از نماز طواف، خداي تبارك و تعالي را حمد و ثنا گويد و بر محمد و آل محمد صلوات و درود بفرستد و اين دعا را بخواند:

«اَللّهُمَّ تَقَبَّلْهُ مِنِّي وَ لا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنِّي».

«الْحَمْدُللهِِ بِمَحَامِدِهِ كُلِّهَاعَلَي نَعْمَائِهِ كُلِّهَا حَتَّي يَنْتَهِيَ الْحَمْدُ إِلَي مَا يُحِبُّ رَبِّي وَ يَرْضَي اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَ تَقَبَّلْ مِنِّي وَ طَهِّرْ قَلْبِي وَزَكِّ عَمَلِي».

و در روايت ديگر است كه بگويد:

«اَللَّهُمَّ جَنِّبْنِي أَنْ أَتَعَدَّي حُدُودَكَ وَ اجْعَلْنِي مِمَّنْ يُحِبُّكَ وَ يُحِبُّ رَسُولَكَ وَ مَلائِكَتَكَ وَ عِبَادَكَ الصَّالِحِينَ».

آنگاه به سجده رود و در حال سجده بخواند:

«سَجَدَ وَجْهِي لَكَ تَعَبُّداً وَ رِقّاً لا إِلَهَ إِلاّ أَنْتَ حَقّاً حَقّاً الأَوَّلُ قَبْلَ كُلِّ شَيْء وَ الآخِرُ بَعْدَ كُلِّ شَيْء هَا أَنَا ذَا بَيْنَ يَدَيْكَ نَاصِيَتِي بِيَدِكَ فَاغْفِرْ لِي إِنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ غَيْرُكَ فَاغْفِرْ لِي فَإِنِّي مُقِرٌّ بِذُنُوبِي عَلَي نَفْسِي وَ لا يَدْفَعُ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ غَيْرُكَ».

پي نوشت ها:

1 . بقره : 125

2 . آل عمران: 97

3 . علل الشرايع، ص423

4 . تفسير عياشي، به نقل از مقاله ميقات عربي، شماره 9، ص192

5 . ميقات عربي، همان، از قصص الأنبياي قطب راوندي.

6 . بقره: 125

7 . التهذيب، ج5، ص137

8 . تهذيب، ج5، ص135 ; كافي، ج10، ص282

9 . سبأ: 46

10 . تهذيب، ج5، ص140

11 . اين بخش از نوشتار، برگرفته از كتاب مبادي علم الفقه، الحج، (صفحات 209 تا 219) تأليف دكتر عبدالهادي فضلي است.

12 . تهذيب، ج5، ص136