فهرست عناوين فهرست آيات فهرست روايات فهرست اشعار

1

اصول و مبادى سخنورى

تاليف

محمد باقر شريعتى سبزوارى مركز پخش: قم ـ خيابان شهدا (صفائيه) مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم تلفن: 23426 ص پ: 917 فاكس: 33244

نام كتاب:

مولّف:

ناشر:

حروفچينى ليتوگرافى چاپ وصحافى:

نوبت چاپ:

تاريخ انتشار:

تيراژ:

صفحه و قطع:

كليه حقوق براى ناشر محفوظ است

اصول و مبادى سخنورى

محمد باقر شريعتى سبزوارى

مركز انتشارات دفتر تبليغات اسلامى قم

چاپخانه دفتر تبليغات اسلامى قم

اول

پاييز 1373

3000

وزيرى 400 صفحه

مركز انتشارات

دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم

فهرست عناوين
پيشگفتار2
     من كتاب و حجتت را حافظم2
انگيزه اصلى نگارش3
مقـدمه4
     فن سخـنورى4
     علم خطابه و منطق4
     خطابه و روانشناسى5
     رابطه خطابه و جامعه شناسى5
     پيدايش خطابه6
     خطابه در يونان7
     واضع خطابه كيست؟7
عوامل ترقى و تكامل سخنورى9
     الف ـ آزادى سياسى و اعتقادى9
     ب ـ اشتياق به زندگى بهتر9
بخش اول: اهميت سخنورى و شرايط آنحكيم سخن در زبان آفرين12
     اهميّت سخن وسخنورى12
     ارزش سخن در چيست؟12
     نقش خطابه در تاريخ و جامعه:13
علم خطابـه و مبادى آن15
     تعريف فنّ خطابه:15
     موضوع خطابه:15
     فايده خطابه:16
     تعريف جامعى از خطابه16
انگيزه هاى سخنورى18
     1 ـ آماده ساختن:18
     2 ـ اقناع مخاطبان:18
     3 ـ ترغيب حاضران:18
     4 ـ تحكيم پيوندها:18
     5 ـ تفريح:18
ضرورتهاى يك سخنور20
     الف ـ تمايل به سخنورى20
     ب ـ جرأت و اعتماد به نفس20
     ج ـ آهنگ جذاب و گيرا20
     ايمان به محتواى سخن22
     تضاد گفتار و كردار چرا؟22
تفكر و دقت در عناوين و موضوعات24
     مقدمه چينى24
     داشتن هدف معين24
     ترسم نرسى به كعبه اى اعرابى25
     اطلاعات گسترده و منظم25
ويژه گيهاى يك سخنور27
     يكم ـ شناخت روحيه مستمعين27
     خطبه عدى بن حاتم:27
     كنترل و نظارت27
     قدرت ارتجال27
     حسن اعتذار31
آفات سخنورى32
     1 ـ تكرار بى مورد جملات32
     2 ـ شتابزدگى در اداى كلمات32
     3 ـ كندى و سنگينى زبان32
     4 ـ تبديل مخارج حروف32
     5 ـ حصر و رتج33
راه درمان34
     انواع حصرها34
     اطناب و تطويل بى ثمر34
     استعانت هاى ناروا35
     علم معانى بيان و بديع35
فصاحت چيـست؟36
شرايط دستيابى به فصاحت39
آفات فصاحت40
     بلاغت در سخن40
طُرق دستيابى به بلاغت42
     يكم ـ رعايت مقتضاى حال:42
     دوم ـ رعايت فرهنگها:43
     سوّم ـ رعايت زمان سخن:43
بخش دوم: موازين سخـن و سخنورى44
چگونه مى توان سخنور شد44
     الف: استعداد ذاتى45
     ب : مطالعه سخنان اديبان45
     ج : تسلّط بر نفس46
     د . رياضت و تمرين مداوم46
انواع رياضتها48
     1 . رياضت فكرى:48
     2 . تمرين در سبك و اسلوبها:48
     3 . رياضت در اداى سخن:48
آموختن علوم ضرورى49
     الف: خودكفايى ادبى49
     ب ـ روانشناسى و خطابه50
     ج ـ علم منطق51
دلايل خطابى و مواد برهان53
     1 ـ برهان و قياس منطقى53
اقسام برهان54
     3برهان لِمّى:54
امتياز طبّ جديد55
     الف) محسوسات:55
     ب) مجربات:55
     ج) اوليات:55
     د) متواترات:56
     و) حدسيّات:56
     2 ـ جدل و مجادله56
     فـنّ مُغالطه57
انواع مغالطه:59
     1 ـ مغالطه لفظى:59
     مغالطه در تركيب الفاظ:59
     2 ـ مغالطه معنوى:60
     مغالطه گران عهد قديم60
     مغالطه در تفسير قرآن:60
     چگونگى عصيان آدم:61
     نمونه اى از مغالطه معنوى:62
     نيرنگ هاى مختلف ماترياليسم64
     حجتهاى صناعى و غير صناعى65
     قياس مُضمر68
بخش سوم:راه و رسم تبليـغ در اسـلام راه و رسم تبليغ در اسلام69
     دعوت حكيمانه69
     هدايت هاى جبرى و اختيارى69
     روش تبليغ در اسلام69
     شيوه پيامبر اسلام(ص)70
     حكمت چيست؟70
     روش اتخاذ حكمت در سخنرانى71
     موعظه حسنه71
     طرح ملاحم جهت مواعظ72
     موعظه در كنار حكمت72
     موعظه در قرآن73
     فرق حكمت با موعظه73
     موعظه غير حسنه73
     روش دعوت قرآن73
     مـجادله چيست؟73
     انــواع حكمتها75
     جـدل چيست؟75
     خطرات جدال غير احسن77
     دو نمونه ديگر77
     جدل از ديدگاه سنّت78
     نمونه اى از جدال احسن79
     جدال احسن و فلسفه احكام79
     فاطمه و جدال احسن80
     غريزه تفوق طلبى80
ضرورت پيام در سخنرانى83
     نامه على(ع) به عثمان بن حنيف83
     عوامل موفقيت و شكست پيامها84
بخش چهارم: اسلوب85
     مشخصات اسلوب خطابى85
اصول كلى اسلوب خطابه86
     يك ـ اطناب:86
     اطناب چيست؟86
     دو ـ روشنى معانى و عبارات: 87
     سه ـ عرضه خوب: 88
     چهار ـ انتخاب جملات مهيج:88
     پنج ـ رعايت مقتضاى حال:88
ابعاد و اجزاى خطابه89
     الف ـ مقدمه:89
هدف از مقدمه:90
     1 ـ مقدمه بايد قريبه باشد نه غريبه:90
     2 ـ روشن و هدف دار بودن:90
     3 ـ متّخذ از مقبولات و مسلّمات:91
     4 ـ مقدمه بايد كوتاه و رسا باشد:91
     5 ـ تناسب و ارتباط با ذى المقدمه:91
مواردى كه ذكر مقدمه لازم است92
     الف ـ سخنور مبغوض:92
     ب: موضوع منفور:92
     ج: طرح يك مسأله تكرارى:93
نمونه دوّم ـ خطبه جهاد:95
     جهاد بهترين مقدمه است:95
آنجا كه مقدمه چينى روا نيست96
     1 ـ توجه شديد مستمع به اصل مطلب:96
     2 ـ نداشتن وقت كافى:96
     3 ـ ضيافتهـاى عمومى:96
     مواردى كه وجود و فقدان مقدمه ضرورى نمى باشد96
ويژگيهاى يك مقدمه:97
     1 ـ صلابت لفظ و معنى:97
     2 ـ رعايت اصلِ تناسب:97
     3 ـ پيراستگى از تذلّل:97
انواع مقدمه ها98
     1 ـ حمد و ستايش خدا و...98
     3 ـ براعت استهلال98
     4 ـ شكل تفنيد به مقتضاى حال98
     5 ـ بيان اهميّت موضوع خطابه98
ب ـ طرح موضوع سخن99
     يكم ـ وحدت موضوع:99
     دوّم ـ ترتيب منطقى:99
     سوم ـ وضوح معنى:100
     ج ـ اقامه برهان:100
     اشكال دليلهاى خطابى100
     د ـ حسن ختام101
     تناسب خاتمه با اهداف101
     حكمت تشريع حجاب103
     فرق سخنرانى و مكالمه104
     مشتركات مكالمه و سخنرانى105
     رابطه شاعر و سخنور:105
     تفاوتهاى شاعر و ناطق106
     چگونگى هنرنمائى در سخنرانى106
     فرق خطابه و نويسندگى107
     انشاء نگارشى و خطابى108
     راه تسلًط و اعتماد به نفس108
     چرا از كرسى خطابه مى هراسيم؟108
     نكاتى در اعتماد بنفس109
مراحل سخنورى112
     تا نياموزد نگويد صد يكى 112
     سخن آفرينى112
عمود و اعوان خطابه114
     دلايل و عمود خطابه114
     يك شاهد تاريخى114
     استفاده از محركات اجتماعى116
اعوان فنى چيست؟117
     استدراجات گفتار118
     استدراجات شنوندگان118
     اعوان غير فنى118
     خطـابه و جدل119
انواع گفتار خطابى120
     الف ـ منافرات:120
     ب ـ مشاورات:120
     خوبى و بديهاى متداول120
     عوامل شورانگيزى120
     راهِ نفوذ در قلوب120
شرايط و ابزار شورآفرينى122
     1 ـ حرارت در گوينده:122
     2 ـ نكته سنجى و موقع شناسى:122
     3 ـ اعتدال:122
     4 ـ رعايت مقتضاى حال: 122
     5 ـ تناسب گوينده و شنونده:122
     6 ـ حركت در خط مستقيم:123
شورانگيزى در قرآن124
     اول ـ نهى از غيبت124
     دوم ـ جهاد و حمايت از مستضعفين125
     هشدار و اخطار126
     دعوت به وسعت رزق حق126
     دعوت به توبه126
     راه وصول سخن پيوندى126
     چگونگى تنظيم سخنرانى127
پنج عامل مهم در سخن پيوندى129
     ركن يكم ـ مقدمه سخن129
     ركن دوم ـ طرح موضوع:129
     اجتناب از تراكم مطالب130
     ركن سوم ـ شواهد عينى و تاريخى130
     ركن چهارم ـ اقامه دليل130
     ركن پنجم ـ فرود سخن و خاتمه131
بخش پنجم: اقسـام خطابه انواع سخنرانى 132
كهن ترين تقسيم134
     نقدى بر تقسيم ارسطو135
     نكته دوم ـ تداخل اقسام135
     نكته سوم: تداخل اهداف135
     نكته چهارم عدم جامعيت135
تقسيم جديد خطابه 136
     خطابه سياسى چيست؟136
     شرايط سخنوران سياسى136
ويژگيهاى خطابه سياسى139
     الف) ـ تكيه اساسى بر احساس و خيال139
     ب) ـ تنوع در اسلوب139
     ج) ـ تعبيرات هوشمندانه139
     د) ـ استناد به قانون يا گفتار بزرگان:139
     هـ) ـ تكيه بر مقدسات اجتماعى:140
     نمونه دوم:140
     نمونه سوّم:141
خطبـه قضائى142
     اهداف خطابه قضائى142
     خطبه كيفرخواست142
     مشخصه هاى وكيل مدافع143
شرايط خطبه دفاعيه145
     1 ـ نظم و ترتيب قضائى145
     2 ـ عرضه قوى145
     3 ـ حفظ هويت دفاعيه145
     4 ـ سخن زيبا مطرح كردن145
     5 ـ تعبيرات مقبول145
خـطبـه تأبين و يا فاتحه147
     خطبه اجتماعى148
     خطابه دينى148
     برتريهاى خطابه دينى:148
چرا سخنرانيهاى دينى تاثير مطلوب ندارد؟150
     الف) پراكندگى موضوعات150
     قوم صالح و كاخ سازى151
     قوم لوط و انحراف جنسى151
     قوم شعيب و كم فروشى151
     ب) تضاد گفتار و كردار152
     ج) فقدان ابتكار و ابداع153
     د) فاقد نيازهاى جامعه153
     هـ) عدم همگامى با فرهنگ زمان153
     و) مطالبه مزد و اجر153
     ح) بى مايه فطير است153
     خطابه رزمى154
اقسـام خطبه هاى رزمى155
ويژگيهاى خطابه رزمى156
     الف)شو رآفرينى156
     ب) تشبيهات تجسم بخش156
     ج) جمله بنديهاى كوتاه و با صلابت156
     د) تشجيع و تقويت روحيه ها156
     موقعيت خطبه:157
انواع ديگر سخن159
     الف) روش مباحثه اى159
     ب) گفتگوى دو نفرى159
     ج) شيوه سخن در سمينارها159
     د) سخن جوئى (سمپوزيوم)(1)160
     هـ) ميزگـرد160
     و) بحـث رسمى160
     يى) روش مناظـره 160
     مناظره در اسلام161
پاورقي164

بسم اللّه الرّحمن الرّحيماهداء:

به روان پاك و عرشى آشيانه سخنورِ نامبردار و مرجع تقليد قرن معاصر معمار انقلاب اسلامى ايران كه به يمن قلم سحّار و بيان جذّابش ميليونها نفوس انسانى را برانگيزانيد و به كليه زبان آوران و فقيهان نوآور كه امام گونه پرخاش برآوردند و بى هيچ واهمه اى رسالتهاى الهى خود را باز مى گويند و هرگز آزادى و حقيقت را به مسلخ بيم و طمع قربانى نمى سازند.

مؤلف


2

پيشگفتار

﴿رَبِّ اشرَحْ لى صَدْرى وَيَسِّرْ لى اَمْرِى وَاحْلُلْ عُقدَةً مِنْ لِسانى يَفْقَهُوا قَولى.(1)

حمد و سپاس پروردگار را سزاست كه آدمى را آفريد و به نعمت نطق و بيان مجهز و مفتخرش ساخت قرآن مجيد را كه كتاب هدايت بخش و انسان ساز است به وى آموخت و اين اعجاز قاهر و غالب را از جنس كلام و سخن قرار داد تا در تمام اعصار و قرون عظمت و جاذبيت خود را حفظ نمايد و همواره سرود (هَلْ مِنْ مُبارز) برآورد فصيحان و اديبان را در تمام اعصار و قرون به مصاف دعوت نمايد خوشبختانه از عصر نزول تا قرن حاضر متخصصان فصاحت و بلاغت از آوردن كوچكترين سوره (كوثر) ناتوان مانده و شاهكارهاى ادبى و كلامى و معلّقات خود را طعمه حريق و يا مخفى ساختند.

اشعار جاهليه بسوزانى

هر دو كلام ليك بسى فرق است

در اهميّت اين كتاب و كلام آسمانى همين بس كه استكبار جهانى و دشمنان اسلام از دير زمان تاكنون همواره بودجه هاى سرسام آورى بر ضد اسلام مصرف كرده و خسارتهاى مالى و جانى فراوانى را تحمّل كرده اند ولى هرگز جرأت مقابله به مِثْل را پيدا نكرده اند چه در مقام آزمون پيشينيان كفرپيشه آنان رسوائى بارآورده بودند و تكرار اشتباهات را ديگر مصلحت نمى دانند! سردمداران كفر جهانى سلمان رشدى ها را مبعوث نمودند تا آيات شيطانى بنگارند كه با فتواى توفنده امام راحل(ره) اين توطئه نيز به شكست انجاميد.

چرا عرب هاى مسيحى يهودى ماترياليستى و يا كسانى كه عمرى در فن ادبيات عرب و معانى و بيان غور كرده اند به مبارزه ادبى و فرهنگى قرآن بر نمى خيزند تا براى هميشه خط بطلان بر مكتب اسلام بكشند با اينكه قرآن پس از تحدّى اخطار مى كند.

﴿فانْ لَمْ تَفْعَلُوا ولَنْ تَفْعَلُوا فاتّقوا النّارَ الّتى وَقُودُهَا النّاسُ وَالْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ(2)

اگر به جنگ آمديد و ياراى مقابله پيدا نكرديد كه هرگز نمى توانيد پس از آتش سوزنده و كوبنده خداوند جبار كه آتشگيره آن انسان ها و سنگها است بترسيد.

و خود را از گزند كيفر و عذاب اليم حفظ نمائيد كه هلاك و تباه خواهيد شد. مولوى خوب سروده است:

تا قيامت مى زند قرآن ندا

مرمرا افسانه مى پنداشتيد

خود به ديديد اى خسيسان زمن

مصطفى را وعده داد الطاف حق

من كتاب و حجتت را حافظم

و درود بيكران بر خداوندان سخن و فرمانروايان فصاحت و بلاغت مظاهر عالى عصمت و طهارت محمد و آلش باد آنانكه عاليترين شيوه سخنورى را به ما آموختند و از تاريكيهاى جهل و غوايت نجاتمان بخشيدند و گوى سبقت را در ميدان فصاحت از همگان ربودند.

و سلام بر خاتم اوصياء احياگر (جوامع الكلم) منجى مغضوبان و مستضعفان زمين گسترش دهنده عدل و داد كوبنده ستمگران پاك كننده جهان از مظاهر ظلم و تعدى و جهل و غوايت خورشيد ولايت مهدى آل محمد صلّى الله عليه وآله وسلم.

اَللّهُمَ اِنّا نَرغَبُ اِليكَ فى دَوْلَةٍ كَريمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الاِسْلامَ وَاَهْلَهُ وتُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ واَهْلَهُ.


3

انگيزه اصلى نگارش

امام امّت بنيانگذار و معمار جمهورى اسلامى ايران در سخنانى كه در بين علما و فضلاى قم ايراد فرمودند اظهار داشتند: (علماى حوزه هاى علميه خطيب تربيت كنند.) پيرو اين فرمان دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم بر آن شد كه آموزش فن خطابه را در حوزه رايج سازد. در اين راستا از استادِ سخن آقاى فلسفى دعوت به عمل آمد تا هفته اى يكبار به قم شرفياب شده و گروهى از فضلا را آموزش دهند. جلسات پربار و سودمندى منعقد شد ليكن تداوم پيدا نكرد دفتر مجدداً تصميم گرفت كه جمعى از سخنوران فاضل را مبعوث نمايد تا جزواتى به عنوان آموزش سخنورى تدوين نمايند كه در نهايت توفيق نصيب اين بنده شد و متجاوز از سى (30) جزوه تأليف و در اكثر مدارس حوزه علميه و دفتر مورد افاده و استفاده قرار گرفت. اينك پس از تهذيب و تنظيم به محضر فاضلان و سخنوران آزاده تقديم مى گردد اميد است گامى كوچك در راستاى روش تبليغ باشد. اين كتاب منعكس كننده تجارب ممتد سخنوران سلف و استادان فن خطابه از هر امّت و ملّت است. در اين مجموعه از راه و رسم سخنورى در قرآن و كلمات معصومان نيز سخن به ميان كشيده شده است. نمونه هائى از خطبه هاى امير سخن و بيان

اميرمؤمنان(ع) و فرزندان گرانبار و اصحاب با وفايش به عنوان شواهد عينى آورده شده است.

در هر بخشى سعى شده است كه پس از تشريح موازين خطابه نمونه هاى عينى و عملى آن خاطرنشان گردد. اميدوارم مورد بهره ورى عالمان گرانسنگ و خطيبان متعهّد قرار گيرد.


4

مقـدمه

زبان در دهان شمشير قاطعى است كه مى تواند ابزارهاى باطل را همچون عصاى موسى فرو بلعد و سيماى حقيقت را از زير پرده هاى سياه جهل و ابرهاى متراكم زور و زر و تزوير بيرون آورد. بزرگترين سلاح هدايت پيامبران قدرت بيان بود تا آنجا كه حضرت موسى دعا مى كند بارالها به من شرح صدر عنايت فرما و امر هدايت و رسالت ارشاد را آسان بفرما و عقده و مانع را از زبان من بردار تا بتوانم با بيانى فصيح و روشن هدفم را به ديگران تفهيم نمايم و برادرم هارون را در امر رسالت تبليغ ياور و شريك من قرار بده (هُوَ اَفصح منّى لِساناً)(3) او از نظر بيان از من فصيحتر است پس فصاحت در زبان يك نوع كمال و هنرمندى بشمار مى رود كه اگر در راه خدا بكار رود مى تواند حماسه هاى بزرگى بيافريند زبان و كلام ترجمان روح و انديشه آدمى مى باشد.

بگفته مولوى:

دو دهان داريم گويا همچو نى

دمدمه اين ناى از دمهاى اوست

محرم اين هوش جز بيهوش نيست

تو چو عقلى ما مثال اين زبان

بنابراين زبان مفسر مافى الضمير و مبيّن محتويات عقل و ترجمان احساسات و ادراكات بشرى است اگر زبان به فصاحت كلام و بلاغت بيان مزين گردد زبان آوران به شيواترين و رساترين وجه خواهند توانست مقاصد خود را به ديگران برسانند و فرهنگ جامعه را بطور تصاعدى بالا ببرند.

زبانِ قلم و بيان رل مهمى را در حيات بشر ايفا كرده اند. حكيم نظامى اشعار نغزى دارد:

جنبش اول كه قلم بر گرفت

پرده خلوت چو در انداختند

بلبل عرشند سخن پروران

پرده رازى كه سخن پرورى است

آنكه در اين پرده نوائيش هست

هر كه عَلَمْ بر سر اين راه برد

فن سخـنورى

سخنوران و فيلسوفان معتقدند كه خطابه همچون فنون و علوم بشرى اصول و ضوابطى دارد كه هر كس بتواند با دقت كافى اصول و قواعد فن خطابه را بكار بگيرد (خطيب) شمرده مى شود.

بنابراين علم و آئين سخنورى مجموعه اى از مسائل و قواعدى است كه بوسيله آن انسان راههاى تأثير و اقناع و طرق ترغيب و تحريك شنوندگان را مى آموزد.

در اين علم راههاى تأثير سخن و عوامل اقناع و صفات اكتسابى و طبيعى خطيب تحليل و مشخص مى شود.

اسلوب خطابه در برابر اسلوبهاى شعرى ادبى و علمى نيز مورد بررسى قرار مى گيرد كسى كه استعداد خطابه را داشته باشد با آموختن اين فن مى تواند استعداد خود را به فعليّت برساند.

البته با كاربرد اين قواعد انسان سخنور مى شود نه مجرد دانستن فنون سخنورى بسيارند افراديكه علم نحو و صرف عربى و منطق را مى دانند ليكن نمى توانند مقاله اى را صحيح بنويسند و يا درست تكلّم كنند و يا منطقى فكر نمايند.

ميگويند: ارسطو واضع فن خطابه بود ولى خطيب نبود پس همانگونه كه مجرد يادگيرى علم نحو انسان را اديب نمى كند دانستن علم خطابه نيز آدمى را خطيب نمى سازد و همچنين علم اخلاق نمى تواند براى نويسنده كتب اخلاقى و آموزگاران علم اخلاق سلوك عملى بيافريند مگر آنكه در مقام عمل بكار گرفته شود فن خطابه نيز با تمرين و رياضت مكرر و بكار بردن ضوابط آن در سخنرانى ميتواند سخنور بسازد.

اين علم همچون نورافكنى است كه راهها را روشن مى كند ولى انسان را بر ديدن و رفتن مجبور نمى سازد تمام علوم طبيعى از اين قماشند و ثمره آنها در مقام تجربه و آزمايش عملى روشن ميگردد.

علم خطابه و منطق

هنگامى كه در قرن سوّم كتاب خطابه ارسطو به عربى ترجمه شد گروه كثيرى از فلاسفه علم خطابه را مكمل علم منطق بحساب آوردند همانطوريكه رياضيات و طبيعيات را هم از قسم فلسفه مى دانستند در واقع فلسفه را به سه قسم تقسيم كردند فلسفه اولى وسطى و سفلى سپس بتدريج فلسفه اولى از آنها جدا شد و استقلال خود را باز يافت.

ابوعلى سينا در شفا خطابه را از اقسام منطق تلقى كرده است پس از وى اين عقيده همچنان استمرار داشت تا در عصر اخير علم منطق را در قياس و انواع و ادوات آن منحصر ساختند


5
ولى فيلسوفان گذشته بى جهت خطابه را جزو منطق نمى شمردند زيرا در كتاب خطابه ارسطو سخن از حد و رسم و دليل بميان كشيده مى شود و اينكه قياس خطابه چگونه ساخته شده و از چه چيز تشكيل ميگردد؟ و چه نوع تصديق در خطابه مطلوب است؟ طرح اينگونه مسائل در خطابه رابطه تنگاتنگ آن را با علم منطق روشن ميسازد.

مضافاً بر اينكه اكثـر قـوانين خطابى در مبادى و مقدماتش به منطق متكى است.

در منطق جديد: فقط از معيارهائى كه ذهن را از خطا باز ميدارد بحث نمى كند بلكه درباره اميال نفسانى و خاطرات روحى علل و اسباب اشتباهات ذهنى تسلسل خواطر تداعى معانى و نظاير اينها كه خطيب را در ايفاى رسالت يارى مى رساند نيز به گفتگو مى پردازد. و بهمين دليل ضرورى ترين علمى كه براى خطيب لازم است علم منطق مى باشد كه مانند حساب و هندسه از يك گروه و خانواده اند.(4)

خطابه و روانشناسى

رابطه فن خطابه و روانشناسى نيز بسيار روشن است بعلت اينكه يك سخنور نمى تواند شنوندگان را (اقناع) و (ترغيب) نمايد مگر اينكه بتواند عواطف و احساسات آنها را برانگيزاند و با زبان احساس با آنان سخن بگويد و اين امر امكان ندارد مگر اينكه انسان عوامل محرك اشتياق را بشناسد و روحيات شنوندگان را بداند و با خصلتها و صفات آنها آشنائى پيدا كند رسيدن بدين هدف بگونه منطقى جز از طريق روانشناسى مقدور نميباشد. همانگونه كه روانشناسى پايه علم تربيت است ستون فن سخنورى نيز مى باشد.

زيرا اين دو فن انسان را با وسايل اقناع و ابزارهاى تلقين و تأثير آشنا ميسازند. منتهاى مراتب در علم تربيت نونها لان اقناع ميشوند ولى خطابه بزرگسالان و جوانان را تحت تأثير قرار ميدهد. بعلت اينكه بزرگسالان راه و رسمى را كه انتخاب كرده اند بسادگى رها نميسازند و اثرپذير نميباشند ولذا راه نفوذ در دل آنان مشكل است بهمين دليل ميگويند:

علم خطابه با روانشناسى ارتباط محكمى دارد چون بايد قوانين خطابه با اصول روانشناسى همآهنگ و متناسب باشد بلكه بايد طرق نفوذش را از قواعد روانشناسى بگيرد.

و اين نوع موازين و معرفتها براى خطيب مفيد است و با اين ابزارها خطيبان مى توانند با تمام طوايف و گروهها برخورد نمايند با اين حساب قواعد خطابه با قوانين جامعه شناسى نيز پيوند نزديكى پيدا مى كند.

بنابراين علم منطق روانشناسى و جامعه شناسى منابع پربارى هستند كه فن سخنورى از آن منابع مايه و پايه گرفته است و در پرتو آنها شيوه سخنورى ساخته و پرداخته مى شود اين علوم سرچشمه هائى هستند كه فن خطابه از آنها سيراب شده و حيات پيدا كرده است.

رابطه خطابه و جامعه شناسى

خطيب بايد يك جامعه شناس تجربى و اكتسابى باشد زيرا با جامعه سروكار دارد تا آنجا كه فارابى ميگويد: اگر سخنور بخواهد با حسن سياست بمقصد و هدفش برسد بايد از ماهيّت جوامع و گوناگونى فرهنگ و اخلاق و همچنين تضاد حالات ملل آگاهى داشته باشد افلاطون گفته براى هر چيزى حقيقتى و براى هر زمانى طريقتى است و هر انسان داراى طبيعتى مى باشد كه از ويژگيهاى اوست پس بايد رفتار انسان با ديگران مطابق خلقيات آنها باشد و در امور اجتماعى و علمى انسان حقيقت مطلب را بخواهد و با حركت زمان حركت كند وگرنه شكست ميخورد(5).

و سخنور جامعه شناس و آگاه به فرهنگ زمان مى تواند با هر طبقه اى مطابق فرهنگ آنها صحبت كند پس بايد قوانين اجتماعى با نواميس خطابه منطبق باشد زيرا خطيب بايد جامعه را اقناع و ترغيب نمايد و بيگمان اقناع و ترغيب بوسيله اصول خطابى تأمين ميگردد اصول خطابه نيز از جامعه و روحيات انسانها اتخاذ مى شود.

اين سه علم (منطق روانشناسى جامعه شناسى) اصلى ترين مآخذ علم خطابه است قوانين خطابه از اين علوم نشأت يافته و اسلوب سخنورى از اين منابع مايه گرفته است البته يك سلسله علوم ديگرى نيز براى تكميل سخنورى لازم است ليكن جنبه فرعى دارد كه در مباحث آتى بدان اشاره خواهد شد.


6

پيدايش خطابه

در زمينه پيدايش خطابه تاريخ مشخصى را نميشود ارائه داد زيرا از بدو پيدايش بشر خطابه نيز بصورت ابتدائى و ساده بوده است از آن زمان كه مردم به حكم غريزه اجتماعى زيستن يكجا گرد آمده و آنجا را وطن اتخاذ كردند و با يك زبان به مكالمه و تفاهم پرداختند با فن خطابه نيز آشنا شدند از يك طرف جلب منافع و تجاوز به حدود و حقوق يكديگر باعث بروز اختلافات شد و از سوى ديگر حس دفاع و صيانت از حدود و حقوق خود و ديگران موجب گرديد كه آنها به دفاع برخيزند به يمن اشتراك منافع و نوع دوستى جمعى به دفاع از حقوق خويش و ساير مظلومان برخاستند. و از ديگران يارى خواستند جلب عواطف و كمك هاى ديگران بدون فرياد و حماسه سرائى امكان نداشت حتى افرادى را بعنوان نماينده انتخاب ميكردند كه با بيان بهترى مقاصد قبايل و طوائف مظلوم را بگوش ديگران برسانند. وكلاى مدافع سعى مى كردند بگونه اى صحبت كنند كه رحم و مروت و عواطف مخالفان را برانگيزانند و زشتى ظلم و تجاوز را به وجدان آنها برسانند.

مضافا بر اينكه رقابت در قدرت و سلطه گرى نيز ايجاب مى كرد افراد را به سوى خود جذب كرده و بر نفوذ و سلطه اجتماعى و اقتصادى خود بيفزايند. علل و عوامل فراوانى در ظهور سخنوران وجود داشته و دارد علاوه بر اينكه پيدايش سخنورى را همزمان با ظهور تمدن ها فرهنگ ها و همگام با تكامل انديشه و زبان بايد جستجو كرد تا آنجا كه تاريخ نشان ميدهد از قرن پنجم قبل از ميلاد مسيح سخنورى به عنوان يك فن مورد توجه انديشمندان قرار گرفته است ملت يونان سابقه اش در كار سخنورى از ساير ملل بيشتر است يونان قديم موقعيّت ويژه اى از لحاظ طرز حكومت و سيستم سياسى داشته است.

تصميمات مهم مملكتى به شيوه دموكراسى با نشست برگزيدگان ملت در انجمنهاى ملى گرفته مى شد و بالطبع كسانى مى توانستند بمقام وكالت انجمنهاى ملى و يا قضائى برسند كه علاوه بر دانائى و هوشمندى از لحاظ سخنورى چيره دست و زبان آور باشند تا با قدرت بيان نظرات خود را تثبيت كرده و از منافع توده ها دفاع كنند.

اين امر موجب گرديد كه مردان دانش و سياست براى فن بيان اهميّتى فوق العاده قائل شوند و آموختن اين فن را جزو برنامه هاى تعليماتى فرهنگ كشور خود قرار دهند و كتابهائى در اين موضوع تدوين نمايند. كه مى توان بخشى از تحقيقات افلاطون (427 ـ 347 ق ـ م) و يكى از تاليفات ارسطو فيلسوف شهير (384 ـ 322 ق ـ م) در فن خطابه به عنوان شاهد ذكر كرد و ايندو كتاب به بررسى اصول و قواعد فن سخنورى اختصاص داده شده است(6).

در اواخر قرن پنجم قبل از ميلاد جماعتى از اهل نظر در يونان پيدا شدند كه در راستاى جستجوى كشف حقيقت گامهاى برجسته اى برداشتند و شاگردان خويش را در فن جدل و مناظره پرورش دادند تا در هر فرصت به خصوص در مشاجرات سياسى بتوانند بر خصم غالب شوند اين جماعت بواسطه قدرت كلام و تبحر در فنون مختلف كه لازمه معلمى و سخنورى بود به (سوفيست) يعنى دانشمند معروف شدند و چون براى غلبه بر خصم در مباحثه به هر وسيله متشبث مى شدند لفظ سوفيست كه ما آنرا سوفسطائى مى گوئيم درباره آنها معروف شد زيرا آنان اهل جدل بودند. لذا شيوه برخورد آنان سفسطه ناميده شده است افلاطون و ارسطو در تقبيح سوفسطائيان و رد گفتار آنان بسيار كوشيدند بهرحال مردم يونان به سخن زيبا و استوار اهميت داده و مقام شامخى را براى سخنوران در آن سرزمين قائل بودند. اين امور سبب گرديد كه خطباى بزرگى(7) چون سولون (640 ـ 885 ـ م) و (پريلكس 494 ـ 429 ق ـ م) و (ايشوكرات 436 ـ 388 ق م) و (دموستنس 385 ـ 322 ق م) و... بوجود آيند كه هر كدام از اين مردان سخن


7
سرگذشتى خواندنى دارند. بويژه دموستن كه از وى سخنرانى هاى شيوا و متعددى در تاريخ سخنورى بر جاى مانده

است(8).

خطابه در يونان

پيش از اينكه به تحول و ترقى خطابه در يونان بپردازيم بايد گفت:خشم عمومى ملتها از يك نظام سياسى و اجتماعى به اضافه عشق توده مردم به آزادى و رهائى از چنگال استعمارگران و اوضاع فلاكت بار اقتصادى و اجتماعى آزادى خواهان را وادار مى كند تا وجدان عمومى را از طريق قلم و بيان بيدار سازند استقبال و هيجان انسانها از يك شعر فيلم مقاله و خطابه هاى انقلابى بى گمان استعدادها و اشتياقها را تشديد و شكوفا ميسازد و سخنوران نيرومند و شاعرانى حماسه آفرين و هنرمندان پرتوان را در چنين شرائط مى پرورد پيدايش خطابه در يونان نيز از اين عوامل بر كنار نبود.

از يك سو در قرن پنجم قبل از ميلاد با ظهور (سوفسطائيان) اختلاف ملكى و منازعات مالى شديدى پديد آمد براى حل اختلافات ملكى محاكم پرجمعيتى تشكيل شد و سخنوران به صورت وكيل مدافع داد سخن ميدادند بطوريكه در اين دادگاهها گاهى ستمگران مظلوم و ستمكشان ظالم معرفى مى شدند!؟

و از سوى ديگر فلاسفه نيز گرفتار تضاد آراء و نظرات بودند در اين ميان تعدادى دچار بحران روحى شده و راه سفسطه را پيش كشيدند و گفتند جهان خواب و خيالى بيش نيست و غير از انسان و كلام و فكرش چيزى وجود ندارد و هر نظريه ممكن است هم حق باشد و هم باطل و يك شخص نيز ظالم باشد و در عين حال مظلوم تلقى گردد!؟

در چنين موقعيّتى وكلاى مدافع دفاعيات خود را با رعايت موازين سخنورى مى نوشتند و قرائت مى كردند و فيلسوفان نيز براى تثبيت عقيده و بطلان نظريات ديگران بشكل خطيب در محافل علمى ظاهر ميشدند در نتيجه آئين سخنورى در آن عصر به شكوفائى قابل توجهى نائل گرديد.

خطابه در ميان روميان

پس از يونان روم كشورى است كه به فن سخنورى اهميت فراوان مى دهد قرن دوم پيش از ميلاد دوره عظمت وقدرت روميان است.اين ملت به واسطه آميزش با مردم يونان تمدن و حكمت را از آنان اخذ مى كردند و چون حكومتشان همانند يونانيان ملى بود. به شرحى كه در مورد يونان گذشت سخنورى در ميان روميان نيز رواج پيدا كرد از معروفترين خطباى روم يكى كاتن است كه مردى حكيم و سخنورى زبردست بوده و درنيمه اول قرن دوم پيش از ميلاد زندگى ميكرده و ديگرى (سيسرون) خطيب بلندآوازه مى باشد.

سخنورى در ايران

از وضع سخنورى در ايران باستان اطلاع چندانى در دست نيست تنها از اشاراتى كه بعضى از نويسندگان و مورخين غير ايرانى به ويژه مورخين يونان نظير (هرودت) و (كزنفن) از وضع اجتماعى ايران در كتابهاى خود بيان كرده اند فهميده ميشود كه در ايران قبل از اسلام سخنرانى از طرف پادشاهان و سرداران در مقابل لشگريان معمول بوده و بعضى از مؤبدان نيز خطابه هاى مذهبى را در اعياد و جشن ها و مناسبتهاى ديگر در معابد و آتشگاهها ايراد مى كردند.

در تاريخ ايران باستان كسى جز بزرگمهر به سخنورى معروف نيست و فردوسى در قسمتى از شاهنامه اش كه بنام بزمهاى هفتگانه انوشيروان معروف مى باشد.(9) چنين مى سرايد:

نخستين چو از بند بگشاد لب

دگر گفت روشن روان كسى

كسى را كه مغزش بود پر شتاب

چو گفتار بيهوده بسيار گشت

زدانش چو جان ترا مايه نيست

چو بايد كه دانش بيفزايدت

به گفتار خوب از هنر خواستى

چو گوئى همان گو كه آموختى

زبان در سخن گفتن آژير كن

سخنها سبك گوى و بسته مگوى

با وجود آنكه نكته هاى مزبور را بدون ترديد بايد از تراوشات فكرى حكيم بزرگوار طوس دانست ولى بى گمان خود نيز دليلى بر توجه دانشمندان ايران قديم به فن سخنورى و كلام زيبا ميباشد.

واضع خطابه كيست؟

برخى از مورخين واضع فن خطابه را (انباذ قلس) شاعر و فيلسوف يونانى دانسته اند(10) و بى شك متفكران ديگر سعى در تنظيم آن داشته اند ولى آنكس كه بدين فن سر و صورت صحيح و نظم و ترتيب بخشيد يكى از دانشمندان (سيراكوسل) موسوم به (كراكس) بود كه در حدود 446 ق م آئين سخنورى را تنظيم نمود و استخوان بندى آنرا ايجاد كرد و پس از سه سال شاگردانش آنرا تكميل كردند ولى ارسطو سال 322 ق م) كتاب خطابه خود را نوشت و هيچكس باندازه او در تشريح اصول و قواعد خطابه به بررسى نپرداخته


8
ولى حقيقت امر اينست كه خطابه از انبياء سرچشمه گرفته و مؤسس راستين آن نيز پيامبرانند على(ع) مى فرمايد (انا لامراء الكلام).(11) و پيامبر فرمود: (نُحْنُ مُعاشِرَ الاَنْبِياء اُمِرْنا اَنْ نكَلّم النّاس عَلى قَدر عقولهم)(12) ما گروه پيامبران به ميزان عقل و در خور فهم با مردم سخن مى گوئيم كه اين امر خود از ضروريترين معيارهاى سخنورى مى باشد.


9

عوامل ترقى و تكامل سخنورى

تاريخچه سخنورى در ميان اقوام و ملل پيشين فراز و نشيب هايى داشته و در هر منطقه اى عوامل خاصى در شكوفايى خطابه مؤثر بوده است; در عين حال مجموعه اى از عوامل كلى و عمومى نيز مطرح است كه در تمام عصرها و نسلها در توسعه و تحول آيين سخنورى نقش داشته است; ذيلاً به بررسى اين عوامل مى پردازيم:

الف ـ آزادى سياسى و اعتقادى

جاى ترديد نيست كه سخنورى در ادوارى كه زمينه آزادى هاى فكرى و سياسى در جامعه فراهم است شكوفا و بارور مى گردد چرا كه افراد مستعد در چنين شرايطى مى توانند آزادانه و بدون واهمه تفكرات سياسى و اجتماعى را مطرح كنند و همچنين نيازمندى ها و مشكلات مردم را در قالب نوشته ها و خطابه ها در محيطى امن و فارغ از تعقيب و تكفير عوامل وابسته به حكومتهاى خودكامه ابراز دارند.

زيرا بيم و هراس تهديد و تكفير تهمت و افترا و از همه مهمتر زندان و شكنجه روحيه صاحب نظران آزادانديش را كه داراى افكار مستقل هستند درهم شكسته و عقايد و انديشه هاى تازه را در ذهن ها مدفون مى سازد و قدرت بيان را از سخنوران سلب مى كند و مرغان بساتين را منقار بريدند.

به همين دليل در عصر انقلاب خطابه از رشد و ترقى محسوسى برخوردار مى شود. سخنوران در محيط هاى مساعد و آزاد براى جلب توجه عمومى از بهترين شيوه هاى سخنورى بهره مى گيرند و جويندگان قدرت شيفتگان شهرت و مقام و علاقه مندان به خدمت و هدايت همگى به منافسه و رقابت با يكديگر مى پردازند تا به مقاصد و آمال خود نائل آيند و جمعيت ها را با خويش همراه و دمساز سازنند.

ب ـ اشتياق به زندگى بهتر

هنگامى كه غالب مردم از وضع موجود ناراضى باشند از انحصارطلبى ها وعده هاى دروغ قانون شكنى ها تبعيض ها تملق ها و چاپلوسى ها به جان آيند بى گمان طالب شرايط بهترى در سايه حاكميت عدل و قانون خواهند بود. در چنين جوّى كه سخنوران طعم تلخ انحصار طلبى ها و طرد نيروهاى ارزنده را چشيده و لمس كرده اند اگر محيط را آماده ببينند و فرصتى به دست آورند در عرصه سخنسرايى استعداد نهايى خود را به فعليت مى رسانند; زيرا عقده ها و سوز و گدازهاى درونى در قالب كلماتى آتشين از دلهاى پردرد برآمده و همچون شهاب ثاقب در قلوب شنوندگان نفوذ خواهد نمود و محيط و شرايط را به سود حق متحول خواهد ساخت. براى مثال به چند نمونه اشاره مى شود:

نمونه يكم: در نهضت و انقلاب كبير ايران به رهبرى امام امت شرايط مساعدى پيش آمد و بسيارى از عناصر كه در خود توان سخنرانى را احساس نمى كردند در سايه احساس وظيفه و شور درونى در اندك زمانى از سخنوران معروف شدند.

نمونه دوّم: يونان باستان (قرن پنجم ق.م.) در گيرودار مبارزات سياسى و منازعات اجتماعى سخنورى به اوج ترقى رسيد; در اين قرن (بركليس) و در قرن چهارم (دموستين) زعامت خطابه را برعهده داشتند وعرصه سخنورى را گرم و پرشور ساختند. فرياد كوبنده (دموستين) آخرين فريادى بود كه تريبون هاى آتن را به لرزه درمى آورد; زيرا پس از آن اسكندر مقدونى بر آتن پيروز گشت و بر اثر حاكميت جوّ اختناق و خودكامگى زبان سخنوران در كام خشكيد و سخنورى از شور و نشاط افتاد.

نمونه سوّم: روميان در آغاز كار تحت فشار حكومت استبدادى و نظام ديكتاتورى قرار داشتند. در اين مقطع فن خطابه رونقى نداشت. ميدان سخن تنها براى معدودى از درباريان مساعد بود كه شغلشان مداحى و ثناگويى از حكومت و اطرافيان آنان بود. پس از چندى مردم قيام كردند و شرايط نامطلوب را تغيير دادند فضاى سياسى باز شد و سخنورى رونقى تازه و گسترشى بى اندازه پيدا كرد.

در قرن دوّم ميلادى نيز خطابه رنگ مذهبى يافت چه نزاع سختى بين مسيحيت و بت پرستان به پا خاست شخصيت هاى كليسا به دفاع از آيين عيسوى برخاستند; سخنورى به گونه چشمگيرى ترقى كرد; اما با درهم شكستن آيين بت پرستى و ظهور ديكتاتورى به نام مذهب


10
بار ديگر بازار سخنورى از رونق و نشاط افتاد و در حصار تنگى در خدمت استبداد سياه قرار گرفت.

نمونه چهارم: عرب جاهلى در قرن دوّم نيز به يمن آزادى عقيده و بيان و پيكار با حاكمان ستم پيشه و عدالت سوز و رؤساى قبايل خطابه و ادب شكوه خاصى پيدا كرد. بازار عكاظ مركز به نمايش گذاشتن آثار ادبى از نظم و نثر گرفته تا ايراد سخنرانى ها بود با طلوع خورشيد اسلام از افق جزيرة العرب و پيكار فرهنگى و تبليغى عليه بت پرستى اين فن نشاط و پويايى و توانمندى روزافزونى يافت. با آغاز دوران بنى اميه و ستم هاى آنان مسلمانان به گروه ها و احزاب مختلفى تقسيم شدند و هرگروه براى برانگيختن احساسات مردم از سخنوران خود مدد گرفتند و بدين وسيله آيين سخنورى تجديد حيات تازه اى پيدا كرد ولى با آمدن حاكمان عباسى و سركوبى رقباى سياسى فن خطابه محدوديت يافت و از سكه افتاد.

نمونه پنجم: در عصر اخير سرزمين هاى اسلامى از خواب كهن برخاستند و مصر نخستين كشورى بود كه از خواب گران بيدار شد و از مشاهده سلطه اجنبى برآشفت و براى رهايى از آن دست به نهضت يازيد; در گيرودار مبارزات رهايى بخش براى آزادى از چنگال ابرقدرت بريتانيا سخنرانان زبردستى مانند مصطفى كامل و سعد زغلول و نويسندگان نام آورى همچون عقاد و حسنين هيكل پيدا شدند. كه در عرصه قلم و سخن حماسه هاى بزرگى آفريدند و عليه استعمارگران پرخاش كردند.

7ـ انقلاب هاى سياسى و اجتماعى

براى نمونه انقلاب كبير فرانسه زمينه ساز ترقى و تعالى خطابه و پيدايش خطيبان نامور در آن سرزمين گرديد; آتش افروزان اصلى اين انقلاب تاريخى سخنورانى بزرگ مانند ميرآبو روبسپير و دانستون بودند; آنان مردم را به شورش و قيام تحريك كردند در طول دو سال فرانسه خطيبان نام آورى به جامعه تقديم داشت كه در هيچ يك از ادوار تاريخى سابقه نداشت و اين امر معلول روحيه قوى و آمال انقلابى و حوادث پياپى و تضاد طبقاتى بود. گرچه در طى اين درگيريها بسيارى از برافروزندگان شعله انقلاب كبير و خطيبان توانمند خود نيز طعمه حريق قرار گرفتند و همچون شمع فروزان سوختند و نورافشانى كردند. اما نام و ياد آنها در قلوب آزاديخواهان باقى است.

چو شمع سوز و به هرجمع نوربخشى كن

چو غنچه خون به دل و داغدار و خندان باش

امام امت قطع نظر از مرجعيت تقليد خداوند سخن و خطابه بود. مردم را ضدشاه تحريك نمود و كاخ قدرت او را از هم پاشيد و سخنورى رونق بسزائى يافت. آرى به بركت اين انقلاب الهى و عظيم زبان آوران سياسى و دينى گراسنگى پيدا شدند كه در صحنه هاى بزم و عرصه هاى رزم غوغايى برپا ساختند كه يادشان گرامى باد.

8ـ احزاب سياسى

هرگاه احزاب زنده و مختلفى در صحنه هاى سياسى ـ اجتماعى و پارلمانى يك كشور حضورى فعال و گسترده داشته باشند بى گمان در آن سامان سخنورى رونق بيشترى پيدا مى كند; زيرا مناديان هر حزبى ناگزيرند برنامه خود را براى مردم با فرهنگ زمان تشريح كنند و نارسايى هاى احزاب ديگر را با شيوه منطقى و حرارت عاطفى براى آنان تبين نمايند و طبيعتاً احزاب مخالف هم ساكت نمانده و متقابلاً به تلاش هاى مشابهى دست مى زنند اين رقابت ها و منازعات سياسى و كلامى باعث تقويت قدرت خطابه در جامعه مى شود. ولى در جوامع تك حزبى و يا فاقد احزاب سياسى كه قدرت در دست حاكمان زرو زور و تزوير است و از شجاعت و فرياد خبرى نيست طبعاً روحيه سخن پردازى در ميان آنها مى ميرد و فقط چاپلوسى و ثناگوئى رونق پيدا مى كند.

9ـ محافل مذهبى و يادبودها

عامل نهم كه خاص جامعه شيعه است وجودماه هاى محرم رمضان و مجالس موعظه يادبودها و مجالس ترحيم و محافل عبادى مى باشد به همين دليل جهان تشيع در تمام مقاطع تاريخ خطيبان نامورى به جامعه تحويل داده و مى دهند.

به ويژه خطباى شيعه كه اكثريت قريب به اتفاق آنان از تقوا و شجاعت كم نظيرى برخوردارند و درس شهامت و صراحت را از خاندان على و آلش آموخته اند.


11

و هرگز حاضر نيستند رسالت الهى را قربانى طمع و انگيزه هاى پست حيوانى همچون دستيابى به مال و منال و يا انتقام جوئى و فتنه هاى سياسى و اجتماعى سازند و غضب و سخط خالق را بر رضاى مخلوق ترجيح دهند نه هرگز هيهات منّا الذلّه.

والسلام


12

بخش اول: اهميت سخنورى و شرايط آنحكيم سخن در زبان آفرين

به نام خداوند جان آفرين

(فردوسى)

اهميّت سخن وسخنورى

سخن گفتن زيباترين نمودار زندگى انسانهاى انديشمند و بزرگوار است. از دير زمان كه بشر در راه تمدّن و زندگى اجتماعى گام نهاده است نيروى بيان به عنوان امتياز انسان و شرافت وى قلمداد گرديده است. در مورد ارزش و علو مقام (سخن) همين بس كه خداوند بزرگ در قرآن مجيد پس از آفرينش انسان مهمترين موضوع را اعطاى نيروى بيان مى داند; آنجا كه مى فرمايد:

﴿(الرّحمنُ عَلّمَ القُرانَ خَلَقَ الإنسانَ عَلّمَهُ البَيان).(13)

(خداى مهربان (بر رسول خود محمد(ص)) قرآن را آموخت. و انسان را آفريد و به وى نطق و بيان را تعليم فرمود).

پيامبر(ص) مى فرمايد:

(الجَمالُ فِـي اللِّسانِ).(14)

(زيبايى انسان در زبان است).

و همچنين مى فرمايد:

(جَمال المَرء فِي فَصاحَةِ اللِّسانِ).(15)

(زيبايى انسان در فصاحت و شيوايى زبان و بيان اوست).

(سخن گفتن) نعمت بسيار بزرگى است كه گفته اند: (يكى از وجوه تمايز انسان از حيوانات سخن گفتن است و عامل تفهيم و تفاهم در زندگى اجتماعى آدمى است). تعاريف و اصطلاحاتى را كه فلاسفه و دانشمندان جامعه شناس در مورد انسان به كار برده اند; نظير: (انسان حيوانى است ناطق) يا (انسان حيوانى است اجتماعى) گويا ترين دليل بر اهميّت سخن و برهانى آشكار در نقش موٌثّر آن در زندگى فردى و اجتماعى انسان است.

دامنه فرهنگ و تمدّن هر قدر گسترده تر شود و رابطه ملّتها هر اندازه بيشتر گردد نياز و آشنايى به فنّ (بيان) محسوس تر مى شود و ضرورت فرا گرفتن قواعد آن بيشتر درك مى گردد.

در كشورهاى متمدّن كنونى كسانى در كارهاى اجتماعى و سياسى و فرهنگى نظير تعليم و تربيت و... موفّق ترند كه بهتر مى توانند خواسته ها و نظريات خود را بيان كنند و پيروزى از آنِ اشخاصى است كه خوبتر و فصيح تر سخن مى گويند و زيباتر مى نويسند. سخنورى يك هنر اجتماعى و نشانگر طرز تفكّر و شخصيّت انسان است.

﴿ (اٌلا وَاِنَّ اللِّسانَ بَضعَة مِنَ الإنسانِ فَلا يُسعِدُهُ القَولُ إذَا امتَنَعَ وَلايُمهِلُهُ النُّطقُ إذَا اتَّسَعَ. وَ إنّا لاُمَراءُ الكَلامِ وَفِينا تَنَشّبَت عُرُوقُهُ وَعَلَينا تَهَدَّلَت غُصُونُهُ) .(16)

(آگاه باشيد! كه زبان پاره اى از پيكر انسان است. هرگاه امتناع ورزد گفتار او را يارى و مساعدت نمى نمايد; هرگاه به سخن درآيد آن را مهلت ندهد. وما اميران سخن هستيم و ريشه هاى آن در ما مستقرّ گرديده و شاخه هاى آن بر ما گسترده شده است).

زبـان در دهــان اى خردمند چيست

چـو در بسته باشد چـه دانـد كسى

توسعه و تحوّل عظيمى كه در وسايل تبليغاتى و ارتباط جمعى نظير راديو تلويزيون و سينما در عصر حاضر به وجود آمده است و بهره بردارى هايى كه از اين وسايل در نشر افكار مى شود دليلى بارز بر اهميّت فن خطابه و سخنورى در جوامع پيشرفته امروز مى باشد. محبوبيّت و نفوذ معنوى كه سخنوران بزرگ در اجتماعات مترقّى دارند بر كسى پوشيده نيست. رهبرى و ارشاد اصولى يك جامعه و بيدارى و هوشيارى يك ملّت پيوندى ناگسستنى با قدرت قلم نويسندگان و توانايى بيان سخنوران آن جامعه دارد. خلاصه آنكه سخنوران و نويسندگان والا مقام و متعهّد فرمانروايان حوزه هاى انديشه و احساس و سازندگان انسان برترند.

حشمت وجاه سخن نازم كه گرروزى سخن را

پيكر هستيّ آدم از سخن بگرفت زيور

دوست را با دشمن الفت ازسخن افتد ازآن پس

كار يك مرد سخن صد مرد جنگى گر نداند

خواهى از عزّ سخن دانى به قرآن بين كه آمد

از پى ايجاد عالم يك سخن فرموده يزدان

ارزش سخن در چيست؟

(سخن) به خودى خود وسيله اى بيش نيست. زبان بيانگر انديشه ها ومظهر آراء انسان است. سخن به منزله ابزارى است كه افكار و عقايد و خواسته هاى ما با آن آشكار مى شود. به تعبير ديگر سخن همانند خادمى است كه اگر در خدمت فضيلت ايفاى وظيفه كند ارزشمند و والا مى شود و در اين صورت است كه وجه تمايز انسان از حيوان و نشانه كمال و شخصيّت آدمى مى گردد. وامّا اگر خدمتگزار رذيلت گردد و براى اغراض نفسانى نيّات پليد و نشر افكار منحط بكار رود; تنزّل مقام مى يابد; و گاهى انسان را از أعلى علّيّين به أسفل السّافلين مى افكند و مصداق اين آيه شريفه مى شود كه:

﴿ (اُولئكَ كالأنعامِ بَل هُم أضلّ).(17)

(آنان بسان چهارپايانند; بلكه (فرومايه تر و) گمراه تر).

بنابراين چنين سخنى از صداى چهارپايان پست تر مى گردد و به وسيله اى زيانبار تبديل مى شود. (انديشه پليد تنها به دارنده آن زيان مى زند ولى سخن ناهنجار و گمراه كننده به جامعه آسيب مى رساند).(18)


13

بـه نطـق آدمى بـهتر اسـت از دواب

زبان به منزله ابزارى است كه با آن خوبى ها و بدى ها را يكسان مى توان بدست آورد. همچنان كه سخنوران پاك دل و پاك انديش محبوب ترين و ارجمندترين مردمانند; گويندگان بدسگال و آلوده فرومايه ترين اشخاص به شمار مى روند. و از اين روست كه حكيمى فرموده است: (زبان شريف ترين و هم خبيث ترين اعضاى انسان است).(19)

از ارسطو پرسيدند: بهترين سخن كدام است؟ در پاسخ گفت: (آنچه موافق عقل باشد). باز پرسيدند: پس از آن چيست؟ جواب داد: (سخنى كه شنونده بپذيرد). گفتند: بعد از آن چيست؟ اظهار داشت: (سخنى كه اين اطمينان در آن باشد كه ايراد آن ضررى را متوجّه شنونده و گوينده ننمايد). پرسيدند: پس از آن چيست؟ پاسخ داد: (اگر سخن يكى از شرايط مزبور را نداشته باشد از صداى چهارپايان پست تر خواهد بود).(20)

سخن شيوا و بليغ نيز اگر داراى رسالت صحيح و آموزنده نباشد و اثراتى مفيد و ثمربخش نداشته باشد جز مشتى الفاظ پرزرق و برق و فريبا نخواهد بود. و در اين صورت ميدان نفوذ آن از محدوده شنيدن تجاوز نمى نماند.

اينگونه سخنوران سفله جز ترويج فرهنگ تملق و چاپلوسى از صاحبان جاه جبروت رسالتى را روا نمى دانند اسلام خطيبان متعهد را مى ستايد و فرهنگ چاپلوسى را محكوم مى سازد.

گرچه ممكن است داراى درخشندگى باشد ولى آثار و نتايج مثبتى به بار نمى آورد. نه چيزى مى آموزد و نه سازندگى دارد و در ذهن شنونده اثرى پايدار ندارد.

(سعدى) در اين باره چنين مى فرمايد:

هان! تا سپر نيفكنى از حمله فصيح

دين ورز و معرفت كه سخن دان سجع گوى

سخن خوب آن است كه بر آگاهى شنونده بيفزايد و او را به سرچشمه خرد و سعادت رهنمون گردد. سخنى كه با پاكى انديشه و خيرمندى همراه باشد و بسان شعله اى فروزان جان و دل شنونده را روشنى بخشد.

(ناصر خسرو علوى قبادى) درباره چنين سخنى مى سرايد:

جانت به سخن پاك شود چون كه خردمند

زنده به سخن بايد گرديد ازيراك

آن به كه نگوئى چو ندانى سخنى را

چون تير سخن راست كن آنگاه بگويش

درياى سخنها سخن خوب خدايى است

نقش خطابه در تاريخ و جامعه:

سخنورى از ويژگيهاى انسان است و نقش سازنده و تخريبى عجيبى دارد خطيبان نامدار از طريق استخدام جمله هاى زيبا و نافذ حقيقت را باطل و باطل را حق جلوه داده و تاريخ را دگرگون ساختند!؟

در تاريخ نمونه هاى فراوانى از تاٌثير عظيم سخن بصورت مثبت يا منفى به چشم مى خورد كه چند نمونه آن را ذكر مى كنيم تا اثر تخريبى و سازندگى آن محسوس گردد:

1 ـ هيتلر با نيروى سخن و جذبه كلام سربازان آلمانى را براى تسخير كشورهاى جهان تهييج كرد و جنگ جهانى دوم را بوجود آورد.

2 ـ در تاريخ جنگهاى صليبى نام زاهد مسيحى (پى ير)(21) معروف است كه بر الاغ سوار شده و سرتاسر اروپا را طى نمود; اين خطيب مسيحى به داعيه نجات قبر مسيح از دست مسلمانان با كلمات ساده و عاميانه و سخنرانيهاى گرم و دلنشين چـنان شور و هيجانى به وجود آورد كه پيروان مسيح را از زن و مرد بزرگ و كوچك بسيج نمود بطورى كه مردم همانند سيلى از جا كنده شدند و به سوى آسيا حركت كردند و بسيارى از آنها در بين راه از شدّت تشنگى و خستگى جان سپردند; تا بالأخره جنگ هاى صـليبى به راه افتاد و رودخانه هـايِ خون از كـنار كوههاى اجساد كشـتـگان روان گـشت.(22)

مولوى مى گويد:

اين زبان چون سنگ و فم آهن وش است

سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف

زانكه تاريك است و هر سو پنبه زار

ظالم آن قومى كه چشمان دوختند

عالمى را يك سخن ويران كند

3 ـ موسى بن نصير (فرمانده كل جبهه آفريقايى اسلام) براى فتح و تسخير اروپا نخست غلامش طارق بن زياد را جهت شناسايى وضعيّت دشمن با تعداد معدودى به سوى (اسپانيا) روانه كرد طارق وقتى به محل مأموريت رسيد زمينه را براى فتح و پيروزى مهيا ديد تأمل را روا نداشت; فوراً تصميم گرفت حمله را آغاز كند و چون عده اى از همراهان را آماده جنگ نديد


14
دستور داد: قايقها را آتش بزنند تا راه بازگشتى براى آنان نماند مأمورين قايقها را از آب بيرون كشيده و در گوشه برف انبار كردند و سپس آتش زدند. گروهى زبان به اعتراض گشودند طارق گفت: اين گونه اعتراضات كه آتش و دود و خاكستر را دوباره بصورت كشتى و قايق در نمى آورد; ما اكنون در سرزمين دشمن قرار داريم. آنگاه شمشير خود را از غلاف بيرون كشيد و در دامنه كوهى كه در تمام جغرافياى جهان آن را (جبل الطارق) مى نامند ايستاد و خطابه شورانگيزى ايراد كرد كه آهنگ امواج دريا را در گوشها بى اثر ساخت و روحيه فوق العاده اى در لشكريان ايجاد كرد. قسمتى از خطبه او چنين است:

اَيُّهَا النّاسُ! ألبَحرُ وَرائَـكُم وَالعَدُوُّ أَمامَكُم; ألا وَإنَّ عَدُوَّكُم مُزَوَّدٌ بِالقُوَّةِ وَالسَّلاحِ وَلازادَ لَكُم اِلاّ سُيُوفُكُم وَلا قُوةَ لَكُم اِلاّ ماتَستَخلِصُونَهُ مِن أيدِي عَدُوِّكُم...).(23)

(اى مردم; دريا در پشت سر شما است و دشمن در پيش رويتان. آگاه باشيد كه دشمن شما به ساز و برگ نظامى مسلّح است. در حالى كه شما جز شمشيرهايتان توشه اى نداريد; و جز آنچه را از دست دشمن خواهيد گرفت نيرو و توانى نداريد).

اين خطابه كوتاه و شور انگيز چنان هيجانى در سربازان اسلام بوجود آورد و شعله مقدس ايمان را در كانون گرم جانشان مشتعل نمود كه با سرعت دشمن را مقهور و مغلوب كرده و چهارده استان اسپانيا را گرفتند.(24)

4 ـ در جنگ صفين وقتى لشكريان معاويه آب را بر ياران على ـ عليه السلام ـ بستند امام بپاخاست و خطبه كوتاه و شورانگيزى ايراد فرمود اين خطبه حماسى آن چنان در كالبد بيجان اصحابش جان تازه اى دميد و حركت فوق العاده اى آفريد كه با يك يورش دشمن را تار و مار كرده و شريعه فرات را باز پس گرفتند. قسمتى از خطبه چنين است: (اَلمَوتُ في حَياتِكُم مَقهُورينَ وَالحَياةُ في مَوتِكُم قاهِرينَ).(25)

(زندگانى شما در صورتى كه مغلوب و شكست خورده باشيد جز مرگ چيز ديگرى نيست. و مرگ شما در صورتى كه پيروزمند گرديد عين حيات و زندگى است).

5 ـ خطبه هاى پرشور حضرت سجّاد ـ عليه السلام ـ و حضرت زينب ـ سلام الله عليها ـ در مركز قدرت معاويه و يزيد آن چنان تكان دهنده و انقلاب آفرين بود كه شام را بيت الاحزان امام حسين ـ عليه السلام ـ نمود و چنان اوضاع را دگرگون كرد كه تبليغات چندين ساله آلِ ابوسفيان را نقش بر آب ساخت.

سخنان گرم و دلنشين پيامبران خدا در طول تاريخ در تسريع و پيشبرد اهداف و رسالت الهى آنان انكار ناپذير است و قرآن كه معجزه جاودانه اسلام است براى اينكه تا ابد در روح خواننده و شنونده اثر بگذارد به صورت سخن طرح گرديده است و به شكل بيانى عميق و شكافنده و استوار از چشمه جوشان وحى فرود آمده كه هر تركيب و جمله اش بسان موجى حركت آفرين و نورى راهياب است و به دل مى نشيند.

تأثير سخن در دنياى كنونى تا آنجاست كه به تجربه ثابت گرديده جنگ سرد و تبليغاتى به مراتب از جنگ گرم نافذتر و مؤثرتر است. جنگهاى نظامى اگر براى دفاع از عقيده و استقلال و آزادى و هدف مقدس نباشد از نظر انسانيّت محكوم است و به همين دليل ابر قدرتها از رهگذر تبليغات سمعى بصرى ملّتها را خواب كرده و برضد هر حركت و انقلابى جنگ روانى به راه مى اندازند.

استكبار جهانى معتقد است كه استثمار فكرى و فرهنگى مى تواند پل خوبى براى انواع استعمارهاى ديگر باشد.

برتراند راسل درباره نقش تبليغات مى گويد:

(استعمارگران اميدوارند بوسيله تبليغات آن چنان حقايق را وارونه نمايند كه در كودكستانها به بچّه ها بياموزند كه ماست سياه است و كسانى كه معتقدند ماست سفيد است كهنه پرست و ارتجاعى هستند; يعنى از رهگذار تبليغات به آسانى مى شود حق را باطل و باطل را حق جلوه داد.(26)


15

علم خطابـه و مبادى آن

براى شناخت فن خطابه نخست بايد مبادى تصوريه; يعنى تعريف موضوع و فايده خطابه را بدانيم و تاريخ پيدايش آن را ترسيم كنيم و سپس اسلوبى كه خطيب بايد بكار ببرد و همچنين روش تحصيل آن را به دست آوريم.

تعريف فنّ خطابه:

تعريف بر دو قسم است: لفظى و حقيقى. تعريف لفظى را بايد از فرهنگها آموخت ولى تعريف حقيقى را فلسفه تأمين مى كند. خطابه در فرهنگ لغت مصدر است از (خطب يَخطب) گرفته شده است كه به معناى (سخنور شدن) يا (سخنورى كردن) است و بدين مفهوم خطابه يك حالت و صفت نفسانى است كه گوينده به وسيله آن قدرت تصرف در الفاظ و عبارات و آرايش معانى را در قالبهاى زيبا و نافذ پيدا مى كند به گونه اى كه شنوندگان را تحت تأثير قرارداده و گوينده را به مقصدى كه خواهان آن است مى رساند. پس هدف اصلى خطابه نفوذ در قلوب و سيطره بر وجدان و احساس شنوندگان و برانگيختن آنان است.

حكما و منطقيّون خطابه را چنين تعريف كرده اند:

(خطابه يك سلسله قياساتى است كه از مظنونات و مقبولات ساخته شده باشد و به منظور ترغيب شنوندگان به امورى كه در معاش و معاد مؤثر است ايراد گردد.)(27)

ابوعلى سينا مى گويد:

(حكما (خطابه) و (شعر) را در اقسام منطق گنجانيده اند بدانجهت كه هدف اصلى از منطق نيل انسان به مرحله تصديق است اگر انسان در تصديق به يقين دست پيدا كند نامش برهان است و اگر ايجاد گمان و يا سخنى باشد كه طبيعتاً حمل بر صدق وراستى شود خطابه است. البته شعر در انسان ايجاد باور نمى كند ليكن چنان قدرت خيال را بر مى انگيزد و موضوع را براى شنونده جلوه مى دهد كه براى مستمع به مثابه تصديق بلكه گاهى وحى مُنزل است و چون در روح انسان انبساط و انقباض بوجود مى آورد درجهت تصديق قرار مى گيرد.)(28)

سخنور نامى كسى است كه بتواند براهين منطقى را در قالب اسلوب خطابى ريخته و با شواهد و بيّنات و تاريخ و ادب بيارايد; ليكن خطيب گاهى به امور غير يقينى اكتفا كرده و زمانى به گفتار بزرگانى كه به صدق و راستى معروفند بسنده مى كند چه از نظر گوينده و شنونده كلام آنان اعتبار علمى و يا قداست معنوى دارد و گاهى خطيب حقايق را به گونه اى تصوير و تجسم مى دهد كه تخيلات را برانگيخته و مستمع را به تعجب و خضوع وا مى دارد پس خطيب به تناسب وضع مجلس از اين شيوه ها بهره مى جويد; اگر سطح افكار بالا باشد از قياسات منطقى استفاده مى كند و براى عموم از قياسات ظنّى و اقوال حكما و بزرگان كه مقبوليّت عمومى دارد بهره بردارى مى نمايد و گاهى از كلمات مهيّج و شورانگيز و تجسم بخش استفاده مى كند تا احساسات و تخيّلات را برانگيزد در اينجا به قياسات شعرى پناه مى برد و شكل كامل خطابه اين است كه در صورت مواجهه با افكار مختلف شيوه هاى سه گانه را بكار برد تا تأثير فوق العاده اى بجاى گذارد.

موضوع خطابه:

(ابن رشد اندلسى) از (ارسطو) نقل مى كند كه:

(خطابه موضوع خاصى ندارد كه مسائل اين فنّ بر آن محور دور بزند; و مانند ساير علوم در پيرامون آن به بحث و گفتگو بپردازد زيرا خطابه موضوعات تمام علوم و فنون را در بر مى گيرد و موضوعى نيست كه تحت عنوان خطابه قابل بحث نباشد.)(29)

يك سخنور مى تواند يك بحث فيزيكى را موضوع سخن قرار دهد; و همچنين يك مسأله فلسفى تاريخى دينى اجتماعى رياضى سياسى اقتصادى و حتى يك بحث جغرافيايى را بشكل خطابه بيان كند و كنفرانس بدهد نسبيّت اينشتاين را براى رياضى دانان بشكافد در باره عظمت خورشيد ماه و زمين و آسمان عجايب درياها و املاح آبها مضرات مشروبات الكلى و فوايد گياهان و غيره را بصورت خطابه بيان كند. بنابراين مطلق معارف بشرى اعم از محسوسات و معقولات مى تواند موضوع خطابه واقع شوند بخصوص اگر به نوعى با شئون اجتماعى مرتبط گردند.

مسأله اقامه عدل و دفاع از وطن خاموش كردن فتنه ها بيدارى ملّتها مبارزه با ظلم و ستمگرى ها پيكار با استبداد و استعمار و صدها مسايل ديگر از موضوعات خطابه و سوژه هاى سخنورى به شمار مى رود.


16

ابن رشد اندلسى كه كتاب ارسطو را خلاصه كرد معتقد است: هر انسانى به نحوى از انحاء مى تواند از كلمات بليغ و جملات فصيح و بيان شيوا براى هر مقصدى استفاده كند. يك تاجر براى فروش كالايش به فن بيان نيازمند است تا بتواند ميل و رغبت مشترى ها را برانگيزد و از همه مسايل براى تشويق و تحريك استفاده كند بنابراين موضوع خطابه در مسايلى مانند: قضاوت سياست مذهب اخلاق بزمى و رزمى محصور نمى باشد; بلكه همه معارف بشرى را شامل مى شود; و در يك كلام موضوع خطابه (سخن و كلام) است از حيث اقناع و ترغيب با اسلوبى مخصوص. همانگونه كه موضوع علم نحو (كلمه وكلام) است از حيث اعراب و بنا و اگر از حيث صحت و اعتلال مورد بررسى قرار گيرد موضوع علم صرف خواهد بود.

فايده خطابه:

فايده خطابه اقناع و ترغيب مطلق شنوندگان است خواه آنان كه صرفاً اهل استدلال و منطق مى باشند و يا كسانى كه پيرو احساسات و عواطفند; چه آنهايى كه از طريق مشهورات و مقبولات قانع مى شوند و چه افرادى كه فقط با اشعار و كلمات مهيج خاضع مى گردند. اقناع عقل و ارضاى دل و تحريك شنونده به سوى مقصدى كه سخنور در نظر دارد اساسى ترين فايده خطابه است كه ثمرات زيادى بر آن مترتب مى گردد مانند حل مشكلات فردى و اجتماعى رفع خصومت ها ايجاد روحيه سلحشورى و انقلابى بسيج نيروها براى دفاع از وطن و انقلاب استقرار عدل دفاع از مظلومين كوبيدن ظالمين هدايت و ارشاد خلق ها احيايِ فضليت ها امر به معروف و نهى از منكر و دعوت به صراط حق و راه خدا و...

بى جهت نيست كه حضرت موسى عليه السلام از خدا مى خواهد كه:

(ربِّ اشرَح لى صَدرى وَ يَسّرلى اَمرى وَاحلُل عُقدَةً مِن لِسانى يَفقَهُوا قَولى)(30)

پروردگارا شرح صدر به من عطا فرما و آسان گردان كارمرا و عقده را از زبانم بگشا تا مردم سخنم را خوب فهم كرده و بپذيرند.

بى گمان كسى كه رسالتى دارد و منادى يك مكتب و هدف است بايد زبانى فصيح و بيانى بليغ داشته باشد خطابه عامل ايجاد انقلاب هاست. انقلاب كبير فرانسه انقلاب عظيم اسلامى ايران همه مولود خطابه هاى آتشين بود. رهبران و فرمانروايانى كه در جهت مثبت و يا منفى پيش رفته اند گذشته از شرايط رهبرى و آگاهى سياسى ناطق زبردستى بوده اند.

(بيركليس) (پوليوس) (قيصر) (ناپلئون) امام على عليه السلام طارق بن زياد و مهمتر از همه پيامبران و اوصياى آنان با سحر بيان توانسته اند تحولات چشمگير و شگرفى ايجاد نمايند. در حكومت هاى شورائى خطبا نقش عظيمى داشته و دارند.

بوعلى سينا مى گويد:

(خطابه فوائد مهمى دارد چرا كه سودمندترين مقررات و دستورات احكامى است كه گِرد محور عدل و فضيلت بچرخد و از طرفى حيات نوع انسان در پرتو تعاون و هميارى تأمين مى گردد. تعاون و همكارى و اقامه عدل همواره به گفتگوى مداوم نيازمند است تا مردم توجيه شوند. اين دو امر به يك سلسله قضاياى مسلّم و مقبول محتاج است كه در سرشت انسان نهاده شده و با وجدانش در آميخته است و خطابه برانگيزاننده تمايلات و نهادهاى ذاتى و آماده كننده انسان براى اقناع است; زيرا خطابه با احساس و وجدان سر و كار دارد نه با استدلال و برهان منطقى خشك. در مورد خطيب مى گويند: سخنوران شنوندگان را به امورى كه در دين و دنيا بدان محتاجند ارشاد مى نمايند و سنّت ها و مراسمى را بوجود مى آورند كه اقامه و ادامه زندگيشان بدان ها مربوط مى گردد و همچنين آنها را براى معاد مهيا مى سازد.)(31)

در گذشته به فوائد سخنورى اشاره شد اينك مى پردازيم به كاملترين تعريفى كه در مورد فن خطابه گفته شده است.

تعريف جامعى از خطابه

جامع ترين توصيفى كه مى توان از اين فن نمود اين است كه: (خطابه فنّ تصرّف در عواطف و عقول مخاطبين از رهگذر الفاظ فصيح و جملات بليغ بر اساس مشافهه به منظور اقناع عقل و احساس شنوندگان و ترغيب آنان به سوى هدفى كه سخنور در نظر دارد).

به موجب اين تعريف فن سخنورى بر پنج پايه استوار مى گردد:

1 ـ رويارويى سخنور با شنوندگان: اگر خطيب از رهگذر نوار يا به وسيله راديو و تلويزيون و يا به زبان مقاله و پيام


17
با شنوندگان و خوانندگانش سخن بگويد مفهوم خطابه تحقق پيدا نمى كند و اين نوع سخن گفتن از مقوله (پيام) يا (مصاحبه) محسوب مى شود نه از مقوله (خطابه).

2 ـ حضور مستمع و مواجهه آنان با خطيب: اگر سخنور در پشت ميز خطابه قرار گيرد ولى شنونده نداشته باشد و صرفاً از طريق بلندگو با رهگذران صحبت كند باز خطابه محسوب نمى شود چرا كه رويارويى صورت نگرفته است و علاوه بر آن شنوندگان نيز به عنوان شنونده حضور ندارد بلكه ناخودآگاه سخنانى به گوش هايى برخورد مى كند.

3 ـ اقناع عقل و احساس: سخنور بايد سخنان خود را طورى ادا كند كه عقل و احساس شنوندگان را ارضاء نمايد و براى نيل به اين هدف بايد خطابه اش با دليل و منطق خطابى و عبارات زيبا و شورانگيز توأم باشد كه بوسيله دلائل و شواهد عقل قانع شود و با كلمات شورآفرين و تجسّم صحنه هاى مهيج و خيال انگيز عواطف و احساسات را برانگيزد.

4 ـ تصرف در عقل و عاطفه: سخنور توانا و هنرمند بايد عقل و عواطف مستمعين خويش را به گونه اى قبضه كند كه با قدرت سخن بتواند در موقع لزوم با يك جمله بگرياند و با يك كلام بخنداند و در صورت ضرورت تحريك كند و يا خشمگين سازد و بالاخره خطيب از نظرى به منزله يك (اسپرتيست)(32) يا (منوّم)(33) است: كسى كه مى تواند روح و توجه شنوندگان را در طول ايراد سخن همواره در سيطره خويش قرار داده و با خود همراه سازد و عقل و احساسات مردم را به دلخواه خود به انديشه و حركت وادار نمايد.

5 ـ آرايش كـلام: امتـياز خطـابه بـا مكالمات معـمـولى ايـن اسـت كه: در گفتگوى روزمره زيبائيـهاى ادبى و نظـام فنّى در سخن مراعات نمى شود; اما به هنگام خطـابه بايد سخن بر اسـاس سيستم ادبى باشـد و به فصاحت الفاظ و بلاغت معانى آرايش پيدا كند از عبارات زيبا و دلپذير و تشبيهات و استعارات عالى و كم نظير استفاده شود. تعـاريف ديگرى نيز براى (خطـابه) شـده است كه متـعرض آنهـا نمى شويـم.


18

انگيزه هاى سخنورى

با اين كه خطابه موضوع خاصى ندارد و خطيب هر موضوعى را مى تواند محور بحث قرار دهد ولى از نظر انگيزه ها محدود است. بطور كلّى از نظر فن بيان سخنورى داراى پنج انگيزه و هدف است كه با توضيح مختصرى بيان مى شود.

1 ـ آماده ساختن:
گاهى هدف اصلى مطلع كردن شنوندگان از حادثه اى فاجعه اى توطئه اى و يا نقشه اى است. گزارش سفر اعلام برنامه هاى دولت بيان عملكرد نهاد و يا وزارتخانه اى نيز از اينگونه اهداف محسوب مى شوند كه در اين موارد ذكر آمار ارائه اسناد و مدارك بيان ارقام پروژه ها و بودجه هاى مصرف شده و... ضرورت دارد. بعنوان مثال عملكرد جهاد سازندگى اين است كه: پنج هزار حلقه چاه براى روستائيان حفارى كرده و هزاران كيلومتر جاده احداث و يا آسفالت نموده است و صدها روستا را لوله كشى كرده و دو ميليون هكتار زمين را زير كشت برده و صدها تُن محصول برداشت نموده است. ملاحظه مى فرمائيد كه وقتى مطالب بر آمار و ارقام متكى باشد مى تواند بيشتر مورد توجه قرار گيرد. اطلاعات علمى آخرين كشفيات جهانى بيان فرضيه ها و فرمول ها از اين نوع مسائل به شمار مى رود.

2 ـ اقناع مخاطبان:
در بعضى از مجامع مقصد نهايى جلب توجه و اقناع مستمع است كه در اين حال سخن بايد به ذكر شواهد و دلايل مجهز باشد و از مسلّمات عقلى اجتماعى تاريخى و ادبى استفاده گردد. نوع استدلال بايد از مقبوليّت همگانى برخوردار باشد و با افكار عمومى و يا خصوصى شنوندگان تطبيق كند دلائلى كه براى طبقه مخصوص قابل قبول باشد و يا از افق افكار مستمعين فراتر رود طرح اينگونه استدلال ها براى اكثريت سودمند نخواهد بود.

3 ـ ترغيب حاضران:
گاهى انگيژه واقعى تحريك عواطف و ايجاد مسئوليّت براى بسيج مردم به منظور جلب كمك هاى نقدى و جنسى براى جنگ مستمندان زلزله زدگان آسيب ديدگان ناشى از سيل و يا مؤسسات خيريه اين نوع هدف ها با استفاده از عبارات خيال انگيز و تجسم بخش و بيان ثواب هاى اخروى و شرافت هاى دنيوى و يا تبيين خطرات ناشى از عدم مشاركت تأمين مى گردد تا بدينوسيله شنوندگان ترغيب شوند و روح مواسات و تعاون در آنها برانگيخته گردد. مواعظ اخلاقى و دعوت به خودسازى نيز از اين مقوله بشمار مى رود.

4 ـ تحكيم پيوندها:
زمانى سخن براى حفظ پيوند تاريخى ملّى مذهبى و زنده نگه داشتن نام و راه بزرگان ايراد مى شود. مانند سمينارها و كنگره هائى كه در بزرگذاشت نوابغ و شخصيّت هاى علمى ادبى و سياسى تشكيل مى گردد و يا مجالسى كه به عنوان سالگرد ولادت بزرگان و رحلت و شهادت آنان منعقد مى شود در چنين محافلى بايد بيوگرافى و فرازهاى برجسته زندگى و خدمات علمى و فرهنگى و ابتكارات اينگونه فرزانگان گفته شود و پيام هاى آنان به شنوندگان يادآورى گردد تا روحيه علمى و فرهنگى و ابتكارى در مردم زنده شود و از آثار بزرگان بهتر بهره گرفته و راهشان را ادامه دهند.

5 ـ تفريح:
آخرين انگيزه سخنرانى براى تفريح و سرگرمى است. مجالس عروسى و محافل تفريحى بدين منظور تشكيل مى شود در هر صورت درس استاد و معلّم دفاع وكيل از موكل نطق رجال سياسى نطق هاى پارلمانى سخنرانى جهت كانديداتورى موعظه و پند رجال روحانى از انواع مختلف سخنورى محسوب مى شوند كه از اين نوع انگيزه ها خالى نمى باشند كه وعظ و خطابه در جامعه شيعه در برگيرنده همه آنهاست زيرا يك واعظ در مسند خطابه همچون استادى درس مى گويد مانند وكيل مدافع در محكمه تاريخ از رجال حق دفاع مى كند و مردان باطل را محكوم مى سازد و مانند يك محقق توانا مسايل را مورد بررسى و تحليل قرار مى دهد و چونان مربى دلسوزى لب به انذار و موعظه مى گشايد و همانند فرمانده جنگ با شعار و حماسه ملّت را بسيج كرده و تهييج مى نمايد و بسان يك سياستمدار موضوعات سياسى را تجزيه و تحليل مى نمايد.

بنابراين واعظ بايد با زبان جامعه شناسى علم فلسفه مكتب حقوق سياست اقتصاد و اخلاق تا حدودى آشنايى داشته باشد و بويژه در روانشناسى اجتماعى و تاريخى و اطلاعات عمومى به مقدار ضرورت آگاهى داشته باشد. سخنوران شيعه از اين امتيازات برخوردار مى باشند.


19

پيدايش و رشد خطابه در جامعه شيعه

فراگيرى شيوه وعظ و خطابه در آئين تشيّع نخست از قرآن اتخاذ شده آنجا كه مى فرمايد:

﴿ (اُدعُ الى سَبيلِ رَبّكَ بِالحِكمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَجادِلهُم بِالَّتى هِيَ اَحسَن اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبيلِهِ وَهُوَ اَعلَمُ بِالمُهتَدين) .(34)

اى رسول ما! خلق را به حكمت و برهان و موعظه نيكو به راه خدا دعوت كن و با بهترين طريق با اهل جدل مناظره كن كه البته پروردگارت به حال كسانى كه از راه او گمراه شده و يا به راه او هدايت يافته اند آگاه و داناتر است.

در قدم دوم از خطبه هاى حياتبخش و حماسه آفرين و حكيمانه اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام الهام گرفته شده است.

اين يك حقيقت است كه ظهور خطيبان بى شمار و مبرّز در طول تاريخ سرخ تشيع تا كنون از بركات مجالس پرشهدِ شهادت و ايثارگرى ها و بيان استوارى و شجاعت حضرت سيّد الشهدا (عليه السلام) و اصحاب و ياران با وفاى ايشان و ساير ائمه اطهار (عليهم السلام) است. محافلى كه به مناسبت هاى ايام ماه مبارك رمضان و محرم و عاشوراى حسينى و ميلادها و شهادت هاى امامان معصوم ترتيب مى يابد و مجالسى كه به عنوان تعظيم شعار و سنّت هاى ضرورى در مقاطع مختلف تشكيل مى شود همگى در پرورش خطيب نقش مؤثرى دارند.

استاد سخن آقاى فلسفى مى گفت:

يك سالى به پاكستان دعوت شدم قرار شد همه خطبا و سخنوران اسلام سخن بگويند و در پايان اين بنده سخنرانى كنم پس از اينكه هر خطيبى به ترتيب سخنرانى خود را ايرادنمودند و غالباً از روى نوشته قرائت نمودند هنگامى كه نوبت به من رسيد از هر كدام سوژه اى گرفتم و پيوند و نظمى بين سخنان آنان برقرار ساختم و به صورت يك سخنرانى تقديم حاضران نمودم به مجرد اينكه سخنم به پايان رسيد سخنرانان همگى اطرافم را گرفتند و با تعجب گفتند شما در چه دانشكده اى فن خطابه آموخته ايد؟ كه بدينگونه تسلّط بر سخن داريد و بدون اينكه از پيش تهيّه و تدوين كرده باشيد با طلاقت بيان و انسجام معانى ايراد نموديد؟ من عرض كردم اين قدرت سخن به بركت مجالس حضرت ابا عبد الله الحسين(ع) و عاشوراى اوست ما بايد اعتراف كنيم كه هر چه داريم از پرتو محافل نورانى حضرت حسين عليه السلام مى باشد.


20

ضرورتهاى يك سخنور

پس از بيان مقدمات لازم است آنچه براى خطيب ضرورت دارد بيان داريم:

صفات طبيعى يك خطيب جنبه طبيعى و موهبتى دارد و از دست انداز قدرت انسان خارج است و (اِنَّ مِنَ البَيانِ لَسِحراً) نيز اشاره به خصوصيّت ذاتى و ارثى مى باشد با اين حال بيان جذاب پيدا كردن قسمت عمده اش در سايه تمرين و آشنايى با فن سخنورى است. در اينجا فعلاً از طرح قسمت اول خوددارى كرده و فقط به شرايطى كه قابل اكتساب و تمرين است اشاره مى كنيم:

الف ـ تمايل به سخنورى

خطباى مشهور معتقدند كه: شغلى شريفتر و مقدستر از سخنگويى نيست و موعظه و سخن كار انبياء است و از نظر اسلام بالاترين خدمت هدايت خلق بسوى خداست.

پيامبر گرامى اسلام صلى اللّه عليه وآله فرمود:

(يا على اگر يك نفر بدست توهدايت شود از هر آنچه خورشيد بر آن مى تابد بهتر است.)(35)

تبليغ مايه بقاء و عزت اسلام است اينگونه برداشت ها و تحليل هاست كه انسان را دلگرم و اميدوار مى سازد و بالعكس اگر كسى معتقد باشد كه منبر رفتن مخصوص بى سوادهاست و موجبات عقب ماندگى از اجتهاد و مرجعيت را فراهم مى آورد!؟ اينگونه انديشه ها نمى تواند ايمان و ميل شديد به سخنورى ايجاد كند ولى اگر كسى معتقد باشد كه بقاى (فقه) و (فقاهت) و تداوم خط ولايت و امامت در پرتو سخنان حكيمانه است و مرجعيت را سخنوران در جامعه تثبيت كرده و مى كنند و بالاخره بررسى مزاياى اجتماعى اقتصادى معنوى و اخروى و ارزيابى آن با ساير مشاغل مى تواند انسان را به سخنورى دلگرم و علاقه مند نمايد و بدين كار ايمان فوق العاده پيدا كند. بايد بدين حقيقت اعتراف كنيم كه امام امت با قدرت بيان و ايمان توانست اين انقلاب عظيم را بوجود آورد. چرا كه امام قطع نظر از مرجعيّت عظمى يك خطيب مقتدر و نويسنده توانا بود كه با شمشير قاطع بيان و قلم ملت بزرگ ايران را به انقلاب واداشت بعلاوه بر روانشناسى اجتماعى و جامعه شناسى دينى و اخلاقى تسلط كامل داشت مسلّماً اگر در بيان نارسايى داشت و چنين جاذبيّتى در حضرتش نبود بى گمان يا انقلاب تحقق پ

يدا نمى كرد و يا به تعويق مى افتاد البته ريشه هاى اصلى سحر بيان و جاذبه قلم حضرت امام بيش از همه در ايمان و شور درونى و عقل سياسى و خدايى ايشان بايد جستجو كرد نه در الفاظ و عبارات گرچه انسان در طى سخن و كلام يك نوع وجودى دارد.

ب ـ جرأت و اعتماد به نفس

يكى از عوامل شكست سخنور ترس و عدم اعتماد به نفس مى باشد در اين باره بايد گفت: تمرين و مطالعه موضوع سخن تلقين و تشويق ديگران مى تواند تا حدود زيادى دلهره و ترس خطيب را بر طرف سازد دقت كافى در موضوع سخن و تخصص و ممارست در مطالب ميزان جرأت و اعتماد به نفس را بالا مى برد اگر عقيده و ايمان به محتواى سخن بر آنها اضافه شود بى شك اعتماد نفس را بيشتر تقويت مى كند و در شنونده نيز تأثير مثبت مى گذارد و هنگامى كه قلب و مغز گوينده از يك سلسله معانى آكنده باشد و به گفتارش ايمان و يقين داشته باشد بى تريد در نطق و بيان و اعتمادش نيز اثر خواهد داشت و ايمان علمى و عملى باعث مى گردد كه انسان يك نوع ظهور و تبلورى در سخنش پيدا كند.

يك بانوى شاعر مى گويد:

درسخن پنهان شدم چون بوى گل دربرگ گل

ج ـ آهنگ جذاب و گيرا

آهنگ و طنين كلام گرم يك نعمت خدادادى و طبيعى محسوب مى شود و تا حدودى قابل تمرين و تحصيل است براى دستيابى به آهنگ جذاب و پرورش آهنگ تنفس به چند تمرين ذيل توجه فرمائيد:

1 ـ به پشت خوابيده انگشتان را زير استخوان سينه قرار دهيد و بدون تكان دادن شانه ها نفس هاى عميق بكشيد شب ها هنگام خواب و صبح زود به مدت 5 دقيقه اين تمرين انجام گيرد.

2 ـ روى پاشنه پا ايستاده گردن را راست نگهداريد و دستها روى شانه ها


21
آرنج ها بطرف پايين متمايل چشم ها بسته آهسته از طريق بينى نفس بكشيد حداقل 5 دقيقه صبحگاهان و شامگاهان ادامه دهيد.

3 ـ زمزمه كردن اشعار و قرائت قرآن با صداى بلند نيز در آهنگ اثر بخش است كه بايد هر روز تكرار شود.

د ـ معرفت اجمالى با اصول روانشناسى و تربيتى

همانگونه كه اساس تربيت روانشناسى است ستون علم خطابه نيز بر روانشناسى استوار مى باشد. شناخت اين علم كليد موفقيت و كاميابى است و بايد در خطابه از آن مدد گرفت.

هـ ـ معلومات و محفوظات لازم

يك خطيب متعهد بايد از معلوماتى كه در سخنورى لازم است بهره مند باشد مانند: اطلاعات عمومى تفسير قرآن تاريخ و جغرافيا علوم شعر و ادب فقه و اصول منطق و فلسفه اخلاق و عرفان آشنايى با مكاتب فلسفى نكردم گنه گر نگفتم سخن

كه حال زمان را بود ترجمان

كه با منطقش همزمانى كند

به پيوند نو نو كند بار و برگ

به هر روز دارى آن روز باش

زمان و از همه مهمتر درك همه جانبه موضوع سخن و آشنايى با فرهنگ روز كه از طريق وسائل ارتباط جمعى تأمين مى گردد(36) چرا كه اگر سخنور با فرهنگ زمان هماهنگى نكند به موفقيت كلّى و همه جانبه نمى رسد. جالب اينكه اين همراهى و همپايى را لحظه به لحظه و روز به روز بايد تعقيب نمايد و همواره با زبان زمان سخن بگويد و از سوى ديگر با حفظ احاديث و آيات و خطبه هاى نهج البلاغه و اشعار حكيمانه بر مايه اسلامى خود بيفزايد و سخن را در قالب هاى جديد و مناسب با فرهنگ روز عرضه نمايد و گفته اين شاعر را نصب العين و آويزه گوش قرار دهد:

به تقليد گويندگان كهن

سخنگوى باشد زبان زمان

زمان را كسى ترجمانى كند

درخت كهن پايدش بوى مرگ

سخن تا نگفتى نوآموز باش

هماهنگى آهنگ ظاهرى با محتواى سخن

بدون شك هماهنگى بين معانى و آهنگ جملات با حركات فيزيكى اعضاء و جوارح بر رونق سخنرانى مى افزايد و در تفهيم مطالب نيز مفيد خواهد بود زيرا اگر به جاى وحدت بين آندو تضاد و ناهمگونى باشد سخنور نخواهد توانست در تفهيم و تحريك شنوندگان نقش چشمگيرى داشته باشد چرا كه هر سخنى و بيان هر موضوعى آهنگ خاصى دارد. به عنوان مثال: زبان موعظه با زبان انتقاد فرق دارد همانگونه كه آهنگ سخن در مقام دفاع از مظلوم با لحن بيان به هنگام مجادله از يكديگر ممتازند و يا آهنگ مرثيه با لحن تشويق و تهديد در خطابه كاملاً از هم جداست. آنجا كه سخنور مى خواهد پرخاش كند آهنگ سخن بايد خشن و حركات دست و سر و چهره نيز هماهنگ و مناسب با حالت پرخاش باشد و بر عكس به هنگام موعظه آهنگ بايد نرم و ملايم و خيرخواهانه ايراد شود و حركات اعضا نيز به آرامى صورت گيرد و عبارات بايد لطيف و آميخته با خوف و رجا باشد تا به تدريج به قاره ناشناخته روح و فكر شنوندگان راه پيدا كند بايد توجه داشت كه حركات دست و سر و چشم نقش فراوانى در نفوذ كلام در دلهاى شنوندگان ايفا مى نمايد و نبايد از اين نكته غافل بود. مناسب است در مورد هماهنگى حركات فيزيكى

و موضوع سخن مثالى بياوريم:

اگر گوينده بخواهد بگويد: (از آسمان وحى بر زمين نازل شد) نخست بايد چشم و سر و دست راست بسوى آسمان منعطف شوند. وقتى به اداى جمله: (بر زمين نازل شد) رسيد تمام اعضايِ مذكور با هم به زمين متمايل گردند ولحن كلام نيز متناسب با معنا و حركات اعضاء فراز و نشيب پيدا نمايد يعنى كلمه (وحى) و (آسمان) بخاطر بعد مسافت و بالا بودن به طور كشيده و بلند اداء شود ولى (زمين) را نبايد به صورت كشيده تعبير كرد بلكه بخاطر نزديكى و مجاورت بايد كوتاه اداء گردد و بايد توجه داشت كه كدام سخن جاى پرخاش است و كدامين موعظه و نه مقام بذله گويى و نه جاى تكيه به صوت و آواز. در نقطه مقابل اگر بخواهيم بگوئيم: (انسان مى تواند خود را از زمين كنده و به سوى آسمان اوج بگيرد.) بايد آهنگ خود را مناسب با مضمون سخن سازد. كنده شدنِ چيزى به زحمت از زمين لحن خاصى را مى طلبد.


22

اگر جمله به عنوان بذله گويى گفته شود بايد لحن انسان حالتى نزديك به خنده داشته باشد.يعنى لب ها متبسم و آهنگ طنزآميز گردد.در اين مورد اگر آهنگ حزن انگيز و يا خشونت آميز باشد بسيار نابجا خواهد بود. و يا كلمه (انفجار) كه بايد مناسب با انفجار خارجى گردد.

در هـمه اين موارد حركات اعضاء نيز بايد متناسب با محتواى سخنرانى باشد.

ايمان به محتواى سخن

سخنور اگر بخواهد شنوندگان را تحت تأثير قرار دهد و به آنان خط فكرى و ديد سياسى و اجتماعى ببخشد و يا در جهت تحول اخلاقى و معنوى تحريك و موعظه كند و... بايد نخست خود نسبت به مسايلى كه عنوان مى نمايد ايمان عملى و نظرى داشته باشد يعنى ايمانى كه با اقناع عقل و ارضاى وجدان توام باشد. ايمان نظرى با تحليل هاى اصولى و عميق آن موضوع و با تحقيق و رسيدن به غايت يقين امكان پذير است. و ايمان عملى با اعتقاد و عمل نمودن در زندگى ميسّر است در غير اين صورت هدف تاٌمين نمى گردد نهايت فقط مى تواند آثار آنى و موقت در شنوندگان بگذارد. سخنوران باطل نيز هنگامى كه به كلام خود ايمان دارند اثرات سوئى مى گذارند.

(هيتلر) به رياست و تفوق و برترى نژادى از نظر جهان بينى خود مؤمن بود و در فنّ خطابه نيز به گونه طبيعى و اكتسابى مهارت زيادى داشت كه توانست دنيا را به آتش و خون بكشد (پى ير) زاهد مسيحى به راه خود باور داشت كه توانست آتش جنگ هاى صليبى را بر افروزد از قديم گفته اند:

(اَلمَوعِظَةُ اِذا خَرجَتْ مِنَ القَلبِ دَخَلَت في القَلبِ وَاِذا خَرجَتْ مِنَ اللِسانِ لَم يَتَجاوَزِ الاُذُن).(37)

موعظه هنگامى كه از عمق دل برخيزد لاجرم بر دل نشيند ولى صرفاً اگر از زبان بر آيد از گوش تجاوز نمى كند.

قرآن كريم مى فرمايد:

﴿ يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مالا تَفعَلونَ كَبُرَ مَقتاً عِندَ اللّهِ اَن تَقُولوا على الله ما لاتَفعَلُون).(38)

اى كسانى كه (به زبان) ايمان آورده ايد چرا چيزى به زبان مى گوييد كه در مقام عمل خلاف آن مى كنيد. (بترسيد) از اين عمل كه سخنى

مى گوييد و خلاف آن مى كنيد كه بسيار سخت خدا را به خشم و غضب مى آورد.

تضاد گفتار و كردار چرا؟

عدم هماهنگى بين گفتار و كردار يا مولود عدم ايمان به اصول و فروع دين موضوعاتى است كه مطرح مى سازد (ممكن است سخنورى معتقد به اين اصول و فروع نباشد ليكن جوّ حاكم چنين ايجاب كند كه خود را مؤمن جلوه دهد كه تاريخ نمونه هاى فراوانى از اين گونه افراد را عرضه مى نمايد) يا زائيده ضعف ايمان و غلبه هواى نفس مى باشد. بى ترديد حاكميّت هواى نفس نيز نشانگر بى ايمانى است چنانكه غلبه هوى بر انسان در موارد استثنائى و نادر نشانگر ضعف ايمان اوست. ولى تضاد بين گفتار و كردار انسان اگر به صورت ثابت و هميشگى باشد نشانه نفاق و فقدان ايمان است. آيه شريفه: (يا اَيُّهَا الَّـذينَ آمَنُوا آمِنُوا)(39) اشاره به ايمان ظاهرى است چرا كه اگر كسى به راستى مؤمن باشد به گفتار خود عمل خواهد كرد و ايمان به يك اصلى از اصول دين يا فرعى از فروع آن با تحليل درست و عميق و اقناع عقل و احساس تأمين مى گردد و اگر انسان مؤمن به مكتب نباشد نمى تواند با شور و حماسه در مورد آن سخن بگويد در فنّ خطابه نيز اگر موضوع كاملاً پخته نشود و مطالعه كافى بر روى آن صورت نگيرد و براى خود گوينده مبهم و مشكوك تلقى گردد بديهى است كه نمى ت

واند مستمع را به خوبى اقناع نمايد زيرا كسى كه خود از نظر عقل و منطق قانع نگشته چگونه مى تواند ديگران را به باور برساند؟ مگر شنوندگان بسيار عوام باشند در غير اين صورت به گفته شاعر امكان ندارد.

ذات نـايـافته از هستى بـخــش
خشـك ابـرى كه بـود زآب تُـهـى

و به گفته شاعر ديگر:

طبـيبى كـه بـاشـد ورا زرد روى
تداعى معانى و يا تسلسل مطالب

23

ديگر از مشخصّات يك سخنور اين است كه قبل از آغاز بايد مطالب را به صورت دقيق تنظيم نمايد و يك ارتباط زنجيرى و علّى و معلولى بين آنها برقرار نمايد و اين انسجام و ارتباط را ابتدا نوشته و سپس آنها را به حوزه ذهن منتقل نمـايد تا به هنگام سخـنرانى معانى به ترتيب و منظـم يكديگر را تـداعى نمايند به گونه اى كه سخن قبلى كلام بعدى را بياورد و حوزه ذهن كلمات و مفاهيم را مسلسل وار شليك نمايد. بدون شك انتخاب مطالب تنظيم آنها و طريقه ايراد سخن هر يك به نوبه خود در گيرايى خطابه نقش مهمى را بازى مى كنند.

لازم است خطيب بدون حكمت و ضرورت از ايجاد پرانتزها خوددارى كند و حتى المقدور مرتبط و منسجم سخن بگويد بطورى كه معانى قبلى مفهوم بعدى را طلب كند و در عين حال تمام مطالب بر حول يك محور بگردند. در انتخاب موضوعات و اشعار نيز سعى نمايد از هر قصيده شاهكار آن را انتخاب و حفظ كند و بهترين احاديث و جامع ترين آيات و مناسب ترين موضوعات را جمع آورى كرده و گلچين نمايد و با فرهنگ و زبان مردم سخن بگويد. شناخت كامل از حاضران از نظر ميزان فرهنگ و سواد و انتخاب كلماتى كه مطابق روح و درك و علم شنونده باشد و با روح زمان همگامى كند بسيار ضرورى است و سخنور بايد هر چيزى را در جاى خود به كار ببرد بطورى كه مطالب در مخزن حافظه مخلوط نشود خلط مطالب در ذهن باعث اغتشاش فكر گوينده مى گردد و طبعاً به صورت نامنظم و پراكنده مطرح مى شود و در نتيجه مستمع خسته و پريشان خواهد شد. همانطورى كه در تعريف فكر گفته اند: (الفكر حركة من المبادى و من المبادى الى المراد) يعنى: تفكر عبارت است از سير و حركت ذهـن از يـك مـطلوب مجهول بسوى يـك سـلسـله مقدمات معلوم و سپس حركت از آن مقدمات معلوم بسوى آن مطلوب براى تبديل آن به معلوم.

ذهن آنگاه كه مى انديشد و مى خواهد از تركيب معلومات خويش مجهولى را به معلوم تبديل كند بايد به آن معلومات شكل و نظم و صورت خاص بدهد يعنى معلومات قبلى ذهن در صورتى نتيجه مى بخشد كه شكل و صورت خاصى به آنها داده شود. علم منطق قواعد و قوانين اين نظم را بيان مى كند منطق به ما توضيح مى دهد كه معلومات ذهنى قبلى تنها در صورتى زاينده خواهند بود كه بر اساس مقررات منطقى شكل و صورت گرفته باشد چه به صورت طبيعى صورت بگيرد يا اكتسابى.


24

تفكر و دقت در عناوين و موضوعات

بدون شك بسط كلام در يك آيه و عنوان سخن به دقت و استفاده از معلومات ديگر نياز دارد. به عنوان مثال: موضوع عدل شاخه ها و فروعاتى دارد كه با دقت و مراجعه به لغت بدست مى آيد. عدل چيست؟ ممكن است به معنى نظم باشد (بعدل قامت السموات والارض) اگر بخواهيم در نظم و تعادل سخن بگوييم از اين مفهوم استفاده مى كنيم و آيات و روايات مناسب آن را مى آوريم گر چه كلمه (عدل) در آن بكار برده نشده باشد همين قدر كه مفهوم عدل از آنها استفاده شود كافى است. عدل به معنى نظم در قطب مخالف هرج و مرج قرار دارد ولى عدل در مقابل ظلم معناى ديگرى دارد يعنى: (اعطاء كل ذى حق حقه)(40) دادن هر صاحب حقى حق خودش را مى باشد كه در اين صورت شاخه هاى زيادى پيدا مى كند مانند: (عدل فردى) يعنى حقوق افراد بطور كامل رعايت شود. (عدل الهى) (عدل اجتماعى) (عدل سياسى) و (عدل اقتصادى) كه باز هر يك فروعات ديگرى دارند. فرض كنيد اگر در سخنرانى آيه شريفه كه مى فرمايد:

﴿ (يا ايها الذين آمنوا استجيبوا لله وللرسول اذا دعاكم لما يحييكم) (41) مطرح گردد ابتدا بايد محور اصلى آن را پيدا كرد و سپس آن معنى را شكافت و شناخت كه لبه تيز و محور اصلى آيه حيات معنوى است و چون موضوع سخن در آن مشخص شده است در تبيين و اثبات اين مدعا نخست مقدمه اى بيان مى گردد و سپس به اصل موضوع پرداخته مى شود.

مقدمه چينى

براى ورود به يك موضوع از مقدمات متنوعى مى شود بهره گرفت در اينجا باز بحث عدل را مثال مى زنيم:

مقدمه اول: انسان به موجب زندگى اجتماعى و داشتن عقل و آزادى احساس مى كند كه از حيوانات ديگر به مراتب بالاتر است و نمى تواند صرفاً بر طبق غريزه عمل كند و بايد خط مشى معقول و منطقى داشته باشد از اين رو در مى يابد كه به انتخاب اخـتراع مـكتب و قانون و مسلكى نيازمند است و از آنجائى كه انسان از شناخت خويش عاجز است در نتيجه نمى تواند قانون و مكتبى ايده آل براى خود وضع نمايد بنابراين فقط خدائى كه بشر را آفريده و به تمام نيازهاى مادى و معنوى و امور خلقت وى آگاهى دارد مى توانـد بـراى او مكتب و قانون جعل نمـايد و راه تـكامـل را بـه وى ارائـه فرمايد.

مقدمه دوم: حيات چيست؟ حيات روى كره زمين چگونه پيدا شده است؟ در صورتى كه زمين به صورت آتش بوده كه در چنين شرايطى حيات ممكن نيست. بايد علم پيشرفت كند ولى مقصود از حيات در اين آيه حيات انسانى است كه منشأ آن عمل به معيارها و دستورات الهى است حيات حيوانى و معنوى و انسانى كدام است و به چه معنى است؟ و آيات و روايات از چه نوع حياتى سخن گفته اند؟ مسلماً حيات معنوى ثمره اجابت فرامين الهى است و فلسفه وجودى انسان نيل به حيات الهى است حياتى كه به انسان نور و فروغ مى بخشد و او را از حيوانيّت مى رهاند. تكيه بر روى كلمات و واژه ها در اين آيه شريفه به گوينده فرصت مى دهد تا داد سخن دهد و افق هاى جديدى را براى شنوندگان بگشايد كه اين حيات مربوط به حيات حيوانى نيست چرا كه حيات حيوانى (جبر) است ولى در آيه تاٌكيد مى فرمايد كه فرامين اللّه را اجابت كنيد تا حيات معنوى پيدا نمائيد.

داشتن هدف معين

سخنران بايد بداند كه درباره چه موضوعى مى خواهد بحث كند و يك ترسيم ذهنى از آن داشته باشد كه در غير اين صورت به بن بست كشيده مى شود (البته نه بن بست ظاهرى بلكه بن بست خطابى) خطيب بايد مانند يك راننده ماهرى باشد كه مبدأ و منتهاى حركت را مى داند و مسير را مى شناسد و اگر سرنشينان خسته شدند در كنار باغ و چشمه سارى و پاركينگ و يا رستورانى توقف نموده و نشاط مسافرين را حفظ مى نمايد و پس از رفع خستگى به حركت خود ادامه مى دهد


25
سعى مى كند دست انداز ها را با مهارت بگذراند و در پيچ و خم ها از دنده سنگين و سرعت مناسب استفاده نمايد و از ترمزهاى تند و ناگهانى اجتناب كند تا سرنشينان را به سلامت و با نشاط به مقصد رساند نه مانند راننده اى كه نه مقصدى را مى شناسد و نه راه را و به هر جاده اى مى رسد در آن حركت مى كند كه شايد به مقصد برسد. و يا با سرعت و شتاب نامعقول اتومبيل را ميراند و از روى دست اندازها حركت مى دهد كه در نتيجه ترس و دلهره سرنشينان را فرا گرفته و خسته و كوفتهمى شوند.

ترسم نرسى به كعبه اى اعرابى

به همين دليل بهتر است در قدم نخست از تجربه سخنرانان قدرتمند بهره بگيريم همانگونه كه يك راننده نوپا از تجربيات راننده ماهر استفاده مى كند سخنور نيز لازم است از شاهكارهاى سخنرانان با مختصر تغييرى استفاده نمايد و اين روش از قوى ترين راهـهاى سخنرانان شيعه است. خطيب توانا استاد فلسفى مى گويد: (من در آغاز كار كه مى خواستم به منبر بروم به سه تن از گويندگان گفتم تا سه سخنرانى و منبر برايم نوشتند و من آنها را عيناً حفظ كردم و در بين مردم مطرح ساختم اين سخنرانى ها زمينه را فراهم ساخت تا خودم وارد كار شوم). البته حفظ كردن يك سخنرانى به معنى نقش نوار پيدا كردن نيست بلكه براى اين است كه ذوق و اسلوب يك خطيب موفق به سخنور تازه كار و نو پا انتقال يابد و ذهنيّت وى از آغاز امر براساس يك فرمول خوب تشكل پيدا كند و در واقع از تجربيات سخنرانان معروف در بدو امر بهره بردارى نمايد و

بى شك پيوند با روحيه ها و افكار متـعالى مى تواند حاصـلى پر بارتر عرضه

كند.

اطلاعات گسترده و منظم

هر خطيبى براى سخنرانى به اطلاعات وسيعى نيازمند است براى تأمين اين منظور مطالعه و تحصيل علوم مربوطه ضرورى است. بخصوص كتب فراوان و مختلفى را بررسى كرده و فيش بردارى نمايد. در خلاصه گيرى و نوع جمع آورى مطالب از روش هاى مختلفى مى توان استفاده كرد:

1 ـ هر قسمت از كتب و منابع مورد مطالعه را خلاصه نويسى كرده و در لابلاى صفحات كتاب بگذارد و هنگام نياز به صورت فهرست به آن مراجعه كند و براى پرورش موضوعاتى كه در سخنرانى ها مى خواهد باز گويد استفاده نمايد.

2 ـ دفتر يا كلاسورى را به صورت حروف تهجى در آورده و كليه مطالب اشعار حديث تاريخ و... را به ترتيب در بخش مربوطه نوشته شود تا پس از گذشت زمان و مطالعات فراوان مطالب زيادى در پيرامون هر موضوعى داشته باشد و به هنگام لزوم از آن استفاده كند و اوراقى را براى مطالب جديدى كه ممكن است در آينده بدان برخورد نمايد اختصاص دهد.

3 ـ فيش بردارى و آن بدين صورت است كه مثلاً شخصى در عرض سه ماه مطالب متنوع و مختلفى از طريق مطالعه گردآورى كرده و هر يك از آن مسائل را به گونه جداگانه اى در برگى نوشته و بالاى آن تاريخ فيش منبع و موضوع آن ثبت گردد و پس از مدتى بار ديگر فيش ها را مورد مطالعه قرار داده و آنها را تجزيه و طبقه بندى كند فيش مربوط به موضوع (عدل) را جدا نمايد. همانگونه كه برگه هايى كه در رابطه با (آزادى) نوشته مجزا نمايد و هر دسته را در تحت عنوان خود قرار دهد. نكته اى را كه بايد در نظر داشت اين است كه از مطالعه پراكنده جداً بايد پرهيز كرد و به طور موضوعى تحقيق نمود تا مغز دچار ناتوانى و خلط مطالب نگردد چرا كه مغز انسان انبار نيست كه هر چيزى را در آن انباشته كنيم و نظمى بدان ندهيم.

بنابراين چون خطيب به هنگام خطابه اندوخته هاى تجربى و ذخائر فكرى و اعتقادى خود را بايد عرضه نمايد لازم است از اطلاعات وسيعى برخوردار باشد


26
زيرا در هر موضوعى كه بخـواهد سخن بگويد بايـد در پيرامون آن موضوع اطلاعات جامعى داشته باشد به عنوان مثال اگر بخواهد يك خطابه سياسى ايراد كند بايد از نظرات سياسى در آن مورد آگاه باشد و از سوى ديگر تئورى هاى سياسى از مسايل اقتصادى حقوقى جغرافيائى فرهنگى و تاريخى نمى تواند بركنار باشـد بنابراين در آن زميـنه ها نيز كسب اطـلاعات دقيق ضرورى است. و يا بخواهد در زميـنه (ويژگيهاى انقلاب اسلامى) سخن بگويد لازم است اصول كلى انقلاب هـاى جهان با ويژگيها و انـگيزه هاى خاص آن را بداند. مثلاً كه نظامى كه با كودتا روى كار آمده باشد رژيم انقلابى نيست مگر اينكه به دنبال آن نهضت ملّى صـورت بگيرد تا بتواند ويژگيهاى انقلاب اسلامى را استخراج و مشخّص نمايد در غير اين صورت خطابه مفـهوم واقعى خود را پيدا نخواهد كرد بلـكه يك سخـنرانى بى محتوا و سطحى و عاميانه بيش نخواهد بود كه در مـحدوده مردم عامى مـى تواند مؤثر باشد نه در جمع افراد تحصيل كرده و شعاع تأثير آن

نيز محدود و زودگذر خواهد بود; به فرض اينكه با سخنان ناقص خـويش بتـواند بطور موقت شورى ايجاد نمايد ولى بى شك در ادامه كار موفق نخواهد بود وانگـهى چنين كسى در مجمع آگاهان نمى تواند اظهار وجود نمايد و به همين دليل يك سخنور بايد به ميزان رشـد اجتماعى و سياسى جامعه از وسـعت اطلاعات و دقت در مطالب برخوردار باشد. بدين جهت خطيب هيچ گاه از تحقيق و مطالعه بى نياز نخواهد شد زيرا خطابه مانند ساير رشته هاى فنّى نيست كه در يك مرحله متـوقف گردد بلكه نياز به تحقيق مداوم و هـماهنگى مستمر با منطـق روز دارد. گر چه در همه رشته ها راه تحقيق باز است ولى با اين حال هر رشته اى در زمان خود محدوديتـى دارد جز فن سخـنورى كه محـدوديتى نـدارد. معاشرت با سخــنوران و مجالست با متفكران و شـاعران و اديبـان و اربـاب تحقيق و تتبع و نيز مطـالعه منابع قديم و جديد مى تواند اين هدف را تأمين نمـايد وگرنه سخنـور ممـكن است از قافـله و كاروان زمان عقب مانده و جـاذبيّـت خـود را از دست بدهـد.


27

ويژه گيهاى يك سخنور

يكم ـ شناخت روحيه مستمعين

يكى از خصوصيات خطيب شناخت روحيات شنوندگان است و اين امر نياز به آگاهى نسبى از (روان شناسى اجتماعى) دارد. اگر سخنور از وضع فكرى و نيازهاى روانى جامعه بى اطلاع باشد نمى تواند عواطف و احساسات شنوندگان را تسخير ساخته و درياى راكد عقل و احساسات آنان را به حركت و انقلاب وادارد و يا احساسات تند و خروشان آنان را آرام و كنترل نمايد. خطيب بايد روح خود را به ارواح مستمعين پيوند دهد و با وجود اختلاف در ديدگاهها و تنوع در افكار و مذاق ها همه را جذب كرده و برانگيزاند براى نيل به اين هدف مطالعه كتاب هاى روان شناسى فردى و اجتماعى و كسب تجربيات و داشتن هوش سرشار ضرورت دارد. نوع انقلاب ها و حوادث ملى مى تواند روحيه توده ها را نشان دهد همانگونه كه افراد در انقلاب ها شناخته مى شوند. (عند تقلب الاحوال علم جواهر الرجال).(42)

در تاريخ نمونه هاى فراوانى از اينگونه خطابه ها يافت مى شود كه يكى از برجسته ترين آنها خطبه (جهاد) در نهج البلاغه است كه جاذبه و حماسه آفرينى خود را در تمام عصرها و براى همه نسل ها همچنان حفظ كرده است. با اينكه اصحاب على عليه السلام بافت متضادى داشته اند يعنى برخى خسته و گروهى متمرد عده اى مخالف امام و جنگ و دسته اى منافق و جمعى موافق ولى با اين حال خطبه آنچنان شور عمومى ايجاد نمود كه بى درنگ همگان را به حركت و هجوم واداشت:

(ان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصة اوليائه) كه در اين فراز از خطبه نخست قداست جهاد فى سبيل الله را بيان مى فرمايد كه: جهاد درى از درهاى بهشت است كه فقط به روى گروه خاصى از اولياى خدا گشوده شده است و سعادتى است كه نصيب هر كسى نمى شود. بديهى است كه وقتى يك هدف مقدس خوب ترسيم شود براحتى انسان بسوى آن كشيده خواهد شد.

در فرازهاى ديگر به نقش اجتماعى و انسانى جهاد مى پردازد و آثار زيانبار ترك آن را بيان مى كند و به حدى مسئله را لطيف و عالى تجسم مى بخشد كه حركت آفرين و حياتبخش مى گردد. با توبيخ هاى مناسب و تهديدهاى به مورد غيرت وحميّت را در شنونده بيدار مى كند و در تمام فرازهاى خطبه بر معتقدات و مسلمات مخاطبين تكيه مى نمايد زيانهاى عينى و منافع واقعى آن را در ابعاد گسترده گوشزد مى فرمايد. يعنى خسارات مادى معنوى دنيوى و اخروى ترك آن را خاطر نشان مى سازد همانگونه كه منافع مادى و معنوى قيام و اقدام بدان را مطرح مى نمايد.

خطبه امام(ع) در صفين:

خطابه على عليه السلام در صفين نمونه ديگرى از خطبه هاى موجز و رسائى است كه امام(ع) در هنگامه جنگ صفين ايراد فرمود. هنگامى كه شريعه فرات بدست لشكريان معاويه افتاد با توجه به اينكه در جنگ هاى گذشته بر اثر فعاليّت بيشتر بدنى يك جنگجو به آب بيش از هر چيز ديگر احتياج داشته ولى اكنون اين آب كه مايه حيات انسان است در قلمرو لشكريان معاويه قرار دارد سربازان على عليه السلام احساس ضعف و ترس مى كردند و با اين وضع شكست و هزيمت آنان قطعى به نظر مى رسيد روحيه ها رو به ضعف مى رفت. در چنين شرايطى حضرت لب به سخن گشود و با يك خطابه كوتاه ولى آكنده از حماسه روح تازه اى در كالبد بى جان سربازان خود دميد. سخن امام چنان موجى آفريد كه چندين هزار مرد شمشير زن با وجود خستگى و ضعف شديد حركت كردند و غلاف شمشيرها را بر سر زانوها شكستند و روى هم ريختند (كه به صورت تل عظيمى در آمد) و با يك حمله مردانه توانستند شريعه فرات را از تسلّط دشمنان اسلام آزاد سازند.

امام(ع) خطاب به لشكريان خود چنين فرمود:

(قَدِ استَطْعَمُوكُمُ القِتال فَاَقرّوا عَلى مَذَلَّة وتَأْخِيْر مَحَلَّةِاو رَوَّوا السُّيُوفَ مِنَ الدِّماءِ تَرَوَّوا مِنَ الْماءِ. فَالْموتُ في حَياتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَالْحياةُ في مَوتِكُمْ قاهِرينَ


28
َالا اَنَّ مُعاويةَ قادَ لُمَّةٌ من الغُواةِ وَعَمِسَ عَلَيْهمُ الخَبَر حتّى جَعَلُوا نُحُورَكُمْ اَغْراضَ الْمَنِّية.)(43)

اينك خيره سران لشكر معاويه جرأت و جسارت را بجايى رسانيده كه از تيغ هاى آبدار شما طعام مى طلبند پس (شما يكى از اين دو راه را انتخاب كنيد) يا به خوارى و ذلت تن در دهيد و يا شمشيرهايتان را از خون آنان سيراب نمائيد تا از آب سيراب شويد زيرا زندگى همراه با ذلت و زير سلطه ديگران رفتن عين مرگ است و مرگ با عزت و غلبه و پيروزى عين حيات و زندگى است. بهوش باشيد كه معاويه گروهى از گمراهان و نادانان را به ميدان كارزار كشيده و چهره حقيقت را چنان در پرده تدليس و تلبيس مخفى ساخته كه آنان چشم و گوش بسته در اختيار هواى نفس معاويه قرار دارند و گلوهاى خود را هدف تيرهاى مرگ ساخته اند (يعنى از پايدارى و جانفشانى آنان به ترديد گرفتار نشويد چرا كه استقامت آنان مولود ايمان و آگاهى نمى باشد بلكه از حماقت و نادانى است.)

آرى على با توجه به روحيّه لشكريان خود سخنانى گفت كه از اعماق وجود مباركش برمى خاست كه منجر به متلاشى شدن سپاه معاويه و آزادى شريعه فرات گرديد.

خطبه عدى بن حاتم:

نمونه ديگر خطابه عدى بن حاتم است كه به منظور ترغيب و تحريك مردم به طرفدارى از على(ع) و بسيج آنان براى جانفشانى ايراد شده است. اين سخنور مبارز مردم را از طريق معتقدات عربى و مقدسات دينى برانگيخت و از عواقب ذلت بارترس و ركود بر حذر داشت و كلامش را اينگونه آغاز كرد:

(قَدْ كُنْتُمْ فِى الجاهِلِيّةُ تُقاتِلُونَ عَلَى الدُّنْيا وَقاتِلُوا فِى الْاِسْلامِ عَلَى الآخِرةِ فَانْ اَرَدْتُمُ الدُّنيا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمَ كَثيْرَةٍ وَانا اَعِدُكُمْ اِلَى الدُّنْيا وَالاَخِرَةَ وَقَدْ ضَمِنْتُ عَنْكُمْ الْوَفاءَ وَقَد اَظَلَّكُمْ عَلِيَّ(ع) وَالناسُ مَعَهُ مِنَ المُهاجِرينَ وَالبَدرِيّينَ وَالاَنْصارَ فَكُونُوا اَكْثَرُهُمْ عَدَداًً لاَنَّ هذا سَبِيْلُ الْحَيِّ فِيْهِ الغَنى وَالسُّرورِ وَالقَتْلُ فِيْهِ الْحياة والرّزق).(44)

شما در روزگار جاهليت براى متاع فانى دنيا وحيات موقت آن مى جنگيديد اكنون در اسلام براى سعادت اخروى پيكار نمائيد و اگر لذت و نعمت دنيا را بخواهيد در خزائن الهى غنائم بسيار و نعمتهاى بى شمارى هست و من شما را به خوشبختى دنيا و آخرت دعوت مى كنم و در مقام وفاى به اين عهد در مقابل شما ضمانت مى كنم و اينك قدرت على عليه السلام كه بر شما سايه افكنده و انبوهى از مهاجرين و انصار در ركاب او عازم نبردند و شما جمعيتى افزون از ايشان بر جبهه بيفزاييد زيرا جهاد براى انسان زنده راهى است كه او را به غنا و بى نيازى مى رساند و شادى و سرور مى آفريند و براى آن كه در اين راه كشته شود زندگى جاويد و روزى پاكيزه فراهم مى گردد.

كنترل و نظارت

خطيب بايد بر مستمعين نظارت و كنترل داشته باشد تا بتواند در تحريك و تشويق آنان نقش اساسى ايفا نمايد و هرگاه از حركات آنان احساس خستگى نمود با ذكر يك لطيفه و يا بيان پرشور و حماسه آميز آنان را به وجد و نشاط آورد و از يك نواختى سخن جداً بپرهيزد تا شنوندگان بهتر توجه نمايند. در غير اينصورت شنونده و گوينده از هم جدا خواهند شد طرح مسائل تكرارى و استفاده از مطالب سنگين علمى و فلسفى پراكنده گويى عدم رعايت مقتضاى حال بيان مسايل جزئى و شخصى بر خلاف عقيده غالب و حاكم بر مجلس سخن گفتن و به جاى سخنگوى ديگر نشستن اطاله كلام اهانت به شنوندگان توهين به افراد محبوب بى تناسب حرف زدن و... دراز دست دادن مستمعين و عدم موفقيت او نقش بسزايى دارد.

قدرت ارتجال

خطيب در حين سخنرانى ممكن است در معرض سؤال و يا اعتراض شنوندگان و يا حادثه اى قرار بگيرد كه رشته كلام را قطع و يا توجه مستمعين را سلب نمايد به همين دليل خطيب بايد حضور ذهن كامل داشته باشد تا در پاسخ فرو نماند و در موقع اعتراض گرفتار لكنت و اضطراب نگردد و از سرعت انتقال و قدرت ارتجال به نحو شايسته اى بهره مند شود


29
زيرا در اينگونه مواقع بسا مى شود كه يك پاسخ سريع و فورى از مجموع سخنرانى جالب تر باشد. اگر يك حادثه طبيعى يا ساختگى پيش آيد خطيب مى تواند با كلمات مهيج و شورانگيز توجه مستمعين را جلب نموده و اثر آن حادثه را خنثى نمايد. اينك به نمونه هاى عينى اينگونه موارد اشاره مى شود:

يك ـ يك سال بعد از انقلاب در دانشگاه تهران مجلسى به مناسبت پيوند روحانى و دانشجو برقرار شده بود در حين سخنرانى باران تندى شروع به باريدن كرد كه نزديك بود شنوندگان بخاطر بارش شديد باران متفرق شوند ناگهان سخنران فرياد زد (شما ملّتى بوديد كه در مقابل رگبار توپ و تانك و مسلسل مقاومت كرديد اينك از باران رحمت الهى مى هراسيد؟ نه شما نمى ترسيد چترها را نيز ببنديد يا همگى زير چتر برويد كه اين ميسّر نيست و يا بايد بطور يكسان زير باران باشيد) همين چند جمله همه را در جاى خود ميخكوب كرد و چترها را بستند و بدن و لباسهايشان نيز خيس گرديد ليكن متفرق نشدند.

دو ـ انفجار عظيمى در نماز جمعه تهران رخ داد كه بطور طبيعى همه مى بايست فرار كنند ولى آهنگ مهيج شعار دهنده و استوارى و مقاومت رئيس جمهور محبوب آن زمان باعث بقاى مردم در صحنه شد. ذكر اين نكته ضرورى است كه: اگر چنانچه ذهن خطيب در پاسخ معترض به يك جمله بليغ و جاذب منتهى نشود سكوت و خاموشى بهتر است و فقط به سخن ادامه دهد و با لحن خطابه و حماسه توجه مستمع را به خود جلب نمايد.

سه ـ بعد از حماسه عاشورا كه اسيران كربلا را وارد مجلس ابن زياد كردند. مردى كه جز خون ريزى و سفاكى منطقى نمى شناسد و از چهره پليد و حركاتش سراسر كبر و غرور مى بارد آن ستمگر در بين اسيران متوجه بانوئى مى شود كه خود را مخفى كرده و با دست ها صورت خود را پوشانيده است ابن زياد گفت: (من هذه المتنكره [يا متكبرة]) اين زن ناشناس (يا متكبر) كيست؟ جواب دادند: اين زينب دختر على است. ابن زياد كثيف ترين شيوه سياسى و عوامفريبانه را بكار برد و با كمال بى شرمى گفت: (الحمد الله الذي فضحكم وقتلكم واكذب احدوثتكم): حمد خداى را كه شما را رسوا كرد و مردانتان را كشت و ادعاهاى شما را باطل ساخت.

دختر على(ع) بلافاصله فرمود:

(الحمد الله الذي اكرمنا بالنبوة وطهرنا من الرجس تطهيراً انما يفتضح الفاسق ويكذب الفاجر وهو غيرنا)(45).

سپاس خداى را كه ما را به كرامت نبوت مفتخر نمود و از هر گونه پليدى پاك كرد بدون شك فقط فاسق و فاجر مفتضح و رسوا مى شود و دروغ مى گويد و آنان غير از ما هستند (تو و يزيد به حكم فسق و فجور رسوا و دروغگو هستيد) و آيه تطهير در شاٌن ما نازل شده است ابن زياد كه در مقابل اين جواب قاطع و كمرشكن عاجز و ناتوان گشت راه ديگرى را برگزيد تا شايد خواهر حسين(ع) را در بن بست قرار داده و محفل را به سود خويش تغيير دهد و اين شكست را جبران نمايد با اين نيت پليد گفت: (كيف رأيت صنع الله باخيك الحسين) آيا نديدى خدا با برادرت حسين چه كرد؟

با توجه به فرهنگ آن زمان كه قضا و قدر به مفهوم جبرى آن بر اذهان مردم حكومت مى كرد و همه چيز را بر طبق قضا و قدر حتمى الهى مى دانستند و اگر كسى مى گفت اين نوع حوادث از دايره جبر خارج است با كفر و الحاد مساوى بود. حضرت زينب(س) در پاسخ فرمود:

(ما راٌيت الا جميلا هولاء قوم كتب الله عليهم القتل فبرزوا الى مضاجعهم وسيجمع الله بينك و بينهم وتحاج وتخاصم فانظر لمن الفلح يومئذ ثكلتك امك يابن مرجانه)(47).

سخن مفسر حماسه حسينى قهرمان كربلا چه زيبا و كوبنده است فرمود:

من جز خير و نيكى از پروردگارم براى آنان نديدم


30
آنان مردانى هستند كه خداوند قتل و شهادت را بر آنان نوشته است و به همين دليل به سوى مسلخ عشق و شهادت رهسپار گشتند و بزودى خداوند تو و اينان را در دادگاه عدل خود گرد خواهد آورد و در آنجا احتجاج مى شويد (و مورد باز خواست قرار مى گيريد كه به چه جرمى اهل بيت پيغمبر را كشتيد؟) بخوبى بنگر كه رستگارى در آن روز از آن كيست مادرت در عزايت بنشيند اى پسر مرجانه.(48)

ابن زياد از اين سخن بشدت بر آشفت و متوجه جلادى گرديد كه چرا ايستاده اى؟

آنگاه رو به امام سجاد عليه السلام كرده پرسيد: (اسمت چيست؟)

امام(ع) فرمود: (انا على بن الحسين) من (على) فرزند حسين هستم.

ابن زياد گفت: (اولم يقتل الله عليا؟) آيا على را خدا نكشت؟

امام فرمود: (كان لى اخ اكبر منى يسمى عليا قتله الناس) براى من برادرى بود كه از من بزرگتر و نامش نيز على بود كه مردم او را كشنتند.

ابن زياد در بين سخنان امام دويد و گفت: (بل قتله الله) بلكه خدا او را كشت.

امام فرمود: (الله يتوفى الانفس حين موتها وما كان لنفس ان تموت الا باذن .الله كتاباً مؤجلا).

ابن زياد پس از شنيدن سخنان امام دستور داد حضرت را بكشند كه زينب(س) خود را به روى امام انداخت كه اگر مى خواهيد ايشان را بكشيد اول بايد مرا بكشيد. در نتيجه ابن زياد از تصميم پليد خود منصرف شد(49).

چهار ـ كلام على عليه السلام در پاسخ اشعث بن قيس است: امام على(ع) در مسجد كوفه مشغول ايراد خطبه بود كه (اشعث بن قيس) سخن امام را قطع كرد و و گستاخانه گفت: يا امير المؤمنين اين سخن بر زيان توست نه به سود تو!!

امام فرمود:

(مايدرك ما على ومالى عليك لعنة الله ولعنة اللاعنين حائك بن حائك منافق بن كافرو الله لقد اسرك الكفر مرة و الاسلام اخرى فما فداك من واحدة منهما مالك ولاحسبك وان من دلّ على قومه السيف وساق اليهم الحتف لحرى ان يمقتو الاقرب ولاتامنه الا بعد)(50).

تو چه مى دانى كه كدام سخن به زيان من و كدام به سود من است لعنت خدا و تمام نفرين كنندگان بر تو باد اى جولا باف و فرزند جولا باف و اى منافق كافر به خدا قسم تو را يكبار كفر به اسارت گرفت و بار ديگر اسلام به بندت كشيد و ثروت و حسب و نسب نتوانست تو را از قيد اسارت آزاد سازد و كسى كه از طريق مكر و ترس شمشير را به روى قوم خود رهبرى كند و مرگ را بسوى ايشان براند هر آينه سزاوار آن است كه خويشاوندان او وى را دشمن دارند و بيگانه او را امين نشمرد.

پنج ـ (قتـيبة بن مـسلم) فـرمانده كـل سپاه خاورى اسلام به هنگام گـسترش فتوحات اسلام در خراسـان سخن مى گفت كه ناگهان در بين سخـنرانى (عصاى) وى از دسـتش افتاد دوستان از اين پـيشامد نگران شدند و دشمنان آن را به فال نيك گرفتند ابن قتيبه اين حالت را در چشمهاى دوست و دشمن دريافت بى درنگ عصا را برداشت و گفت: (تفسير اين واقعه نه آنچنان است كه موجبات نگرانى دوستان و شادمانى دشمنان را فراهم سازد بلكه افتادن عصا رمزى از تثبيت امور و نويد پيروزى و چشم روشنى است آنگاه به اين بيت تمثل جست:

فالق عصاها و استقرت بها النوى

يعنى: عصاى خود را افكند و از دورى و پراكندگى بياسود همچنانكه ديدگان مسافر هنگام بازگشت به وطن شاد مى گردد(51).

شش ـ در نهضت مشروطه آنگاه كه علماى بزرگ همچون مرحوم طباطبائى و بهبهانى همراه مردم در مسجد جامع بست نشسته بودند عين الدوله (صدراعظم مظفر الدين شاه) دستور داد مأمورين به طرف مسجد حمله كنند گروهى از مأمورين به طرف مسجد حركت كردند و با مردم درگير شدند تيراندازى شديدى صورت گرفت مردم داخل مسجد به جنب و جوش افتادند كه در اثر ازدحام مردم بيم آن مى رفت كه عده اى زير دست و پا از بين بروند و آبروى نهضت نيز مخدوش شود و ترس بر مردم غالب گردد. مرحوم آية اللّه بهبهانى شجاعت و كياست و بلاغت عجيبى بكار برد و با سرعت بر بلندى ايستاد و سينه خود را گشود و خطاب به مأمورين مسلح فرياد زد: (اين سينه من


31
كجاست آن كس كه بزند... شهادت ارث ماست).

سخنـان اين مرد بزرگ آنچنان مردم را آرام سـاخت كه بار ديگـر آرامش به مسجد بازگشت و تحصن ادامه يافت و توطئه شكست تحصن نقش بر آب گرديد.

حسن اعتذار

گاهى اتفاق مى افتد كه خطيب در نقل داستانى و يا در بين سخنان خود گرفتار اشتباه مى شود و شنونده به تصحيح كلام او مى پردازد در چنين حالتى سزاوار است كه خطيب بر اعصاب خود مسلط باشد و با (حُسن اعتذار) و توجيه منطقى از اين مانع عبور كند. كه ذيلاً به چند نمونه در اين باره مى پردازيم:

1 ـ (وكيع بن ابى الاسود تميمى) از فرماندهان سپاه قتيبة بن مسلم در فتح بخاراست روزى در خراسان براى سپاه عرب سخن مى گفت در خلال سخنان خود آيه از قرآن را اينگونه تلاوت كرد: (إن اللّه خلق السموات والارض في ستة اشهر) كه يكى از حضار بلافاصله گفت: (خداوند آسمانها و زمين را در شش روز آفريد نه در شش ماه) ولى فرمانده بى آنكه خود را ببازد گفت: (عجبا من شش ماه را براى اين عمل عظيم كوتاه مى شمارم ولى اكنون مى بينم كه خداى توانا در شش روز زمين و آسمانها را آفريده كه بر تعجب من افزوده مى شود.(52)

2 ـ آقاى فلسفى پس از رحلت آية اللّه العظمى بروجردى به مناسبت چهلمين روز رحلت ايشان سخن مى گفت چون در زمان حيات معظم له طبق عادت وقتى نام ايشان را مى برد (دامت بركاته) مى گفت طبق معمول در اين مجلس نيز گفت: (دامت بركاته) كه مى بايد (قدس سره) گفته مى شد. فوراً كلام خود را به طور شايسته چنين تصحيح كرد: (واقعاً بايد گفت دامت بركاته زيرا آية اللّه بروجردى منشاء خدمات بسيارى بود و اكنون كه به لقاى الهى شتافته است باز هم بركات و خدماتش ادامه دارد.)

3 ـ (جرج) يكى از وزراى انگلستان بود. در مجلس پيرامون سياست و برنامه حكومت خود سخن مى گفت و به مردمى كه تحت سلطه استعمار بريتانيا بودند نويد آزادى و استقلال مى داد. در ضمن سخنان خود گفت: مابزودى به كانادا استقلال خواهيم داد و بزودى ايرلند را استقلال خواهيم بخشيد و ما بزودى... تا جمله سوّم را شروع كرد يكى از وكلايِ مجلس زمام سخن را از وى گرفت و گفت: (ما به جهنّم و دوزخيان استقلال خواهيم داد). جرج بى درنگ گفت: صحيح است و من بسيار خوشوقتم كه مى بينم هر كس از وطن خود ياد مى كند و در حمايت آن مى كوشد. حضار همه خنديدند و حضور ذهن او را تحسين نمـودند و معـترض محـكوم شد.

4 ـ به هنگام وزارت (بريان) اعتصاب كارگران راه آهن فرانسه را متشنّج ساخته بود بريان با استمداد از طبقات مختلف اعتصاب را درهم شكست. مجلس فرانسه پس از تعطيلات چند روزه تشكيل جلسه داد و افكار عمومى نيز بشدت بر ضد دولت بود از اين رو به مجرد ورود بريان به مجلس فرياد اعتراض و شعار: (مرده باد ديكتاتور) مجلس را لرزاند بريان لحظاتى خاموش ماند تا از شدت خشم نمايندگان كاسته شود سپس رو به حضار كرد و گفت: (ديكتاتور من بيچاره و بى نوا ديكتاتور هستم؟ آقايان محترم! يك كلمه و يك اشاره از شما كافى است تا من بدون هيچ گونه تأسف اين مقام را واگذار كنم و به صورت يك خدمتگزار كوچكى از خدمتگزاران وطن به صفوف شما برگردم من به پُست وزارت دلبستگى ندارم) همين چند جمله از سوى آن سياستمدار زبردست مانند آبى سرد شعله هاى خشم عمومى را خاموش نمود به طورى كه پس از بيان علل اعتصاب و لزوم پايان آن از وى دفاع كردند و همگى از وى پوزش خواستند.


32

آفات سخنورى

خطيب بايد در سخنرانى يك سلسله امورى را رعايت نموده و از مسائلى نيز جدّاً اجتناب نمايد. متخصصين اين فن در باره نقاط منفى عناوينى را ذكر كرده اند كه توجه شما خوانندگان گرامى را بدانها جلب مى كنيم. اينگونه معايب به بيان سخنور بر مى گردد.

1 ـ تكرار بى مورد جملات

اصولاً تكرار ناروا خسته كننده و ملا ل آور است و با آيين فصاحت و بلاغت سازگار نيست خواه تكرار مربوط به يك كلمه باشد خواه به يك جمله و يا موضوعى كه با الفاظ مختلف به طور مكرر ادا شود در صورتيكه در اولين تعبير مستمعين فهميده باشند و نيازى به توضيح نداشته باشد مگر آن كه تكرار در قالبهاى تازه و اسلوب هاى جالب ريخته شود كه خود آن قالب ها قطع نظر از معانى براى شنوندگان جذاب مى باشد. اين نقيصه مولود عدم آشنائى با موازين خطابه است.

2 ـ شتابزدگى در اداى كلمات

عجله و شتاب در سخنرانى اغلب موجب پيوست كلمات به يكديگر مى شود كه در نتيجه براى شنوندگان نامفهوم مى ماند و سخنور جاذبه سخن خود را از دست مى دهد زيرا در اين حال (نت و آهنگ) سخن در كلمات رعايت نمى شود در حالى كه در طى خطابه كلمات بايد با صراحت به پايان برسد و موارد فصل و وصل مراعات گردد و كلماتى كه آخر آنها شدتِ اداء و يا نرمى در تلفّظ لازم دارد رعايت شود ولى عجله و شتاب تمام كلمات را به هم متصل ساخته و لطف كلام را از بين مى برد وانگهى شنونده بايد مجال شنيدن و فكر كردن داشته باشد. از اين روى خطيب بايد ايستگاهها را در نظر بگيرد و موارد تعجب و استفهام را هم مشخص سازد. اگر شعر مى خواند ديكلمه وار باشد كلمات آهنگين تعبير گردد و در طى كلام به شنونده مجال تفكر داده شود.

3 ـ كندى و سنگينى زبان

در قطب مقابل عجله و شتاب اگر كلمات با كندى و به صورت كشدار تلفظ گردد موجب ملالت مى شود. كسانى كه كلمات را به سنگينى بيان مى كنند و يا بيش از حد معمول مى كشند نمى توانند موفقيت چشمگيرى به دست آورند البته ممكن است به خاطر شهرت و مقامى كه دارند مؤثر باشد ولى اگر همين فردِ معروف اين گونه حرف نمى زد جاذبه بيشترى داشت و از طرفى اين دسته از گويندگان در شنوندگانى كه مجذوب شهرت و مقام نيستند نمى توانند اثر بگذارند.زيرا همه مخاطبين مفتون موقعيت اجتماعى سخنوران نمى باشند گرچه اكثريت مجذوب علم و تقوا و هنرمندى آنان هستند.

4 ـ تبديل مخارج حروف

سخنور بايد با تمرينات كافى از تبديل مخارج حروف بپرهيزد. مانند تبديل (را) به (يا) (س) به (ث) و (هاء) هوّز به (حاء) حطى. يكى از مواردى كه حتى المقدور سخنور بايد از آن بپرهيزد لغزش زبان از حرفى به حرف ديگر است كه در لغت عرب (لثغه) نام دارد.

سخنور بايد با تمرين و ممارست اين عيب را از خود دور كند و اگر مقدور و ممكن نباشد حداقل از استخدام كلماتى كه اين گونه حروف دارند اجتناب كند. به عنوان مثال به جاى (براى اين كه) (به جهت اينكه) (به دليل اينكه) و يا (به علت اينكه) به كار ببرد.

در حالات (دموستين) سخنور مشهور (آتن) نوشته اند كه وى گرفتار لغزش زبان بود و حروف را به يكديگر تبديل مى كرد تا آنجا كه به هنگام سخنرانى با استهزاء و خنده حضار روبرو مى شد. اين وضع روحِ دموستين را متأثر مى نمود به طورى كه خطابه را بكلى رها ساخت ولى استادش روح اميد را مجدداً در وى زنده كرد تا توانست با تحمل مشقتهاى طولانى اين عيب را از خود بر طرف سازد.

در حالات او نوشته اند: (وى نيمى از موى سر خود را مى تراشيد تا نتواند از خانه بيرون رود و اغلب كارش تمرين در برابر آيينه بود گاهى هم كنار دريا مى رفت و دهان خود را پر از سنگ ريزه مى كرد و با امواج خروشان دريا حرف مى زد و آن چنان تداوم و پشتكارى از خود نشان داد كه سرانجام


33
بزرگترين خطيب يونان باستان شد. و همچنين واصل بن عطاء حرف (ر) را بكلى از قاموس تكلم حذف كرد(53).

5 ـ حصر و رتج

در لغت عرب عجز و ناگهانى و ناتوانى سخنگو به هنگام سخن گفتن را (حصر و رتج) مى گويند كه از عيوبى است كه سخنور بايد آن را بر طرف سازد. اين نقيصه تنها با تمرين مداوم و اراده قوى قابل رفع مى باشد. (حصر و رتج) گاهى مربوط به اداى كلمات و نارسايى زبان است و گاهى خطيب از نظر بيان و زبان نارسايى ندارد ولى هنگامى كه در مسـند سـخن قرار مى گيرد شكوه محـفل او را مى گيرد و قلبش به شدت مى تپد رنگ چهره اش دگرگون مى گردد و در نتيجـه زبان از گفـتار باز مى مـاند.

در كتاب (خطيب العرب) آمده است كه: (مصعب بن حيان) را براى خطبه نكاح به مجلس عقدى دعوت كردند هنگامى كه خواست خطبه را بخواند گرفتار (حصر و رتج) شد و خطبه را فراموش كرد و گفت: (لَقِّنوا اَمْواتَـكُمْ شهادة ان لا اله الا الله...). مادر عروس سخت عصبانى شد اظهار داشت: (سيجعل الله موتك الهذا دعوناك؟) به زودى خداوند مرگت دهد آيا تو را براى تلقين مرده دعوت كرديم يا مجلس عروسى؟(54)

يكى از خلفاى عباسى روز جمعه بالاى منبر رفت ولى ابهت محضر او را گرفت به گونه اى كه از حرف زدن باز ماند بى اختيار گفت (زوجتى طالق) حضار خنديدند و سپس پرسيدند چرا وقتى از سخن گفتن عاجز شدى گفتى (زوجتى طالق) پاسخ داد چون همسرم بر سخن گفتن من خيلى اصرار داشت بنابراين صيغه طلاق او را جارى ساختم تا در مقابل اصرار وى عكس العمل مناسبى نشان داده باشم.(55)


34

راه درمان

براى رهايى از اين بن بست مطالعه زياد داشتن محفوظات تلقين مفيد اعتماد به نفس و مواجهه با طبقات مختلف ضرورى است. چنين فردى خود را ملزم كند كه در مجالس مختلف سخن بگويد ولى پيش از شروع سخنرانى تمرين زيادى به عمل آورد به عنوان مثال در محوطه اى قدم بزند و با خود صحبت كند و چندين بار صورت خطابه را با شنوندگان خيالى در ميان گذارد تا در حافظه اش بهتر جاى گزين شود و بايد از مجالس ساده و كم جمعيت سخنرانى را آغاز نمايد و اگر احياناً گرفتار (حصر و رتج) شد با استفاده از جملات ارتجالى و با نقل داستان شيرين و مثل مناسب و بهره گيرى از محفوظات خود را از اين مانع برهاند.

در كتاب (آغانى) در شرح حال (ثابت بن قطبه) آمده است كه او در يكى از روزهاى جمعه در مسجد (سجستان) برفراز منبر رفت ولى از سخن گفتن عاجز شد و براى نجات از اين مخمصه به طور ارتجالى گفت:

(سيجعل الله بعد عسر يسراً وبعدعيى بياناً وانتم الى امير فعّال احوج منكم الى امير قوال فان لم اكن لكم خطيباً فاننى بسيفى اذ احَدّ الوغى لخطيب).(56)

به زودى خداوند پس از سختى آسانى قرار مى دهد و بعد از عجز از سخن قدرت بيان عطا مى كند و شما به فرماندهى فعال و پركار احتياج بيشترى داريد از اميرى كه حرّاف باشد ولى فعّال نباشد. اگر من در ميان شما خطيب نباشم هنگامى كه آتش جنگ شعله ور شود به شمشيرى كه بر مى آورم سخنور پرشورى در ميدان رزم خواهم بود.

وقتى سخنانش را براى (خالدبن صفوان) بازگو نمودند گفت:

(والله ماعَلى ذلك المنبر اخطب منه في كلماته هذا)

سوگند به خدا كسى برفراز آن منبر قرار نگرفته است كه در اداى كلمات از او سخنورتر باشد.

آرى قدرت حضور ذهن اعجاز مى كند و خطـابه را از شكـست نجات مى دهد و شكوه خاصى بدان مى بحشد.

انواع حصرها

يك سخنور ممكن است به يكى از دلايلى كه در ذيل مى آيد گرفتار (حصر) گردد:

1 ـ ترس و عدم اعتماد به نفس.

2 ـ عظمت و شكوه مجلس.

3 ـ نداشتن تمرين و عدم آمادگى روحى و ذهنى.

4 ـ ضعف حافظه و عارضه نسيان.

5 ـ اختلالات روانى و بحرانهاى روحى.

6 ـ تشنج مجلس كه در اين صورت اگر زمام مجلس از گوينده گرفته شود و رشته افكارش بگسلد شكست خواهد خورد.

بنابراين بايد با سخن مناسبى مجلس را آرام ساخت و پاسخ دندان شكنى به عاملين تشنج داد و آنان را از صحنه خارج نمود. و اگر عامل تشنج يك حادثه طبيعى و يـا سياسى باشد لازم است بـا طـرفـندى ديگرى آنـان را آرام كرد

در غير اين صورت خطيب بدون شـك ناتوان مانده و در خطـابه شـكست

مى خورد.

مطالعه كافى در موضوع سخن و نيل به تحقيق نهايى و به دنبال آن تمرين مداوم و اداى كلمات و تنظيم صورت سخنرانى و نوشتن آن تا حدودى سخنور را از اين گونه بن بستها نجات مى دهد. اگر محفل بسيار باشكوه باشد و شنوندگان از طبقات فاضل و برجسته باشند سخنور بايد قبلاً وضعيت روحى و مطالبى را كه مى خواهد مطرح نمايد بررسى كرده باشد. اگر احتمال مى دهد كه عظمت جلسه او را مى گيرد و يا مطلب مناسب با اين مجلس را ندارد بهتر است كه صرف نظر كند زيرا جبران بعضى از شكستهاى روحى و يا اجتماعى مشكل مى باشد و لازم است در ابتداى ورود به امر سخنرانى از محافل ساده و عاميانه شروع كند مگر آن كه بر جمله سازى و استخدام عبارات ادبى به قدرى مسلط باشد كه با هنرمندى خاصى عواطف و احساسات فضلاى محضر را به خود جذب نمايد و بدين گونه محفل را اداره نمايد.

اطناب و تطويل بى ثمر

سخنور بايد بسيار منظم و حساب شده سخن بگويد مناسب حال و به مقتضاى محفل و مقام و در حد آمادگى حاضران صحبت كند تا شنوندگان با خميازه كشيدن و چرت زدن خستگى خود را اعلام ننمايند


35
خصوصاً از از اطاله كلام و تفصيل بى جا و ذكر مطالب معروف و تكرارى و پراكنده گويى خوددارى كند. اگر داستان تاريخى مى گويد به جزئيات مبتذل آن نپردازد و در بين داستان پرانـتز باز نكند از فرازهاى حـساس و شگفت انگيز آن غفـلت ننمايد و از بيان عبرتها و حكمتها و نتيجه گيرى هاى لازم نيز دريغ ندارد تا داستان تاريخى صرفاً جنبه سرگرمى به خود نگيرد اگر به قـصص قرآن مراجعه كنيم خواهيم ديد كه نكات لازم و اصـلى تاريخ و فلسفه آنها بيان شده از اطناب و تطويل كاملاً به دور است جزئياتى كه از عادات روز مره و معـمولى و مشترك افراد مى باشد حذف نموده است ولى در عوض حساسترين و مهيج ترين صحنه هاى آن به خوبى ترسيم و تجسم يافته و حكمت ها و عبرت ها به طور كامل مشخـص و روشن گرديده است البته قرآن به صورت اجمال و خلاصه مطالب حكيمانه را مطرح مى سازد ولى خطيب مى تواند با تجسم صحنه ها به وسيله عبارات دلپذير و تطبيق با وضعيت زمان و روحيات شنوندگان

داستان را بپرورد و لطف بيشترى به آن بدهد. زيرا ايجاز در قضيه تاريخى نيز نمى تواند جالب و هيجان انگيز باشد همان گونه كه تطويل نارواست.

استعانت هاى ناروا

(عبابى) كه يكى از ادباى بزرگ است در پاسخ اين سؤال كه بلاغت چيست مى گويد:

(هر كس كه مقصود خود را بدون تكرار و استعانت بيان كند بى ترديد داراى بلاغت است.)(57)

سپس از او پرسيدند كه (استعانت) چيست؟ گفت:

كمك گرفتن خطيب از جملات حشو و زايد مانند: (عرض مى شود كه) (مى خواستم به عرض برسانم كه) (منظورم اين است) (زبان من الكن است) و ساير جملاتى كه به صورت شكسته نفسيهاى بى جا و عذرهاى ناروا مطرح شود كه در سخنرانى جاى خالى نداشته باشد بلكه مقدارى از وقت را نيز اشغال مى كند.)

پس متن خطابه سخنور بايد از اين گونه زوايد پيراسته و به فصاحت و بلاغت و تعبيرات رسا آراسته باشد و به طور طبيعى و زيبا و روان و بدون وقفه كلمات بيان شود و معانى در قالبهاى تازه و لطيف ريخته و به همراه آهنگ جاذب و حركات مناسب ادا گردد.

سخنور در سخنرانى نبايد به گونه معمولى سخن بگويد بلكه بايد با آب و تاب و توام با آهنگ كلمات سخن بگويد.

علم معانى بيان و بديع

از علومى كه دانستن آنها در فن خطابه و سخنورى لازم و ضرورى است علم بلاغت است كه شامل علوم معانى بيان و بديع مى باشد زيرا در آنها قواعد فصاحت و موازين بلاغت تبيين مى گردد.

سخن فصيح و بليغ مى تواند در عمق جان شنوندگان نفوذ كند و در جامعه تحولى به وجود بياورد.


36

فصاحت چيـست؟

(فصاحت) در لغت عبار ت است از:

(ما تُنبِئُ عَنِ الظّـهُورِ وَالإبانَه.)

يعنى سخنى كه از روشنى و آشكار ساختن حكايت مى كند.

كسى كه زبانش به هنگام سخن گفتن لكنت دارد و به زحمت سخن مى گويد وقتى كه لكنت زبان او برطرف شد و قدرت بر تكلم و تعبير حروف و كلمات پيدا كرد اين جاست كه عرب مى گويد: (فَصَحَ الاعجمى) يعنى لكنت زبانش بر طرف و گفتارش روشن و آشكار گشت.

راغب اصفهانى فيلسوف و لغت شناس قرن پنـجم هجرى در كتاب معروف خود (المـفردات) در ماده (فـصح) مى گويد:

(اَلفَصْحُ خُلُوصُ الشَّىءَ مِمّا يَشُوبُهُ وَاَصْلَهُ فِي اللَّبَنِ يُقالُ فَصَحَ اللبن وَافْصَحَ اذا تعرى من الرغوه.)

(فَصح) خالص گشتن چيزى است از عواملى كه آن را مشوب و تيره مى سازد.

وكاربرد اصلى آن در مورد (شير) است كه عرب مى گويد: (افصح اللبن) هنگامى كه كفهاى متراكم روى شير بر طرف گردد گفته مى شود: شير آشكار شد و نيز مى گويند:

(اَفْصَحَ الرَّجُلَ اَيْ جاءَتْ لُغَتَهُ وَاَفْصَحُ الصُّبْحُ اِذا اضوئه).(58)

فلان انسان فصاحت پيدا كرد. يعنى از نظر تكلم خوب شد و فصاحت صبحگاهى يعنى سپيده صبح ظاهر گرديد.

فصاحت داراى سه بعد است: 1 ـ كلمه. 2 ـ كلام. 3 ـ متكلم. فصاحت در كلمه عبارت است از: پيراستن آن از سه عيب يعنى با حذف اين عيوب فصاحت در كلمه تأمين مى شود و آنها عبارتند از:

الف: تنافر حروف يا گران آهنگى.

ب: مخالفت با قياس و دستور زبان.

ج: غرابت كه شامل دو معنا است: يكى نامأنوس بودن لفظ و ديگرى ناخوش آهنگى آن.

در مورد مخالفت با قياس گفته شد كه انسان فصيح كسى است كه

زبانش روان و تلفظ و منطقش نيكو و روشن باشد و اگر سخن در قالبهاى

زيبا و ادبى و عبارات دلپذير قرار بگيرد از فصاحت برخوردار خواهد

بود و به مجرد اين كه از دهان خارج شد بر دل خواهد نشست. به قول

شاعر:

كند ره از در دروازه گوش

گهى لـب را نـشاط خـنـده آرد

كلام فصيح نيز جملاتى است كه از كلمات فصيح تركيب گرديده و از عيوب ششگانه زير پيراسته باشد:

1 ـ ضعف تأليف.

2 ـ تعقيد لفظى و معنوى.

3 ـ تنافر كلمات.

4 ـ تنافر معنوى.

5 ـ تتابع اضافات.(59)

6 ـ كثرت تكرار.(60)

كلامى كه از اين عيوب پيراسته و به ضد آن آراسته باشد خوش آهنگ و دلنشين و فصيح خواهد بود.

گوينده فصيح:

تفتازانى در كتاب شرح مختصر كه بر تلخيص (المفتاح) خطيب قزوينى نوشته است در تعريف (متكلم فصيح) چنين مى فرمايد:

(الفصاحة في المتكلم ملكة يقتدر بها على التعبير عن المقصود بلفظ صحيح.)

و در تعريف ملكه مى نويسد:

(وهى كيفية راسخة في النفس).

فصاحت آن حالت راسخه اى است در نفس كه متكلم به وسيله اين حالت نفسانى قدرت پيدا مى كند كه مقصود خود را به لفظ صحيح و عباراتى روشن و خوش آهنگ و مطابق دستور زبان بيان كند و به زيباييهاى ظاهرى و معنوى رونق دهد و از عيوب صورى و معنوى به پيرايد اصولاً در بين اديبان بحث است كه آيا آرايش الفاظ مهمتر است يا انتخاب معانى؟ كداميك از اين دو در سخنورى و خطابه از اهميّت حياتى برخوردار مى باشد؟ برخى را عقيده بر اين است كه استخدام الفاظ و زيبايى واژه ها به مراتب از به كار بردن معانى با لغات معمولى جالبتر و مهمتر است.

يكى از ادباى معروف مى نويسد:

(اكثر مردم لفظ را بر معنا ترجيح مى دهند. يكى از متخصصين فنّ ادب مى گفت: از نظر علماى ادب لفظ از معنا مهمتر و گرانبهاتر است. زيرا معانى به گونه فطرى و طبيعى در نهاد مردم هست ولى جاذبه سخن بر زيبايى الفاظ و سبك عالى عبارات و حسن تركيب جملات استوار است. كليه مديحه سرايان مى دانند كه ممدوح خود را بايد در جود و سخاوت به دريا و باران و در شجاعت به شير در سخن گفتن و قاطعيّت بيان به شمشير و در عزم و استقامت به كوه و آهن و در حمله و خروش به سيل و طوفان و در زيبايى و فروغ به ماه و خورشيد و... تشبيه مى كنند


37
ولى اگر نتوانند اين معانى را در قالب زيباترين كلمات بريزند و آرايش دهند بى گمان آن معانى اوج و شكوه خود را از دست داده و به ابتذال كشيده خواهد شد.)

طرفداران اين نظريه معتقدند كه قدرت و ابتكار اصلى ويژه كسانى مى باشد كه معانى معروف و متداول را در پوشش الفاظ جذاب بيان كنند به گونه اى كه براى شنوندگان دلپذير و جديد نمودار گردد.

(ابو هلال عسگرى) گويد:

(هر كس معانى را با الفاظ از كسى بگيرد و به نام خودش قالب بزند سارق و دزد است و اگر با قسمتى از عبارات خود ساخته بيارايد رباينده است. ولى چنانچه معانى را از ديگران بگيرد و در قالب الفاظ بهترى بريزد از صاحب اصلى و مبتكر آن معانى سزاوارتر خواهد بود.)(61)

(برفون) اديب و دانشمند فرانسوى در سخنانى كه درباره اسلوب ادبى ايراد كرده است مى گويد:

(انديشه ها و مفاهيم سرمايه هاى عمومى هستند كه همگان در آن مشاركت دارند ولى اسلوب هر كس مخصوص خود اوست. يعنى افكار و معانى قبل از اين كه توسط شاعر و سخنور و يا نويسنده و هنرمندى در قالب و سبك مشخص ريخته شود از ثروتهاى عمومى محسوب مى گردد. ولى به مجرد اين كه شاعر و اديبى آنها را بگيرد و در نمايشگاه ذوق و سليقه خود تنظيم نموده و در اسلوب نوين بريزد ملك طلق او خواهد بود.)(62)

و اين نظريه كه فصاحت الفاظ و كلمات از معانى بهتر است باعث شده تا برخى از ادبا الفاظ را به (اجساد) و معانى را به (ارواح) تشبيه كنند ليكن تبلور و درخشش روح در پرتو جسم امكان پذير است و اين امر از شئون فصاحت در كلام به شمار مى رود.

اينك الفاظ زيبا و سحرانگيز است كه به وسيله دستگاههاى ارتباط جمعى و استعمار خبرى به كار گرفته مى شود و ملّتها را مسحور و مجذوب مى نمايد و حقايق را وارونه جلوه مى دهد!

يكى از شگردهاى منافقين در جذب جوانان از طريق استخدام الفاظ زيبا و عرضه معانى مبتذل و انحرافى در قالبهاى تازه و نوين و عبارات دلنشين بود; بگونه اى كه مفسر عاليقدرى كه با انواع تفاسير آشنا بود در يك مقطع كوتاه مدتى چنان مجذوب الفاظ و عبارات آنان قرار داشت كه مى گفت: (تاكنون تفسير قرآنى به اين زيبايى و لطافت نديده ام) ولى پس از تأمل و رفع حاكميّت احساس و عواطف فهميد كه تفسير آنان نه تنها تفسير نيست بلكه برداشت آنان نيز نوعى برداشت ماترياليستى و تحليل مادى است و ربطى به قرآن كريم ندارد.

منافقين سعى مى كردند از الفاظ مترقّى و به اصطلاح انقلابى و مناسب با فرهنگ روز استفاده كنند كه غير از مفهوم بودن طراوت و جاذبه داشته باشد.

نويسنده به خاطر دارد كه روزى در زندان طاغوت يكى از مسئولين دولت موقت به من گفت: مجاهدين خلق سوره (قل اعوذ برب الناس) را به گونه اى برايم تفسير كردند كه گويى قرآن را تاكنون نفهميده ام ولى خوشبختانه تعليمات آنان به همين يك جلسه و يك سوره خاتمه يافت. زيرا الفاظ و عبارات آنان محدوديّت داشت و اگر تفسير ادامه پيدا مى كرد; جاذبه خود را از دست مى داد و طبعاً نوبت به طرح معانى تازه مى رسيد و با توجه به محدوديت مفاهيم انحرافى مشت آنان باز مى شد.

به همين دليل براى افراد با سواد و متفكر به جلسات محدودى اكتفا مى كردند كه مبادا بى محتوا بودن آنان روشن شود و تحليلهاى ماترياليستى اين گروه آشكار گردد ولى با طرح دو قالب تفسيرى كه حق و باطلش به هم آميخته بود مى توانستند حلاوت آن را در ذائقه شخص باسوادى تا مدتى حفظ و افكار سياسى خود را تحميل نمايند و همواره او را تشنه نگاه دارند.

در اين جا مناسب مى دانم كه به چند نمونه از عبارات و تفسيرهاى آنان را اشاره كنم تا با شگردهاى منافقانه بهتر و بيشتر آشنا گرديم.

1 ـ جمله (اصلاح ذات البين) را حل تضادهاى درونى جامعه معنا مى كردند


38
اين عبارت از (مائو) رهبر چين كمونيست گرفته شده است.(63)

2 ـ (محمد رسول الله والذين معه اشداء على الكفار رحماء بينهم) را چنين تفسير مى كردند:

(كافر كسى است كه با روند تكامل مبارزات خلقهاى در بند مخالف است و اعمال ضد انگيزه انجام مى دهد.!) و نيز معنا مى كردند كه: (محمد رسول خدا با كفار برخورد قهر آميز دارد ولى با اعضاء حزب خود پيوندى ناگسستنى تا موانع راه تكامل را بردارد).

3 ـ برخورد مقطعى و قهر انقلابى. هر حرف حقى را با جملاتى همچون: (برداشت خورده بورژوازى سنتى) و يا (تلقى از پايگاه طبقاتى است) و (گفتارى ضد انگيزه و ارتجاعى مى باشد) مى كوبيدند. و يا اگر كسى به خاطر انحرافات فكرى و عملى از آنان جدا مى شد با كلماتى همچون: (گرفتار خصلتهاى فردى وابستگى طبقاتى و بريدن در زندان يا وابستگى به زندگى و خانواده يا بينش تنگ نظرانه و ارتجاعى است. او را مى شستند و كنار مى گذاشتند و با اين جملات بى محتوا ولى جالب جوانان را مجذوب مى كردند و ديدگاههاى ماترياليستى خود را در لفافه قرآن و نهج البلاغه در ذهن آنان تزريق مى نمودند و مسايل الهى را كه عقل يك جوان مبتدى به سادگى نمى توانست درك كند با تأويلات كفرآميز تفسير و توجيه مى كردند. به عنوان مثال: (جنّ) را به سازمان جهنمى (سيا) تفسير مى نمودند و شيطان را مظهر امپرياليسم حيله گر. خدا: يعنى قدرت و قانونمندى هاى طبيعت يا قهر ملّت! البته نبايد از نظر دور داشت كه بعضى از عبارات و ترجمه هاى آنان در عين زيبايى ممكن بود صحيح باشد ولى برداشت كلّى آنان در مجموع انحرافى بود. به اين دلايل ضرورت ايجاب مى كند كه سخنوران و نويسندگ

ان همواره با آخرين تحولات ادبى و الفاظ انقلابى آشنا باشند و از قالبهاى تازه و زيبا كه لطف خاصى به معانى مى بخشد و جاذبه بى اندازه اى ايجاد مى كند بهره گيرند.


39

شرايط دستيابى به فصاحت

چگونه يك سخنور مى تواند فصيح شود؟ براى به دست آوردن فصاحت در سخن نكات زير ضرورت دارد:

الف ـ دقت و مطالعه در گردآورى واژه هاى نو و يادداشت بردارى تنظيم مطالب نوشتن الفاظ واصطلاحات تازه و نكاتى كه با موضوع مورد نظر تناسب دارد. مراجعه مداوم به كتابهاى لغت و انتخاب الفاظ مترادف و به كار بردن زيباترين آنها در سخنرانى مى تواند به فصاحت سخنور كمك كند. به عنوان مثال: كلماتى مانند: دستاورد بازتاب روند انقلاب بلنداى زمان راستاى انقلاب ره آوردِ اسلام ارمغان انقلاب و... از جملات زيبا محسوب مى شوند كه به ترتيب جاى كلمات زير را بايد بگيرند: ثمره نتيجه حركت جريان بالا طول زمان سوغاتِ اسلام و...

ب ـ مراجعه مكرر به كتابهاى ادبى و گوش فرا دادن به سخنرانيهاى كسانى كه در فنّ سخن موفقيّت چشم گيرى دارند مطالعه و حفظ شاهكارهاى شعرا و جملاتِ زيباى اديبان و سخنرانيهاى خطيبان و ضبط مطالب و سبك آنان در پرورش ذوق در سخن گفتن بسيار سودمند و از عوامل كسب فصاحت محسوب مى گردد. البته تمرين زياد در سخنرانى و تسلط كامل بر معانى و كاربرد جملات جديد از شرايط دستيابى به فصاحت به شمار مى رود.

ج ـ نوشتن سخنرانيهاى پربار و منسجم و حفظ جملات زيبا در متن خطابه از شرايط اكتساب فصاحت است.

د ـ انتخاب الفـاظ رسا كه معـنى را به خوبى روشـن كند و پيدا كردن و تشخيص جمله بنديهاى شيوا كه مفهوم خاصّى را مى رساند زحمـت زياد لازم دارد. چـنانكه حذف الفاظ تكرارى و خسـته كنـنده مـانند: (اشمئـزاز) و (مسـتشزرات) كه گـران آهنگ مى باشند نيز كار ساده اى نيست ذوق و سليقه و التفات لازم دارد.


40

آفات فصاحت

چند چيز فصاحت را مختل مى سازد:

1 ـ تكرار الفاظ و جملات.

2 ـ كلمات نامأنوس و مبهم.

3 ـ تعقيد و پيچيدگى الفاظ.

بدون شك پرورش يك موضوع نيازمند به تكرار جمله ها است ولى فصاحت اقتضا مى كند كه براى پرورش يك مفهوم از الفاظ مترادف و جملات گوناگون استفاده شود. به عنوان مثال كلمات: گزاف عبث لغو پوچ بى ثمر بى اثر بى نتيجه بى فايده و بى راندمان كه همه آنها به طور تقريب يك معنا را مى رساند سخنگو مى تواند بدون تكرار عين كلمات يك مفهوم مشخص را با الفاظ مترادف برساند.

يا در باره مفهوم (جنگ) لغات بسيارى وجود دارد مانند: نبرد پيكار درگيريِ نظامى برخورد مسلحانه جهاد با دشمن ستيز نبرد قهر آميز و... يك سخنور لزومى ندارد واژه ٌ معيّنى را تكرار نمايد و شنونده را خسته و آزرده نمايد و لازم است از واژه هاى متنوع استفاده كرده نشاط شنوندگان را حفظ كند و هنر خويش را به نمايش بگذارد و نيز درباره مفهوم (اخلاق) نيز الفاظ گوناگونى وجود دارد مانند: سيئات اخلاقى نكبات روحى رذايل باطنى صفات حيوانى فضايل اخلاقى مكارم نفسانى ملكات باطنى سجاياى روانى كمالات روحى اميال عالى انسان صفات ملكوتى اميال غير انسانى و تمايلات حيوانى ارزشهاى الهى و... مى توان با تعبيرات متنوع در ذهنها تثبيت كرد.

سعدى مى گويد:

سخن گر چه دلبند و شيرين بود

چو يك بار گفتى مگو باز پس

سزاوار تصديق و تحسين بود

كه حلوا چو يك بار خوردندبس

پس خطيب فصيح كسى است كه از نظر الفاظ و كلمات و جمله سازى غنى و سرمايه كافى داشته و همواره به الفاظ و عبارات جالب مجهز و مسلح باشد تا در تشريح يك مطلب و تفسير يك موضوع در جمله پردازى احساس كمبود خلأ ننمايد.

دومين آفت فصاحت استفاده از عبارات نامأنوس و كلمات تنفرآور و زشت است كه بايد از آنها پرهيز نمود و با كلمات روشن و گويا با بيانى روان و عباراتى دلنشين موضوع را تبيين نمايد نه با تكلف و مشقت و نه به صورت كلمات نامفهوم و مغلق كه به جاى روشن شدن بر پيچيدگى و ابهام موضوع افزوده شود.(64)

پس لفظ و عبارت نبايد خشن و زمخت باشد كه به آسانى بر زبان جارى نگردد و همچنين بايد با گوش شنونده مأنوس و با روحش سازگار باشد.

سومين تعقيد براى پرهيز از پيچيدگى در سخن بايد از تعبيرات مبهم و چند پهلو و كناياتى كه از قلمرو فهم عمومى به دور باشد استفاده نكند و نيز از الفاظ مشترك و مجازهاى غير مشهور نيز دورى نمايد و بالاخره افراط در كنايه و مجمل گويى خطابه را پيچيده و نامفهوم مى سازد و طبعاً مستمع خسته و افسرده خواهد شد و از موجبات ابهام و پيچيدگى سخن طولانى بودن يك جمله و عبارت است. زيرا جمله بلند و كشدار سخن را نامفهوم مى سازد. مانند: فاصله ممتد بين مبتدا و خبر به طورى كه شنونده تا به خبر توجه كند مبتدا را فراموش مى نمايد.

يكى ديگر از عوامل تعقيد پيچيدگى و پراكنده سخن گفتن و جمله هاى معترضه آوردن است. زيادى الفاظ از معانى نيز از اسباب تعقيد است. لفظ بايد قالب معنا باشد. همان گونه كه كفش و لباس به تناسب پا و اندام تهيه و دوخته مى شود كه اگر كوچكتر و يا بزرگتر باشد موجبات ناراحتى انسان را فراهم مى سازد. معانى نيز بايد در بهترين و كوتاهترين عبارات و قالبها بيان شود.

بلاغت در سخن

كمتر سخنران و خطيبى است كه به خاطر زيبا سخن نگفتن شكست خورده باشد ولى بسيارى از سخنوران به خاطر عدم توجه به موازين بلاغت شكست خورده اند. بدين جهت آشنايى با (علم بلاغت) براى سخنور ضرورى است.

(بلاغت) در فرهنگ لغت به معناى رسانيدن به مقصود و به انتهاى كار قدم نهادن است و (بلوغ) نيز از همين ماده اشتقاق يافته است. يعنى بچّه ايكه به حد نهايى كودكى رسيده و طبعاً بالغ شده و بايد مسئوليتها را انجام دهد.

در اصطلاح به كسى بليغ مى گويند كه در قالب عباراتى كوتاه معانى بلند و آموزنده را بگنجاند. بلاغت مى تواند دور را نزديك و نزديك را ظاهر سازد


41
سخنور بليغ سخن پردازى است كه آفرينش گفتار او بر ذوق فطرى تمرين و ممارست آشنايى با گفتار و افكار بزرگان استوار باشد.

بعضى گفته اند: بلاغت انديشه استوار و حسن تعبير و قدرت تدبير است براى بلاغت تعاريف ديگرى نيز مطرح كرده اند كه بيشتر به آثار و علايم بلاغت ارتباط پيدا مى كند نه تعريف آن. به عنوان مثال گفته اند:

(البلاغة مطابقة الكلام لمقتضى الحال.)

بعضى گفته اندانطباق سخن با مقتضيات حال و مقام از آثار بلاغت است نه عين بلاغت.

(بلاغت حقيقى آن است كه گوينده نگويد مگر آنچه خردمند بايد. و چنان بگويد كه مقصود حاصل و كلامش به مقتضاى حال باشد كه در نتيجه هم عقل را خرسند و هم دل را مسخر سازد.)

گروهى معتقدند: از آن جايى كه بلاغت وسيله اقناع و ترغيب مى باشد. اولين شرط آن است كه گوينده به گفتارش ايمان داشته باشد تا در شنونده اثر بگذارد زيرا شوراندازى در دلها ممكن نيست مگر از كسى كه شورى در سر و سوزى در دل داشته باشد. به قول شاعر:

سخن كز دل بـــر آيـــد

لاجرم بـــر دل نشيند

كسى كه شور ايمان و سوز دل ندارد بلاغـت ندارد. اقناع كار معلم و حكيم مى باشد ترغيب كار خطيب است. پس سخنور بايد حكيم و خطيب باشد.

الهى سينه اى ده آتش افروز

هر آندل را كه سوزى نيست دل نيست

دلم پرشعله گردان سينه پر دود

در آن سينه دلى وآن دل همه سوز

دل افسرده غير از آب و گِل نيست

زبانم را بگفتن آتش آلود


42

طُرق دستيابى به بلاغت

يكم ـ رعايت مقتضاى حال:
سخنور بليغ بايد مقتضاى حال را رعايت كند علت تجمع شنوندگان را بداند حادثه اى كه اتفاق افتاده است بشناسد. به وضعيت روحى و فرهنگى جامعه آشنا باشد و بداند كه شنوندگان از چه تيپ و گروهى مى باشند آيا روحانى بازارى دانشجو و يا محصل هستند؟ استادند يا دانشيار مجلس ويژه بانوان است و يا مشترك؟ محفلى كه تشكيل شده در چه رابطه اى است؟ جشن است يا عزا؟ اگر مجلس به عنوان فاتحه منعقد شده باشد سخنور بايد از مرگ صبر فلسفه مصايب بى وفايى دنيا حيات آخرت و يا به تناسب كارى كه متوفيّ داشته است حرف بزند. و اگر مُرده فقيه بوده لازم است در باره نقش فقه و فقاهت و رسالت فقيه در جامعه و ضرورت پرورش فقيه سخن بگويد. اگر طبيب است درباره نقش طبّ و مسئوليّت طبيب و اگر بازارى است در رابطه با نقش بازار در جامعه و مسئوليّت يك بازارى مسلمان و شرايط بازار اسلامى و... صحبت كند. در مجلس فاتح از طرح مطالب فكاهى جدّاً بايد خوددارى شود.

اگر مجلس براى جشن عروسى يا به مناسبت ولادت بزرگان منعقد گرديده باشد نبايد در رابطه با بى وفايى دنيا صحبت شود. بلكه از سخنان شادى بخش و سنّت نكاح بايد سخن گفت. اگر مجلس در شهرى است كه خوانين و سرمايه داران فجايعى به وجود آورده اند بايد مطالبى گفت كه مردم اميدوار شوند. مانند: زشتى ثروت اندوزى و كوبيدن سرمايه هاى نامشروع. ولى اگر در چنين مجلسى سخنگو بگويد: از نظر اسلام مسلمان مى تواند خانه اى از طلا زيرا نقره بسازد اين سخن با مقتضاى حال تناسبى ندارد و با جوّ موجود سازگار نيست و باعث يأس مستضعفين و حربه اى براى مخالفين خواهد گرديد كه اينگونه گفتار بر فرض كه از نظر اسلام جايز باشد بازگو ساختن آن در چنين مجالسى جايز نيست گرچه مخالف اسلام ناب محمّدى صلى اللّه عليه وآله نمى باشد.

وانگهى مگر هر حرف صحيحى را در همه جا مى شود مطرح كرد؟ حضرت على (عليه السلام) مشكلات و دردهاى دل خود را به چاه مى گفت و امام صادق عليه السلام احاديثى به (جابر جعفى) تعليم داده بود كه مجاز نبود به ديگران بگويد و بالاخره در جبهه جنگ سخن از ثواب مقاربت و حجامت و ناخن گرفتن بر خلاف موازين بلاغت است بلكه بايد از جهاد و شهادت و هوشيارى ومراقبت در جنگ صحبت كرد.

آقاى فلسفى خطيب گرانقدر نقل مى كرد:

(در مجلسى شركت كرده بودم و مسأله روز موضوع اشغال لبنان توسط اسرائيل بود ولى گوينده آيه﴿ (انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اراك اللّه ولاتكن للخائنين خصيماً.) (65) را عنوان سخن قرار داد.

آيه شريفه درباره مسلمانى است كه كيسه آردى را كه صاحبش زرهى در آن پنهان كرده بود به سرقت مى برد و براى راه گم كردن به در خانه مرد يهودى برده و به عنوان امانت مى گذارد صاحب مال وقتى از كيسه آرد از وى مى پرسد در جواب مى گويد: من خبرى ندارم و قسم مى خورد. ولى از آنجائى كه كيسه آرد سوراخ بود صاحب مال دنبال اثر آرد را گرفت تا آنرا در خانه يهودى پيدا كرد كار به نزاع كشيد و مردم يهودى را به دزدى متهم كردند ولى با نزول آيه يهودى تبرئه شد و آن مسلمان منافق به عنوان سارق دستگير گرديد.

يك نفر از مستمعين با كمال خشم جلو آمد و به گوينده گفت: (آقاى محترم در وقتى كه اسرائيل قسمتى از لبنان را اشغال كرده و با گلوله سينه مسلمانان را سوراخ مى كند جاى طرح چنين آيه و حديثى كه يهوديها را تبرئه مى كند! نبود و از مجلس بيرون رفت.)

در حالى كه آيه و شأن نزول آن درست است ولى مطرح كردن آن بر خلاف بلاغت و مقتضاى حال و زمان مى باشد و آثار منفى در ذهن شنوندگان مى گذارد.

در منزل مرحوم آية الله سيد ابوالحسن اصفهانى مرجع تقليد وقت


43
مجلس روضه اى برقرار و همه علما و مراجع در آن شركت كرده بودند. خطيب بى سليقه اى بالاى منبر رفته و درباره حرمت شراب و عذاب شراب خوار و حد آن صحبت كرد. بحرالعلوم(ره) فرمود: (آقا جان اين قدر درباره حرمت شراب صحبت نكن زيراى علماى اعلام از آن دست بر نمى دارند.) محفل يك پارچه خنده شد و گوينده شرمسار گرديد.

و همچنين در مجلس زنانه از حرمت لواط بحث و گفتگو كردن بر خلاف موازين بلاغت مى باشد مجمل گويى و به تفصيل سخن گفتن هر دو بر خلاف بلاغت به شمار مى رود و حد متوسط عين بلاغت مى باشد.

دوم ـ رعايت فرهنگها:
معمولاً مردم تحت تأثير آداب و فرهنگ اجتماعى هستند و هر قومى فرهنگ خاصى دارد و بايد تشبيهات و تمثيلات مناسب با فرهنگ شنوندگان باشد. به عنوان مثال حضرت على (عليه السلام) در خطبه (قاصعه) مى فرمايد:

(من مانند بچّه شترى دنبال پيامبر بودم.)

با اين جمله قرب هميشگى خود را به رسول خدا(ص) مى رساند و در ضمن از حمايت و مراقبتى كه رسول گرامى اسلام(ص) از وى به عمل مى آورده پرده برمى دارد. اين تشبيه در آن زمان در نهايت فصاحت و بلاغت بود ولى در زمان ما به صورت ديگر بايد گفته شود مثلاً: (من همواره در زير چتر حمايت و عنايت رسول خدا(ص) بودم و مانند سايه به دنبال پيامبر مى رفتم).

اگر بگويد: من مثل يك بچه شترى دنبال امام امت بودم از نظر فرهنگ ما مستهجن به نظر مى رسد. پس بايد گوينده محيط و فرهنگها را بشناسد تا از استعارات و مثلهاى مناسب استفاده كند.

سوّم ـ رعايت زمان سخن:
اگر زمان سخنرانى كوتاه است خطيب بايد مقدمات را ترك كند و به اصل مطلب بپردازد و در چنين موقعيّت تحريك احساسات و عواطف مردم مناسبتر از طرح مسايل عقلى است. زينب كبرى (سلام اللّه عليها) در كوفه يك ربع (15 دقيقه) بيشتر سخنرانى نكرد ولى چنان بليغ سخن گفت كه هنوز هم بلاغت آن خطابه محسوس است.

(يا اهل الكوفه يا اهل الختل والغدر والمكر!)

سخن از خيانتى است كه عقل و وجدان و شرع مقدس آن را پليد مى شمارد. بايد توجه داشت كه بزرگترين آفت سخنرانى طول دادن سخن در چنين مقاطع است. سخنور با اطاله كلام چنان سقوط مى كند كه هر جا سخن بگويد شنوندگان را فرارى مى دهد. ولى در جلسه اى كه براى سخنرانى تشكيل يافته است و مستمعين از دور و نزديك در آن جا اجتماع كرده اند. بى گمان بيست دقيقه سخن گفتن خلاف بلاغت است زيرا مردم آمادگى كامل براى استماع دارند و كوتاهى سخن باعث افسردگى است و شنوندگان حداقل يك ساعت آمادگى شنيدن را دارند.


44

بخش دوم: موازين سخـن و سخنورى

چگونه مى توان سخنور شد


45

سخنورى يك منصب بزرگى است; به گونه اى كه دسترسى بدين مقصد اعلا به سادگى امكان پذير نيست; بلكه به تمرينات بسيار و اطلاعات و سيع و استقامت كامل نياز دارد.

راههاى دستيابى به اين هدف متعالى را در چند موضوع مى شود خلاصه كرد:

الف: استعداد ذاتى

يك خطيب موفّق كسى است كه به طور طبيعى آهنگى جالب و بيانى فصيح و گرم داشته باشد; مخارج حروف را صحيح ادا كند; گرفتار لكنت زبان و سردى بيان نشود; دلى پرسوز و سرى پرشور داشته و از قلب پاك و آرامى بهره مند باشد; به زيبايى منظر و حضور ذهن قوى هوش سرشار قدرت ارتجال چشمهاى جذّاب و اعتدال در خلقت آراسته باشد. چنين فردى با مختصر تمرين و ممارستى مى تواند به قلّه بلند خطابه برسد; و گرنه بايد با تحمّل رياضت هاى سخت و تمرينات دشوار خود را بدين هدف برساند.

بعضى از اهل نگارش نوشته اند:

(اگر كسى استعداد ذاتى نداشته باشد; نمى تواند سخنور گردد; زيرا سخنورى براى اين دسته مانند شعر گفتن شخصى است كه ذوق شعرى نداشته باشد و بخواهد شعر سرودن را بر خويش تحميل نمايد. در نتيجه اشعارش از لطافت خالى و خشك و بى روح و گاهى از سجع و قافيه نيز بى نصيب و تهى خواهد بود.)

ولى به عقيده نگارنده آدمى كه از سلامت طبيعى برخوردار باشد و اصول فنّ خطابه را به كار گيرد و صفات اكتسابى را در خود ايجاد نمايد; با قدرت ايمان و اراده و عشق به خطابه مى تواند نارسايى ها و نواقص ظاهرى خود را تا حدودى جبران نمايد. همان گونه كه ابوالعلاى معرّى نقص كورى و آبله روئى خود را در پرتو علم و فلسفه و ادب جبران نمود و (بتهوون) و (اديسون) نيز كه گرفتار نقص ناشنوايى بودند; يكى به وسيله ساختن آهنگ هاى موسيقى و ديگرى در ظلّ تسخير برق خود را شهره آفاق ساختند و بدين وسيله نارسايى هاى عضوى خود را از ذهنها محو نمودند.

آرى! خداوند متعال چنان قدرت و اراده اى به انسان عطا فرموده است كه مى تواند با نيروى روحى قطار مسافربرى را از حركت باز دارد و با سيطره اراده آدم بيدار را به خواب عميق (مغناطيسى) فرو برد و روح او را به هر كجا كه خاطرخواه اوست بفرستد.

مشيّت و خواست خداداد آدمى به قدرى قوى است كه (هنرى كلن) زنى كه فلج بوده و از نعمت بينايى چشم و شنوايى بى بهره بود; مصممّ مى شود كه با تمام نارسايى هايى كه دارد; سخنگوى توانايى شود; كه پس از تمرين و كثرت كار و ممارست بى امان بدين هدف عالى مى رسد و با اين كار بر نظريّات بعضى از نويسندگان فنّ خطابه كه مى گويند: (تمرين و كثرت كار در صورت فقدان صفات طبيعى اثرى ندارد); خط بطلان كشيده مى شود.

در هر صورت براى تكميل و آرايش خطابه شرايطى وجود دارد كه بايد خطيب آن را رعايت كند; تا قدرت خطابه را در خود شكوفا سازد و با رعايت موازين و آيين سخنورى به تقواى(66) خطابى نايل آيد; و از آسيب هاى مخصوص خطابه درامان بماند. همان گونه كه تقواى دينى در مسايل فردى و اجتماعى و در ابعاد سياسى اقتصادى اخلاقى و در سايه يك سلسله اثبات ها و نفى ها بايدها و نبايدها تحصيل مى شود خطيب نيز اگر بخواهد در خطابه تقوا داشته باشد بايد از يك سلسله امور اجتناب و به امورى نيز اقدام نمايد.

ب : مطالعه سخنان اديبان

يك گوينده نخست بايد گفتار اديبان و سخنوران زبردست را مطالعه نمايد تا اسرار فصاحت و بلاغت را در كلام آنها بيابد و جمال اسلوب و تعبيرات زيبا و نغز را دريافت نمايد و شيوه استخدام الفاظ و روش خوب و زيبا انديشيدن را بشناسد.

ابن اثير مى نويسد:

(آشنايى با گفتار پيشينيان در لباس شعر يا نثر فوايد بسيار مهمى دارد; به علّت اين كه از اين رهگذر انسان با آرمانها انديشه ها و اسلوبهاى ادبى آنان آشنا مى گردد و در مى يابد كه قدرت هنرى و ادبى را در چه سبك و شيوه اى به كار برد; و همين امر موجب بارورى ذوق و استعداد


46
و تقويت عقل و هوش وى مى شود. در ضمن مى تواند به سهولت از معانى بديعى كه گويندگان و نويسندگان در طى سالها زحمت و رنج كشف كرده اند بهره بردارى نمايد و از ذوق ها و ابتكارات آنان استفاده كند و بدين وسيله ذهنش براى ابتكارات جديد و طرح مسائل نوين آمادگى پيدا مى كند.)(67)

بسيارى از گويندگان معروف در بدو امر از سخنرانى هاى مكتوب ديگران بهره جسته اند تا زمينه ذهنى خود را براى تدوين سخنرانى آماده ساخته اند. از اين رو توصيه مى شود از شاهكارهاى سخنرانى هاى گويندگان توانا بهره گيريد و در ابتداى كار بهترين آنها را ـ با رعايت مقتضاى حال ـ حفظ كنيد; چرا كه همين امر همت را والا و ذوق و سليقه را پربار مى نمايد و به منزله يك جهش براى بهتر سخنرانى كردن است.

بعلاوه يك سخنرانى به تعبيرهاى مختلف و متنوعى نياز دارد; يعنى يك مفهوم بايد در قالبهاى گوناگون و جالب در آمده و بازگو شود تا لطف كلام حفظ شده باعث خستگى و ملالت نشود. بنابراين بايد سخنور سرمايه هنگفتى از الفاظ و اسلوبهاى سخن را در خود ذخيره كند تا بر تمام شؤون و شيوه هاى بيان تسلّط كامل داشته باشد.

ج : تسلّط بر نفس

يك خطيب بايد خود را براى تحمّل مصايب و شدايد آماده سازد; در مقابل زخم زبانها تمسخر اين و آن اتّهامات فحاشيها و جوّسازى هايى كه گاهى ممكن است براى گويندگان پيش بيايد در تمام مواقع بايد بردبار و متحمّل و خود نگهدار باشد. از شتابزدگى ها و افشاگرى هاى عجولانه سخت اجتناب كند; از طرح مسائل شخصى و اغراض نفسانى در سخنرانى خوددارى نمايد. تعريف هاى ناروا و انتقادهاى نادرست و تشديد اختلافات قومى و گروهى و يك جانبه قضاوت كردن ها موجبات سقوط گوينده را فراهم مى سازد و اعتماد عمومى را از وى سلب مى كند.

و نيز يك خطيب بايد از مبالغه گويى ها و شوخى هاى زشت اجتناب نمايد و به طور خلاصه از تقواى اخلاقى سياسى اجتماعى قلبى و لسانى بهره مند باشد تا مصونيت پيدا كند و شخصيت اجتماعى خود را حفظ نمايد و تهديد و تطميع او را وادار به سخن گفتن نسازد. مسائل شخصى خشم او را در سخنرانى بر نيانگيزاند و بداند كه حفظ خطابه از انگيزه هاى شخصى و وسوسه هاى شيطانى بسيار مشكل و طاقت فرساست. بى جهت نيست كه يك خطيب عرب گفته است:

(لقد شيبني إرتقاءِ المنابر); منبر رفتن مرا پير كرد.

سـخنرانى بـراسـاس تعهد و مسـؤوليـّت و دور از اغـراض نفسانى چـنـين پيامدهايى را نيز به دنبال دارد; بنابراين خطيب بايد تـسلّط كامل بر اعصاب داشته باشد; تا هنگام سخنرانى گرفتار اضطراب نگردد. زيرا ترس و نگرانى باعث آشفتگى روح مى شود و در نتيجه از جذابيّت سخنرانى مى كاهد.

د . رياضت و تمرين مداوم

استعداد طبيعى تسلّط بر الفاظ و مطالعه كلمات اديبان و سخنسرايان و آگاهى بر اصول فنّ خطابه در ساختن خطيب كافى نيست; به علّت اينكه سخنورى يك ملكه و عادت نفسانى است; و به طور ناگهانى در انسان به وجود نمى آيد بلكه پس از تحمّل رنجها و تمـرين هاى فراوان به گونه تدريجى در انـسان پديد مى آيد. در آغاز امر عوامـل يـأس آور و شكـست بسيـار است; ولـى نوآمـوز نبايد نااميد شود بلكه با ممارسـت و تمـرين زياد عيبها را بر طرف كند و نقـطه هاى قوّت را تقـويت نمايـد.

به قول شاعر:

نابرده رنج گنج ميسّر نمى شود

مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد

در كتاب (تاريخ تمدّن) از (ديموستين) خطيب معروف يونانى نقل شده كه:

(بر اثر صداى ضعيف و نارسايى حالت تنفّسى هنگامى كه مى خواست سخنرانى كند با استهزاء خنده هاى شنوندگان مواجه مى شد ولى پس از چند سال تمرين اين نارسايى را از خود بر طرف كرد; ماهها در كنار دريا ريگ در دهان مى گذاشت و فرياد مى كشيد و سرانجام بهترين سخنور زمان خويش شد.)(68)

(جاحظ) در كتاب (بيان و تبيين) مى نويسد:

(در طول تاريخ خطيبى ديده نشده است كه در بدو امر عيوب زيادى نداشته باشد. از لكنت زبان گرفته تا نارسايى بيان و فقدان الفاظ وجملات مگر (شبيب بن شيبه) كه از اولين مرحله سخنرانى موفق بود و به قدرى اوج گرفت كه خطيبى بدان پايه نرسيد.)(69)


47


48

انواع رياضتها

رياضت و تمرين داراى انواع و اقسامى است: رياضت فكرى تمرين در سبك و اسلوبها و رياضت در تكلم و سخنسرائى.

1 . رياضت فكرى:
در اين نوع رياضت خطيب بايد افكارش را ضبط و توزين كند و بين تفكّرات و حيات اجتماعى خود پيوند ايجاد نمايد تا ذهنيت ها را با عينيت ها درآميزد و درباره شؤون جامعه به فكر و تأمّل بپردازد; با روح و فرهنگ جامعه پيوندى عميق و ناگسستنى داشته باشد; زندگى مردم را همواره مورد تحليل دقيق و بررسى صحيح قرار دهد; معايب و محاسن جامعه را بشناسد تا بتواند موضوعات مناسبى را انتخاب و مطرح كند.

2 . تمرين در سبك و اسلوبها:
بدين معنى كه از جملات خوب استفاده كند; تعبيرات زيبا بكار برد; عبارات شيوا را بنويسد و تكرار كند تا در ذهن جايگزين شود و نيز از شيوه ادبا و سخنرانان معروف بهره گيرد.

3 . رياضت در اداى سخن:
بوسيله تمرين خود را بر اداى صحيح مخارج حروف عادت دهد و يكنواخت صحبت نكند بلكه در طى سخنرانى آهنگ صدايش فراز و نشيب داشته باشد. گاهى فرياد بكشد و زمانى آرام سخن بگويد. لحظه اى خشمگينانه حرف بزند و به هنگام پند و اندرز نرم و محبّت آميز. گاهى لحن گريه به خود بگيرد و زمانى آهنگ خنده و نشاط. و بالاخره اوج و حضيض را در سخن رعايت نمايد. ابتكارات و ذوقيات خود را در فرصت هاى مناسب بدون ترس و دلهره مطرح نمايد وگرنه انديشه ها و نظرات وى در زير پرده هاى ترس و خجالت مستور خواهد ماند. از قدرت ارتجال و بديهه گويى استفاده كند گرچه چندان جالب نباشد.

اگر انسانى قدرت بيان در خود مشاهده كرد بايد به كار بگيرد. چه بسيارند عناصرى كه بر اثر ترس و مسامحه نيروى بيان خود را به مرحله فعليت نرسانيدند بلكه استعداد خويش را خاموش و نابود كردند.

متن سخنرانى قبل از حضور در مجلس بايد تكرار و تمرين شود تا هنگام سخنرانى جمله ها سهل و روان مطرح گردد. (سيسرون)(70) سخنور نامى يونان اين شيوه را تا پايان عمر ادامه مى داد.(71)


49

آموختن علوم ضرورى

سخنور از آموزش علوم مناسب با اين فن ناگزير مى باشد. مانند: مباحث دينى تفسيرى فقهى و مسائل اخلاقى جامعه شناسى و روانشناسى اصول اديان تاريخ فلسفه و مكاتب معروف جهان و معلومات عمومى.

بدون شك اطلاع از اين معارف ديد وسيع و فكر نقادى به خطيب مى بخشد و او را از بصيرت و بينش متعالى بهره مند مى سازد.

در واقع اين علوم به منزله مشعلهايى هستند كه خطيب را رهنمون خواهند بود; ولى يك سلسله علوم در فن خطابه ضرورت دارد و از اركان اين فن به شمار مى رود; به طورى كه اگر خطيب فاقد يكى از آنها باشد به همان مقياس در فن خطابه كمبود خواهد داشت. به عبارت ديگر انسان براى نيل به مقام اجتهاد بايد علومِ مقدماتى و پايه مانند:

ادبيات منطق معانى بيان و غيره. خطيب نيز براى تكميل در خطابه به يك رشته علوم نيازمند است و آنها عبارتند از: ادبيات معانى بيان منطق و فلسفه تاريخ روانشناسى اجتماعى جرم شناسى جغرافيا علم سياست و اقتصاد و غيره.

اينك شمّه اى از علل نياز سخنور به اين علوم را بيان مى داريم.

الف: خودكفايى ادبى

سخنور قبل از هر چيز بايد از اصول و قواعد ادبياتى كه با آن زبان سخن مى گويد و يا نياز دارد مطلع باشد تا صحيح تلفظ نمايد و در جمله بندى ها قواعد ادبى را رعايت كند. مبتدا را بى خبر و صفت را بدون موصوف رها نسازد; زيرا بر خلاف موازين فصاحت سخن گفتن; به منزله ناديده گرفتن فضل و دانش فضلا و علماى جامعه است. در صورتى كه اگر تحصيل كرده ها و متفكرين درباره خطيبى قضاوت منفى نمايند سخنور نمى تواند در جامعه موقعيّتى پيدا كند و اگر هم در ميان توده عوام براى مدتى داراى ارزشى باشد آن ارزش موقّت و زودگذر خواهد بود; مگر آن كه در بعدى از ابعاد سخنورى هنرمند باشد مانند مرثيه خوانى و اداره مجالس دعا با صداى جذّاب.

هر چند صداى خوب و آشنايى با فرمول هاى ذكر مصيبت مى تواند جاذب و گيرا باشد ولى رسالت خطابه را تأمين نمى كند; زيرا رسالت تبليغ بيدار كردن عقلها و افشاى توطئه هاى واقعى نه خيالى(72) و بالا بردن سطح فرهنگ جامعه از نظر سياسى مذهبى و اخلاقى است. و بدون ترديد با طرح مسائل بى اساس براى گرياندن و برانگيختن تأثّرات عوامانه و خواندن دعا اين اهداف متعالى تأمين نمى شود; علاوه بر اين كه تلفظ نادرست كلمات معانى آنها را نيز وارونه جلوه خواهد داد و شنوندگان را پريشان و بعضاً گمراه خواهد ساخت.براى ازدياد بصيرت به چند نمونه اشاره مى شود.

يكم ـ (إنّما يخشى اللّه من عباده العلماء) كه اگر (اللّه) به صورت فاعل و (ألعلماء) به شكل مفعول خوانده شود معنى آيه اين گونه مى شود: (خداوند از بندگان عالمش مى ترسد!؟) و حال آن كه علما از خدا هراس دارند. تلفظ غلط باعث برداشتهاى ناروا و خلاف حقيقت از قرآن و سنّت خواهد شد. و سخنورى كه با اين روش شهرت يابد به زودى شكست خواهد خورد.

دوّم ـ گروه منحرفى جمله (وبالاخرة هم يوقنون) را اين گونه معنا مى كردند: (كسانى كه به نظام برتر و در مرحله شهادت انقلاب يقين دارند و مى دانند كه اين موضع گيرى هاى خاص و اين روش انقلابى سرانجام آنان را به هدف خويش كه رسيدن به نظام برتر است مى رساند.) در حالى كه در هيچ قاموسى آخرت به معناى (سوسياليست) و دنيا به (نظام سرمايه دارى) ترجمه نشده است.

(أقيموا الصّلوة) را به معنى پيوستگى عناصر انقلاب تفسير نموده اند. در صورتى كه (واعتصموا بحبل الله جميعاً ولاتفرّقوا) پيوستگى مسلمين را بر اساس وحدت اعتقادى مى رساند. (واقيموا الصلوة) يعنى: (نماز را با تمام شرايط بر پاى داريد و بر اين پيمان باقى باشيد).

آرى! از خودكفايى ادبى محروم بودن انسان را بدين گونه ضلالت ها و برداشت هاى غلط گرفتار مى سازد. و يا موجب مى شود وى برداشت هاى انحرافى ديگران را تشخيص نداده و احياناً تحت تأثير قرار بگيرد.

و نيز از نظر منافقين (والشّفع والوتر) يعنى: سوگند به (تز) و (آنتى تز) و (سنتز)! (والفجر) يعنى: قسم به انفجار مطلق! غافل از اين كه هرگونه انفجارى مقدس نيست. و گرنه انفجار بمب در هيروشيما و ناكازاكى هم بايد بسيار مقدس باشد


50
زيرا صدها هزار انسان را خاكستر كرده است. اينها نمونه هايى از برداشت هاى انصرافى منافقين و گروه فرقان است كه بيانگر عدم آشنايى آنان با ادبيات عرب و نيز توطئه سران آنها براى نيل به مقاصدشان مى باشد. چون مى انديشيدند اگر به اهداف خود رنگ قرآنى ندهند حنايشان رنگى نخواهد داشت و كسى از آنان پيروى نخواهد كرد.

بنابراين يك سخنور مسلمان بايد از ادبيات عرب به مقدار ضرورى بداند تا از منابع اصيل اسلامى بتواند استفاده صحيح بنمايد. ادبيات فارسى نيز براى خطيب ضرورى به نظر مى رسد زيرا با اين زبان حرف مى زند. وى بايد كلمات را درست ادا كند و گرفتار اشتباه نشود و جمله بندى هايش مطابق قواعد زبان باشد و از آنجا كه نيمى از زبان فارسى با عربى آميخته است شناخت ادبيات فارسى و عربى براى سخنور ضرورت دارد وگرنه انسان گرفتار اشتباهات مضحكى خواهد شد.

هم اكنون مى شنويم كه بسيارى از كارمندان دولت و گاهى مديران كل و رؤسا استعفا را (استيفا) مى گويند. و مكاتب را(مكاتيب) مى خوانند. در حالى كه مكاتيب جمع (مكتوب) به معناى (نامه) است و ارتباطى به مكتبهاى فلسفى ندارد. و (استيفا) به معناى (درخواست ايفاى حق) است كه در واقع مطالبه حق مى باشد نه رهايى حق و مسؤوليت.

يك خانم متجددى از وكلاى زمان طاغوت روز هفدهم دى در نطق پيش از دستور گفت: (شاهنشاه سِنْدِ رْقِيت ما را پاره كردند!) از آن جهت كه

كلمه (سَنَد) و (رِقِّـيَّتْ) هر دو عربى است طبعاً كسى كه از ادبيات عرب

بى بهره باشد جمله مذكور را اينگونه مى خواند. گواينكه (سِنْدِ رْقِيتْ) در فارسى هم مهمل و بى معنا است. بى سوادى چنين رسوايى بزرگى ببار مى آورد.

سخنور حتى در جملاتى كه از فرهنگهاى ديگران به زبان فارسى وارد شده بايد دقت كند و صحيح تلفظ نمايد; وگرنه در برابر شنوندگان بى اعتبار خواهد شد. (فرويد) را (فَرْوِيد) گفتن سخنور را به سقوط مى كشاند. با ذكر دو نمونه ديگر از برداشت هاى ناروا اين قسمت را به پايان مى رسانيم.

منافقين براى نيل به هدفها وجذب نسل جوان (انفاق) را به معنى پر كردن خلأهاى اقتصادى تفسير مى كردند; و (سبيل اللّه) را راه مردم مى دانستند آنهم خلق آگاه. البته مجاهدين خلق از اين رو خلق را به دو قسم خلق آگاه و خلق ناآگاه تقسيم مى نمودند تا افرادى كه با آنان بودند خلق واقعى و آگاه محسوب شده و كسانى كه مخالف آنان باشند بازوى ارتجاع و سدّ راه تكامل شناخته شوند. در هر صورت انفاق پركردن خلأهاى اقتصادى نيست بلكه ايجاد شكاف و راه يابى به سوى خدا و خلق مى باشد. زيرا انسان با انفاق مال و جان به قلوب مردم راه پيدا مى كند و از طريق خلق با خالق مرتبط مى گردد و اصل مطلب راه يابى به سوى خدا مى باشد; منتها هر كس به امر خدا به خلق خدمت كند (مقلب القلوب) دلها را به سوى او معطوف خواهد ساخت.

سوم ـ (وأمّا الّذين في قلوبهم زيغ فيتّبعون ما تشابه منه ابتغاءَ الفتنه وابتغاء تأويله);(73) آنان آيه را اين گونه تفسير مى كردند: (وامّا كسانى كه بينش تنگ نظرانه دارند و ديد وسيعى از قرآن ندارند گرفتار اشتباه شده و برداشت هاى مرتجعانه و تنگ نظرانه از قرآن پيدا مى كنند.)(74) در حالى كه (زيغ) غير از (ضيق) به معناى تنگى آنهم نه بينش تنگ نظرانه وعدم وسعت ديد بلكه به معناى فشار و ناراحتى روحى است. مثل معروفى است كه: (من در ضيق خناق قرار گرفتم) كه به مفهوم تنگى نفس است و به صورت مجازى در تنگناهاى اعتقادى و روحى و سياسى نيز به كار مى رود. در هر صورت آشنايى با ادبيات انسان را از برداشت هاى غلط و انحرافى حفظ مى كند.

ب ـ روانشناسى و خطابه

يكى از اساتيد فن خطابه و جدل مى نويسد:

(همان گونه كه پايه علم تربيت روانشناسى است ستون علم خطابه نيز روانشناسى است. زيرا اين دو علم


51
انسان را در رهگذر تلقين و تبليغات ناروا هدايت مى كند. با اين تفاوت كه علم تربيت مخصوص نونهالان است و علم خطابه خاص سالمندان ميانسالان و پيران چون اين گروه سنّى داراى عقيده و مسلكند و به يك روش خو گرفته اند از اين روى تأثير و نفوذ در آنان به مراتب دشوارتر است از نوجوانان ولذا براى تأثير در آنان بايد خطابه با روانشناسى توأم باشد. به همين دليل فنّ خطابه با روانشناسى ارتباط محكمى پيدا مى كند. قوانين خطابه نه تنها بايد با موازين روانشناسى انطباق كامل پيدا كند بلكه لازم است از طرق و شيوه هايى كه در روانشناسى مورد بحث قرار مى گيرد در فن خطابه نيز استفاده شود.)(75) پس بايد خطيب قبل از هر چيز روانشناس نيرومندى باشد و با يك نگاه مستمعين را بشناسد و روش نفوذ در آنان را دريابد تا بتواند به هدف خطابه دست پيدا كند و از آنجا كه خطابه فنّ اقناع و ترغيب است بى گمان اقناع و ترغيب شنوندگان امكان پذير نيست مگر آنكه خطيب روحيات و حالات نفسانى آنان را بشناسد و راهنماى شناخت روحيه مستمعين آشنايى

با روانشناسى است.

روانشناسى از دو جهت براى سخنور ضرورت دارد:

يكى از نقطه نظر شخصى خطيب در جهت تسلّط بر اعصاب و غلبه بر ترس و نگرانى ها تقويت حافظه و طريق تمرين تمركز حواس و تسلّط بر افكار.

و دوّم از جهت شناسايى طرز تفكّر و حالات روانى شنوندگان تا به مقتضاى حال با آنها صحبت نمايد و نيازهاى واقعى آنان را كشف كرده و راه نفوذ در قلوب و افكار مستمعين را پيدا كند و ضمناً از مسائلى كه موجب حساسيّت مى شود اجتناب كند. يكى از مبتكرين مى نويسد:

(مبناى علمى فنّ خطابه و رمز كاميابى در هر كارى روانشناسى علمى است در توجّه و تمركز قواى دماغى نيروى شگرفى نهفته است كه بايد به چنگ آورد و به وسيله آن توجّه مستمعين را جلب كرد و نگذاشت سلب شود...)(76).

سخنور بايد به روانشناسى فردى و اجتماعى واقف باشد. روانشناسى غرايز و هيجانات نفس كيفيت ادراك و تمركز قواى دماغى روانشناسى حافظه و ذاكره روانشناسى جاذبه مغناطيسى و نفوذ شخصى و اقناعى را بداند. بايد بداند كه براى نفس سه قلمرو يا سه مرتبه وجود دارد:

برون درون برين

كه (برون) مخصوص حوزه توجه و احساس است. و (درون) شعور باطن كه سازنده جسم و عهده دار نظام ظاهرى بدن و مركز تعقّل و كانون خاطرات و عادات و غرايز است و قلمرو سوم (برين) سرچشمه همه علوم و واردات قلبى والهامات غيبى الهى است...(77); لذا بايد در مقام سخن به تمام ابعاد وجود انسان توجه شود.

در روانشناسى از يك سو راههاى تقويت قواى روحى و حواس ظاهرى و باطنى اعتماد به نفس شهامت و غلبه بر ترس و يأس نشان داده مى شود; و از طرف ديگر قوانين تسلسل خاطرات و تداعى معانى و تمركز فكر و حواس و رشد شخصيت كه از مسائل ضرورى براى يك سخنور است تبيين گشته; تمريناتى براى تسلّط بر اعصاب نيز ارائه داده مى شود. روانشناسى اجتماعى هم براى شناخت جامعه ها و شنوندگان ضرورت دارد. اگر خطيب شنوندگان را نشناسد و از فرهنگ حاكم بر انديشه آنها اطلاع پيدانكند و از روانـشنـاسى اجتماعى آگاهى نداشته باشد بـدون شـك نمى تواند موفقيت ارجمندى در خطابه به دست آورد بلكه شكست مى خورد. چنين فردى كه از فرهنگ روحانيت مطلع نيست در مجلس علماى اسلام از مضرّات مشروبات الكى سخن خواهد گفت; و در مجلس عروسى درباره سكرات موت; در محافل عزا از لطيفه هاى خنده دار سخنرانيش را مشحون ساخته و به هنگام شور و هيجان از يأس سخن به ميان خواهد آورد.

ج ـ علم منطق

از آن جا كه فنّ سخنورى فنّ اقناع و ترغيب است بايد خطيب با انواع حجّتهاى منطقى و خطابى آشنا باشد و چگونگى اقامه دليل را مطابق موازين منطقى بياموزد و با انواع مغالطه ها و مجادله ها آشنا شود. علاوه بر اينكه فنّ خطابه يكى از مسائل علم منطق به شمار مى رود. بى دليل نيست كه ارسطو فنّ خطابه را به عنوان بابى از منطق مطرح ساخته است; گرچه فلاسفه اروپا آن را جزو منطق به حساب نياورده اند


52
ليكن بين منطق و خطابه پيوستگى مهمّى برقرار است.

ارسطو در اوايل فنّ خطابه تصريح دارد بر اينكه: اين فن شعبه اى از منطق و جدل است و با حكمت عملى (اخلاق و سياست مدن) ارتباط كامل دارد; حتّى قياس و برهان منطقى را پايه و عمود سخنورى شمرده اند. اگر سخنور بر مدّعاى خود دليلى نياورد خيمه سخن بدون پايه خواهد بود و خيمه بى ستون هم قابل استفاده نيست. در بحث (مراحل سخنورى) اين موضوع روشن خواهد شد.

قرآن مى فرمايد:

﴿ (اٌدعُ إلى سبيلِ ربّكَ بالحكمةِ والموعظة الحسنه وجادلهم بالّتى هي أحسن...) .(78)

اى پيامبر! مردم را به وسيله حكمت استدلالى و پند نيكو به راه خدا دعوت كن و با ايشان به نحو شايسته تر به بحث و استدلال بپرداز.

شيوه حكيمانه در استخدام الفاظ و طرح معانى بايد رعايت شود. در تبليغ بايد از روش عالى بهره جست و بهترين روش را به كار گرفت و از مواعظ بليغ و مؤثّر و معقول نيز استفاده كرد. عالى ترين شكل مجادله جدالى است كه روح تخاصم و لجاجت را تحريك نسازد بلكه محبت و انصاف رقيب را بر انگيزاند. دعوت بايد يك دعوت منطقى باشد بر پايه وجدان و برهان نه براساس زور و تزوير و تهديد و تطميع. بدون شك تأثير چنين تبليغى بدون توجّه به موازين منطقى امكان ندارد. (ولو به مفهوم منطق ارتكازى و فطرى) زيرا همه علوم از انسان و جهان ساخته شده است. علم منطق نيز از متن عميق ترين ادراكات روحى انسان برخاسته و بدين صورت درآمده است. تفسير اين آيه تحت عنوان (روش تبليغ در اسلام) خواهد آمد.


53

دلايل خطابى و مواد برهان

در بحث گذشته گفته شد: از علومى كه دانستن آن براى سخنور ضرورت دارد علم (منطق) است و به همين دليل خطابه فن (اقناع) و (ترغيب) نام گذارى شده و بى گمان اقناع شنوندگان به وسيله اقامه برهان و ارائه دلايل صورت مى گيرد و بى علّت نيست كه حجت و دليل را پايه و اساس سخنورى دانسته اند.

به عبارت ديگر سخنور علاوه بر شور و حماسه بايد به مستمع شعور و آگاهى نيز بدهد. علم منطق روش تنظيم استدلال و شناخت انواع دلايل و موارد كاربرد آنها را به ما مى آموزد.

و به ديگر سخن آخرين بخشى كه در منطق بيان مى شود (قسمت صناعات پنجگانه است) كه در اين فصل انواع مواد و مصالح مناسبى كه بايد در استدلالهاى مختلف به كار گرفته شود تبيين مى گردد زيرا علم منطق عهده دار تنظيم صورت و شكل استدلال است نه مواد آن. و به همين جهت منطق صورى مى گويد: صورت و شكل استدلال را مى سازد و انديشه انسان را از خطا حفظ مى كند. در حالى كه درستى و نادرستى يك برهان تا حدود زيادى به صحت مواد اوليه و محتواى آن بستگى دارد. نقشه ساختمان هر قدر هم عالى و جالب باشد اگر مواد اوليّه آن خوب و مناسب نباشد بديهى است كه نمى تواند براى مدت زيادى روى پاى خود مقاومت كند بلكه در اندك زمانى فروخواهد ريخت همانگونه كه اگر مصالح اوليّه آن صحيح و سالم باشد ولى شكل هندسى آن بد ترسيم شود نيز محكوم به فنا و زوال است. چرا كه مصالح ساختمان بايد روى اصول مهندسى چيده شود.

و از سوى ديگر هدفها و انگيزه هاى گوناگون ايجاب مى كند كه به تناسب اهدافى كه استدلال كننده دارد بايد مواد معيّنى در قالب استدلال مخصوص ريخته شود. به عنوان مثال در ظرف (قياس منطقى) نمونه هايى از مقدمات و مصالح گوناگونى كه هر يك هدف خاصى را تعقيب مى نمايد (براى بصيرت بيشتر در ذيل مطرح مى سازيم):

1 ـ برهان و قياس منطقى

مقدمات و مواد تشكيل دهنده استدلال چنانچه از امور قطعى و يقينى باشد در اين صورت هدف كسب يقين و يا ايجاد باور در مخاطب است و معمولاً در مسايل علمى و فلسفى ازاين گونه قياسات استفاده مى گردد. بر يك خطيب نيز لازم است كه در بحث اعتقادى و يا علمى از مقدمات مسلم و قطعى كمك بگيرد تا مجهولى را براى شنوندگان روشن ساخته و حقيقتى را منكشف و معلوم نمايد. قياسى كه بتواند اين هدف را تأمين سازد در اصطلاح فلسفه و منطق (برهان) ناميده مى شود.

به عنوان مثال يكى از مجهولات و مشكلات فلسفى بشر شناخت مبدأ جهان است براى حل اين مشكل گريزى از اقامه دليل نيست. قياسى كه تشكيل مى شود بايد بر مقدمات يقين آور و بديهى استوار باشد بنابراين مى گوييم جهان هستى به علّت و مبدأ نيازمند است زيرا هر معلولى علّت مى خواهد و تصادف و اتفاق نمى تواند منشأ پيدايش پديده هاى متنوع و مكرر باشد پس بدين دليل مجموعه جهان هستى نمى تواند از اين قانون مستثنا باشد در نتيجه جهان علّت ومبدأ دارد و از آن جايى كه دقت و محاسبه و اهداف جزئى در پديده ها و هدف كلّى در مجموع عالم ديده مى شود بى شك آفريدگار جهان نيز بايد از عقل و حكمت برخوردار باشد.

ملاحظه مى فرماييد كه مواد اين برهان از مسايل قطعى عقلى تشكيل يافته است به همين جهت باورآفرين و كاشف از حقيقت مى باشد(79).


54

اقسام برهان

برهان بر دو قسم است: برهان لمّى و برهان انّى.

3برهان لِمّى:
يعنى از طريق علّت پى به معلول بردن است. به عنوان مثال: اگر در فضاى دهكده اى كه ساكنان آن بيمارند پشه مالاريا مشاهده نماييم خواهيم فهميد كه بيمارى شايع و حاكم بر اين روستا مالارياست و يا حركتى را مشاهده نماييم مى فهميم كه حرارتى در آن جاست زيرا هر حركتى مولّد نوعى حرارت است. اگر بر فرض خورشيد را به وسيله تلسكوب در منطقه اى ببينيم مى فهميم كه آن جا روز است.

امام على عليه السلام مى فرمايد:

(ما رَأيتَ شَيئاً اِلاّ وَرَأيتَ اللهُ قَبلَهُ وَبَعدَهُ وَمَعَهُ.)

هيچ چيزى را نديدم مگر آن كه پيش از آن و بعد از آن و همراه آن ذات بارى تعالى را مشاهده نمودم.

سير از خدا به خلق از جهتى شناخت معلول از رهگذر علّت است.

برهان إنّى: بر عكس برهان لمّى از معلول پى به علّت بردن است. مانند كشف بيمارى كليه و كبد از طريق تجزيه خون و ادرار. و پى بردن به وجود آفريدگار حكيم از راه مطالعه در موجودات و پديده هاى آسمان و زمين و يافتن وحدت خالق از رهگذر وحدت و هماهنگى نظام حاكم بر جهان هستى.

در برهان انّى از معلول به علّت پى مى بريم گويى در كنار معلول علّت حضور دارد(80) ولى رابطه عينى و وجدانى بين آنها نمى يابيم. بنابراين برهان (لمى) به مراتب شايسته تر از برهان (انّى) است علاوه بر اين كه از علم به علّت علم به معلولهاى مختلف (ولى معيّن) حاصل مى گردد در صورتى كه از شناخت معلول علّت واقعى كشف نمى شود چرا كه ممكن است معلول علل مختلفى داشته باشد و انسان فقط بعضى از علل آن را مى تواند كشف نمايد. پس نمى توان از معلول خاص علّت مشخص و معيّنى را دريافت نمود فى المثل حرارت معلولى است كه علل گوناگونى دارد از حركت گرفته تا برق آتش و خورشيد.


55

امتياز طبّ جديد

يكى از امتيازات طبّ جديد بر قديم اين است كه در طبّ قديم تشخيص بيمارى از طريق (انّى) صورت مى گرفت يعنى از بى اشتهايى و رنگ چهره و ادرار و نفخ شكم به بيمارى شخص پى برده مى شد در صورتى كه طب جديد از راه تجزيه خون و تعداد گلبولها و كشف ميكرب كه علّت واقعى بيمارى است نوع بيمارى را تشخيص مى دهد.

به هر حال علم منطق گذشته از اينكه روش شـناخت برهان را به ما مى آموزد و تعليم مى دهد كه مواد برهان نيز به اعتبار انگيزه هاى مختلف تغيير مى يابد. به عنوان مثال اگر مقصود خطيب يا متكلم ايجاد يقين در ذهن مخاطب است بايد در ساختن قياس از مواد مخصوص استفاده كند تا به هدف نايل گردد. مقدماتى كه در برهان به كار برده مى شود شش قسم است:

الف) محسوسات:
محسوسات قضايايى هستند كه از طريق حواس ظاهرى براى انسان حاصل مـى گردد. مانند: آتش سوزاننده است خورشيد روشنگر است.

خواجه نصير مى گويد:

(مفتاح ابواب علوم كلى و جزئى حس است چه نفس انسانى از ابتداى فطرت تا آنگاه كه جملگى معقولات اولى و مكتسب او را حاصل شود اقتناء(81) مبادى تصورات و تصديقات به توسط حس تواند كرد.)(82)

بوعلى مى گويد:

محسوسات جزئى براى ما اقدم و اعرف است چه نخستين چيزى كه ما دريافت مى كنيم همان محسوسات و خيالات گرفته شده از محسوسات است سپس به واسطه آنها به كليّات مى رسيم.)(83)

وجمله اى است معروف كه: (من فقد حساً فقد علماً) هر آن كس كه يكى از حواس را از دست دهد به همان ميزان علمى را از دست داده است.

با اين حال بايد توجه داشت كه محسوسات مبدأ برهان نيستند بلكه قضاياى معقولى هستند كه عقل از رهگذر حواس ادراك مى كند و در مقدمات برهان قرار مى گيرد.

ب) مجربات:
تجربيّات قضايايى هستند كه از رهگذر حواس و تجربيات مكرر بعلاوه يك قياس پنهانى براى انسان فراهم مى شود و آن قياس مخفى عبارت است از اين كه چون اين آثار همواره پس از تحقيق امور معيّنى پديد مى آيند و هرگز از آن جدا نمى شوند و گويى از لوازم لاينفك امور پيشين مى باشند. پس اين پيوستگى معلول تصادف و اتفاق نيست بلكه تجربيّات پياپى و مداوم نشان مى دهد كه بين اثر و مؤثر رابطه عليّت بر قرار است و بى جهت نيست كه در پى يكديگر ظاهر مى شوند. به عنوان مثال: آنتى بيوتيك در درمان بيمارى چركى مؤثر است يا سكنجبين برطرف كننده صفراست آهن هادى حرارت است و اين خاصيتها پيوسته به دنبال هر كدام نمايان مى شوند. در نتيجه از آثار قطعى آنها هستند و مى بينيم كه علماى منطق بر خلاف پندار بعضى از غربيها به تجربه توجه دقيقى مبذول مى داشته اند. و قضاياى تجربى را يكى از مبادى برهانش مى دانند و معتقدند كه در پيدايش احكام تجربى حس و عقل هر دو دخالت دارند.(84)

خواجه نصيرالدين طوسى در (شرح اشارات) مى فرمايد:

الوقوع المتـكررعلى نهـج واحده لايكون اتفاقياً فاذن هو انما يستند الى سبب.

(تجربه نيازمند دو چيز است: يكى مشاهده مكرر و ديگر قياس مخفى. و اين قياس بدين صورت است: حدوث مكرر يك نوع پديده به شكل و روش واحد نمى تواند براساس (صدفه) و اتفاق باشد. مانند: مواليد انسان كه به گونه مكرر و بر طبق شكل و اندام واحدى صورت مى گيرد. زيرا در تصادف تكرار و تعدد نيست. هنگامى كه يك امرى به طور يكسان و پيوسته تكرار شد بى شك سبب و علّت معيّنى دارد هر چند حقيقت آن علت بر ما روشن نباشد پس وقتى علم به وجود سبب پيدا شد علم قطعى به وجود مسبب نيز حاصل مى شود).(85)

ج) اوليات:
اوّليات يا بديهيّات اوّليه و ضروريات قضايايى است كه در ابتداى امر مورد تصديق و باور عقل قرار مى گيرد. در اين گونه قضايا به مجرد اين كه ذهن موضوع و محمول را تصور كند به نسبت حكميه يقين پيدا مى كند. يعنى
56
تصور اجزاء قضيه موجب روشن شدن حكم و يقين به آن مى گردد. مانند اين كه كل از جزء خود بزرگتر است. يا اجتماع نقيضين و ارتفاع آن غيرممكن است. اين قضايا از مستقلات عقليه است و ذهن انسان بدون استمداد از حس و استقراء آنها را مى فهمد.

اوّليّاتى كه در رياضيات مطرح مى گردد (اصول متعارفه) ناميده مى شود مانند جدول ضرب (فيثاغورث) يا عدد پنج از عدد دوبزرگتر است. حلّ معادلات مبتنى بر قضاياى بديهيه مى باشد. بنابراين هر قضيه اى نيازمند به اثبات نيست بلكه يك سلسله از قضايا براى عقل بديهى و روشن است و از اصول متعارفه شمرده مى شود.

د) متواترات:
يكى از مواد قياس (متواترات) است و آن قضايايى است كه به وسيله شهادت عده بى شمار و نقل افراد بسيار براى انسان يقين ايجاد مى كند و امكان تبانى بر دروغ را تا حد صفر كاهش مى دهد. وجود بوعلى سينا و پاستور از متواترات تاريخى است و همچنين كعبه خانه خدا براى كسانى كه مشرف نشده اند از مسايل قطعى و انكار ناپذير است. زيرا به طور متواتر شنيده اند.

هـ) قضايايى كه حامل قياس هستند: يكى از مواردى كه در برهان به كار برده مى شود قضايايى است كه قياس آنها با خود آنهاست. مانند عدد 2 نصف 4 است 16 ‌ 4 ھ 4 اين نوع قضايا گرچه در آغاز امر بديهى به نظر نمى رسند ولى به حد وسطى مجهز هستند كه هيچ ذهنى از آنها غفلت ندارد.

و) حدسيّات:
منظور از حدسيّات معناى متداول آن نيست زيرا حدس به معناى (تخمين و احتمال) يقين آور نيست بلكه در اصطلاح منطق مقصود از حدسيات قضايايى هستند كه در اثر تجربه و مشاهده مكرر استنباط مى شوند و يقين توليد مى كنند. كليه تجربيّات علمى از اين دسته هستند. مانند اين كه: ماه از خورشيد نور مى گيرد كه اين قضيه مولود دقّتهاى نجومى است و داراى قياسى است. يعنى اگر اختلاف قرب و بعد از خورشيد يك امر تصادفى بود. پيوسته ماه از خورشيد نور نمى گرفت پس انسان تيزبين و با زكاوت مى فهمد كه اختلافات قرب و بعد يك امر طبيعى و هميشگى است و اگر حادثه اتفاقى بود نور ماه با آفتاب ارتباط پيدا نمى كرد به طور قطع در طول تاريخ بر وضعيت

و شرايط يكنواخت باقـى نمـى ماند پس بـايد ماه از خورشيد كسب نـور

نمايد.

مواد ششگانه فوق از قضاياى يقينى به شمار مى روند كه در قالب برهان ريخته مى شوند.

2 ـ جدل و مجادله

اگر هدف مغلوب كردن و ابطال نظريه مخالف باشد كه در نتيجه وى به تسليم وادار شود آن را استدلال جدلى مى نامند. بدين صورت كه گوينده سؤالاتى را مطرح مى سازد تا ناخودآگاه پاسخ دهنده را به بن بست بكشاند و در برابر نظريه خود خاضع گرداند بنابراين فن جدل مجموعه اى از قواعد و اصولى است كه طريقه مجادله را مى آموزد براى نيل بدين مقصود لازم نيست كه از امور يقينى استفاده شود بلكه بايد مواد استدلال مورد قبول متخاصم باشد خواه ذاتاً يقينى باشد يا خير؟ فقط مقبوليّت عمومى داشته باشد و يا مورد قبول مخالف باشد كافى است و قبلاً گفته شد كه مجادله به طور (احسن) مورد تأييد قرآن است زيرا بعضى از افراد جز از طريق مجادله در برابر حق خاضع نمى شوند. در فرهنگ اسلامى نمونه هاى زيادى از (مجادله احسن) وجود دارد كه به تعدادى از آنها اشاره مى كنيم:

1 ـ در مجلس مناظره اى كه (مأمون) براى علماى مذاهب تشكيل داده بود و حضرت رضا عليه السلام به عنوان نماينده مسلمين در آن محفل شركت فرمود. امام عليه السلام با پاپ اعظم در (الوهيّت)(86) يا عبوديّت حضرت عيسى به بحث و گفتگو پرداختند حضرت ديد كه وى اهل منطق و حكمت نيست و به جدل مى پردازد بنابراين آن حضرت روش استدلال را تغيير داد و از طريق مجادله احسن وارد مذاكره شد و چنين فرمود: (عيسى مسيح از هر جهت متعالى بود امّا فقط يك عيب داشت كه بر خلاف ديگر پيامبران به عبادت و نيايش علاقه اى از خود نشان نمى داد!؟)


57

پاپ اعظم با كمال تعجب گفت: (اين سخن از جناب عالى عجيب و غير منصفانه است زيرا زهد و عبادت حضرت مسيح زبانزد خاصّ و عام است و او از همه مردم عابدتر بود.)

حضرت بلافاصله فرمود: (اگر حضرت عيسى از همه عابدتر بود بفرماييد كه چه كسى را عبادت مى كرد؟. معبودش كه بود؟ آيا عبادت دليل عبوديّت و بندگى نيست؟ آيا عبوديّت دليل بر عدم الوهيّت وى نمى باشد؟ پس عيسى بنده خداست.(87))

به اين ترتيب امام هشتم عليه السلام با استفاده از عقيده مقبول و مجادله احسن وى را محكوم نمود.

2 ـ يكى از دانشمندان الهى با گروهى به سياحت پرداخت در بين آنها فردى بود كه گرايشهاى مادّى داشت و بر اين عقيده كه جهان خود به خود آمده است همواره لجاجت مى كرد پس از طى مسافت به يك ساختمان گِلى رسيدند.

الهى گفـت: (رفقا ببـينـيد كه بـاد و طـوفان چه ساختـمانى در اينجا سـاخته است!).

مادى گفت: (مگر باد و طوفان مى تواند چنين عمارتى را بسازد؟).

الهى گفت: (چه اشكالى دارد؟).

مادى گفت: (باد و طوفان عقل ندارند و قادر به نقشه كشى ساختمان نيستند ولى اين عمارت بيانگر اين است كه انسانى عاقل و مهندسى لايق آن را ساخته و پرداخته است.)

الهى گفت: (اگر نمى شود اين ساختمان روى تصادف و اتفاق و يا بوسيله سيل و طوفان ساخته شود پس چگونه ممكن است اين كاخ مجلل آسمان با آنهمه ستارگان ثابت و سيّار بدون مبدأ عاقل و حكيمى خلق شده باشد؟

بى فكر طبيعت ساخت اين عالم لاتحصى

بى فكر نمى سازد يك خانه چرا دهقان

و بدين وسيله او را محكوم نمود.

3 ـ مجادله حضرت ابراهيم عليه السلام با طاغوت زمان نمرود خيره سر نيز از باب مجادله (بالتي هى احسن) است:

﴿ (اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذى حاجَّ اِبْراهِيْمَ فى رَبِّه اَنْ آتاه اللّه الْمُلْكُ اِذْ قال اِبْراهيمُ رَبِّيَ الَّذي يُحيى وَ يُمِيت.) (88)

آيا توجه نكرده اى به آن كسى كه با ابراهيم در مورد پروردگارش به مخاصمه پرداخته بود آنگاه ابراهيم گفت: پروردگار من آن قدرتى است كه زنده مى كند و مى ميراند. نمرود در پاسخ گفت: (انا احيى واميت) من زنده مى سازم و مى ميرانم و دستور داد يك تن زندانى را اعدام كردند و يك نفر اعدامى را آزاد ساختند. حضرت ابراهيم(ع) ديد نمرود از روش منطقى استفاده نمى كند و به سفسطه و مجادله مى پردازد. شيوه را تغيير داد و گفت:

﴿ (فان الله ياتِ بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب فبهت الذي كفرو اللّه لايهدى القوم الظالمين.) (89)

خـداوند خورشيد را از مشرق طـالع مى سازد اگر راسـت مى گويى تـو از مغرب پـديدار ساز. نمـرود مبهوت شد و خـداوند قوم ظـالم را هـدايت

نمى كند.

فـنّ مُغالطه

اگر چنانچه هدف غلط اندازى و گمراه كردن مخاطب باشد. آورنده دليل يك امر غير يقينى را به جاى يك مسأله قطعى و انكارناپذير به كار مى برد و موضوعى را كه مقبوليّت و مشروعيّت ندارد به جاى يك امر مقبول و مشروع جهانى تلقى مى كند تا بدين وسيله ذهن شنونده را مشوّش ساخته و حقيقت را براى مخاطب وارونه جلوه دهد و باطل را در پوشش حق مطرح نمايد. به همين دليل در مغالطه از قضاياى شبه يقين و شبه مسلّمات و مشهورات استفاده مى شود و به جاى اقامه استدلال خالص و صريح يك دليل بى اساس مى آورد. مانند فلز بى ارزشى كه روكشى از طلايِ ناب بر آن كشيده باشند.

حـكيم معروف خواجه نصير الـدين طوسى در مذمت مغالطه چـنيـن

مى نويسد:

(آنچه انسان را به مغالطه محض (بدون انگيزه الهى و انسانى) بر مى انگيزد بدون شك اغراض فاسد است. بعضى از فيلسوف نماها با توسّل به سفسطه و مغالطه مى خواهند خود را دانشمند و حكيم وانمود ساخته و بدين وسيله در سلك فضلا و مدرسين براى خود جايى باز نمايند و بدون داشتن سرمايه علمى عنوان عالم و دانشمند را براى خود غاصبانه كسب و احراز كنند و حد اقل با سكوت خود عناوين فوق را كه جاهلان براى آنان ساخته اند


58
مورد تأييد قرار دهند.)(90)

و بالا تر از اينها مغالطه گران صرفاً به سفسطه و قضاياى غلط انداز اكتفا نمى كنند بلكه براى نيل به اهـداف شوم و زودگذر خود در طى گفتگو مخاطب را سخت مورد توبيخ و تشنيع قرار داده و مى گويند: (اين حرفها از شما قبيح است شما ايدآليستى فكر مى كنيد از ذهنيتها بگذريد و به عينيّت ها بپردازيد اين طرز تفكر شما تفكر متافيزيكى است و اين نوع برداشت تحليل خورده بورژوازى سنّتى است و مطالب جناب عالى ذهنى است و عينيّت ندارد و...)

بى شك اين خصلتها با فضيلت اخلاقى و شرافت انسانى يك فرد تحصيل كرده سازش ندارد. معرفت قوانين سفسطه و اصول مغالطه براى هر شخصى به ويژه خطيب متعهّد از جهاتى ضرورت دارد: يكى به خاطر نجات افرادى كه گرفتار مغالطه شده و انحراف پيدا كرده اند و يا دچار تحيّر و سردرگمى و بحران روحى گرديده اند. و ديگر آنكه خود با شناخت فنون مغالطه در پرتگاه سفسطه سقوط نكند و يا تحت تأثير تلقينات و ترفندهاى مغالطه گران عصر جديد و عهد قديم واقع نشود و بالاخره اهميّت معرفت مغالطه از شناختن بيمارى هاى مهلك و ميكروبهاى زيان بار كمتر نيست; اگر انسان عوامل بيمارى را بداند پرهيز مى كند. همينطور اگر كسى موازين مغالطه را بشناسد; سخنان فريبنده ديگران نمى تواند او را بفريبد و فكرش را مسموم كند; بلكه با كشف مواضع مغالطه اگر احياناً كسى يا كسانى دچار انحراف و مسموميّت بشوند; معالجه و درمان مى كند. و اصولاً مغالطه گران را با حربه مغالطه بايد از صحنه بيرون انداخت; كه پاداش كلوخ انداز سنگ است.


59

انواع مغالطه:

منطقيّون سيزده نوع مغالطه ذكر كرده اند كه ما فقط به برخى از آنها مى پردازيم حكيم سبزوارى در منظومه منطق مى گويد:

(قياس مغالطه يا به طور كلّى از قضاياى و هميّه و موهومات تشكيل مى گردد; يا برخى از مقدّماتش از وهميّات و مشبّهات تركيب مى يابد و ريشه اشتباهات نيز يا مربوط به الفاظ است يا معانى. و به همين جهت مغالطه به طور كلّى بر دو قسم است: لفظى و معنوى.)

1 ـ مغالطه لفظى:

مغالطه لفظى آن است كه منشأ مغالطه خود لفظ باشد كه اين نوع مغالطه از ساير انواع آن بيشتر و متداول تر است. چرا كه تفهيم مقاصد و تفاهم متقابل به وسيله الفاظ انجام مى گيرد. مغالطه لفظى نيز بر دو قسم است: يا مربوط به لفظ مفرد است; يا به نحوه تركيب الفاظ و جمله بندى ها ارتباط پيدا

مى كند.

لفظ مفرد در موردى است كه معانى مختلفى در كار باشد. كه در صغراى قضيّه يكى از آن معانى اراده شود; ليكن در كبرى مفهوم ديگرى منظور باشد و قهراً آنچه تكرار مى گردد; فقط لفظ است نه معنى. و طبيعتاً نتيجه نيز درست نخواهد بود; چون حدّ وسط از نظر لفظ تكرار شده ولى از نظر مفهوم و معنى تكرار نشده است. مغالطه از نقطه نظر لفظ مفرد يا به ذات و جوهر لفظ ارتباط پيدا مى كند كه ذات لفظ صلاحيّت دارد تا معانى مختلفى را تحمّل كـند و بر معانى گوناگونى دلالـت نمـايد; خواه از جهت اشتراك يا نقـل به معناى ديـگر باشد. يا بـه دليل مجاز و استعاره و يـا مغالطه صورت گيرد مربوط به هيئت و حالاتى است كه لفظ مفرد به خود مى گيرد. يعنى: لفظ به اعتبار جوهر لفظ يك معنى بيشتر ندارد; بلكه به اعتبار هيئت هايى كه بر ماده وارد مى شود معناى آن تغيير مى كند. گاهى هم اشتباه مى شود. مانند مختار و معتاد كه مشترك است بين اسم فاعل و اسم مفعول; يا صفت و موصوف واقع مى شود. مانند: عدل. بنابراين رابطه بين صغرى و كبرى در اين قضيه قطع شده است. مانند اين مثال:

(مايعـى كه در پستان حـيوانـات است; شير اسـت. و هـر شيرى درنـده است.

پس شيرى كه در پستان حيوانات است; درنده است.)

در صورتى كه شير مايع و شير درنده فقط در لفظ اشتراك دارند نه در معنى. يا اين مثال كه:

(شراب از انگور است. و هر انگورى حلال و مباح است.

پس: شراب حلال و جايز است.)

اينجا كليّت كبرى صحيح نيست. زيرا آب انگورى كه جوشيده باشد حرام است. نمونه هاى ديگر:

پيامبر گرامى اسلام ـ صلّى الله عليه وآله ـ فرمود:

(ألعلمُ نور يقذفهُ اللهُ تعالى في قلب مَن يشاءُ).

(علم نورى است كه خداوند در دل هر كسى كه بخواهد; مى افكند.) اشتراك معناى نور در حسى و معنوى و فيزيك و متافيزيك موجب اشتباه گرديده است.

بعضى گمان برده اند كه نور يعنى امواج الكتريسيته و برق. و علم از نظر اسلام يك نوع نور است; در صورتى كه منظور نور معنوى مى باشد نه نور ظاهرى ولى بعضى از علم زدگان مى گويند: (علم و دانش يك سلسله امواج الكتريسيته كه در مغز ظاهر شود.

(أللّه نورُ السمواثِ والأرض مثلُ نوره كمشكوة).

(خداوند نور آسمان ها و زمين است.)

اين تشبيه از باب تشبيه معقول به محسوس مى باشد. يعنى همان گونه: كه نور روشنگر تاريكى هاست و ذاتاً روشن است. خداوند هم بخشنده هستى و هادى كلّ پديده هاى مادّى و مجرّد است; و خود عين هستى و هدايت مى باشد. ولى بعضى از كسانى كه گرايش هاى انحرافى دارند; گفته اند كه خدا يك توده نور است و در قيامت قابل رؤيت خواهد بود. (تعالى عن ذلك علوّاً كبيراً).

مغالطه در تركيب الفاظ:

مغالطه گاهى به وسيله تركيب الفاظ صورت مى گيرد. البته نه از جهت اشتراك لفظ و معنى بلكه از لحاظ عطف لفظ كلمه اى به جمله پيشين در صورتى كه مى تواند مبتداى جمله باشد. و يا تغيير اعراب كلمات كه طبعاً معنى راتغيير مى دهد. مانند: (اِنَّ اللّهُ برى ءُ منَ المشركين و رسولُه) اگر لام (رسوله) مجرور خوانده شود; معناى نادرستى خواهد داشت. يعنى: (همانا از مشركين و رسولش خدا بيزار است.) ولى اگر به رفع بخوانيم چنين مفهومى خواهد داشت كه: (خدا و رسول او از مشركين بيزار و متنفّرند.) نمونه هاى فراوانى در اين زمينه در تاريخ است كه به برخى از آنها اشاره مى كنيم:


60

يك ـ معاويه از عقيل خواست كه برفراز منبر رفته و على را سبّ و لعن نمايد. او هم قبول كرد و رفت بر روى منبر نشست و گفت: (أمرني معاوية أن أسبّ عليّاً ألا فالعنوه.) يعنى: (معاويه به من امر كرد كه على ـ عليه السّلا م ـ را سبّ و لعن كنم; به هوش باشيد و او را لعن كنيد.) كه مقصود عقيل شخص معاويه بود و ضمير (فالعنوه) را به معاويه ارجاع داد. ولى به خاطر اشتراك مرجع ضمير مغالطه كرد(91) معاويه نتوانست اعتراض كند.

دو ـ حجاج بن يوسف ثقفى از سعيدبن جبير پرسيد: (به عقيده تو خليفه بعد از رسول خدا كيست؟). پاسخ داد: (مَن بِنْـتُهُ في بِيْتِهِ.) (آنكه دخترش در خانه او بود.) آيا مقصودش اين است كه دختر او در خانه رسول خدا بود كه شامل ابى بكر مى شود. يا منظورش اين بود كه دختر پيامبر در خانه اوست كه منظور او على ـ عليه السلام ـ مى باشد. اشتراك ضمير اين توهّم را پيش مى آورد.

اين عبارت به هر دو مفهوم قابل حمل است و در موارد تقيّه و توريه از اين گونه روش ها مى توان استفاده كرد.(92)

2 ـ مغالطه معنوى:

اين گونه مغالطه همان گونه كه از عنوانش پيداست; به الفاظ ارتباط نـدارد; بـلكه بـه نـوع تـركيب يـك قضيّه يـا بيشتر مربوط مى شود كه

در اين صورت قضيّه يا از نظر صورت و شكل استدلال فاسد و سفسطه آميز است; يا از نظر مادّه خراب مى باشد و يا از هر دو جهت باطل است. بى شك اگر قياسى از نظر شكل و مادّه فاسد باشد; نتيجه غلط خواهد داد.

مغالطه معنوى به طور كلّى بر هفت قسم است(93).

مغالطه گران عهد قديم

سوفسطائيان در يونان براى انكار حقايق راه مغالطه و سفسطه را در پيش گرفتند. آنان مى گفتند كه جز انسان و انديشه هايش چيز ديگرى وجود ندارد. راه شناخت اشياء يا از طريق حواس است; يا از رهگذر عقل. حواس كه همواره اشتباه مى كند; چشم انسان چوب را در داخل آب شكسته مى بيند و ستارگان را ميخ هاى كوچك و نورانى كه بر پيكر آسمان كوبيده شده. عقل بشر نيز گرفتار آراء متضادّ سياسى اجتماعى مكتبى و اعتقادى است. پس آنچه از قلمرو انديشه انسان بيرون است; خواب و خيالى بيش نيست.(94)

ما در پاسخ مى گوئيم: عقل و حواس شما هم از اين قاعده بيرون نمى باشد. به عبارت ديگر اصل مدّعاى مطروحه آنها كه مى گويند (غير از انسان و انديشه هاى وى چيزى وجود ندارد اگر صحيح باشد يا از ادراكات عقل است يا مولود حواس مى باشد; و عقل و حس نيز همواره خطا مى كنند.) پس قضيه مذكور نيز از اشتباهات عقل و حواس است. و اگر بگويند اين دليل عقلى استثناءً درست است; مى گوئيم اگر اين قضيه عقلى درست باشد; پس بسيارى از قضاياى ديگر را هم كه عقل درك مى كند بايد صحيح باشد زيرا بالاخره اثبات آنها به دليل عقلى مى باشد ولى از آنجا كه اين تئورى در قطب مخالف بديهى ترين معلومات بشرى قرار دارد و با وجدان و علم سازگار نمى باشد; به كلّى بى اساس خواهد بود.

مغالطه در تفسير قرآن:

گاهى مغالطه از غلط معنا كردن كلام يك حكيم بر مى خيزد. نفس كلام كاملاً صحيح است; ولى عدم توجّه به قواعد ادبى آن سخن را به صورت يك كلام سفسطه انگيز درآورده است كه اين موضوع نيز از انواع مغالطه هاى تركيبى محسوب مى شود.

پروردگار حكيم در قرآن كريم مى فرمايد:

﴿ (وأمّا الّذين في قلوبهم زيغ فيتّبعون ماتشابه منه ابتغاءَ الفتنة وابتغاء

تأويله.) )﴿95)

(آنان كه در قلوبشان گرايش هاى انحرافى است; همواره به دنبال آيات شبهه انگيز مى روند تا با تفسيرهاى غلط فتنه ها بر پا سازند و برداشت هاى انحرافى از آن به دست آورند.)(96)

گروه هاى انحرافى هميشه از آيات متشابه بهره بردارى مى نمايند تا به اهداف شوم و غير انسانى خود برسند و جامعه را فريب دهند. در اين جا بجاست به برخى از آياتى كه منشأ سفسطه شده اند; اشاره شود تا كليدى براى فهم اين نوع مغالطه ها باشد:


61

﴿ (وما يَعْلَمُ تأويلُه إلاّ اللّه والرّاسخون في العلمِ يقولون امنّا كلّ مِن عند ربّنا.) )﴿97)

كلمه (راسخون) از نظر ادبى مبتدا و (يقولون) خبر آن مى باشد. در اين صورت آيه مفهوم صحيحى پيدا مى كند. يعنى:

(غير از خدا كسى معنى آيات متشابه را نمى داند. و راسخان در علم مى گويند: ما به همه آيات قرآن ايمان آورديم; زيرا تمام قرآن از سوى خداوند است. خواه محكم باشد و يا متشابه).

و ممكن است گفته شود كلمه (وألرّاسخون) عطف به ماقبل بوده و خبر (يقولون) محذوف باشد. كه در اين صورت معنى آيه اشتباه مى شود. يعنى: (جز خداوند و راسخان در علم احدى از تأويل متشابهات اطلاع ندارد.) كه علم خداوند و علم راسخان در يك رديف قرار داده شده است. وانگهى مرجع ضمير مبتداى محذوف هم به حسب جريان طبيعى (الله) و (راسخون) هر دو خواهد بود. در صورتى كه قرينه بعدى نشان مى دهد كه فقط راسخون اظهار مى كنند كه متشابهات را در بست مى پذيرند كه در قطب مخالف آنها (ألّذين في قلوبهم زيغ) قرار دارند. يعنى كسانى كه در قلوبشان زيغ و گرايش انحرافى وجود دارد. و همواره آيات متشابه را حربه و دستاويزى براى مقاصد شيطانى خويش قرار مى دهند; تا بدين وسيله برداشت هاى انحرافى خود را به جامعه تزريق كنند و فتنه بر پا سازند. ولى راسخان در علم در مقابل متشابهات تسليم هستند و به محكمات عمل مى كنند و متشابهات را به محكمات بر مى گردانند.

منـافقين (زيـغ) را به مفهوم (بـينش تـنگ نـظرانه) تعبير مى كردند و از ايـن طـريق مغالطه نمـوده; نتايج ناروايى مى گرفتند و رابـطه خود را با كفّار توجيه مى كردند.

چگونگى عصيان آدم:

عصمت انبيا از ضروريّات عقايد شيعه و سنّى است و از نظر عقل و كتاب و سنّت نيز در رديف بديهيات قرار دارد.

پيامبران به منزله طبيبان روحانى بشرى هستند. همان گونه كه يك طبيب حاذق به موازين پزشكى ايمان دارد و هرگز حاضر نمى شود عصاره اى از ميكروب هاى مهلك را به صورت شربتى بياشامد; ـ چرا كه در اين گونه امور عصمت و مصونيّت دارد ـ انبيا هم به عواقب گناه علم دارند ايمان شديد به احكام الهى توام با دانش مصونيّتى به آنان مى دهد تا هرگز مرتكب گناه نشوند و هرگز در بيان رسالت خود خطا و اشتباه نكنند. زيرا گناه آنان را از قداست ساقط مى كند و خطا و اشتباه باعث سلب اطمينان از آنان مى شود. ولى بعضى از منحرفان تعدادى از آيات را دسـتاويز قرار داده اند تا عصمت پيامبران الـهى را زير سؤال ببرند. بـه عنوان مثـال ابتداى اين آيـه كه منـشاء سفسطه و مغالطه قرار گرفته اسـت; اشاره مى شود:

1 ـ ﴿ (فعصى ادمُ ربَّهُ فغوى).

(پس آدم نافرمانى خداى خود كرد و گمراه شد.)(98)

بعضى جواب داده اند كه مقصود از (عصيان) ترك اولى است; و اين توجيه نمى تواند پاسخ قانع كننده اى باشد; زيرا معصيت در هيچ لغتى به اين معنى نيامده است.

(عصيان) دو معنى دارد: يك مفهوم لغوى و يك معناى اصطلاحى. توضيح اينكه: گاهى (عصيان) در برابر اوامر و نواهى دين و شريعت است كه موجب عقاب مى شود و گاهى (عصيان) در مورد اوامر و نواهى ارشادى خدا است كه تخلّف از آن باعث رنج و زحمت است نه عقاب اخروى. و عصيان حضرت آدم(ع) از قسم دوّم است. زيرا در آن زمان شريعت و امر و نهى كه براساس مذهب باشد; نبود تا معصيت اصطلاحى به شمار رود; بلكه امر و نهى لغوى و ارشادى بود; تا بنى آدم دشمن واقعى خود را بشناسند; و اطاعت از اوامر و نواهى را تمرين كرده و عاقبت تخلّف از دستورات ارشادى را لمس كنند و هرگز انديشه عصيان از فرامين دينى را در سر نپرورانند. البته اطاعت از اوامر ارشادى خدا از ترك آن بهتر است و به همين دليل مى گويند: (معصيت آدم ترك اولى بود نه عصيان متداول و رايج).

2 ـ ﴿ (إنّا فَتَحنا لكَ فتحاً مبيناً لِيَغفِرَ لك اللّهُ مَا تقَدمَ من ذنبك وما تأخرَ...) .(99)

دوّمين آيه اى كه براى درهم شكستن عصمت انبياء مورد دستاويز منحرفين قرار گرفته; آيه فوق مى باشد كه مى فرمايد:


62

(ما تو را به فتح آشكارى رسانديم تا از گناه گذشته و آينده تو در گذريم.)

در صورتى كه اصل عقلايى اقتضا مى كند كه مقصود هر متكلّم از گفتار و سخنان معناى حقيقى الفاظ و كلمات باشد. مگر اين كه قرينه و شاهدى در كلام او اقامه شود تا بدانيم هدف مفهوم مجازى اين كلمه است.

كسانى كه در دل آن زيغ و انحرافى وجود دارد; از اشتراك معنى حقيقى و مجازى سوء استفاده كرده و به رغم اصل عقلايى (اصالة الحقيقة) (غفران) و (ذنب) را به مفهوم مجازى و اصطلاحى گرفته اند در صورتى كه (غفران) به معنى (پوشش) و (ذنب) به معنى (دنباله) و (موانع) است.

از حسن اتّفاق در اين آيه قرينه روشنى بر اراده معنى لغوى وجود دارد و آن رابطه معقولى ميان فتح مكّه با رفع موانع از جلو پيشرفت اسلام است. و اگر معنى اصطلاحى مراد باشد; رابطه اى بين فتح مكّه و بخشش گناهان گذشته و آينده رسول الله وجود نخواهد داشت. مضحك تر از اين نظر بعضى از مفسّرين است كه گفته اند: مقصود بخشش گناهان امّت پيغمبر است.

در جواب بايد گفت: (چه ارتباطى ميان فتح مكّه و عفو گناهان رسول اسلام يا امّت پيغمبر وجود دارد؟ مگر بدون فتح مكّه بخشش گناه ممكن نيست؟

ثانياً: فتح مكّه به رهبرى پيغمبر و فداكارى رزمندگان اسلام ولطف خدا فراهم آمد; پس چرا عفو خدا شامل حال مجاهدين نشد و فقط گناهان پيامبر را محو نمود؟ علاوه بر آن; آيا وعده بخشش گناهان آينده يك انسان به طور مطلق باعث تجرّي وجرأت بر گناه نيست؟ و آيا اين امر با روح اسلام سازگار است؟

اينها شواهد زنده اى است بر اين كه: معناى لغوى (غفران) و (ذنب) مورد نظر است. بنابراين معناى واقعى آيه چنين است:

(همانا ما فتح مبينى را براى تو فراهم ساختيم تا خداوند دنباله و موانع گذشته و آينده ات را برطرف سازد.)

و تاريخ گواه آن است كه پس از فتح مكّه قبايل عرب گروه گروه آمده و مسلمان مى شدند.

نمونه اى از مغالطه معنوى:

(اپيكور) مى گويد: (دردها و رنج هايى كه در زندگى بر سر بشر مى آيد ; از چهار صورت خارج نيست. يا خدا مى خواهد آنها را محو كند و نمى تواند; و يا بر عكس مى تواند همه رنج ها را از صفحه حيات بشر برطرف سازد ولى نمى خواهد. صورت سوّم اين كه: نه مى خواهد و نه مى تواند و تصوير چهارم: هم مى خواهد درد و رنج ها را بر طرف سازد و هم مى تواند.)100))

سه فرض اوّل درباره خدايى كه الهيّون قائلند; صادق و صحيح نيست. زيرا آنان خدا را قادر و رحيم مى دانند و تصويرهاى سه گانه هم با قدرت و رحمت بى پايان الهى نمى سازد و از اين جهت الهيّون ناگزيرند فرض چهارم را انتخاب كنند و معتقد باشند كه پروردگار هم مى خواهد مصايب و شرور را از زندگى بشر بردارد و هم مى تواند. و اگر اين فرض درست باشد; بايد اثرى از رنجها و ناكاميها در حيات بشرى نباشد; در صورتى كه ما مى بينيم بشر پيوسته دستخوش امواج بلا و مصايب است.

سخن اپيكور يكنوع مغالطه معنوى است.(101) در واقع اپيكور با اين سفسطه و مغالطه به خيال خود خدا پرستان را در تنگناى استدلال و بن بست احتجاج قرار داده و راه خروج و نجات را از همه سو بر آنان بسته است.

در پاسخ به اين مغالطه بايد گفت كه: خداى متعال قادر است بر اين كه همه رنجها و مشقّتها را از زندگى انسان برطرف كند ولى رحمت و ربوبيّت خداوند اقتضا دارد كه بشر به كمال مطلوب برسد و بلاها و مصايب از ضروريّات دوام و كمال انسان است.

به عنوان مثال: اگر فشار گرسنگى نباشد; انسان به دنبال تهيّه غذا نمى رود. اگر رنج سرما و گرما نبود; لباس و ابزارهاى گرمكن و تهويه درست نمى شد; اگر فشار غريزه جنسى و علاقه به تكثير نسل نبود; نوع انسان باقى نمى ماند. پس بخش مهمّى از حركت ها تلاش هـا و تكامل انسان را بـايد در پـرتو رنج ها و مقاومت هـا يافت.


63

سختى هاى زندگى و شدايد طبيعى انسانها را پرورش داده و جوهره وجودى آنان را فعليت مى دهد و جامعه را آگاه مى سازد. ملّت هايى كه در آغوش سختى ها به سر برده اند; نيرومند و مقاوم ولى جامعه تن پرور و رفاه طلب محكوم به شكست است. به گفته سعدى:

فرزند خُرْد را به مشقّت بزرگ كن

اندر طبيعت است كه بايد شود ذليل

كز زحمت است هر كه به راحت رسيده است

هر ملتّى كه راحتى و عيش خو كنند

مغالطه هاى ماترياليستى

سوفسطائيان عصر جديد با تدوين فلسفه دياليك تيك سفسطه را به شكل پيچيده تر و آراسته ترى درآوردند. اين مسلك كه فلسفه وجوديش در جهت پيكار با اديان و نفى همه ارزشهاى اخلاقى و معارف بشرى است. براى تحريف حقايق و تغيير واقعيّت ها به هر نوع مغالطه اى دست ميزند. گرچه در نهايت خود گرفتار بن بستهاى عجيبى مى شود. طرح مسأله اجتماعى صحيح و خطا و تكامل مفاهيم ذهنى و تكامل حقيقت و نسبيت حقايق از بُن بستهايى است كه آن مكتب در تحليلهاى خود گرفتار شده است.(102) ليكن اركان اعتقادى جوانهاى ساده انديش را متزلزل ساخته و با الفاظ روشنفكر مآبانه آنان را به دام انداخته و به تباهى كشانيده اند.

ماترياليسم ديالكتيك مدعى است كه هيچ پديده اى ثابت و مقدس نيست بلكه همه چيز در حال حركت و تغيير است حتى ادراكات و معارف انسانى نيز از اين قانون مستثنا نيست. هر حقيقتى كه كشف مى گردد پس از مدّتى كاشف (انسان) و مكشوف (شيٌ ادراك شده) هر دو تحول پيدا مى كنند.

به عبارت ديگر ادراكات انسان مانند عكس ماه و اخترى است كه بر رودخانه اى روان افتاده باشد كه بيننده گمان مى كند كه ثابت و برقرار است در صورتى كه آن تصوير منعكس شده پيوسته به همراه جريان ملكولهاى آب تحول پيدا مى كند. مفاهيم و تفكرات انسان نيز بر صفحه سلولهاى مغز منعكس است و با تحول سلولها و دگرگونى مواد مغز دگرگون مى گردد.

محتويات انديشه با متعلقات آنها كه اشياء خارجى باشند و همچنين خود انسان كه حامل ادراكات است تغيير پيدا مى كنند به همين جهت منطق ما با ديد دگرگونى و تحول به همه چيز مى نگرد. بر خلاف ساير منطقها كه براساس ثبات اشياء را مورد مطالعه قرار مى دهند. براساس اين اصل هيچ معيار ثابت علمى و اخلاقى وجود ندارد هر ادراكى به طور نسبى هم دروغ است و هم راست هم حق است و هم باطل. ممكن است چيزى نسبت به آينده راست باشد و در رابطه با گذشته غلط اين مغالطه جديد و سفسطه عجيبى است طبق اين تئورى هيچ ادراكى كشفى و حقيقتى قابل كنترل و مهار نيست با گذشت زمان پيوسته در معرض دگرگونى مى باشد اگر متفكرى پس از مطالعات تاريخى بفهمد كه (ارسطو) شاگرد (افلاطون) است يا معلّم اخلاق كشف كند كه نفاق و خيانت يك امر زشت و ضد بشرى است نمى تواند در كلاس درس حاضر شود و اين حقيقتِ تاريخى و اخلاقى را براى شاگردانش بازگو نمايد زيرا تا بخواهد مطرح نمايد به حكم (اصل تحول) ادراكات و دانستنيهاى ما با پايگاه و جايگاه خود تغيير يافته اند!! و آنچه كه امروز مى داند غير از كشف گذشته است؟!.

طبق اين اصل هيچ كس نمى تواند كشفيّات خويش را به ديگران منتقل سازد چرا كه با گذشت زمان كشفيّات تغيير وضعيّت پيدا كرده مردود مى شود.

بايد از طراحان اين مكتب پرسيد كه: اگر چنين است پس اينهمه نقل و انتقالات علمى و فلسفى چه معنايى دارد و تكامل علوم به چه صورت حاصل مى گردد؟ و اگر به فلسفه ديگرى تبديل شده پس بايد فلسفه ماركسيسم موجوديّت خود را از دست داده و موضوعيتى نداشته باشد و فلسفه ديگرى كه بهتر و بالاتر است جايگزين آن شده باشد. در نتيجه همه تبليغات و جنجالها بى اساس و پوچ تلقى گشته و از قبيل دعوت مردم به يك مكتب معدوم و يا تغيير كرده محسوب شود!؟ و اگر منطق ديالكتيك ادعا كند كه در ميان تمام معارف بشرى و مكاتب فلسفى تنها اصول فلسفى ما ثابت و استوار مانده و همچنان باقى خواهد ماند. اين ادعا اولاً به منزله انتحار ماترياليسم ديالكتيك است و ثانياً ـ از غرور و خودخواهى آنان مايه مى گيرد. مگر فلسفه شما در حوزه انديشه نيست؟ مگر مجموعه انديشه ها از سنخ ماده نمى باشند؟ مگر ماده و طبيعت همواره در حال تحول به سر نمى برد؟ اصول ديالكتيك چگونه شامل ساير منطقها مى شود و به خودش كه مى رسد شمشيرش از كار مى افتد


64
شما كه مى گوييد منطق ارسطو منطقى است جامد و ايستا ولى اصول ديالكتيك با تحول علم متحول مى گردد. اكنون مى گوييم:

اگر اصول ديالكتيك با تحول علوم تغيير جوهرى و بنيادى يافته پس منطق كنونى دياليك تيك غير از منطق ماركس است و اگر تحول پيدا نكرده در نتيجه راكد و جامد باقيمانده است پس اينهمه رجز خوانى يعنى چه؟ (كه منطق ما منطق پويا و ديناميك است منطق ارسطو منطق راكد و ايستاتيك است).

ما اصل تحول را در قلمرو ماده معتقديم ولى قواعد ذهنى و اصول علمى وتاريخى قابل تحول نيستند. در علوم و معارف تكامل عرضى و طولى وجود دارد يعنى در عرض يك معلوم تاريخى و يا علمى مى توان اطلاعات ديگرى نيز به دست آورد. به عنوان مثال در عرض اين مفهوم كه (ارسطو شاگرد افلاطون است) مى توان فهميد كه ارسطو از چند سالگى به تحصيل پرداخته و چند سال در محضر افلاطون درس خوانده است؟ و در چه مسايلى با استاد خود اختلاف نظر داشته است؟ ولى در هر صورت ارسطو شاگرد افلاطون بودن حقيقتى است ثابت و غير قابل تغيير جاذبه دافعه حركت ثوابت و سيّار و قبح ظلم و حسن عدالت پليديِ نفاق و زشتى خيانت از اصول غير قابل تغيير است و از نظر علمى و عقل و وجدان بشر ثابت است. تكامل طولى مانند اين كه نظرياتى مطرح مى شود و از آن تئورى ها مسايل ديگرى نشأت مى گيرد قسمتى از آن نفى و قسمتى اثبات گرديده است و يا اصول ديگرى تلفيق مى شود. در نتيجه معارف و كشفيات تازه را به دنبال مى آورد و اين است معناى تكامل علم و فلسفه.

نيرنگ هاى مختلف ماترياليسم

يكى از شگردهاى جديد ماترياليسم تحريف مفاهيم دينى و خصوصاً مبانى اسلامى است تا با تردستى ماترياليسم را جاى گزين اسلام سازد لازم است اين نوع مغالطه نيز افشا گردد تا براى خوانندگان آشنايى پيدا شود.

استاد شهيد مطهرى در مقدمه (علل گرايش به ماديگرى) يعنى همان مقدمه اى كه كلماتش را با قطرات خون سرخش نگاشت و منشأ شهادتش گرديد چنين مى نويسد:

(ماترياليسم در ايران در يكى دو سال اخير به نيرنگ تازه بس خطرناكتر از (تخريب شخصيّتها) دست يازيده است و آن تحريف آيات قرآن كريم و تفسير مادى محتواى آيات با حفظ پوشش ظاهرى الفاظ است... اصل اين طرح و نيرنگ چيز تازه اى نيست. طرحى است كه كارل ماركس براى ريشه كن ساختن دين از اذهان توده هاى معتقد در صدسال پيش ريخته است طرح ماركس اين است كه براى مبارزه با مذهب در ميان توده معتقد بايد از خود (مذهب عليه مذهب) استفاده كرد به اين صورت كه مفاهيم مذهبى را از محتواى معنوى و اصلى خود تخليه و از محتواى مادى پرشود تا توده مردم مذهب را به صورتِ يك مكتب مادى دريابند و به تدريج مغز را بگيرند و پوست را رها كنند.)(103)

اين نيز يكى از كشفيات جالب استاد مطهرى بود. مكتب ماركس اگر در بين گروههاى مسلمان ايران قابل عرضه نبود ولى متأسفانه به صورت جريانات گروهى حاكم گرديد و برخى از گروههاى سياسى و نظامى اين نقشه را پياده كردند و به همين دليل افراد گروه يكى پس از ديگرى كمونيست شدند و منطقشان اين بود كه آن مبانى اعتقادى و علمى را كه با هزاران وصله مى بايست از قرآن و نهج البلاغه استخراج نماييم در كلمات (ماركس و لنين) به وضوح مى يابيم. به جاى اينكه لقمه را از پشت سر در دهان بگذاريم به متون اصلى آن مراجعه مى كنيم و به خود مكتب مى گرويم.

بنابراين انحراف هواداران آنها طبيعى بود و جاى تعجب نيست اگر برخى از گروهها پس از حفظ و تحليل قرآن و نهج البلاغه ناگهان طبق قانون باصطلاح (گذار از كميت به كيفيت) از اسلام به ماركسيسم تبديل شوند و چهره اصلى خود را براى خلق به نمايش بگذارند آنانى كه به اسلام التقاطى و منافقانه خود ادامه داده و مى دهند در واقع براى حفظ امامت و رياست بر هواداران مى باشد و به اين گمان


65
كه شكست مكتب التقاطى خود را جبران نمايند و گرنه همه مى دانند كه باطن آنها التقاط است. به فرموده قرآن كريم:

(واذا خلوا الى شياطينهم قالوا انا معكم انما نحن مستهزئون.)(104)

هنگامى كه با سردمداران كفر خلوت مى كنند مى گويند ما با شما هستيم تظاهر به اسلام براى فريب آنان (مسلمانان) بود.

مضافاً بر اينكه تبليغى از كمونيسم است. تفاسير ماترياليستى از قرآن و نهج البلاغه وسيله اى برايِ تبليغ ماركسيستى و بى محتوا كردن مذهب بود كه با ظهور انقلاب اسلامى بر اين نيّت شوم و مكتب التقاطى آنها خط بطلان كشيده شد.

در اينجا با ذكر نمونه اى از تفسير آيه اى كه استاد شهيد مطهرى نقل فرموده است بحث مغالطه را به پايان مى بريم:

﴿ الذين يؤمنون بالغيب و يقيمون الصلوة و مما رزقناهم ينفقون.) (105)

خلاصه تفسير مادي اين آيه از نظر آنان چنين است:

(آنان كه به مرحله پنهانى انقلاب ايمان دارند و مى دانند كه در مرحله غيب انقلاب بايد به مبارزه مخفى دست زد زيرا هنوز نظام حاكم بر اوضاع مسلط است و بايد انقلاب رشد تدريجى و كمّى خود را بگذراند تا تدريجاً تغييرات كمّى تبديل به تغيير كيفى و ناگهانى شود و نظام جديد استقرار پيدا كند و انقلاب از مرحله غيب به مرحله شهادت برسد. بايد گفت كه بى گمان هر موجودى مرحله غيب و شهود دارد انقلاب نيز ممكن است اين دو مرحله را داشته باشد حتى اسرارى كه هنوز علوم كشف نكرده است مرحله غيب طبيعت به حساب مى آيد.

ولى در كدام فرهنگ لغت ايمان به غيب به مفهوم ايمان به مرحله غيب انقلاب و مبارزه مخفى و چريكى معنا شده است؟ آيا انقلابيون عصر رسول الله (صلى الله عليه وآله) از اين آيه همين را مى فهميدند؟ حجربن عدى ابوذر مقداد عمّار و ياسرها چنين برداشتى داشتند؟

كدام تاريـخ نگار و مفسر بـرداشت آنها را ايـن گونه بـازگو ساخته

است؟

و (يقيمون الصلوة) را چنين معنا كرده اند:(106)

(آنان كه براى تحقق ايمان خود آن پيوستگى را كه در زبان مذاهب (نمازش) مى گويند حفظ مى كنند و نماز شكل خارجى پيوستگى و ارتباطى بين عناصر انقلابى همراه با نمودهاى برتر و قوانين حاكم بر آفرينش است!!)

در كدام فرهنگ (نماز) به معناى حفظ پيوستگى ميان افراد يك حزب يا مطلق صله و پيوند آمده است؟ بلكه (صلوة) از نظر ريشه لغوى به معناى (دعا و نيايش) است و به معناى (درود و رحمت و توجه) نيز مى باشد. مانند آيه شريفه كه مى فرمايد:

(ان اللّه و ملائكته يصلون على النبي يا ايها الذين آمنوا صلوا عليه وسلموا تسليما.)(107)

آيا معناى آيه اين است كه خداوند وملائكه او بر پيامبر (پيوند) مى فرستند؟ يا همواره ايجاد رابطه و پيوستگى دارند! شما نيز پيوند بفرستيد؟! آيا اين معنا مضحك نيست؟ و در اصطلاح نيز مراد از نماز همين اركان مخصوص است البته نماز انسان را از هر فحشا و منكرى باز مى دارد كه يكى از منكرات ايجاد تفرقه و جدايى از (حزب الله) است.

و جمله (بالاخرة هم يوقنون) را چنين تفسير مى كنند كه:

(اينان به نظام برتر در مرحله شهادت انقلاب يقين دارند و مى دانند كه اين موضع گيرى هاى خاصّ و اين روش انقلابى سرانجام آنان را به هدف خويش كه رسيدن به نظام برتر است مى رساند.)

و بدون شك اين نظام از ديد آنان نظام سوسياليستى است كه به اصطلاح به طرف جامعه بى طبقه حركت مى كنند. در پسوند آن كلمه توحيد را اضافه مى كنند تا كاملاً رنگ اسلامى به خود بگيرد. اينها مغالطه هاى ماترياليسم در عصر جديد است.

اينك بحث مغالطه را به پايان مى رسانيم و هدف فقط ارائه فرمولها و نمونه هاى لازم بود. براى تفصيل مطلب به (منطق شفاى بوعلى) و (منظومه منطق سبزوارى) مراجعه شود..

حجتهاى صناعى و غير صناعى

در تكميل مباحث پيشين بايد گفت سخنور علاوه بر ايجاد شور و تحريك عواطف لازم است با اقامه دليل و برهان عقلها را نيز اقناع نمايد تا بدين وسيله بتواند شور را با شعور توام سازد


66
و به عبارت ديگر بيان حجت و استدلال در خطابه سخنورى را از سخن سازى و زبان بازى ممتاز مى نمايد. بايد مطالب سخنور مبتنى براساس و پايه باشد و با موازين عقلى و منطقى تطبيق نمايد تا بتواند نقش سياسى دينى و اجتماعى خود را به طور احسن ايفاء كند.

بدين جهت حجّت و برهان را پايه و اساس خطابه خوانده اند.

حجّت هاى خطابى را (در علم منطق) به دو دسته تقسيم نموده اند: صناعى و غيرصناعى حجّت هاى صناعى دلايلى هستند كه خطيب با قدرت خلاّقيت خود ايجاد مى كند. ـ كه اين را اساس سخنورى مى نامند ـ.

حجت هاى غير صناعى در ظرف گسترده جهان و فراخناى طبيعت و متون شريعت بسيار است. سخنور مى تواند از وجود آنها (مانند استفاده از متون قوانين شرعى و عرفى براى اثبات مدعا) بهره بردارى نمايد. ذكر اعترافات سوگند ها اسناد قابل اعتماد و اخبار متواتر و كتمان ناپذير و بيان شواهد علمى و كلمات دانشمندان از اين دسته محسوب مى شوند.

ولى دلايل صناعى همان (برهان) و قياس منطقى است كه بايد بر مقدمات يقينى استوار باشد اثبات مُدّعا با تكيه بر بديهيّات تجربيّات محسوسات مشهورات فطريات و امور متواتر از اين باب به شمار مى روند. ولى قياسى كه در فن خطابه به كار مى رود غالباً بر ظن و گمان و حدس و تخمين متكى مى باشد. مانند: حسن عدالت قبح ظلم عزت نفس و ذلت بردگى آزادگى طرفدارى از عدالت و حقوق بشر و پيكار با استثمار استبداد استعمار و امپرياليسم غارتگر كه اين امور را (مشهورات) و يا (محمودات) مى خوانند و اگر به قول خدا و پيامبر و نوابغ و شعرا مستند و استوار گردد آن را (مقبولات) مى نامند كه زينب كبرى (سلام اللّه عليها) در بازار كوفه خطابه شورانگيز خويش را بر اصول مسلم مبتنى مى سازد آنجا كه مى فرمايد:

(يا اهل الكوفه! يا اهل الختل و الغدر والخذل. الا فلا رقأت الدمعه ولاهدات الزفره انما مثلكم كمثل التي نقضت غزلها من بعد قوة انكاثاً تتخذون ايمانكم دخلا بينكم و هل فيكم الا الصلف النطف والكذب والشنف وملق الاماء وغمز الاعدا او كَمَرعى على دمنه او كملحودة على فضه.)(108)

اى كوفيان! اى اهل مكر و دغل و بى حميت! اشكهايتان خشك نشود و ناله هايتان آرام نگيرد و خاموش نشود. مَثَل شما مانند آن زن نادانى است كه رشته خود را پس از بافت محكم آن باز مى كند و به صورت پنبه در مى آورد سوگند هاى خود را دستاويز فساد قرار داده ايد جز لاف و گزاف و غير از دشمنى و دروغ چه داريد؟. مكر و فريب و بى وفايى كوفيان مورد قبول همگان و نيز بى تفاوتى و راحت طلبى و دشمنى واقعى و تظاهر به دوستى از خصلت هاى آنان است) شما! امام حسين را دعوت كرديد و سپس او را كشتيد و اينك بر كشته او گريه مى كنيد؟

دختر على (عليهما السلام) اين كلام را تمثيل و كنايه آورد كه از هر صراحتى روشنتر ولى لطيف تر و نافذتر است. موقعيت اقتضا مى كند كه با كنايه صحبت كند تا هم مأموران يزيدى خيلى حساس نشوند و از سخنان ايشان جلوگيرى به عمل نياورند و هم سخن حضرت به طور احسن اثر بگذارد.

سپس مى فرمايد:

(شما مانند كنيزان چاپلوس مى باشيد كه با دوست زبان بازى كرده و به دشمن چشمك مى زنيد.)

يعنى دوستان را با چرب زبانى و چاپلوسى سرگرم كرده و دشمن را براى نابودى آنان دعوت مى كنيد و در واقع آب به آسياب دشمن مى ريزيد. همانگونه كه على عليه السلام مى فرمايد:

(كلامكم يوهى الصم الصلاب و فعلكم يطمع فيكم الاعداء.)(109)

كلام شما چنان نافذ و مهيّج است كه سنگ هاى سخت را نرم مى كند ولى عمل شما به دشمنان اميد مى دهد.

و يامى فرمايد:

(مانند آن علفهايى هستيد كه روى لجنزار نجاست روييده باشند و يا گورى كه با طلا تزيين و آرايش يافته باشد ولى در درون آن مرده اى متعفن و گنديده قرار دارد).

ظاهرت چون گور كافر پرحلل


67

خطابه زينب (سلام الله عليها) از نظر ايجاد شور و شعور كم نظير است. سپس به تحليل و تفسير اين فاجعه عظيم مى پردازد تا بفهمند كه چگونه تيشه به ريشه حيات خود زدند و دنيا و آخرت خود را تباه نمودند و غضب و سخط خداوند را بر خود خريدند و متذكر شود كه با اولاد رسول خدا چگونه معامله كردند.

مى فرمايد:

(عمق فاجعه به قدرى عظيم است كه اگر آسمان و زمين و نظام كنونى عالم فروريزد و كوهها از هم بپاشند و قيامت بر پا گردد جا دارد.)

سخنان حضرت چنان اثرى در قلوب مردم گذاشت كه (جذلم) مى گويد:

(مردم حيران و سرگردان شدند و از شدّت ندامت و پشيمانى انگشتان خود را به دندان مى گزيدند پيرمردى كه از شدت گريه محاسنش از اشك لبريز شده بود گفت: (بابى و امى كهولكم خير الكهول ونسلهم اذا عُدَّ نسل لايبار ولايجزى.)(110)

اگر زينب سلام الله عليها مى فرمود: اى دزدان غارتگر يا اى بى دينان در اين صورت روى مقبولات تكيه نكرده بود و اين اندازه تأثير نمى گذاشت و اگر فقط به قياس عقلى اكتفا مى كرد بدين پايه جذاب و محرك نبود گرچه شكل برهان منطقى براى اثبات مدعا محكمتر است ولى ايجاد شور و حرارت نمى كند و به همين دليل در بيشتر مواقع كبرى را حذف كرده و گاهى دليل را به صورت استفهام انكارى بيان مى نمايد.

قرآن كريم مى فرمايد:

﴿ (هل يستوى الذين يعلمون والذين لايعلمون انما يتذكر اولى الالباب.) (111)

آيا آنان كه مى دانند و كسانى كه نمى دانند مساوى هستند؟ فقط عاقلان (اين نكته را) درك مى كنند.

و شاعر به صورت استفهام انكارى مى سرايد:

آيا به تصادف گشت افراشته اين افلاك

ما بين فضا آيا بيهوده همى گردند

كى داده به اين اجرام اين نظم مرتب را

اين نور و حرارت را افكنده كه در خورشيد

بى فكر طبيعت ساخت اين عالم لاتحصى

و زمانى پرسش در قالب استفهام تقريرى ريخته مى شود چنانكه قرآن كريم مى فرمايد:

﴿ (افى الله شك فاطر السموات والارض!؟) (112)

آيا در خدا شك است كه خالق آسمانها و زمين است؟

و گاهى به صورت تعجب بيان مى گردد. آنجا كه مى فرمايد:

(الم يأن للذين آمنوا ان تخشع قلوبهم لذكر الله.)(113)

آيا براى كسانى كه ايمان آورده اند وقت آن نرسيده است كه قلبهايشان در مقابل ذكر خدا خاشع گردد؟

كلام حضرت زينب (عليها سلام) نيز اين گونه بود: (اتبكون فلا رقأت الدمعه ولاهدات الزفره).

امام على عليه السلام در خطبه 88 مى فرمايد:

(فَيا عَجَباً! وَمالِيَ لا اَعْجَبُ مِنْ خَطإ هذِهِ الْفِرَق عَلَى اخْتِلافِ حُجَجِها في دِيْنِها! لايَقْتَصُّونَ اَثَرَ نَبِيٍّ وَلايَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِيٍّ وَلايُؤْمِنُونَ بِغَيْبٍ وَلايَعِفُّونَ عَنْ عَيْبٍ يَعْمَلُونَ فِي الشُّبُهاتِ وَيَسيرُونَ فِي الشَّهواتٍ المعروف فيهم ماعرفوا والمنكر عندهم ما انكروا مفزعهم في المعضلات الى انفسهم تعويلهم في المهمات عليً آرائهم كأنّ كل امرىءٍ منهم امام نفسه قد اخذ منها فيما يرى بِعُريً ثقات واسباب محكمات.)

اى شگفتا از اين قوم! چرا در شگفت نباشم از اشتباهات اين گروهها با اختلافات و برداشتهايى متضادى كه در دين دارند و هر كدام دليلى براى خود مى تراشند (قومى كه) نه از سنّت و خط مشى رسول خدا (صلى الله عليه واله) پيروى مى كنند و نه به روش عملى وصى و جانشين پيامبر(ص) اقتدا مى نمايند نه ايمان به غيب مى آورند و نه از عيب و نقص مى گذرند براساس شبهات و ندانم كارى عمل مى كنند و در فضاى شهوات سير و حركت مى نمايند. اينان در معضلات و مشكلات به آراء خويش مراجعه كرده و در حوادث خطرناك و پراهميّت به نظرات خود تكيه مى كنند گويا هر يك براى خود امام و پيشوايند كه به دستاويز محكم مجهزند و مشكلات را به يارى آن حل مى نمايند!؟ و اسباب شكست ناپذيرى را در خود دارند آيا اينگونه اختلاف سرمنشأ بدبختى و ذلّت نيست؟

گاهى قياس منطقى به صورت خاصّى اقامه مى گردد كه در اصطلاح (ذوالنجدين) مى گويند به اين صورت كه قضيه را به دو قسم تقسيم مى كنند و هر دو طرف را نفى يا اثبات مى نمايند


68
و قضيه بايد شكل سوّمى نيز نداشته باشد.

امام امت(قدس سره) در پيام خود فرمود:

(كسانى كه در اين موقعيّت استعفا مى دهند يا احساس عدم لياقت مى نمايند و يا خودشان زير سؤال قرار دارند. به هنگام جهاد مؤمن مى گويد:

(من به جبهه مى روم يا كشتن و غلبه بر دشمن و يا شهادت و جوار رحمت پروردگار.)

قضيه از اين دو شق بيرون نيست البتّه ممكن است قضيه ما تقسيمات بيشترى در جهت نفى و اثبات پيدا كند. به عنوان مثال: در مقابل ماترياليست كه قرار گرفتيم مى گوييم وجود جهان كنونى بى علّت نيست يا براساس تصادف به وجود آمده و يا علّت مادى دارد و يا خدا آفريده و يا خود به خود پيدا شده است!؟ امّا تصادف كه هيچ منطقى در دنيا آن را نمى پذيرد. در تصادف نظم و تكرار وجود ندارد. ماده نيز شعور ندارد تا كارهاى عاقلانه و حكيمانه از آن صادر شود. در صورتى كه همه پديده هاى عالم براساس نظم و حكمت و عقل و علم خلق گشته اند پس مبدأ بايد حكيم و عاقل باشد زيرا هيچ خردمندى معتقد به آفرينش خود به خودى نيست و ممكن نيست چيزى ازعدم برخيزد مضافا بر اينكه تصادف با حساب احتمالات سازش ندارد.

قياس مُضمر

در اسلوب خطابى قياس (مضمر) كاربرد وسيعى دارد و آن عبارت است از قياسى كه يكى از مقدمات آن حذف شده باشد مانند اين كه بگوييم: (اين مرد سخت كوشا و پرتلاش است به همين دليل در زندگى موفق و پيروز است.) در اين قياس مقدمه دوّم كه كبراى قضيه است حذف گرديده كه عبارت است از (هر كس كوشا و تلاشگر باشد پيروز مى شود) اگر بگوييم: (هر فلزى در حرارت انبساط پيدا مى كند و مس نيز در حرارت منبسط مى گردد) در اين

قياس مقدمه اول كه صغراى قضيه باشد حـذف شـده است (مـس از فـلزات

است).

علت حسن كاربرد قياس مضمر در خطابه اعتماد خطيب به فهم و عقل شنوندگان است او مى داند كه مستمعين از اطلاعات عمومى برخوردار هستند و ياهدف از حذف يكى از مقدمات صرفاً (مغالطه) و اصل مسلم گرفتن است تا مستمع نتيجه را به طور الزام بپذيرد و يا بداهت و وضوح يكى از مقدمات حذف آن را ايجاب مى كند و به همين جهت: قياس مضمر در خطابه شايسته تر و مناسبتر است.

(ارسطو) واضع فن خطابه مى گويد:

(قياس مضمر برترين و عاليترين انواع ادله است.)(114)

با اين حال خطيب گاهى از قياس صريح نيز استفاده مى كند.

(داوود بن على) پس از سقوط بنى اميه چنين مى گويد:

(تباتبا لبنى حرب ابن بنى اميه و بنى مروان ركبو الانام وانتهكوا المحارم وعشو الجرائم فاتاهم باس الله بياتاً وهم نائمون.)(115)

(مرگ بر پسران حرب و بنى اميّه و پسران مروان كه بر گرده مردم سوار شدند محرمات را مرتكب شدند و جنايات را كوركورانه انجام دادند ولى عذاب خدا شبانه نازل شد و حال آنكه در خواب بودند.)


69

بخش سوم:راه و رسم تبليـغ در اسـلام راه و رسم تبليغ در اسلام

اينك كه ضرورت علم منطق براى خطيب روش شد لازم است روشن و هدف از تبليغ را نيز با استفاده از قرآن كريم بيان كنيم تا با شيوه حكيمانه اسلام در هدايت و ارشاد آشنا شده و بحث اين بخش را تكميل سازيم.

دعوت حكيمانه

قرآن كريم طى آيه شريفه اى چگونگى تبليغ و دعوت جوامع بشرى به آخرين رسالت الهى را تبيين مى سازد. همان گونه كه اصول و فروع دين در چهار چوب معيّنى از طرف خدا اعلام گرديده است كيفيّت تبليغ در اسلام نيز برنامه خاصّى دارد و بايد در كادر معيّنى انجام گيرد. گر چه روشهاى ارائه شده در اين آيه معقول و منطقى است ليكن عقل را نيز عقل آفرين بايد ارشاد نمايد تا مؤمنان در شيوه هاى صحيح تبليغ دچار اختلاف و گمراهى نشوند.

قرآن كريم مى فرمايد:

﴿(ادع الى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتى هى احسن.)(116)

طـبق ايـن آيـه شريفه بايـد روش خـطابه و تـبليغ بر سه محور استوار

باشد:

1 ـ حكمت و منطق

2 ـ مواعظ بليغ

3 ـ شيوه جدل و مجادله نيكوتر

گروهى از مفسران در مورد حكمت گفته اند كه حكمت قرآنى غير از حكمت يونانى است. حكمت قرآنى همان بينش لقمانى است كه به فرموده قرآن:

﴿(ومن يوتى الحكمة فقد اوتى خيراً كثيراً.)(116)

به هر كس حكمت اعطا شود همانا خير بسيار هديه گرديده است اينگونه حكمتى بى گمان در همه جا و براى همه عصرها و نسلها پسنديده است به همين جهت در آيه (حكمت) به طور مطلق ذكر شده و قيدى برايش نيامده است. ولى (موعظه) و (جدل) با پسوند خاصّى بيان شده است زيرا موعظه و جدل بر شيوه ناپسند بسيار است بنـابراين خداوند حكيم بـراى موعظه قيد (حسنه) و براى جدل قيد (احسن) را به كار مى گيرد زيرا موعظه خوب در دلهاى مستعد مؤثر است ولى جدل نيكو ممكن است تأثير نداشته باشد چرا كه مجادله نوعاً نزاع و مشاجره را به دنبال دارد از ايـن رو فقـط مجادله احسن مى تواند نافذ باشد نه جدال نيكو. چه اصولاً مجادله عداوت مى آفريند و نوعى جنگ

و ستيز است و مغلوب نسبت به غالب حساسيت و كينه دارد. پس مجادله

بايد به نحو احسن باشد تا اين گونه عوارض و پـى آمدها را منتفى

سازد.

هدايت هاى جبرى و اختيارى

براساس آيه پر بار فوق هدف اصلى از تبليغ در اسلام دعوت به راه خداست نه راه مردم هدف اعلاء كلمه حق است. آن راهى كه همه موجودات: آفتاب ماه گياهان و جمادات (جبرگونه) در آن مسير در حركتند:

﴿(واوحى الى النحل ان اتخذى من الجبال بيوتاً.)(117)

به زنبور عسل وحى كرديم كه بايد در كوهستانها خانه بسازى. (واسلكى سبيل ربك.)(118) و به راهى كه پروردگارت معيّن ساخته است حركت كنى. پس موجودات راه الهى را به اجبار بايد بروند. امّا انسان آزاد و مختار است يعنى هم مى تواند مطيع و منقاد باشد و هم مى تواند تخلف نمايد:

﴿(انا هديناه السبيل اما شاكراً واما كفوراً.(119)) ما انسان را براه حق هدايت كرديم مى خواهد شاكر و سپاسگذار باشد و يا طريق كفر و ضلالت را در پيش گيرد در هر دو حال آزاد است.

﴿(لا اكراه فى الدين قد تبين الرشد من الغى.)(120) اجبار و اكراهى در پذيرش دين نمى باشد.

وظيفه پيامبران نيز بيان راه خدا و روشن كردن طريق هدايت و رشد از راه غَيّ و ضلالت است تا حجت بر مردم تمام شود و مردم در انتخاب راه مختارند كه به راه بت پرستى بروند يا صراط مستقيم و يا راه نيهيليسم و فاشيسم را در پيش گيرند.

روش تبليغ در اسلام

دعوت و تبليغ از ديدگاه اسلام بايد براساس حكمت و موعظه حسنه باشد. در دنياى كنونى شيوه هاى تبليغى مبتنى بر تهمت دروغ و شانتاژهاى سياسى و مبالغه گويى است اين گونه دعوت و تبليغ مورد تأييد اسلام نمى باشد زيرا اسلام شيوه تبليغ شرق و غرب را كه در آن (هدف وسيله را توجيه مى كند) قبول ندارد چرا كه آنان براى جلب منافع سياسى خود پيروزى بر رقيب و از بين بردن دشمن به جنايات وحشيانه اى دست مى زنند در اين راه از سازمان جهنمى (سيا) و كليه عوامل جاسوسى استفاده مى كنند. سازمانهاى جاسوسى استكبار غرب و شرق


70
براى كشتن رقيبى حاضرند يك هواپيماى مسافربرى را با تمام سرنشينانش نابود كنند و يا كشتى را در دريا غرق نمايند امّا در منطق حيات بخش اسلام اگر زن حامله هنگام وضع حمل در معرض خطر باشد اجازه مى دهد كه دكتر مرد با عمل جراحى فرزندش را سالم متولد سازد. يا زنى كه در حال غرق شدن است جوان شناگرى او را نجات دهد. در اين جا هم اگر چه هدف (نجات انسان) وسيله را توجيه مى كند و مسأله نامحرم بودن مطرح نيست زيرا در اينجا سخن از مرگ و زندگى يك انسان است. و اينگونه اعمال به هنگام اضطرار و ناچارى است و د

ر غير اين صورت جايز نخواهد بود.

آرى در مكتب اسلام دروغ و فريب در تبليغ جايز نيست اگر چه به قيمت شكست يا پيروزى حق تمام بشود.

شيوه پيامبر اسلام(ص)

پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه وآله) قبل از هجرت در صحرايِ (منا) تبليغ مى كرد. رئيس قبــيله (بنى عامر) كه تحـت تأثير سخـن و نطـق پيـامبر قـرار گرفته بود پيـش آمد و گفـت:

(من در قبيله خود هزار مرد شمشير زن دارم كه همگى حاضريم به تو ايمان بياوريم امّا به شرط آن كه پس از تو خلافت در قبيله بنى عامر باشد.(121))

پيامبر(ص) نپذيرفت و آنان نيز ايمان نياوردند. در صورتى كه در فرهنگ رياكارانه غرب مى شود به مردم وعده هاى دروغ داد و بعد هم عمل نكرد ولى در منطق پيامبر گرامى اسلام(ص) (هدف وسيله را توجيه نمى كند) و با وسيله گناه نمى شود به هدفِ ثواب رسيد مگر در مواردى كه تجويز گرديده و نص صريح باشد آنهم به هنگام اضطرار و بن بست نه در همه موارد. وسيله نيز بايد براى ديگران مفيد و بى خطر باشد و باعث نابودى و اضرار كسى نگردد و اين فرهنگ متعالى در ادبيات ما نيز منعكس است:

مرد خدا كه خدمت خلق خدا كند

مرد خدا به مصلحت متكى است

مكر و فريب حربه نامرد مردم است

پروا كى از ملامت اهل ريا كنـد

كى مرد مصلحت به فريب اتكا كند

نامرد حيله بازد و مردى رها كند

از نمونه هاى ديگر تبليغ حكيمانه پيامبر عاليقدر اسلام اين است كه: روزى پسرش ابراهيم مريض شد و درگذشت اتفاقاً در همان روز هم خورشيد گرفت. مردم اين كسوف را به حساب فوت ابراهيم گذاشتند. اين برداشت زمينه خوبى براى تبليغ و پيشرفت پيامبر بود اما هنگامى كه سخنان مردم را شنيد با كمال ناراحتى به مسجد آمد و خطاب به مردم فرمود:

(ايها الناس! آفتاب و ماه دو نشانه از آيات قدرت پروردگار هستند و به خاطر مرگ كسى گرفتگى پيدا نمى كنند. فرزندم ابراهيم به موجب بيمارى از دنيا رفت و گرفتگى خورشيد وماه حساب ديگرى دارند. شما به جاى سخنان بى اساس در چنين مواقعى كه خورشيد يا ماه مى گيرد نماز آيات بخوانيد و خسوف و كسوف را نشـانه قـدرت قاهره الـهى بدانيـد.)(122)

پس تبليغ بايد براساس منطق درست استوار و برپايه علم و صداقت باشد نه بر جهل و خرافات و تزوير و دروغ و نه براساس حدسيّات و استحسانات عاميانه زيرا اگر حرفى از اين طريق به ذهن شنونده منتقل شود موجبات انحراف او را فراهم مى سازد ممكن است اثر موقتى داشته باشد ولى پس از آگاهى تأثير سوء خواهد گذاشت.

حكمت چيست؟

راغب اصفهانى فيلسوف و لغت شناس قرن پنجم هجرى در (المفردات) مى گويد:

(الحكمة اصابة الحق بالعلم و العقل.)(123)

حكمت اصابت و رسيدن به حق به وسيله علم و عقل است و هر حقيقتى كه از رهگذر علم و عقل به دست آيد حكمت است.

و سپس مى نويسد:

(فالحكمة من الله تعالى معرفة الاشياء او ايجادها على غاية الاتقان ومن الانسان معرفة الموجودات و فعل الخيرات.)(124)

حكمت خدا عبارت است از معرفت حقايق اشياء و آفرينش آن در حد اعلاى اتقان و در مورد انسان به معناى شناخت موجودات و انجام نيكى هاست.

حكمت در لغت نامه هاى ديگر به معانى: عدل علم آنچه از جهل جلوگيرى كند قرار دادن چيزى در جاى واقعى خود و آنچه حقيقت باشد نيز آمده است.


71

در قرآن كريم موارد كاربرد حكمت از اين قبيل است: نهى از بى عفتى و آدمكشى تصرف ناروا در اموال يتيمان كم فروشى و تكبر و ... كه به همه اينها حكمت گفته مى شود. قرآن بعد از آن كه شمارى از نكات حكيمانه را از زبان لقمان بازگو مى كند مى فرمايد:

﴿(ذلك مما اوحى اليك ربك من الحكمة)(125).اين امور از احكام حكيمانه اى است كه خداوند به تو وحى نموده است.

سخنرانى نيز بايد از نظر شيوه و محتوا حكيمانه باشد اگر انسان گفتار و كردارش بر موازين حكمت باشد به تدريج در دل او ريشه پيدا خواهد كرد كه گفته اند:

(الحكمة شجرة تنبت في القلب و تثمر على اللسان.)

حكمت درختى است كه در قلب و باطن انسان مى رويد و ثمره و ميوه آن در زبان و سخنان حكيمانه ظاهر مى شود.

يا در مقام تمثيل گفته اند: (از كوزه همان برون تراود كه در اوست.)

روش اتخاذ حكمت در سخنرانى

تحصيل و كسب حكمت كه انسان را به حقايق برساند و بر زبانش سخنان حكيمانه جارى سازد تا حدود زيادى احتياج به زحمت تمرين ومطالعه دارد و از بيهوده گرايى و لغو اجتناب نمايد. تقوا علم و تزكيه نفس عامل بسيار مؤثرى در به وجود آمدن حكمت است. ابوذر غفارى(ع) از دروغ حتى به صورت شوخى نيز اجتناب مى كرد.

واعظ در صورتى مى تواند داعى الى الله باشد كه به شيوه حكمت تبليغ نمايد و گفتارش روى حساب و منطق باشد. شناخت محيط طبيعى اجتماعى و روحيه مخاطبين نيز از حكمت انسان است. در دنيايى كه زندگى مى كنيم به خاطر وجود مطبوعات جرايد مجلات كتابها و راديو تلويزيون سطح افكار به مقياس قابل توجهى بالا رفته است. از اين روى خطيب كه هادى افكار است بايد بسيار دقت و مطالعه كند و با دقت و حساب سخن بگويد. علّتِ اين كه خداوند عقل انبياء را از ديگران بالاتر قرار داده است بى شك به خاطر اين است كه مردم را بر موازين عقل و عواطف رهبرى كنند. ناطقى كه مى خواهد به اقتضاى حكمت سخن بگويد بايد از نظر معلومات بر ذوق و انديشه خويش مسلّط باشد و اطلاعات جامعى ارائه دهد و حكمتها را در خود جمع كرده باشد.

على (عليه السلام) مى فرمايد:

(الحكمة ضالة كل مؤمن فخذوها ولو من افواه المنافقين.)(126)

حكمت گمشده مؤمن است. پس آن را دريابيد ولو از زبان و دهان منافقين باشد.

اين معناى آزادى علم و معرفت در اسلام است و در حديثى ديگر مى فرمايد:

(خذ العلم ولو من اهل الضلال [يا] ولو من المشركين.)(127)

علم و دانش را بياموزيد اگر چه از زبان گمراهان و مشركان باشد. حضرت امير سلام الله عليه در همين راستا مى فرمايد:

(خذ الحكمة انى كانت فان الحكمة ضالة كل مؤمن.)(128)

حكمت را هر جا كه باشد بياموزيد. زيرا حكمت گمشده هر مؤمنى است. در حديث ديگرى چنين مى فرمايند:

(ضالة العاقل الحكمة فهو احق بها حيث كانت.)(129)

گمشده هر خردمندى حكمت است و عاقل به آموختن حكمت در هر كجا باشد سزاوارتر از ديگران است.

بنـابرايـن در آموخـتن مطالب حكيمانه و شيوه تبليـغ هرگز نبايد كوتاهى كرد.

موعظه حسنه

درباره موعظه سه مطلب بايد بررسى شود:

الف: مــوعظه چيست؟

ب: نقش موعظه در كنار مقالات حكيمانه چگونه است؟

ج: موعظه ناروا و پليد كدام است؟

براى شناخت مفهوم موعظه بايد به فرهنگ لغت مراجعه كرد. در كتاب (لسان العرب) آمده است:

(الوعظ والموعظه النصح والتفكر بالعواقب.)(130)

موعظه يعنى پند و نصيحت و تفكر در عواقب كارهاى زشت.

به عنوان مثال: معاشرت با دوستان بد كردار فرجام ناگوارى دارد بنابراين لازم است خطرات احتمالى آن را گوشزد نمايد اين گونه سخن گفتن را (موعظه) مى گويند. سپس در تعريف موعظه مى گويد:

(تذكر الانسان بما يليق قلبه من ثوابٍ او عقاب.)(131)

انسان به گونه اى پاداش كار نيك و جزاى كردار پليد را براى شنونده بيان دارد كه قلبش نرم گردد تا سخن را بپذيرد.

آنگاه مى افزايد: (گاهى موعظه گفته مى شود و منظور از آن بيان عبرتهاست.)

كه در و ديوار اين عالم همه مايه عبرت است. كاخ سعدآباد عبرت و در گورستان بهشت زهرا(س) عبرتهايى نهان مى باشد.


72

على (عليه السلام) در اين زمينه مى فرمايد:

(اين العمالقه وابناء العمالقه اين الفراعنه وابناء الفراعنه)(132)

و نيز مى فرمايد:

(ما اكثر العبر واقل الاعتبار.)(133)

عبرتها زياد است ولى عبرت گيرندگان بسيار اندك هستند.

امام زين العابدين (عليه السلام) در مناجاتى كه (زهرى) از آن حضرت نقل مى كند مى فرمايد:

(يا نفس حتى ما الى الحياة سكونك والى الدنيا و عمارتها ركونك اما اعتبرت بمن مضى عن اسلافك ومن وارثه الارض من الافك ومن فجعت به من اخوانك وثقلت الى دار البلى من اقرانك.)

فهـم فى بطون الارض بعد ظهورها

خلت دورهم منهم وافوت عرضهم

وخلّو عن الدنيا و ما جمعولها

اى نفس! تا كى به زندگى دنيا دل بسته و به عمارت آن علاقه و اعتماد نشان مى دهى؟ آيا از سرنوشت نياكان و گذشتگان و پدران و دوستانت كه زمين آنان را در آغوش گرفته است درس عبرت نگرفتى؟ آيا مصيبت از دست دادن برادران و بستگانت كه روزگارى را به خوبى و خوشى گذراندند و اينك اندامهاى زيبا و چهره هاى ارغوانى آنان در دل خاك پوسيده و از هم متلاشى شده و خانه و كاشانه آنان خالى و مرگ بين آنان و اموالشان حايل گشته است در بيدارى تو كافى نيست؟

(انظر الى الامم الماضيه والقرون الفانيه والملوك العانيه كيف انتسفتهم الايام فافناهم الاهمام فامحت من الدنيا آثارهم وبقيت فيها اخبارهم.)

اگر در تاريخ امت هاى گذشته و سلاطين سركش كه دست روزگاران ريشه آنان را بركند و آمال و آرزوهايشان را نابود ساخت و براى هميشه آثارشان از دنيا محو و نابود گشت و در تاريخ تنها افسانه ها و قصه ها از آنان ماند خوب تذكر و انديشه كنى در آگاهى تو كافى است تا آن جا كه امام زين العابدين سلام الله عليه مى فرمايد:

اَيـنَ المُلـوكُ وَذُوالتيجانِ مِـنْ يَمَنِ

واين ماساده شداّد في ارم

وَاَيْنَ ماحازَهُ قارونَ مِنْ ذَهبٍ

اَتى عَلى الْقُـوم اَمْـرٌ لا مَردَّلَـه

وصارَ ماكانَ مِنْ مُلْكٍ وَمِنْ مَلِكٍ

وَاَيْـن مِنْهُـمْ اَلكـالِيْـل وتيجان

واينما ساسه فى الفرس ساسان

واين عادو شدّاد وَقحطان

حَتـيّ قَضَـوا فكَـاَنَّ الْقَـومَ ماكانوا

كما حكى عن خيال الطَّيفِ اَسنان(134)

پـند سر دنـدانه بـشنو ز بـُنِ دنـدان

گامى دو سه بر مانه اشكى دو سه هم بفشان

گويا خاقانى اشعار را به فارسى بر گردانيده است.

هان اى دل عبرت بين از ديده نظر كن هان

يك ره زره دجله منزل به مدائن كن

از آتش حسرت بين بريان جگر دجله

هرگه به زبان اشك آواز ده ايوان را

دندانه هر قصرى پندى دهدت نونو

گويد كه تو از خاكى ما خاك توئيم اكنون

حاجب ملك بابل هندو شه تركستان

در كاس سر هرمز خون دل نوشروان

بر باد شده يكسر بر خاك شده يكسان

زرّين تر كو كم گو از كم تر كو برخوان(135)

تا آن جا كه مى گويد:

اين است همان درگه كو راز شهان بودى

مست است زمين زيراخورده است به جاى مى

كسرى و ترنج و زر پرويز و به ورزين

پرويز كنون گم شد زان گم شده كمتر گو

طرح ملاحم جهت مواعظ

صاحب (لسان العرب) حديثى از پيامبر مكرم صلى الله عليه وآله نقل مى كند كه فرمود:

(ياتى على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع والقتل بالموعظه.)(136)

روزگارى بر مردم مى آيد كه ربا را تحت عنوان معامله حلال مى شمارند و كشتن مردم را به عنوان درس عبرت به ديگران روا مى دارند در عين حال كه آيه: ﴿(احل الله البيع وحرم الربوا.)(137) را مى خوانند هزار تومان را به يك قوطى كبريت به هزار و پانصد تومان معامله مى كنند!! كه ظاهراً بيع است و در باطن رباست. خوشبختانه حضرت امام قدس سره راههاى حليّت ربا را مردود اعلام داشته اند.

بى گناه را مى كشند كه ديگران درس عبرت بگيرند. در حركتهاى گروهى و تروريستها اين روش مشهود است. بيان ملاحم هشدار است براى آيندگان و حساسيتى است براى شنوندگان.

موعظه در كنار حكمت

در كتاب (صحاح اللغه) آمده است:

(الموعظة مايسوقه الى التوبة الى الله واصلاح السيره وامره بالطاعة.)(138)

موعظه چيزى است كه شخصى را به سوى توبه و بازگشت به خداسوق دهد و خط مشى خود را اصلاح كند و به اطاعت وادارد.


73

يعنى يك انقلاب و دگرگونى در وى ايجاد نمايد كه در اين صورت موعظه حكيمانه مى شود و اگر موعظه نفرت افراد را تحريك نمايد بر خلاف حكمت خواهد بود.

موعظه در قرآن

خداوند در قرآن كريم از خود به عنوان (واعظ) ياد كرده است:﴿ (قل انما اعظُكمْ بواحده...)(139) يا آن جا كه مى فرمايد: (يعظكم لعلكم تذكرون.)(140)

در كتاب (سفينة البحار) تحت عنوان كلمه (وعظ) حديثى بازگو مى سازد كه پيامبر(ص) به جبرئيل(ع) فرمود: (مرا موعظه كن) او نيز با سه فراز پيامبر را موعظه كرد.

در باب وعظ و اندرز لازم نيست كه واعظ مقام بالاترى از شنونده داشته باشد لذا يحيى پيامبر عليه السلام از يك گناهكار محكوم به سنگسار مطالبه موعظه كرد كه (يا مذنب عظنى) جوان گفت: (لاتخلين بين نفسك وهواها فتروى): با هواى نفست خلوت مكن كه گرفتار خواهى شد...

سپس گفت: (من كثر فكره فى المعصية وعته اليها): كسى كه در مورد گناه بسيار فكر كند همان فكر او را به گناه خواهد كشانيد.

يحيى(ع) گفت: (موعظه ديگر كن.)

گفت:(لاتلومن خاطئاً بخطيئته): گناهكار را به خاطر گناهش ملامت مكن منظور اين است كه من گناه كردم گرفتار عذاب گشتم و سرانجام خود را در معرض مرگ قرار دادم تا مگر در قيامت از عذاب الهى در امان شوم. ملامت نكردن بخاطر اين است براى هر انسانى احتمال خطا و لغزش وجود دارد و خود خاطى به قدر كافى شرمنده است و سرزنش لازم ندارد.

جبرئيل نيز در جواب پيامبر اكرم(ص) گفت: (عش ما شِئت فَانِّـك مَـيِّتُ) هرگونه دلت مى خواهد زندگى كن ولى فراموش مكن كه روزى مرگت فرا مى رسد.

سپس گفت: (احبب ما شِئت فانك مفارقه واعمل ما شئت فانك ملاقيه.)(141) هر كه مى خواهى دوست بدار امّا بدان كه روزى بايد از او جدا بشوى و هر چه مى خواهى بكن كه فردا آن را خواهى يافت.

اين فرازهاى نورانى شرح و بسط فراوانى دارد كه در اين مختصرنمى گنجد.

فرق حكمت با موعظه

موعظه از مقوله احساسات است ليكن حكمت از گروه ادراكات است. در تبليغ حكيمانه عقل مى گويد بايد شيوه اى به كار برده شود كه عقل و احساس با هم اقناع شوند. اگر در سخنرانى از آغاز تا انجام صرفاً مسايل عقلى مطرح شود حلاوت چندانى ندارد. بايد قسمتى از مطالب احساسى باشد در قرآن مى خوانيم: (ان الله يأمر بالعدل والاحسان) عدالت امرى است لازم كه بايد مملكت بر محور آن بگردد ولى نمى شود همه جا عدالت را تحمل كرد بلكه احسان نيز لازم است. اگر كسى به اندازه كارش پاداش ببيند مشكل مملكت حل نخواهد شد زيرا ممكن است شخصى اولاد زيادى داشته باشد و حقوقش كفاف نكند اين جاست كه با احسان جبران مى شود. يا اگر كسى به عللى اشتباه كند و پشيمان گردد در عين حال مجازات شود و بعد از مكافات باز مورد عفو واقع نشود بى شك احسان نخواهد بود.

﴿(ادع الى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة.)(142)

آيه مبارك به اين حقيقت اشاره دارد كه هم از مطالب عقلى بگوييد و عاطفه و احساسات را نيز تحريك كنيد تكان دادن عواطف مردم كار مشكلى است و تمرين زيادى لازم دارد. به عنوان مثال: خنداندن و گرياندن جنبه احساسى و عاطفى دارد و گرياندن به مراتب سختر از خنداندن است. واعظ بايد با عبارات پندآميز و موعظه حسنه احساسات را به موج درآورد و از فرازهاى خيال انگيز استفاده كند. به عنوان مثال پيامبر(ص) هنگامى كه در طائف از سوى دشمن زجر و سختى زيادى كشيد اين دعا را خواند:

(اللهم انّى اَشْكُو اِلَيْكَ ضَعْفَ قُوَّتى وَقِلَّةَ حِيْلَتى وَهُوانى عَلَى النَّاسِ يا اَرْحَمَ الرّاحِمِين اَنْتَ رَبُّ الْمُسْتَضْعَفينَ وَاَنْتَ رَبّى اِلى مَنْ تَكِلْنِى اِلى بَعِيد.)(143)

پس از گريستن چنين مناجات مى كند و آنگاه عرض مى كند:

(اللهم ان لم يكن بك عَلَيَّ غضبا فلا ابالى.)(144)

خدايا اگر تو بر من غضب نداشته باشى من باكى ندارم (هر چه بر من سنگ ببارند سهل است).

آنكه در پاى طلب خسته نگردد هرگز

يا رب نظر تو بر نگردد

پاى پر آبله باديه پيماى من است

74

برگشتن روزگار سهل است

موعظه غير حسنه

اگر كسى در قالب موعظه و نصيحت بخواهد به كسى خيانت بكند و او را به سود خويش استثمار نمايد اين موعظه شيطانى است. قرآن كريم از زبان شيطان بازگو مى كند :

﴿(وقاسمهما إنى لكما لمن الناصحين.)(145)

شيطان براى آدم و حوا قسم خورد كه واللّه من در مقام نصيحت و موعظه هستم.

موعظه بايد توام با آگاهى و خيرخواهى و خلوص نيّت باشد. هم اكنون ضد انقلاب و عناصر فرارى مردم را موعظه مى نمايند و براى آنان اشك تمساح مى ريزند مقالات پندآميز مى نويسند و به نام خيرخواهى و طرفدارى از آزادى و خلق مطالبى را مطرح مى سازند كه جز دروغ و تزوير و خيانت و نقشه شيطانى چيزى نيست. اين افراد از شيطان بزرگ الهام مى گيرند و يا ساده لوحانى هستند كه ناخودآگاه در خدمت استعمار قرار گرفته اند: از خلق ستمديده و كارگران زحمتكش دم مى زنند اما در مقام عمل گروهشان را تقويت مى كنند. سخنان نيش دار و انحرافى كه جز ايجاد تفرقه و اختلاف براى مردم ثمرى ندارد در قالب نصيحت و موعظه و اندرز و... به خورد جوانان ناآگاه و ساده لوح و معصوم مى دهند و كوچكترين گامى براى كشاورزان و طبقه ضعيف بر نمى دارند كه اين شيوه سخن گفتن موعظه ناپسند است.

موعظه آگاهانه پندى است كه با موازين عقل و احساس سازگار مى باشد و كيفيت ادا كردن سخن هم نامطلوب نباشد اميرموٌمنان عليه السلام مى فرمايند:

(نصحك بين الملأ تقريع.)(146)

نصيحت يك انسان در بين مردم به منزله كوبيدن وى مى باشد. در حديث ديگر امام حسن عسكرى عليه السلام مى فرمايد:

(من وعظ اخاه سراً فقد زانه ومن وعظ اخاه علانية فقد شانه.)(147)

اگر كسى برادر دينى خود را مخفيانه نصيحت كند مايه زينت او گرديده و اگر آشكارا پندش دهد باعث سرشكستگى او شده است.

پيامبر گرامى اسلام(ص) هرگز روى مـنبر اسـم گناهكار را نـمى بـرد مثلاً نـمى فرمود: فلان كاسب گران فروش و يـا كم فـروش اسـت. بـلكه مى فرمود: (ما بال اقوام يعملون كذا)(148) چرا بعضى از افراد رعايت حقوق را نمى كنند؟

بى شك ضربه زدن به حيثيّث و شخصيّت مسلمانى در سخنرانى موعظه نيست بلكه تخريب است و يكى از آفات موعظه حسنه و تبديل آن به موعظه ناپسند بازى كردن با حيثيت مسلمان است.

اگر لحن موعظه به صورتى باشد كه ايهام تزكيه نفس از آن بر خيزد ناروا و بى اثر است به عنوان مثال بگويد: (شما كه مى خواهيد آدم بشويد...): يعنى من آدم شده ام! اگر گوينده از نظر سنّى جوان باشد بايد در موعظه روش مخصوصى را انتخاب كند كه با سن و سالش مناسب باشد. يعنى مستقيماً موعظـه نكند بلكه در لفافه روايات و آيـات و از لسان ديگران بازگو كند.

مثلاً بـگويد: (فلان استاد اخلاق چـنين مـى فرمود... يـا در قرآن كريم و نهـج البلاغه چـنين آمـده است و...).

روش دعوت قرآن

﴿اُدعُ اِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالحِكمَةِ وَالمَوعِـظَةِ الحَـسَنَةِ وَجادِلهُم بِالَّتى هِيَ اَحسَن.)(149)

در تكميل بحث گذشته و تفسير آيه مطالبى به نظر مى رسد كه طرح آنها ضرورى و سودمند است.

(حكمت) رسيدن به صراط حق براساس علم و عقل است يعنى استدلالى كه حقيقت را بدانگونه ثابت كند كه هيچ گونه شك و ابهامى براى انسان باقى نماند.

آيه شريفه نكته ديگرى را نيز گوشزد مى فرمايد و آن اختلاف سطح افكار شنوندگان است و بايد توجه داشت كه انسان معمولاً در مجالس بزرگ با سه گروه سر و كار دارد: متفكرين عوام و اشخاص لجوج. در اين صورت بايد در سخنرانى از حكمت و موعظه نيكو و مجادله احسن بهره جُست. و يا احتمال دارد هدف آيه اين باشد كه با هر گروهى مناسب با فرهنگ و سطح معلومات آنها بايد سخن گفت. پس شناخت مخاطبين براى خطيب لازم وضرورى است.

مـجادله چيست؟

مجادله در هم شكستن و ابطال دليل مخالف و مغلوب نمودن و به خضوع واداشتن وى از طريق (مقبولات) است.

(مجادله باطل) آن است كه انسان براى كوبيدن طرف مقابل (مخالف) و انگيزه هايِ پست ديگر به سفسطه و سخنان بى اساس متوسل شود ﴿(وجادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق.)(150) و اين روش كافران بود كه مى خواستند با سخنان باطل خويش


75
گفتار پيامبران را لوس كنند.

﴿(وَلا تُجادِلُوا اَهلَ الكِتاب اِلاّ بِالَّتى هِى اَحسَن.)(151)

تشخيص مجادله احسن بر عهده عقل است و تطبيق آن بر مواردى كه ائمه اطهار(ع) به كار برده اند مؤيد عقل مى باشند. اگر در مجادله عقل و تجربه را به كار ببريم و هدف هدايت گمراهان باشد و انگيزه غير انسانى و حتى روحيه غالب شدن در كار نباشد (جدال احسن) خواهد بود كه يكى از شرايط آن اين است كه نبايد مدعاى پوچ را با دليل باطل از بين برده و در طى مجادله إنصاف را زير پا نهاد و حرف درست مخالف را ناديده گرفت. بايد در مجادله بر حجت و دليل اعتماد نمود نه هياهو و جنجال و بايد از كلمات ركيك و اهانت آميز و تهديد و تطميع دورى جست و نبايد با اين شگردها و طرفندها مخالف را از صـحنه گفتگو بيرون انداخت مثلاً بگويند: هر كس اين دليل را قبول نكند كافر مطلق است؟ يا ضد انقلاب و بى مغز مى باشد و از نظر قانون قابل تعقيب است! اين روشها مجادله احسن نيست بلكه جدالى زشت و غيرانسانى است. و در برخورد با اهل كتاب نيز بايد از طريق معتقدات خودشان به ميدان بحث وارد شد همان طور كه قرآن مجيد مى فرمايد:

﴿(قل يا اهل الكتاب تعالوا الى كلمة سواء بيننا وبينكم الا نعبدوا الا

اياه.))﴿152)

فلسفه انحصار شيـوه هاى دعوت به روشهاى سه گانه به خاطر اختـلاف افكار و تفاوت روحيات اشخاص است زيرا بـه طـور كلى مردم سه

دسته اند.

گروه يكم ـ كسانى هستند كه: از علم و اطلاع برخور دارند اين دسته از طريق حكمت استدلالى و مقدماتى كه يقينى است قانع مى شوند موعظه و نصيحت چندان در آنان موٌثر نيست زيرا در مقام يافتن راه حقيقت هستند و اهل مجادله نيستند.

گروه دوّم ـ اشخاصى هستند كه يا از علم و اطلاع برخوردار نيستند و يا بهره اندكى از علم دارند ولى به اصول دين معتقدند و قلبشان براى پند و اندرز مستعد است. موعظه در وجود چنين افرادى مؤثر است و از روشهاى خشك علمى و فلسفى خسته شده اند و آماده پذيرش موعظه هستند.

گروه سوّم ـ اهل اطلاع و مجادله هستند. با آنان بايد از طريق مجادله احسن وارد ميدان شد و با جدال آنها را در برابر حق به خضوع واداشت البته ممكن است شنونده در صورت به كار گرفتن شيوه هاى سه گانه و يا استدلال و موعظه تحت تأثير قرار بگيرند همچنين دل انسان دانشمندى را فقط بيان مواعظ دگرگون مى سازد نه استدلال علمى. در هر صورت در تبليغ بايد شيوه حكيمانه به كار گرفته شود.

انــواع حكمتها

حكمت از نظر متد استدلالى بر چهار قسم است:

1 ـ حكمت استدلالى كه به برهان و قياس اتكاء دارد.

2 ـ حكمت ذوقى كه تنها به استدلال متكى نيست بلكه بيش از دليل و برهان به الهام و اشراق توجه دارد.

3 ـ حكمت تجربى كه متكى به تجربيات و مشاهدات عينى است.

4 ـ حكمت جدلى كه به صورت دليل مطرح مى گردد ولى مقدمات آن از (مقبولات) و (مشهورات) مى باشد.(153)

اينك (جدال احسن) را كه اسلام آن را قبول دارد مورد بررسى قرار مى دهيم:

جـدل چيست؟

جدل در لغت به معناى مخاصمه و جبهه گيرى دو شخص در مقام گفتگو و مكالمه است. در (مفردات راغب) آمده است:

(الجدل المفاوضة عن سبيل المنازعة والمغالبة).(154)

جدل يعنـى مبادله سخن بـه صورت منازعه و بـه منظـور غلبه و شكست طرف مـقابل. كه در فن خـطابه با بحـث ما نيز بسيار مناسب است زيـرا يـكى از طـرق تبليغ براى خطيب اين است كه مطلبى را بـه عنـوان جدل و بـراى غلبه بر خصم و تـثبيت مطلب طرح نمـايد و از مجادله احسـن بهره گيرد.

ائمه اطهار (عليهم السلام) موارد جدل را براى ما روشن ساخته اند. در محضر امام صادق از جدال در مسايل دينى صحبت شد كه آيا خداوند متعال آن را كلاً نهى كرده است و يا بعضاً اشكالى ندارد؟ حضرت فرمود:

(لم ينه عنه مطلقا ولكنه نهى عن الجدال بِغَيرِ التى هى احسن)


76

پيامبر(ص) از مطلق جدال نهى نفرموده بلكه از جدال به شيوه ناپسند و غير احسن نهى فرموده است.

سپس فرمود:

(اما تسمعون الله يقول: ولاتجادلوا اهل الكتاب الا بالتى هى احسن.)(155)

زيرا اگر مجادله به شيوه شايسته اى نباشد تأثير نخواهد داشت. آنگاه به آيه مورد بحث استشهاد كرده و مى فرمايد:

(والجدال بغير التي هى احسن محرم حرم الله على شيعتنا وكيف يحرم الله الجدال جملة وهو يقول وقالوا: لن يدخل الجنة الا من كان هوداً او نصارى قال: تلك امانيهم قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين.)(156)

امام صادق عليه السلام براى مشروعيّت جدال احسن به كلام خدا در زمينه مجادله اهل كتاب تمسك مى جويد زيرا آنان مدعى بودند كه فقط ما يهود و نصارا شايسته دخول در بهشت هستيم.

خداوند مى فرمايد: ﴿(تلك امانيهم): اين آرزويى است كه در دل دارند. سپس اضافه مى كند: (قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين): اى پيامبر! بگو اگر در گفتار و ادعاى خويش صادق هستيد منطق و دليل خود را ارائه دهيد.

اين است جدال احسن كه امام(ع) از متن قرآن استفاده كرده و طريق آن را به ما مى آموزد. سپس از امام جدال احسن و غير احسن را مى پرسند حضرت مى فرمايد:

(جدل غلط و ناروا جدلى است كه در مقابل ادعاى باطلى كه طرف مقابل ارائه مى دهد بدون دليل بگويى درست نيست. نفى بى دليل نيز از نوع جدالهاى غلط است. يا اين كه طرف مقابل حرف حقى مى زند ولى انسان از ترس افتادن در مخمصه آن سخن حق را نفى كند.)(157)

مثلاً ضد انقلاب با غرض ورزى برخى از نارسائيها و مشكلات را به شكلى مقبول بيان مى كند و هدف اصلى او كوبيدن انقلاب اسلامى است. كمبودها را بيان مى كند به برخى از مصادره ها اعتراض مى نمايد و نتيجه مى گيرد كه انقلاب كارى نكرده است. جدال احسن اين است كه بگوييم: ما مى دانيم كه در طول حاكميت انقلاب افرادى از حدود قانون تجاوز كرده اند و نمى گوييم كه تمام كارهايى كه از نهادها انقلابى صادر گرديده صددرصد درست و اسلامى بوده است. ليكن شكى نيست كه اين انقلاب در جهت نجات مستضعفين و افراد زير سلطه حركت مى كند و هدف آن خدمت است. و ممكن است اشكالاتى نيز ديده شود. مگر در زمان انقلاب پيامبر اسلام(ص) افراد نفوذى و منافق در كار نبوده اند؟ يا در زمان حضرت على (عليه السلام) عناصر نالايقى در رأس امور قرار نگرفته بودند؟ فرمانداران بى كفايت استانداران بى لياقت در عصر امامت و حكومت ايشان زياد بوده اند ولى وجود اين عنصر نالايق نمى تواند اصل نظام را زير سؤال ببرد. اگر ما مدعى باشيم كه افراد خائنى در كار نيستند ساده لوحى است. همه افراد كه سلمان و ابوذر نيستند. در ميان مسئولين نخاله هايى نيز وجود دارند. اين است مجادله به شيوه احسن.

گاهى طرف باطلى را در لباس حق بيان مى دارد. مثلاً مطلبى در ميان غربيها به نام (جبر محيط) رواج دارد. مى گويند: انسان ساخته جبر محيط است و انسان مقهور جبر طبيعى و اجتماعى است پس ثواب و عقاب و كيفر و پاداش مفهومى ندارد و انسان تحت تأثير محيط طبيعى و اجتماعى بوده و در برابر اين جبرها از خود اختيارى ندارد. ما در مقام مجادله مى گوييم: ما جبر طبيعى را مى پذيريم. جذب اكسيژن توسط ريه كار تسويه كبد حركت قلب رشد كودك در شكم مادر حساسيّت عصب حس ذائقه در ادراك شورى و شيرينى و دهها عوامل جبرى در كارند كه بدون اراده و دخالت ما كار خود را انجام مى دهند. عكس العمل بدن انسان در مقابل عوامل طبيعى از حدود اراده خارج است. دود گازوئيل ريه را آزار مى دهد و سرگيجه مى آورد كه اين نشان دهنده حاكميت جبر در محيط طبيعى است. ولى جبر در محيط اجتماعى را قبول نداريم. زيرا انسان مى تواند بر ضد سنّتهاى غلط اجتماعى محيطش قيام كند و زنجيرها را بشكند. البته در حرف زدن كودك به زبان پدر و مادر و مواردى از اين قبيل جبر نيست بلكه بر اساس قانون (منابهه و محاكات) انجام مى گردد


77
و بنابراين هنگامى كه كودك بزرگ شد و ر

شد كرد در اتخاذ راه و چاه احساس اختيار مى كند.

خطرات جدال غير احسن

امام صادق عليه السلام فرمود:

(در مجادله نبايد بدون دليل سخن رقيب را نفى و يا اثبات كرد. زيرا كوبيدن سخن مخالف (بدون دليل) دو خطر دارد: يكى اين كه مؤمنين و هواداران آنها مى گويند: طرف ما محكوم شد و مخالفين مى گويند: نماينده مسلمين نتوانست جواب ما را بدهد پس حق با ماست.

زيان ديگرش اين كه موجبات اندوه دوستان و شادى دشمنان فراهم مى نمايد يعنى كسانى كه منادى اين فكر بودند مأيوس و مغموم مى شوند چرا كه در جنگ با منادى باطل خود را منكوب مشاهده مى كنند.)

پس بايد فن مجادله را مورد دقت قرار داد و جدال نيكوتر را از غير آن شناخت.

گاهى مبلغى در برابر اشخاص واقع مى شود كه با طرح سؤالاتى وى را مى آزمايند و پاسخى كه مى دهد چون دركش مشكل است جنجال بر پا مى سازند. بنابراين بر مبلغ تيزهوش لازم است كه موضوع را عوض كند. به عنوان مثال: در قضيه حضرت ابراهيم (عليه السلام) با نمرود مى خوانيم كه:

﴿(الم تر الى الذي حاج ابراهيم فى ربه آتاه الله الملك اذ قال ابراهيم ربى الذى يحيى و يميت قال انا احيى واميت قال ابراهيم فان الله ياتى بالشمس من المشرق فات بها من المغرب فبهت الذى كفر.)(158)

ابراهيم(ع) در پاسخ نمرود كه گفت: (خدايى كه مرا به سوى او دعوت مى كنى كيست؟)

ابراهيم گفت: (او زنده مى كند و مى ميراند).

نمرود گفت: (من نيز چنين مى كنم.) دستور داد دو نفر زندانى را آوردند يكى را گردن زد و ديگرى را آزاد نمود با اين طرفند نمرود در معناى (احياء) و اماته) مغالطه كرد. زيرا زنده كردن يعنى به ماده بى جان حيات بخشيدن و نيز كشتن با ميرانيدن فرق دارد. مرگ بايد به طور طبيعى باشد.

ابراهيم عليه السلام ديد كه بحث درباره ماهيّت مرگ و حيات فايده اى ندارد فوراً موضوع سخن را تغيير داد و گفت: (اى نمرود! خداى من كسى است كه آفتاب را از مشرق طالع مى سازد و تو اگر راست مى گويى بگو از مغرب سر در بياورد. اين جا بود كه عجز و ناتوانى نمرود آشكار و مشت او باز شد و مبهوت و متحير گرديد.

بنابراين تا شخص گوينده تسلط كافى نسبت به موضوع بحث پيدا نكرده است نبايد وارد مجادله شود و اگر چيزى پرسيدند كه پاسخ آن را در ذهن حاضر ندارد مهلت بخواهد و به مدارك مراجعه نمايد و سپس پاسخ گويد. در غير اين صورت شكست او موجب تضعيف خود و ديگران خواهد بود.

دو نمونه ديگر

امام صادق عليه السلام جدال احسن را چنين تفسير مى فرمايند:

(اما الجدال بالتى هى احسن فهو ما امر الله تعاليً به نبيه اَن يُجادِلَ به مَن جَحَدَ البعث بعد الموت و احيائه له).

اشاره به مجادله اى است كه ميان پيامبر با بعضى از منكرين معاد انجام گرفت يكى از آنان بعد از مجادله استخوان پوسيده اى را كه در دست گرفته بود با فشار تبديل به خاك نموده و به هوا پرتاب كرد و با كمال غرور گفت: (اى محمد! چه كسى اين استخوانهاى پوسيده را فردا زنده مى كند؟)(159).

قرآن كريم در اين باره مى فرمايد:

﴿(اولم ير الانسان انا خلقناه من نطفة فاذا هو خصيم مبين وضرب لنا مثلاً ونسي خلقه قال من يحيى العظام وهي رميم قل يحييها الذي انشاءها اول مرّة وهو بكل خلقٍ عليم.)(160)

آيا انسان (لجوج)(161) نديد كه ما او را از نطفه (ماده گنديده) خلقت كرديم كه ناگهان دشمن آشكار ما گرديد و براى ما مثلى (جاهلانه) مى زد آنكس كه آفرينش خود را فراموش كرده مى گويد كه گفت: اين استخوانهاى پوسيده را چه كسى دوباره زنده مى كند (اى رسول ما) بگو آن خدايى كه اول بار آنان را حيات بخشيد و او به هر نوع خلقت دانا (و قادر) است. زنده خواهد ساخت.

هيچ دانشمند مادى نمى تواند دليلى بر عدم وجود خدا بياورد


78
اگر خيلى هنر نـمايى كند مى گويد: دلايـل الهيون قـانع كـننده نيـست و هـمين طـور بـر انـكار رستاخيز نيز دليلى ندارند جـز اين كه مى گويند: بعيد است قيامتى در كار باشد.

قرآن مجيد نيز از زبان آنها بازگو مى سازد:

﴿(اإذا متنا وكنّا تراباً ذلك رجع بعيد.)(162)

آيا ما پس از آن كه مرديم و يكسره خاك شديم (باز زنده مى شويم) اين بازگشت بسيار بعيد است.

و در جاى ديگر از قول منكرين معاد مى گويد:

﴿(وقالوا ما هى الا حياتنا الدنيا نموت ونحيى وما يهلكنا الا الدهر وما لهم بذلك من علم ان هم الا يخرصون.)(163)

گروه ملحدان بر مدعاى خود دليلى ندارند و فقط باحدس و تخمين چنين حرفى مى زنند و دست قدرت خدا را در تحولات طبيعى مشاهده نمى كنند.

جدل از ديدگاه سنّت

در ادامه بحث گذشته بجاست كه (جدل) از ديدگاه سنّت بيشتر مورد بررسى قرار گيرد. قبلاً گفته شد از نظر احاديث اسلامى جدلى كه باعث خصومت و دشمنى شود مذموم و نادرست است. در واقع زشت ترين مباحثه ها آن است كه هر يك از دو طرف بخواهند نظريه خود را بر ديگرى تحميل كنند اگر هدف از مجادله تحميل عقيده و خورد كردن مخالف باشد نامشروع است و اگر جلسه اى به جدال منجر شود بايد انسان آن مجلس را ترك گفته و مذاكره را قطع كند.

در تاريخ آمده است كه روزى بين ابوبكر و شخصى بحثى درگرفت جدال آنها شـدت پيـدا كرد تـا ايـن كه پيامبر گرامى (صـلى اللـه عليه وآلـه) حـركت

كرد و فرمود: (تـاكنون بـحث و مذاكرات شما بـه صورت صحيح و

منطقى انجام مى شد كه در سنّت ما مشروع بود ولى اينك كه به مجادله و خصومت كشيده شد و مباحثه از روال طبيعى خارج گرديد جلسه نامشروع مى باشد بايد شركت كرد).(164)

باز از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه فرمود:

(لاتمارين حليما ولاسفيها فان الحليم يغضبك والسفيه يؤذيك.)(165)

به گفتارتان جنبه جدل و خصومت ندهيد. زيرا اگر طرف شما حليم و بـردبـار باشد كينه شما را در دل مـى گيرد و اگر سفيه و نـافـهم بـاشد آزارتـان مى دهد.

رسول خدا صلى الله عليه وآله فرمود:

(ثلاث من لقى الله بهن دخل الجنه من اى باب شاء: من حسن خلقه و خشى الله فى المغيب والمحضر وترك المراء وان كان محقا.)(166)

در قيامت سه گروه از هر درى كه بخواهند وارد بهشت مى شوند:

يكم ـ آن كس كه اخلاقش شايسته و نيكو باشد.

دوم ـ كسى كه در نهان و آشكار از خدا بترسد.

سوم ـ كسى كه مراء و خصومت را ترك كند اگر چه حق با او باشد. حضرت سيد الشهداء عليه السلام فرمود:

(المرء لايخلو من اربعة اوجه: اما انت تمارى وصاحبك فيما تعلمان فقد تركتما بذلك النصيحه وطلبتما الفضيحه واضعتم ذلك العلم...)(167)

مجادله آدمى چهار صورت بيشتر ندارد:

1 ـ اين كه هر دوطرف حرف حق را مى دانند.

2 ـ هيچ كدام از دو طرف حقيقت را نمى دانند.

3 ـ تو مى دانى و طرف مقابل نمى داند.

4 ـ طرف مقابل مى داند و تو نمى دانى.

در صورت اول كه يك مسأله علمى و غير علمى را هر دو مى دانند و در عين حال با يكديگر جدل مى كنند بـا ايـن كار مصلحت و حكمت را تـرك كرده و رسوايى بـراى خـود بـبار آورده انـد.(168)

اما در صورت دوم طرفين دو تـن از مسأله مورد نـزاع آگاه نيستند (مثلاً از فيزيك و اتـم شـناسى بـى اطـلاع اند) ولـى بـه جدل مى پـردازنـد و بـه جان هم مـى افتند. در واقـع بـا اين عمل جهل خود را آشـكار مى سازند.

فرض سوم آنكه يكى از آنان مى دانـد و طـرف مقابل نمى داند (مجادله صرفاً به خاطر رسوا ساختن وكوبيدن مخالف است) اين نوع مجادله نيز از حريم انسانى به دور است زيرا حالت انتقام جويى به خود مى گيرد وانگهى شكست مخالف براى انسان بـا شخصيّت لذت نـدارد بلـكه انسان بايـد در مذاكره و جدل كوتاه بيايد تا مايه خجلت و رسوايى دوطرف يا طرف مقابل نشود.


79

شكل چهارم آنست كه او مى داند و تو نميدانى. جدل كردن به معناى رعايت نكردن احترام علم و حرمت دانشمند است كه بايد از اين گونه مجادله ها نيز اجتناب كرد چون عناد نابجاست.

حضرت حسين در ادامه كلام فرمود:

(فمن انصف وقبل الحق وترك الممارات فقد اوثق ايمانه واحسن صحبته ودينـه وصـان عـقلـه.)(169)

اگر كسى انصاف را مراعات نمايد و در مباحثه جانب حق را بگيرد و ازخصومت بپرهيزد ايمـان خود را محكم كرده و حسن رفاقت و

معاشرت دينى را رعايت و عقل خويش را از خـطا و جهل حفظ نموده

است.

در حديث ديگرى چنين مى خوانيم:

(مردى به امام حسين عليه السلام عرض كرد: بيا تا درباره دين به مناظره بپردازيم.

امام(ع) كه از سوابق او مطلع بود و مى دانست كه وى در پى يافتن حقيقت نمى باشد بلكه در صدد مجادله است فرمود: اى مرد! من نسبت به دين خود شناخت كامل دارم و هدايت بر من آشكار است. اگر تو جاهل به دين خود هستى مى توانى سؤال كنى و پاسخ بگيرى سپس با خود زمزمه مى كند و مى فرمايد: (مرا با دشمنى و خصومت چه كار؟ شيطان پيوسته در دل بنى آدم وسوسه مى كند و مى گويد: با مردم مناظره كن و در مورد دين مقاومت نما تا نگويند تو جاهل و نادان هستى. پس آن كس كه بـراى كشف حقيقت آماده نباشد بايد انسان او را بـه حال خود رهـا كند.)(170)

با مدعى نگوييد اسرار عشق و مستى

نمونه اى از جدال احسن

ابوحنيفه در برابر امام صادق عليه السلام ادعا مى كرد كه با معيار قياس فتوا مى دهد و قضاوت مى كند. اگر امام صادق(ع) مى فرمود كه اين شيوه غلط و باطل است. اين گفته نوعى جدل غير احسن تلقى مى شد. از اين روى امام عليه السلام ابتدا سؤلاتى را مطرح نمود و فرمود: (بگو بدانم از ديدگاه تو كه قياسى هستى آيا گناه قتل و آدم كشى بزرگتر است يا زنا؟ ابو حنيفه گفت: (يابن رسول الله! قتل مهمتر است.)

حضرت فرمود: (پس چرا خداوند در مورد قتل شهادت دو نفر را كافى مى داند ولى درباره اثبات زنا چهار شاهد عادل را لازم دانسته است؟ در صورتى كه طبق قياس شما يك شاهد بيشتر ضرورت ندارد تا زنا ثابت و حد شرعى بر زناكار اجرا گردد؟

ابوحنيفه مبهوت شد و سكوت اختيار كرد.

امام(ع) مجدداً پرسيد: اى ابوحنيفه! آيا نماز افضل است يا روزه؟

گفت: نماز در بين عبادات از اهميّت ويژه اى برخوردار است.

حضرت فرمود: پس طبق منطق قياس زن حايض نمازهايى كه در حال عادت زنانگى نخوانده است بعد از پاكى بايد آنها را قضا نمايد. ولى همان طور كه مى دانى قضيه عكس آن است (خداوند فقط قضاى روزه را واجب كرده است) در اين جا بر بهت ابوحنيفه افزوده شد.

امام بلافاصله سؤال سوّم را مطرح كرد و فرمود: (آيا بول نجس تر است يا منى؟ گفت: بول امام (عليه السلام) فرمود: پس بر مبناى قياس بايد افراد پس از بول غسل نمايد نه به هنگام خروج منى در حالى كه موضوع بر عكس است.

امام(ع) با شيوه جدل نيكو و احسن ابوحنيفه را در تنگناى استدلال قرار داد و روش قياس را در مذهب باطل نمود.(171)

جدال احسن و فلسفه احكام

در قرآن كريم گاهى فلسفه احكام بيان مى شود ولى اين بدان معنا نيست كه همه جا مى توان به فلسفه احكام و علل شرايع پى برد و فلسفه احكام را درك كرد. بسيارى از احكام هستند كه حكمت آنها بر ما روشن نيست. ولى خداوند احكام و مقرراتش را بر طبق مصالح و مفاسد از طريق پيامبران براى ما مقرر فرموده است. البته روشن نبودن فلسفه برخى از احكام الهى نبايد باعث انسداد ابواب تحقيق گردد. مثلاً در مورد حرمت غيبت و تهمت و موارد ديگر مى توان روى مفاسد اجتماعى مانند (ايجاد عداوت و بر باد رفتن حيثيت ها و...) تكيه كرد ولى گمان نشود كه همه جا مى توانيم احكام الهى را با منطق و استدلال خود ساخته انطباق دهيم.


80

خطـيب توانا آقاى فلـسفى داستانى را بيان كـرده اند كه از نوع جدال احسن به شـمار مى رود. ايشان فرمودند: روزى چهار نفر دانشجو به منزل آمدند و مسايلى را از بنده پرسيدند. يكى از آنان سؤال كرد كه: چرا نماز بايد به زبان عـربى خـوانده شـود؟

من به بعضى از حكمتهاى آن اشاره كردم ولى قانع نشد و گفت: من نماز را فارسى مى خوانم و اگر هر كس به زبانى كه مكالمه مى كند نماز را نيز به همان زبان بخواند بهتر است. خداوند دانا و عليم از همه زبانها مطلع است.

گفتم: چرا شما مى خواهيد نماز را به فارسى بخوانيد؟

گفت: زبان ملّى و زبان مادرى است مفهوم آن را بهتر مى فهمم.

گفتم: آيا شما هر چه به زبان فارسى باشد مى فهميد؟

گفت: البته.

گفتم: اين شعر حافظ فارسى است لطفاً آن را معنا كنيد؟

دوش ديدم كه ملائك در ميخانه زدند

عاكفان حرم سرّ عفــاف مــلكوت

گل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند

بـا من راه نشـين بـاده مستانه زدنـد

از معنا كردن اشعارى كه به فارسى بود عاجز ماند. گفتم: چرا ساكتيد؟ شما كه گفتيد فارسى را خوب مى فهميد. اين شعرها نه عربى است نه تركى نه هندى و نه انگليسى بلكه فارسى است چرا نمى توانيد آنها را معنا كنيد؟ پس شايسته است نماز را به عربى بخوانى نماز رمز وحدت اسلامى و زبان بين المللى مسلمانان است. هنگامى كه پانصد هزار نفر در نماز جماعت مسجدالحرام و خيابانهاى اطراف آن شركت مى كنند و پس از تكبير امام جماعت همگان از هر زبان و مليّت و نژادى كه باشند مى گويند (اللّه اكبر) و همگى باهم به ركوع و سجود مى روند به وحدت اسلامى جلوه خاصى مى بخشند.

سپس به آن جوان گفتم: چرا در ارتش مقررات خاص نظامى وجود دارد؟

چرا به هنگام اداى احترام دست زيرچانه برده نمى شود؟ و چرا همه يك نوع لباس مى پوشند و به هنگام رژه نظامى دست و پاى آنان به طور منظم حركت مى كنند؟ در نماز نيز براى ايجاد وحدت موازين خاص و آهنگ و حركات مخصوص مطرح است كه بايد رعايت شود.

اين نيز يك نوع مجادله نيكو مى باشد. در مجادله نيكو و احسن بايد طرفدارى و حمايت از حق و حقيقت را وجهه همت قرار گيرد و باطل و اهل آن را به شيوه صحيح و عادلانه رد نمود.

فاطمه و جدال احسن

روزى دو زن كه يكى مؤمن و ديگرى معاند بود درباره يك مسأله دينى به مخاصمه پرداختند و هر دو به حضور حضرت زهرا (سلام الله عليها) مشرف شدند تا بانوى عاليقدر اسلام را داور قرار دهند. هر كدام بر اثبات ادعاى خويش دليل آوردند. حضرت زهرا(س) استدلال زن مؤمن را باز كرد و چنان بال و پر داد كه در نتيجه بر خصم خود غالب و پيروز گشت. از اين جهت بانوى مؤمن بسيار خوشحال و شادمان گشت.

حضرت زهرا(س) فرمودند: (خوشحالى ملائكه از پيروزى تو بر خصم به مراتب از انبساط خاطر تو بيشتر است و حزن و اندوه شيطان در مقابل شكست طرف مقابل از غم و غصه او زيادتر است. اين عمل فاطمه(س) بيانگر دفاع از حق و يارى اهل حق در مخاصمه و مجادله مى باشد.(172)

غريزه تفوق طلبى

چرا انسان مجادله مى كند؟ در تحليل اين سؤال بايد گفت: يكى از غرايزى كه در كتابهاى روانشناسى از آن ياد شده غريزه تفوق طلبى و برترى جويى است كه اگر در مقام منازعه به اين حالت انسان ضربه اى وارد شود نسبت به ضربه زننده خصومت پيدا مى كند.

غريزه تفوق طلبى بسيار نيرومند است. (فرويد) غريزه جنسى را قوى ترين غريزه بشر مى داند امّا (الفرد آدلر) برترى طلبى را قويترين غريزه بشر معرفى مى كند ممكن است حق با (آدلر) باشد. زيرا انسان گاهى براى تفوق طلبى تا پاى مرگ پيش مى رود ولى كمتر اتفاق افتاده است كه انسان براى غريزه جنسى تا پاى مرگ بتازد مگر اينكه غريزه برترى جوئى با آن همآهنگ باشد.


81

به عنوان مثال: انسان هنگامى كه مسابقات فوتبال را در تلويزيون تماشا مى كند مى بيند كه بازيكنان در مقابل چشم تماشاچيان در راه برترى و غلبه بر رقيب چگونه جانشان را به خطر مى اندازند. ولى در غرايز ديگر چنين نيست. مگر در مواردى كه باز پاى رقابت در كار باشد و غريزه تفوق طلبى و غريزه تخريب و تهاجم وارد ميدان شوند.

در عرصه بحث و مناظره نيز غريزه برترى جويى حضور فعال دارد. سردمداران باطل با تقويت اين حالت پيروان خود را از پذيرش حق باز مى دارند و آنان را به سركوبى پيروان حق وادار مى سازند تا همواره حالت محكوم كردن و غلبه در آنان رشد پيدا كند و احياناً اگر محكوم شدند تسليم منطق درست نشوند بلكه بر عناد خود پافشارى كنند.

در ميدانهاى جـنگ و در صحنه هـاى مختلف زنـدگى اين غريزه به گونه اى ديگـر آشـكار مى شود ماننـد منفجر ساختن كوه بـراى حفر(تـونل) يـا قـطع درخـت توسـط تـبر شخـم زمـين توسـط كشاورز و يا خراب كردن ساختمانها و بمباران شهرها. بنـابراين غريزه تخريب در نهاد انسان وجود دارد ولـى بايد هدايت شود در غير اين صورت بـه شكل تهاجم ظهور مى كنـد و به كشتن طرف مـقابل ميانـجامد.

يكى از علل تحريم قمار و امثال آن براى جلوگيرى از خصومتهاست. يعنى علاوه بر ضررهاى اقتصادى و مالى ايجاد خصومت مى كند قرآن مى فرمايد:

﴿(... يوقع بينكم العداوة والبغضاء فى الخمر والميسر.)(173)

شيطان از طريق شراب و قمار در ميان شما ايجاد عداوت مى كند.

قماربازى كه مى بازد شخصيّتش خورد و كوبيده مى شود و چه بسا غريزه تخريب و تهاجمش او را به قتل رقيب يا به خودكشى وادارد و اين عمل بيشتر به خاطر لطمه خوردن غريزه تفوق طلبى و برترى جويى اوست نه از دست دادن مال ومنال.

به همين جهت قرآن كريم براى جدل شيوه (التى هى احسن) را تأييد مى كند تا با جدال بهتر شخصيّت طرف كوبيده نشود. يك سخنور در سخنرانيهاى خود بايد مواظب باشد كه به مستمع اهانت نكند تعبيرات (شما نمى فهميد شعور نداريد نالايقيد) مستمع را رنجور و مجروح مى سازد و به زبان حال مى گويند: (اگر بى شعور نبوديم پاى سخنان شما نمى نشستيم) در نتيجه حركت كرده و خواهند رفت.

خداوند در قرآن مجيد در وصف پيامبر چنين مى فرمايد:

﴿لقد جائكم رسول من انفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رئوف رحيم.)(174)

پياده كردن اين سه مطلب كه در آيه بيان شده در برخورد با مردم و شيوه سخنـرانى بسـيار مهم اسـت:

1 ـ (عزيز عليه ماعنتّم) يعنى رنجهايى كه بر شما مى رسد بر پيامبر سنگين است. رسول گرامى اسلام(ص) در تمام گرفتاريها و غمها با مردم شريك و همراه است. يعنى در قبال رنج امت بى تفاوت و بى اعتنا نيست. با اين روحيه نفوذ كلام انسان در ميان مردم زياد مى شود.

امام زين العابدين عليه السلام در خطابه شورانگيزى كه در شام ايراد كرد فرمود: (انا ابن من انتعل واحتفى.)(175)

من پسر آن رادمردى هستم كه وقتى مردم پابرهنه بودند او نيز هماهنگ بود و هنگامى كه ملّت كفش پيدا كردند او نيز صاحب نعلين شد.

2 ـ (حريصٌ عليكم) علاقه و حرص عجيبى به سعادت و هدايت شما دارد. مردم بايد بدانند كه گويندگان نسبت به سعادت و ارشاد مردم حريص هستند. همان طور كه پيامبر (صلى الله عليه وآله) به سعادت مادى و معنوى مردم حريص بود و خسته نمى شد.

چو شمع سوز بهر جمع نور بخشى كن

اگر كه ميل بلندى تراست پستى كن

چه جمع گشت ترا خاطر از پريشانى

چو غنچه خون بدل و داغدار و خندان باش

چو آفتاب به ويرانه تاب و تابان باش

به فكر مردم صاحبدل پريشان باش

3 ـ (وبالمؤمنين رئوف الرحيم) و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است. سخنور نيز بايد نسبت به مستمعين علاقه و رأفت و محبت داشته باشد همانگونه كه پيامبر(ص) نسبت به امت خود علاقه و محبت داشت.

اين سه خصلت كه در آيه مباركه آمده است از اركان رهبرى و در واقع از اصول سخنورى نيز مى باشد. جدل به شيوه هاى ناپسند خصومت مى آورد و باعث توهـين به شـخصيّت و در نتيـجه از نفـوذ كلام خطيب مى كاهـد.


82


83

ضرورت پيام در سخنرانى

رسالت مهمى كه در سخنرانى و خطابه بايد رعايت گردد اين است كه سخنرانى مشتمل بر (پيام) باشد. اين تعبير را اغلب در مورد داستان نويسى رمان سينما فيلم و... نيز به كار مى برند. و منظورشان از پيام اين است كه لبه تيز يك رمان يا فيلم متوجه يك مطلب سازنده و تربيتى باشد تنها به حركات و خنده ها و رفت و آمدها اكتفا نگردد. بلكه به تماشاگران خط مشى بياموزد و در مجموع سازنده باشد. مثلاً عاقبت خيانت يا فرجام زشت يك سرقت را به زبان داستان و يا فيلم نشان مى دهد تا مايه تنبّه و عبرت شود. داستانهاى قرآن داراى پيام است سخنان امام على عليه السلام در نهج البلاغه (چه خطبه ها و چه نامه ها) همه پيام دارند. به عنوان مثال اگر خطبه 27 را ملاحظه فرماييد نخست مانند يك واعظ سخن را بامطالبى حكيمانه و كلّى شروع و پس از تذكراتى پيام خود را چنين القا مى فرمايد:

(اما بعد فان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصة اوليائه و هو لباس التقوى ودرع اللّه الحصينه وجُنَّتَهُ الوثيقه فمن تركه رغبةً عنه البسه اللّه ثوب الذل.)

همانا جهاد يكى از درهاى بهشت است كه خداوند آن را به روى اولياء خاص خود مى گشايد و آن لباس تقوا و زره مستحكم خدا و سپر مطمئن از آتش جهنّم است كسى كه از روى عمد آن را ترك كند خداوند بر اندام او لباس ذلت بپوشاند.

امام(ع) بعد از بيان كلياتى درباره جهاد خطاب به امت مى فرمايد:

(الا وانى قد دعوتكم الى قتال هؤلاءِ ليلاً ونهاراً وسراً واعلاناً وقلت لكم اغزوا هم قبل ان يغزوكم فوالله ماغُزِيَ قومٌ قَطُّ في عُقْر دارهم الا ذلّوا فتواكلتم وتخاذلْتُمْ حتى شنت عليكم الغارات وَمُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الاَوطان.)

آگاه باشيد! كه من شما را به جنگيدن در شب و روز و نهان و آشكار دعوت نموده و گفتم كه پيش از آن كه آنان به جنگ شما بيايند شما به جنگشان برويد. سوگند به خدا هرگز با قومى در ميان خانه و ديارشان جنگ نشده مگر آن كه ذليل و مغلوب گشتند پس شما وظيفه خود را به يكديگر حواله نموديد و همديگر را خوار مى ساختيد تا اين كه از هر طرف اموال شما غارت گرديد و بخشى از وطن شما اشغال شد.

و سپس با كلمات ذيل:

(وهذا اخو غامِدٍ وقد وردت خيله الانبار..)

از هجوم و رخـنـه دشمن بـه شهر مرزى انبار(176) خبر داده و مى فرمايد:

(لشكريان معاويه شهر انبار را گرفته! فرمانده آن سامان را كشته و سربازان را از مراكز نظامى رانده اند. وشنيده ام كه لشگر دشمن به خانه مسلمانان وارد شده و گردنبندها و دستبندها و گوشواره ها را از زنان مسلمانان و مسيحيان هم پيمان به غارت برده اند. يعنى سربازان دشمن ريختند كشتند و غارت نمودند در صورتى كه خونى از آنـان بر زمين نريخت و كسى متعرض آنان نشد.)

على عليه السلام در اين خطبه بعد از بيان مسايل جهاد و گزارش كار پيام ديگرى مى دهد:

(ولو ان امرءً مسلماً مات من بعد هذا اسفا ما كان به ملوماً بل كان به عندى جديراً.)(177)

اگر مرد مسلمان از غصه اين وقايع بميرد جا دارد و نبايد او را ملامت كرد و به نظر من اگر كسى از اين اندوه بميرد شايسته است.

ملاحظه مى فرماييد كه لبه تيز سخن حضرت متوجه بى تفاوتى مردم و سستى و تحريك مجدد آنان است.

نامه على(ع) به عثمان بن حنيف

نمونه ديگر نامه على عليه السلام به عثمان بن حنيف فرماندار بصره است كه وى را توبيخ مى كند. وقتى حضرت خبردار شد كه او به دعوت يكى از جوانمردان بصره بر سر سفره رنگين و غذاهاى الوان نشسته است (فقد بلغنى ان رجلا من فتية اهل البصره...) آنگاه پيام خود را چنين بيان مى دارد:

(وما ظننت انك تجيب الى طعام قوم عائلهم مجفو وغنيهم مدعو.)(178)

(تو كه فرماندار منى) فكر نمى كردم كه بر سر چنين سفره اى بنشينى


84
مجلسى كه عائله مندان گرسنه مورد جفا قرار مى گيرند و ثروتمندان مرفّه دعوت مى شوند.

فرماندار على(ع) نه غارتگرى كرده و نه بر سر سفره شراب و حرامى نشسته بلكه مجلس دعوتى را كه فقرا در آن حضور نداشتند پذيرفته است و امام عمل وى را توبيخ مى كند. اين درس بزرگ در زمان ما نيز آموزنده و قابل اجراست.

و نيز در تاريخ مى نويسند: در عصر امام على عليه السلام شخصى خانه اى خريده بود و به عنوان وليمه عده اى را كه على(ع) نيز جزو آنان بود به شام دعوت كرد ولى حضرت اين دعوت را نپذيرفت چرا كه دعوت شدگان از اغنيا و ثروتمندان بودند همان شخص شبى را به فقرا و مستمندان اختصاص داد و على عليه السلام نيز شركت كرد.(179)

آرى على(ع) كسى نيست كه فقط سخن بگويد و عمل نكند. اگر با فرماندارش تندى مى كند خود نيز مرد ميدان عمل است.

پس خطابه بايد پيام داشته باشد همان گونه كه روزنامه ها و راديو و تلويزيون و رمان و نمايشنامه ها بايد داراى پيام باشند. به عنوان مثال: اگر بخواهند در بخشى از تعاليم اسلام مانند نهى از اسراف و تبذير سخن بگويند بايد نخست به پيام آن توجه كنيد.

قرآن كريم از زبان يكى از انبيا مى گويد:

﴿(ولاتطيعوا امر المسرفين الذين يفسدون فى الارض ولايصلحون.)(180)

از مسرفين پيروى نكنيد آنان كه در زمين فساد مى كنند و اصلاح نمى كنند.

مى بينيد كه در بيان اسرافكاران كسانى را معرفى مى نمايد كه در زمين فساد مى كنند. اسراف تنها زياده روى در خوردن نيست. در كتابهاى لغت وقتى ماده (اسراف) را نگاه مى كنيم مى بينيم كه دامنه وسيعى دارد. اسراف هر نوع زياده روى را شامل است گناه كردن اسراف بر نفس است. زياده روى در قصاص و احكام صادره و خلاف شرع نيز اسراف محسوب مى شود.

در قرآن كريم كلماتى آمده است كه روشنگر همين معناست:

﴿(اسرفوا على انفسهم فلايسرف فى القتل.))﴿181)

و در مـورد عبـاد الرحـمن مى فرمـايد:

﴿(والذين اذا انفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا...)(182)

اسراف در انفاق نيز ممنوع است. زياده روى در سخنرانى نيز اسراف و نامعقول مى باشد.

پيامبر(ص) در مسجد سخن مى گفت كه مستمندى پاى منبر نشسته بود. پيامبر(ص) فرمود: (هر كس تمكن مالى دارد بايد به فقرا و ضعفا كمك كند...) آن مرد كه مقدارى طلا از سهم غنايم جنگى به وى رسيده بود رفت منزل و آنها را آورد و به پيامبر داد تا ايشـان در بين فقـرا انفـاق كند رسول اكرم از او قبول نكرد. فردا مجـدداً آنها را آورد. باز پيـامبر نگرفت. روز سوّم كه آورد بـا ناراحـتى فرمـود:

اى مرد! من گفتم كسى كه تـمكن مالـى دارد انفاق نـمايد تـو كه بچـّه هايت در فشارند. بهتر است هر چه دارى در راه زندگى عـائله ات مـصرف نمايى.)(183)

عوامل موفقيت و شكست پيامها

چهار عامل در موفقيت و شكست پيام موثر است:

1 ـ ماهيّت پيام.

2 ـ شخصيّت پيام رسان.

3 ـ كيفيّت و اسلوب پيام رسانى.

4 ـ ابزار پيام رسانى.

بايد پيام براى شنونده ضرورى وحياتى وبا موازين عقل و منطق و نيازهاى انسان منطبق باشد پيام در عين پربار و معقول بودن بايد با احساسات عالى بشر و نيازهاى فردى اجتماعى مادى و معنوى نيز بر خورد جدى داشته باشد. پيام هاى ذهنى و احساسى كه بر منطق و واقعيات عينى اتكا ندارد تأثير پايدارى ندارد. درستى و حقانيّت پيام عامل موفقيّت آن است.

پيام درست يك امر طبيعى است ولى پيام باطل تحميلى. قوانين مدنى سياسى و اخلاقى وقتى بر بشر تحميل گردد تا هنگامى كه زور و زر و تزوير در كار است خريدار دارد وقتى به مجرد اينكه عوامل تحميل بر طرف شد آن قانون نيز خاتمه پيدا مى كند.


85

بخش چهارم: اسلوب

مشخصات اسلوب خطابى

قبل از بيان اركان خطابه لازم است به طور اجمال با (مشخصات اسلوب خطابى) آشنا شويم سپس به تفصيل آن بپردازيم.

كليه نويسندگان زبردست و شاعران معروف و توانمند هر يك شيوه مخصوص و سبك مشخصى در نويسندگى و سرودن اشعار دارند. هر كدام از آنان به ميزان تعالى اسلوبشان توانسته اند در جامعه براى خود جايى باز كند وطى ساليان متمادى نفوذ و جاذبه خود را در اذهان عمومى حفظ نمايند و گروه كثيرى از افراد جامعه را تحت سيطره معنوى و ادبى خويش قرار دهند.

به عنوان مثال: هم اكنون تعداد زيادى از فضلا و افراد جامعه ما تحت تأثير سبك حافظ هستند. جمع كثيرى مجذوب نثر و شعر سعدى و جمع بسيارى از عرفا و شعرا و دانشمندان مفتون اشعار پربار مولانا مى باشند و برخى به سبك شعراى نوپرداز علاقه مندند و بالاخره صاحبان ذوق و انديشه از سبك ادبى و شيوه شعرى و نثرى بزرگان بهره مى جويند.

از آنجايى كه خطابه فن اقناع و ترغيب است ناگزير بايد متنوع و جامع باشد يعنى: حقايق را تثبيت و عواطف را تحـريك نمايد و براى نيـل به اين هدف از شيوه هاى مخصوص بهره جويد تا هم عقل را بر افروزد و هم وجدان و احساسات را برانگيزاند.

جان كلام آنكه سخنرانى بايد از اسلوب و روشهاى ويژه اى برخوردار باشد همان گونه كه نويسندگان از روشهاى مختلفى استفاده مى كنند و شعرا نيز سبك هاى گوناگونى دارند. دانشمندان علوم مختلف نيز به انتخاب سبك و روش اهميت خاصى قائلند اصولاً متودولوژى و روش شناسى در فرهنگ امروز جهان موقعيّت حساسى دارد و سبك آموزش و روش يادگيرى علوم در دنيا از اهميت بالايى برخوردار است. سخنوران نيز براى رسيدن به مقصد مى توانند از شيوه هاى مختلفى پيروى كنند البته اسلوبى كه با ذوق و استعداد و آهنگ حنجره آنان هماهنگ باشد. زيرا بعضى افراد در خطابه حفلى مى توانند ترقى كنند و برخى در خطابه سياسى و گروهى در بحث آزاد يا خطابه اجتماعى عده اى به شيوه علمى علاقه ذاتى دارند و گروهى در خطبه هاى قضايى يادبودها روضه خوانى و موعظه سرايى (كه در بخش اقسام خطابه به تفصيل سخن خواهيم راند) مى توانند پيشرفت كنند. در عين حال به طور كلى اسلوب خطابى داراى اصول و ضوابطى است كه انواع خطابه ها را در بر مى گيرد. اگر چه هر قسم از خطابه ها شرايط و ويژگيهاى خاص خود را دارند (كه در فصل مربوط به خود بيان خواهد شد) و سخنوران مى توانن

د به مناسبت زمان از سبكهاى جديد پيروى نموده و يا اختراع و ابتكار نمايند. زيرا هر عصر و زمان سبك تازه اى مى طلبد.


86

اصول كلى اسلوب خطابه

اسلوب سخنورى در تمام اقسام و اشكالش داراى اصول و قواعدى است كه در ذيل تبيين مى گردد:

يك ـ اطناب:
در سبك نگارش و اسلوب علمى (اطناب) پسنديده نيست ولى بر عكس اطناب در متد خطابى مطلوب و در خطابه هاى سياسى قضايى و حفلى ضرورت دارد. تنها خطابه رزمى از اين قانون مستثنى است. زيرا سخنرانى به هنگام جنگ و دفاع عبارت است از: يك سلسله كلمات محرك و آتشين كه قبل از يورش و حمله به كار مى رود و به هيچ وجه با اطناب سازگار نيست بلكه ايجاز و اختصار را ايجاب مى كند. نا گفته نماند كه در ساير سخنرانيها نيز گاهى سخنور به خاطر رعايت مقتضاى حال و موقعيّت خاص و استثنايى و يا كمبود زمان ناگزير مى شود كه در سخن اجمال و ايجاز را پيش گيرد نه اطناب و تفصيل را.

به عنوان مثال: شنوندگان گرفتار گرماى شديد و يا سرماى طاقت فرسا مى باشند و يا عجله و شتابى در كار است كه در اين مواقع مقصود از تجمع و اجتماع استماع سخنرانى نيست بلكه مردم براى هدف ديگرى در اين نقطه گرد آمده اند. ولى سخنور مى خواهد از اين موقعيّت و فرصت استفاده نموده و يك سلسله تذكراتى را به مردم گوشزد و يا انگيزه اين تجمع را بازگو نمايد. در هر صورت بايد سخن را بسيار كوتاه مختصر مناسب و جاذب مطرح گردد. زيرا در اين شرايط اطناب خسته كننده و نارواست و چه بسا باعث خشم شنوندگان نيز بشود اين اوضاع و احوال استثنايى خطيب را از رعايت بعضى از اصول فن خطابه باز مى دارد منتها اين گونه مجالس استثنايى و اتفاقى است و اصول و ضوابط را نمى تواند نقض كند. در غير اين صورت اطناب از ضروريات فن سخنورى بحساب مى آيد. ليكن اين نكته را نيز نبايد از نظر دور داشت كه اطناب اگر موجب تطويل و ايجاز باعث اجمال و ابهام شود نيز خسته كننده و ملال آور است در صورتى كه سخنور بايد در طول سخنرانى بر همه شنوندگان تسلط كامل داشته باشد و با رعايت فنون خطابه آنان را از دست ندهد و نشاط مستمع را تا پايان خطبه حفظ نمايد گ

اهى عواطف او را قبضه كند و گاهى عقل وى را به كار اندازد و زمانى تعجب را در او برانگيزاند و گاهى اشك او را جارى سازد و گاهى لبها را به تبسّم وادارد زمانى آنان را خشمگين و گاهى شادمان گرداند. به قول شاعر:

سخن ديباچه ديـوان عشق اسـت

خرد را كار و بارى چون سخن نيست

كنـد ره بـر در دروازه گوش

گهى لـب را نـشاط خنـده آرد

چـو ايـن شأن الهى بـينم از وى

سخن نوباوه بستان عشق است

جهان را يادگارى چون سخن نيست

فتد از مقدم او هوش مدهوش

گه از ديــده نــم انــدوه بــارد

معاذ الله كه دامن چينم از وى

وبالاخره تا هنگامى كه امواج نگاهها به سوى خطيب متوجه است و گوشها براى شنيدن تمركز دارند اطناب مناسب است. و قبل از آن كه احساس ملالت شود بايد سخن خاتمه يابد و با ذكر لطيفه و يا برانگيختن عواطف كسالتها بر طرف گردد.

اطناب چيست؟

اطناب شكل هاى مختلفى دارد كه يكى از آنها عبارت است از تكرار يك معنا در قالبهاى مختلف و تعبيرات جالب و گوناگون كه در نتيجه موضوع طرح شده روشنتر مى شود و در اذهان شنوندگان بهتر جاى مى گيرد و به سخنرانى شكوه و جلال خاصّى مى بخشد و به همين دليل اين شيوه در اذهان مخاطبان تأثير فوق العاده دارد. به عنوان نمونه: مى توانيم دو خطبه از نهج البلاغه رامورد تحليل قرار دهيم:

يك ـ امام على عليه السلام به هنگام دعوت به جهاد فرمود:

(ان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصة اوليائه فهو درع الله الحصينه وجنته الوثيقه.)

در اين كلمات مفهوم جهاد با تعبيرات مختلفى تكرار شده است. تحقيقاً جهاد درى از درهاى بهشت (و باب المجاهدين) است. (جهاد) زره محفوظ و سپر آهنين و مستحكم خداوند است. سپس به ارزيابى آن مى پردازد.


87

2 ـ نمونه دوّم خطبه ايست درباره اسلام.

حضرت مى فرمايد:

(سپس مكتب اسلام را كه همان آيين خدايى مى باشد براى خويش انتخاب كرد و زير نظر خود ساخته و پرداخت و تبليغ آن را به بهترين خلقش واگذار كرد و ستونهايش را بر پايگاه محبت خويش مستقر نمود اديان را به عزّت اسلام ذليل و اركان ضلالت را به وسيله شعاع هدايت اسلام خراب و نابود نمود و دشمنانش را به وسيله شوكت و عظمت او زبون گردانيد و مخالفينش را به يارى خود شكست داد و تشنگان وادى معرفت را از سرچشمه هاى آن سيراب نموده و منابع آن را براى چشندگان از آب حقيقت سرشار نمود و سپس آن را چنان ساخته كه دستگيره اش ناگسستنى و حلقه و سلسله اش قطع ناشدنى و براى پايگاهش انهدامى نيست و ستونهايش را زوالى نمى باشد و درخت نيرومندش از جاى كنده شدنى نيست و زمان و مدّتش را انقضايى نخواهد بود و شرايع و احكامش را اضمحلالى و شاخه ها و فروعاتش خشك شدنى نيست و راههايش را تنگى و صعوبت و دشتهايش را ناهموارى و چهره بامدادش را سياهى و راستى آن را انحرافى و پايه هايش را اعوجاج و گردنه هايش و چراغهاى پرفروغش را خاموشى و حلاوتش را تلخى نيست.)(184)

3 . اينك به متن خطبه توجه فرمائيد:

(ثم إنَّ هذا الاسلام دين الله الذي اصطفاهُ لنفسه واصطفاهُ على عينه واصطفاه خير خلقه واقام دعائمه على محبته واذل الاديان بعزته ووضع الملل برفعه واهان اعدائه بكرامته وخذل معاديه بنصره وهدم اركان الضلالة بركنه و سقى من عطش من حياضه و اتأق الحياض بمواتحه ثم جعله لا انفصام لِعُروتِه ولافكَّ لِحَلقته ولا انهدام لاساسه ولا زوال لدعائمه ولا انقلاع لشجرته ولانقطاع لمدته ولاعقاء لشرايعه ولا جذ لفروعه ولاضَنْك لطرقه ولا وعوثه ولاسواد لوضحه ولاعوج لانتصابه ولا عصل في عوده ولاوعث لفجّه ولا انطفاء لِمَصالِحِه ولا مرارةَ لحلاوته...) (185)

ملاحظه مى فرماييد كه اسلام را با عبارات گوناگون تفسير مى كند و شكوه و قداست و ضرورت آن را با توليد معانى مختلف گوشزد مى نمايد. در عين حال از موضوع سخن انحراف ايجاد نمى گردد و محور سخنرانى اهميّت اسلام است و بس و همين موضوع را بال و پر مى دهد.

دو ـ روشنى معانى و عبارات:
دوّمين مشخصه اسلوب سخنورى سليس بودن جملات و روشن بودن عبارات است. زيرا اساس اقناع و ترغيب فهم معانى است. بايد تا آنجا كه ممكن است از طرح موضوعات مشكل و پيچيده كه از سطح افكار عمومى بيرون است خوددارى شود. چنانچه از عبارات مغلق و سنگين و نامأنوس نيز بايد پرهيز نمود. سليس بودن عبارات و سهولت معانى به اين نيست كه سخنور در سخنرانى از كلمات مبتذل و عبارات پيش پا افتاده و عاميانه استفاده كند بلكه تعبيرات سخنرانى در عين روشنى بايد از استحكام خاص ادبى برخوردار و معانى نيز در عين وضوح از صلابت و جاذبه بهره مند باشد به گونه اى كه با فهم و ذائقه شنوندگان و فرهنگ زمان همراهى نمايد و اگر در جمع عوام صحبت مى كند افق فهم آنان را بالا برده و با انديشه خود همگام سازد نبايد گوينده با طرح معانى مبتذل و موضوعات ساده و تكرارى تا سطح تفكرات عوام پائين آمده و يا به وسيله الفاظ مغلق و معانى پيچيده به كلى رابطه خود را با مستمع قطع كند و براى فرشتگان يا در و ديوار حرف بزند!

در سبك خطابى خطيب بايد حتى الامكان از اصطلاحات مخصوص علوم و فنون كه در جامعه متداول نيست جداً اجتناب كند مگر اينكه آن لغات و اصطلاحات در فرهنگ عمومى رايج و معمول شده باشد(186) ولى واژه هايى كه فقط براى متخصصان علوم قابل فهم است و يا معانى دقيقى كه معمولاً در حوزه هاى علمى مطرح مى گردد نبايد در سخنرانى مورد استفاده قرار گيرد مگر در خطبه هاى علمى كه براى محصّلين و يا متخصصان آن (علم) ايراد مى شود.


88

شناخت موازين بلاغت و فصاحت و هماهنگى با ادبيات زمان مطالعه روزنامه ها مجلات و آثار نويسندگان پرتوان ناطق را در رسيدن به اين هدف (وضوح معانى و عبارات) يارى مى كند.

مطالعه اشعار آشنايى با قواعد شعر و ادب و معانى و بيان و علم بديع نيز بر توان گوينده مى افزايد.

سه ـ عرضه خوب:
در كليه اقسام سخنورى (عرضه خوب سخنرانى) به عنوان يك ضرورت تلقى شده است كه در بخش سخنرانى به طور مشروح بيان خواهيم داشت كه به طور اجمال مقدمه خوب جمله بندى هاى زيبا و جامع رعايت موازين سخن پيوندى در بهتر فهميدن شنوندگان و پيوند مطالب سودمند است. مطالب بايد به گونه مبسوط و به صورت مطلوب بر شنوندگان عرضه شود گرچه ممكن است در طى يك ساعت مطالب اندكى بيان شود. زيرا آنچه كه با اسلوب خطابه سازش ندارد و از آفات سخنرانى محسوب مى شود تراكم مطالب و انبار كردن موضوعات است. كثرت مطالب در يك سخنرانى مطلوب نيست بلكه يك موضوع را خوب تشريح كردن و با شواهد تاريخى و عينى و دلايل خطابى آراستن نيكو و پسنديده است و سخنور را به هدف مى رساند.

به عنوان مثال: اگر انسان يك شيشه عطر را بطور كامل استعمال كند بيگمان براى مردم ناراحت كننده خواهد بود. مطالب نيز بايد به شكل فنّى مطرح گردد و در غير اين صورت خسته كننده و ملالت آور است.

يك آشپز ماهر مواد غذايى را در حدود نياز و گنجايش ظرف تهيه و در ديگ مى ريزدو سپس آب و ساير مواد لازم را به قدر كافى به كار مى برد. در غير اين صورت غذا مطلوب نخواهد بود. قرآن كريم مى فرمايد:

(قل انما اعظكم بواحدة ان تقوموا لله مثنى و فرادى.)(187)

تبليغ و تشريح و تأثير قيام براى خدا مصاديق زيادى دارد. بايد موارد را به گونه انفرادى مطرح كرد و با سبك عالى به ذهن و روح شنونده منتقل ساخت. خود پيامبر(ص) سه ساعت درباره نقش خلافت على(ع) سخن مى گويد. در صورتى كه با يك كلمه مى توانست بفرمايد: (من كنت مولاه فهذا على مولاه) كه طبعاً تأثير چندانى نداشت; زيرا اهميّت موضوع و اقناع شنوندگان اطناب را مى طلبد و مقدمه چينى و زمينه سازى لازم دارد.

چهار ـ انتخاب جملات مهيج:
سخنور بايد از كلمات خيال انگيز و محرك كه هم عقل شنونده را تسخير كند و هم عواطف را قبضه نمايد استفاده كند. زيرا زبان خطابه زبان احساس است نه برهان. ولى اقناع عقل بدون عرضه استدلال امكان ندارد. منتها طبق معمول در فن سخنرانى از قياس مضمر(188) بهره بردارى مى شود به اضافه دلائل خطابى.

پنج ـ رعايت مقتضاى حال:
خطيب بايد به اقتضاى حال سخن بگويد مستمعين را بشناسد و حدود فهم و انديشه آنان را در نظر بگيرد و زمان سخنرانى انگيزه تجمّع جوّ حاكم بر اذهان جامعه را به خوبى شناسايى كند و درد غالب و قاهر بر افكار را بشناسد و طبق اين ضوابط و شرايط موضوعى را انتخاب كند تا گرهى از عقده هاى شنوندگان را بگشايد. توضيح واضحات تطويل بى حاصل ملالت خاطر مى آورد و اگر سخنرانى از ابتكار و طرح مسائل جالب تهى باشد جاذبه اى نخواهد داشت حتى الامكان بايد عناوين تازه و حياتى و موضوعات در قالبهاى جديد و مبتكرانه ريخته شود تا مؤثر ومحرك باشد.
89

ابعاد و اجزاى خطابه

ارسطو خطبه را به چهار جزء تقسيم كرده است:

اينك هنگام آن رسيده تا پيكر ه سخنرانى مورد تحليل قرار دهيم و مواد تشكيل دهنده آن را مشخّص سازيم.

1 ـ مقدمه 2 ـ عرض 3 ـ تدليل 4 ـ خاتمه.

بعضى از علماى منطق هم بعد ديگرى را به نام (تفنيد) بر آن افزوده اند.

در عصر ما نيز صاحبان فن خطابه از همين روش استفاده مى كنند البته اين شيوه بطور طبيعى در اسلوب خطابى بايد به كار گرفته شود ليكن گاهى مناسبتهاى محفل و مجلس ايجاب مى كند كه بعضى از اجزاء خطبه حذف شود كه در اين صورت حذف آن ضرورى و مناسب با آيين بلاغت است ولى اگر شرايط استثنايى در كار نباشد خطابه ناگزير بايد مشتمل بر اجزاء و ابعاد چهارگانه باشد.

الف ـ مقدمه:

مقدمه از اهميّت خاصى برخوردار است و به منزله پيش در آمد موسيقى است و درآمد است زمينه ذهنى و روحى شنوندگان را براى مراحل بعدى آماده مى سازد و چون مقدمه و درآمد سخن اولين بخش خطبه است كه دستگاه شنوايى مستمعان را به اهتزاز مى آورد بايد در كمال لطافت و جاذبه باشد تا شنوندگان را براى توجه به سخنان بعدى خطيب ترغيب و تحريص نمايد.

ولى اگر مقدمه فاقد مزاياى لازم باشد و به شكل مبتذل مطرح گردد بدون شك خطيب اكثر شنوندگانش را از دست خواهد داد و در سخنرانى شكست خواهد خورد. سخن را خوب درآمد كردن كارى است بس دشوار از اين رو كسانى كه سخنرانى خود را به طور كلى و يا فهرست وار مى نويسند بايد مقدمه را بعداً تهيه كنند تا نهايت دقت و احتياط را در طرح و تنظيم آن به كار گيرند.


90

هدف از مقدمه:

هدف از مقدمه آماده كردن ذهن مستمعان براى ذى المقدمه است به همين جهت مقدمه شرايط و ضوابطى دارد كه ذيلا مى نگاريم:

1 ـ مقدمه بايد قريبه باشد نه غريبه:

يعنى نزديكترين مقدمه به موضوع سخن باشد; مقدمه اى كه از موضوع بحث اجنبى باشد و يا به سختى باذى المقدمه رابطه برقرار كند نمى تواند مطلوب واقع شود; مثلا: براى ورود به عدل اجتماعى و بيان ضرورت آن از تعادل قواى جسمانى و اعتدال حاكم بر نظام طبيعت مى توان به عنوان مقدمه استفاده كرد چون اين نوع مقدمات خيلى نزديكتر و مناسبتر از مقدمات ديگر به اصل موضوع است مانند: مقدمه اى كه سخنور از مسأله اختيار و آزادى انسان وارد شود به دينسان كه موجودات جهان در اعمال خود مجبورند و از خود اراده و ا ختيارى ندارند ولى انسان چون خويش را مختار و آزاد مى بيند از اين رو گهگاهى از حدود و مقررات و محدوده وظايف خود تجاوز مى كند در نتيجه هرج و مرج ايجاد مى گردد پس براى جلوگيرى از اين نوع آشفتگى و نابسامانى اقامه عدل در جامعه ضرورت پيدا مى كند. اين مقدمه نيز بطور نسبى باز به موضوع نزديكتر است از اين درآمد كه انسان مدنى بالطبع است و نمى تواند بدون اجتماع زندگى كند و از آنجايى كه غريزه جلب منافع و دفع زيانها موجب تجاوز به حقوق و حدود افراد مى شود براى جلوگيرى از آن لازم است قانون عادلانه تشريع و به مورد اجرا گ

ذاشته شود. عدل به معنى نظم است كه در قطب مخالف بى نظمى قرار دارد و يكى از معانى عدل هم (اعطاء كل ذيحق حقه) مى باشد يعنى اگر هر صاحب حقى به حق خود برسد عدل است در غير اين صورت ظلم شمرده مى شود. و ظلم و ستم بر خلاف آيين فطرت و ميزان عقل است پس عدل با ناموس فطرت و منطق تناسب دارد).

و همچنين مقدماتى كه تاكنون مطرح كرديم از جهت قرب به ذى المقدمه از مقدمات زيرين باز نزديكتر است يكم ـ (ما اگر در باره موجودات جاندار مطالعه كنيم مى بينيم يك دسته حيوانند و يك دسته انسان بين حيوان و انسان مشتركاتى هست و امتيازاتى مشتركات انسان و حيوان در شهوت و غضب و خوردن و خوابيدن و توليد مثل و نسل است اما انسان از چندين جهت بر حيوان امتياز و برترى دارد يكى اينكه انسان عقل دارد و حيوان ندارد دوم اينكه: خودمختارى مخصوص انسانهاست سوم فصل خصومت در عالم حيوان به زور و قدرت است ولى در جهان انسانيت به عدل و قانون اگر شيرى از راه برسد ساير حيوانات طعمه خود را رها ساخته و فرار مى كنند يا خروس قوى خروس ضعيف را از صحنه خارج مى سازد و خود به تنهائى بر مرغهاى خانگى رياست و آقايى مى كند; زيرا در جهان حيوانات زور و قدرت حكومت دارد نه عدل و انصاف اما در عالم انسانها فصل خصومت به عدل است و عدل اجتماعى در جامعه يك امر حياتى و اساسى است).

ملاحظه مى فرماييد كه اينگونه مقدمات از اصل بحث دور است; عدل اجتماعى كجا؟ و امتيازات انسان بر حيوان كجا؟ در عين حال هيچ كدام از اين مقدمات كه به عنوان نمونه ذكر شد نسبت به ذى المقدمه اجنبى نيستند منتها مقدمه هر چه به مطلب نزديكتر باشد به همان ميزان جالبتر و نقش بيشترى در تبيين موضوع ايفا خواهد كرد.

2 ـ روشن و هدف دار بودن:

ديگر از مشخصات مقدمه اين است كه بايد روشنگر موضوع باشد و طبعاً مقدمه خود بايد روشن و بديهى باشد وگرنه چگونه مى تواند روشنگر باشد؟

ذات نا يافته از هستى بخـش

كى تواند كه شود هستى بخش

ولى اگر مقدمه به صورت مبهم و مشكلتر از اصل موضوع طرح شود بيگمان نبودنش بهتر از بودنش خواهد بود; مثل اينكه كسى براى اثبات وجود خدا از طريق مسأله وجود و ماهيت وارد شود كه آيا وجود اصل است و ماهيت يك امر اعتبارى است و يا به عكس. از طرف ديگر وجود مقول به تشكيك است و مراتبى دارد


91
شدة الوجود واجب الوجود است.

اصولاً اينگونه بحثها از سنخ مقدماتى كه در خطابه معتبر و معقول باشد نيست; بلكه اين بحث يك موضوع مهمى است كه با مقدمات بسيار بايد به اذهان شنوندگان تقريب و تفهيم شود اين مقدمه نه تنها روشنگر نيست بلكه بر ابهام بحث و حيرت مستمعين مى افزايد و هرگز هدفى را با تعقيد و ابهام گوئى نمى شود روشن كرد بنابر اين بايد مقدمه به صورت طبيعى و روان و از هر گونه تصنّع و تكلّف و غموض به دور باشد.

3 ـ متّخذ از مقبولات و مسلّمات:

مقدمه لازم است از از مطالب قطعى و مقبول تشكيل گردد تا ذهنيت مستمعين را براى پذيرش موضوع آماده تر سازد. چون همه انسانها بحكم وجدان و فطرت به يك سلسله مسائل توجه دارند و آنها را بديهى و مسلم مى دانند مانند: وفاى به تعهد آزادى عدالت اجتماعى زشتى ستمگرى قبح جنايت حسن صداقت پليدى نفاق خوبى صراحت و شهامت و غيره اين نوع موضوعات كه از عقل و فطرت مردم سرچشمه گرفته جنبه جهانى دارد بايد مقدمه از آنها تشكيل گردد تا از جاذبه بيشترى برخوردار باشد; به عبارات ديگر مقدمه بايد از يقينيات و مسلميات علمى عقلى اخلاقى وجدانى و فطرى مايه گرفته باشد تا بتواند روشنگر ذى المقدمه و آماده كننده اذهان عمومى براى پذيرش آن باشد البته اگر از بديهيّات مقبولات و مقدسات جامعه خاصى نيز برگرفته باشد مى تواند مطلوب واقع شود ولى اگر مقدمه از مسائل جنجالى و اختلافى باشد نبودش از وجودش بهتر خواهد بود; فى المثل بگويد: براى شناخت انسان بايد حيوانات را مورد مطالعه قرار دهيم زيرا انسان يك حيوانى است كه از ميمون به وجود آمده است فى الفور جنجالى برپا خواهد شد كه انسان زاده انسان است نه ميمون ولى اگر بگويد: انسا

ن از نظر غرايز بعد حيوانى دارد ولى به حكم عقل و فطرت انسان است. و آدمى طرفه معجونى است از فرشته سرشته هم از حيوان مطلوب خواهد بود.

و يا مثلا بگويد: قانون تنازع يا انتخاب اصلح از قوانين حاكم بر طبيعت است و انسان هم از كلّ طبيعت جدا نيست بنابراين بايد تنازع و جنگ برقرار گردد تا ضعيف لگدكوب شود وطبقه قويتر بماند بلافاصله شنونده اعتراض مى كند كه تنازع بقا در عالم انسان صحيح نيست بلكه (تعاون در بقا) مناسب با نوع انسان است.

پس در مقدمه سخنرانى از طرح مسائل اختلافى بايد پرهيز كرد و از مسائل مسلمى كه مشروعيت و مقبوليت همگانى دارد استفاده كرد چون مقدمه فقط براى آمادگى اذهان است و فرصت اقامه دليل نيست تا براى اثبات مدعاى خود و نفى ادعاى مخالف بتواند استدلال بياورد و اگر بخواهد مدّعا را با تمام بال و پرش ذكر كند آن ديگر مقدمه نخواهد بود بلكه متن سـخنرانى را تـشكيل داده و به مقدمه ديگرى محتاج است.

4 ـ مقدمه بايد كوتاه و رسا باشد:

مقدمه بايد به تناسب ذى المقدمه كوتاه و موجز باشد اگر به اندازه ذى المقدمه و يا مفصلتر باشد بى شك هم خطيب از مقصد مى ماند و هم شنونده گرفتار حيرت و سردرگمى مى گردد. در آمدِ سخن بايد شاخص پيش درآمديِ خود را حفظ كند و گوينده به عنوان يك وسيله و ابزار به آن بنگرد. و اصولا طبع مقدمه بر ايجاز است نه اطناب وگرنه دل و دماغى براى شنونده باقى نمى ماند و اصل موضوع از دست مى رود برخى از گويندگان مستمع را به حدى در مقدمه نگه مى دارند كه اگر ذى المقدمه را هم بازگو كنند شنونده توجه نخواهد كرد زيرا روحش خسته شده و آمادگى ندارد.

5 ـ تناسب و ارتباط با ذى المقدمه:

مقدمه بايد بقدرى مربوط و مناسب ذى المقدمه باشد كه شنوندگان تيزهوش قبل از طرح موضوع به قصد گوينده پى ببرند; يعنى صنعت (براعت استهلال) در آن به كار رفته باشد. سخن كوتاه اينكه همانگونه كه در قصيده ها حسن

مطلع ضرورت دارد درآمد خوب و زيبا هم در آغاز خطابه از ضروريات

است.


92

مواردى كه ذكر مقدمه لازم است

همان طورى كه گفتيم طرح مقدمه در آغاز سخن از ضروريات خطابه است ولى آن چنان نيست كه اگر حذف شود اركان خطابه فرو ريزد و نظام سخنرانى را از هم بگسلد ولى مواردى پيش مى آيد كه تمهيد به سر حد ضرورت مى رسد بطورى كه اگر مقدمه مطرح نگردد خطبه سخنور بى شنونده خواهد ماند و به هدف نخواهد رسيد كه به چند نمونه در اين زمينه اشاره مى كنيم:

الف ـ سخنور مبغوض:

اگر سخنور به عللى مورد بغض و نفرت شنوندگان قرار گيرد يا عضو حزب مخالف باشد يا بر ضد او تبليغات كرده باشند و خشم اكثريت عليه او برانگيخته شده باشد در چنين شرايطى سخنور بليغ بايد با طرح يك مقدمه غبار بدبينى و نفرت را از صفحه ذهن ها برطرف ساخته و آتش خشم مستمع را فرو نشاند زيرا بدون ترديد شانتاژ هاى سياسى و تهمتهاى ناروا آن چنان انسانها را بزمين مى زند كه احياى مجدد آنها مشكل است. تبليغات گاهى چنان فضاى روحى عموم را مسموم مى كند كه حضرت على(ع) بنيان گذار مكتب نماز را تارك الصلوة و حسين(ع) كه فرزند توحيد و مظهر ايمان است خارج از دين معرفى مى نمايند و لشگريان ابن سعد كه حزب شيطانند جندا... و خيل ا... لقب مى گيرند!؟

سى سال بر ضد خاندان على(ع) در شام تبليغ شده بود به طورى كه مردم شام به خون آنها تشنه بودند و در پوشش اينگونه تبليغات زمينه شهادت آل على و نسل محمد(ص) را فراهم ساختند و خاندان على(ع) را به صورت اسير ـ در حالى كه همه را به يك ريسمان بسته بودند ـ وارد شهر شام نمودند و خطيب در مسجد دمشق خطبه مى خواند به على(ع) و آلش سب و لعن مى كند ولى از يزيد و ابن زياد تعريف و تمجيد مى كند در اين موقع بود كه امام چهارم به پاى خواست فرمود: (اى خطيب ساكت باش! رضايت و خشنودى مخلوق را به قيمت غضب خالق خريدى) آنگاه روى منبر مى ايستد و مى فرمايد:

بسم الله الرحمن الرحيم: (پس از حمد خدا و درود بر پيامبر(ص) من عرفنى فقد عرفنى ومن لم يعرفنى انبأته بحسبى ونسبى انا بن مكة ومِنى انا بن زمزم وصفا الخ...) چنان سخن مى گويد كه خشم عمومى را به عاطفه تبديل كرده و كينه و نفرت چندين ساله را به علاقه و محبت مبدل مى سازد تا آنجا كه شهر شام بيت الاحزان امام حسين ـ عليه السلام ـ مى گردد.

مقدمه اى كه امام سجاد(ع) مطرح مى سازد عاليترين و جالبترين مقدمه است كه يك خطيب توانا مى تواند مطرح سازد انابن مَكَّة ومِنى از همان ابتدا نمى فرمايد من فرزند على هستم بلكه در مقدمه خود را فرزند اسلام و شعائر اسلامى قلمداد مى كند بعد امام على را با اوصاف تاريخى و متعالى توصيف مى نمايد و آنگاه در پايان نام و نشانى از على به ميان مى آورد و بدين وسيله طوفان و زلزله ايجاد مى گردد.

ب: موضوع منفور:

گاهى يك مسأله مورد تنفر و خشم عموم است مانند سرمايه دارى و استبداد داخلى اگر خطيب بدون مقدمه بگويد: سرمايه دارى هيچ اشكالى ندارد و انسان مى تواند صاحب چندين كارخانه شود قطعا گوينده شكست مى خورد و يا در بين مالكان و سرمايه داران سخن از القاى سرمايه دارى به ميان كشيدن خطابه را بى اثر مى سازد و سخنور به انواع اتهامات متهم مى شود. مثل آن سخنور نامى و متعهدى كه بدون مقدمه در شهرى گفته بود:

اگر يك سرمايه دار خانه اى از طلا و نقره بسازد اشكالى ندارد!؟ در حالى كه فقر و كمبود اكثريت آن جامعه را فرا گرفته بود يا در بين جمعى كه حجاب اسلامى را رعايت نمى كنند انسان بدون مقدمه بگويد: حجاب از ضروريات اسلام است و منكر حجاب را بايد مثل سگ اعدام كرد! سخنرانى روش پيامبران است بايد تمام حدود و ضوابط در امر به معروف و نهى از منكر مراعات


93

گردد.

ج: طرح يك مسأله تكرارى:

يكى از مواردى كه مقدمه ضرورت دارد جايى است كه موضوع بحث در عين اهميّت تكرارى باشد; يعنى سخنگويان در آن زمينه فراوان حرف زده باشند و به اندازه كافى مانور داده شده باشد مانند موضوع انقلاب اسلامى در اين صورت بايد با يك مقدمه اهميت موضوع را خاطر نشان ساخت بطورى كه ارزش حياتى آن با وجود تكرارى بودن آن در ذهن شنوندگان تجسم پيدا كند و اشتياق و علاقه آنها برانگيخته شود; مثلاً بگويد: بحث ما در خوشبختى و بدبختى است اين كلمات زياد مورد بحث و گفتگو واقع شده است و مردم آماده شنيدن اين گونه مباحث نمى باشند ليكن هنوز اين مطلب حياتى در پرده ابهام و اجمال باقى مانده است كسى نتوانسته معيارهاى خوشبختى و بدبختى را آنچنان كه شايسته است مشخص نمايد از اين روناگزير بايد مجدداً مورد تحليل واقع گردد.

قديمى ترين بحثى كه در بين فلاسفه طرح شده است مسأله سعادت و شقاوت است گمشده هر انسانى شناخت خوشبختى و بدبختى است. فلسفه ها مكتبها و رژيمهاى حكومتى همه مدعى آفرينش سعادت براى انسان و رفع عوامل بدبختى از زندگى او هستند. آرى بايد عوامل بدبختى و خوشبختى را شناخت؟ آيا خوشبختى و بدبختى مربوط به جنبه مادى انسان است و اگر تامين شد ديگر انسان سعادتمند شده يا خير؟ مهمترين سعادت و بدبختى مربوط به جنبه معنوى و روحى انسان است آيا سعادت و شقاوت يك انسان در رحم مادر پى ريزى مى شود و جبر است يا انسان سازنده اصلى خويشتن است. اين جملات بدون شك نظر شنوندگان را به اين بحث جلب خواهد كرد اميرمؤمنان(ع) در بسيارى از خطبه ها از زيباترين مقدمات استفاده كرده است كه هركدام فلسفه و جهتى دارد كه در اينجا به چند نمونه اكتفا مى كنيم:

نمونه يكم ـ رفع ابهام و توهم:

يكى از ياران حضرت على(ع) بنام همام اصرار مى كند كه (صف لى المتقين حتى كانى انظر اليهم) امام ـ عليه السلام ـ طفره مى رود تا بر اثر پافشاريها خطبه متقين را بدين شكل بيان مى فرمايد:

(ان الله تبارك وتعالى خلق الخلق حين خلقهم غنيا عن طاعتهم آمنا من معصيتهم لانه لاتَضُرُّه معصية من عصاه ولاتنفعه طاعة من اطاعه فقسم بينهم معايشهم ووضعهم من الدنيا مواضعهم فالمتقون فيها هم اهل الفضائل.)(189)

اين مقدمه از اين جهت لازم است كه پس از بيان صفات ملكوتى متقين و عنايات خاصه الهى در مورد آنان انسان تصور نكند كه خداوند به وجود متقين نياز دارد و يا از وجود معصيت كاران زيانى به ذات اقدسش مى رسد و يا شرايط اقتصادى وجغرافيايى در ايجاد متقين و فاسقين نقش اساسى دارد براى رفع اين شبهات طرح مقدمه ضرورت دارد. و هدف ديگر آنكه: كسب تقوى يك امر اختيارى است هر كس بخواهد مى تواند صفات متقين را در خود به وجود آورد زيرا انسانها از نظر موقعيتهاى مادى و روحى در شرايط مساوى قرار دارند عوامل زندگى و ثروتهاى مادى به گونه طبيعى در اختيار همگان مى باشد اينگونه نيست كه پروردگار از نظر شرايط روحى و مادى انسان متقى را در وضعيتى قرار دهد كه ناگزيرند راه تقوى را پيش بكشند ولى طغيانگران در وضعيت مخصوصى از نظر مادى و معنوى قرار گرفته باشند كه جز عصيان چاره ديگرى نداشته باشند!؟ هرگز چنين نيست. متقين براساس آزادى و عمل و حسن انتخاب تقوى را برگزيدند و افراد بى تقوى به اراده خود راه لااباليگرى را انتخاب كردند. آنها براى نيل به سعادت ابدى از لذائذ نامشروع چشم پوشيدند ولى فاسدان نخواستند از لذايذ نامشروع دس

ت بردارند. مضافاً بر اينكه اين مقدمه بهترين عامل تشويق و تحريص به تقوى است زيرا ذات اقدس متعال كه منادى تقواست هيچ گونه نيازى به تقواى ما ندارد همان گونه كه خوف و زيانى از معصيت ما به ساحت مقدسش نمى رسد هر چه هست به سود و زيان خود انسان پايان مى پذيرد.

بى شك اين مقدمه با توجه به اصرار همام و امتناع امام الزامى است مضافاً بر اينكه شنوندگان را سخت تشنه شنيدن اين صفات و عمل به آن مى كند. يا در قرآن كريم پس از داستان كعبه و دعوت مردم به حج مى فرمايد:


94

﴿(ومن كفر فان الله غنى عن العالمين)(190). خداوند از تمام جهان و جهانيان بى نياز است حج براى كمال و سعادت خود انسان است اين نوع تبليغ اثرات مثبتى دارد و از سوى ديگر چون بيان صفات متقين سخن از موضوع خاصى نيست لذا نمى شود مقدمه اى مطرح شود كه روشنگر موضوع باشد ولى بطور كلى تقوا با اطاعت و خوددارى از عصيان الهى ملازم است لذا در مقدمه; اين حقيقت مطرح شده و عاليترين درآمد محسوب مى شود.


95

نمونه دوّم ـ خطبه جهاد:

مقدمه اى كه در خطبه جهاد آمده در طرح مسأله جنگ و تشويق سربازان به شركت در نبرد مسلّحانه و توبيخ تعلل و ندانم كاريها مفاسد خوددارى از آن و منافع مادى و معنوى

جهاد بهترين مقدمه است:

(الا وان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصه اوليائه فهو درع الله الحصينه وجنته الوثيقه فمن تركه رغبةً عنه البسه الله ثوب الذل وشمله البلاء وديث بالصغار وَالقمائه وضرب على قلبه بالاسهاب واديل الحق منه بتضييع الجهاد وسيم الخسف ومنع النصف.)(191)

اصل تناسب مقدمه با ذى المقدمه رعايت شده و از طرفى جنگ به طول انجاميده و طبعاً رزمندگان در آن مقطع خسته شده اند و از سوى ديگر جاذبه هاى دنيا هر فردى را مجذوب ميكند و تبليغات منافقين و جاسوسها موجب شده سئوالاتى براى رزمندگان مطرح گردد كه چرا ديگران در جهاد شركت نمى كنند؟ و چرا جنگ تمام نمى شود و يا از پيروزى خبرى نيست؟ جواب اين خونها را چه كسى مى دهد؟ اصولا اگر ما از جنگ دست بكشيم چه ضررى دارد؟ همه اينها در مقدمه تحليل شده است و ذهن رزمندگان را براى شنيدن مطلب آماده ساخته است. بخصوص كه مطالب مقدمه از مقبولات و مشهورات تركيب يافته تا جاى شبهه باقى نماند اين نوع مطالب فطرى و بديهى در فرهنگ اسلامى زمينه را مساعد كرد تا حضرت على( ع) آنها را مورد خطاب وعتاب قرار دهد و بفرمايد:

(الا واني قد دعوتكم الى قتال هوٌلاء القوم ليلا ونهارا وسرا واعلانا).

جالب آنكه موضوع سخن از نكته اى آغاز مى شود كه درد اصلى مسلمين است زيرانقطه ضعف لشكريان حضرت(ع) نماز نيست بلكه سستى در امر جهاد است آنها دزدو غارتگرفقط نيستند از جنگ خوددارى مى كنند و از جانب ديگر مسأله جهاد خيلى به گوششان خورده است. فرماندهان سخنان زيادى گفته اند از تكرار آن ناراحتند امام على(ع) با تمهيد اين مقدمات و بيان اهميت حياتى جنگ و پيكار و زيانهاى مهم مادى و معنوى ترك جهاد ذهنيت شنوندگان را براى استماع سخنان بعدى فراهم ساخته و مجدداً (براى تحركات نظامى) آنان را آماده مى سازد.


96

آنجا كه مقدمه چينى روا نيست

پس از بيان ابعاد و اركان خطبه مهمترين مسأله اى كه رعايت آن در خطابه لازم به نظر مى رسد شالوده ريزى و مقدمه چينى است. البته در بعضى از موارد مقدمه نه تنها ضرورتى ندارد بلكه بايد حذف شود.

1 ـ توجه شديد مستمع به اصل مطلب:

اگر سخنور از طرف مقامى مامور ابلاغ يك خبر يا پيام بسيار مهمى باشد در اين صورت شنوندگان بابى صبرى كامل در انتظار شنيدن آن خبر و استماع آن پيام هستند اگر سخنگو پشت ميكروفون قرار بگيرد و بخواهد قبل از طرح آن گزارش يا پيام مقدمه اى مطرح سازد بى گمان مستمع زبان حالش اين است كه مقدمه چينى لازم نيست اصل موضوع را براى ما بيان كن. البته دو سه كلمه مانعى ندارد ولى مقدمه بكلى بايد حذف شود. زيرا هيچگونه آمادگى براى شنيدن آن وجود ندارد در مكالمات روزمره نيز موضوع بر اين منوال است.

2 ـ نداشتن وقت كافى:

هنگـامى كه شنونده حوصـله مقـدمه چينى ندارد بايد اصل مطـلب را بـدون مقـدمه مطرح ساخت بخصوص هنگام ملاقات و يا برخورد با مسئولان بلند پايه علـمى سياسى و... كه مقدمه چينى بـاعث اتلاف وقت و يا اگر گوينده دچار تنگى وقت باشد به طورى كه اصل مطلب را هم ناچار است به اختصار بازگو سازد; در چنين موقعيتهايى بلاغت اقتضا دارد كه مقدمه از سخنرانى برداشته شود و گرنه سخنور به اصل مقصد دست پيدا نخواهد كرد.

3 ـ ضيافتهـاى عمومى:

اگر محفل براى سخنرانى تشكيل نشده باشد بلكه به منظور ضيافت منعقد گردد. در اين صورت مردم مى خواهند شام يا نهار بخورند ضيافت در ماه محرم نيست بلكه وليمه حج است يا عروسى يا منزل نو و يا امثال آنها كه ذهن اكثريت حضار آمادگى براى سخنرانى ندارد در اين گونه موارد حذف مقدمه لازم است چون سخن بايد به اختصار بازگو گردد. و براى مقدمه وقتى باقى نمى ماند.

مواردى كه وجود و فقدان مقدمه ضرورى نمى باشد

سخنـور در موقعيتهايى نيز قرار مى گيرد كه مقدمه ضرورتى ندارد يعنى بود و نبود آن يكسان است فى المثل اگر موضوع سخن از واقعيتهاى محسوس و ملموس باشد و انسان بـخواهد از آثار و نـتايج يا آفـات آن واقعيت عينى صحبت كند طرح مقـدمات ضرورتى ندارد; اينـك كه جامـعه ما انقلاب كرده و انسان مى خواهد دستآوردهاى آن را تحليل كند و يا از آفات انقلاب سخن بگويد تا باعث هشيارى و بيدارى جامعه گردد بى گمان مطالبى چون انقلاب چيست؟ و چگونه يك جامعه انقلاب مى كند و اين گونه مقدمات فايده و ثمرى ندارد. مسـأله (قـضا و قدر) نيسـت كه بـدون مقدمه براى مستمع مفهوم نباشد يا از نوع آرمانـها و آرزوهايى چون: حـكومت جهانى اسـلام تحقـق عدل مطـلق در جهان مدينه فاضـله افلاطون و غيره نمى باشـد كه جامعه لمس نكرده باشند. و همچـنين از سنخ مسائل تكرارى نيسـت كه لازم باشد با مقدمه اى اشتـياق آنها بـرانگيخته شود البته سخـن از ابعاد انقلاب به مقـدمات نيـازمـند است; مثلاً مى توانيم درباره عوامل انقلاب بدين صورت مقدمه چينى كنيم.

(هر حادثه طبيعى و يا اجتماعى خلق الساعه و ناگهانى نيست بلكه علل و عواملى دست به دست هم داده تا در مقطع خاصى آن حادثه را آفريده مثلاً آتش فشانى كه در نقطه از زمين به وجود مى آيد معلول تجمع مواد مذاب زمين در آن نقطه و فشار گازهاى زيرزمينى است انقلابهايى هم كه در جوامع به وقوع مى پيوندد اسباب و عللى دارد: گاهى انگيزه حركت محروميت اقتصادى است و گاهى انگيزه عدالت خواهى و آزادى طلبى و زمانى عامل دينى و مذهبى است و گاهى يك انقلاب در سايه تبليغات و تحريكات استعمارگران انجام مى شود ولى انقلاب ما اسلامى است و از معنويت ملت مايه مى گيرد گرچه انگيزه هاى ديگر نيز بى اثر نبود.


97

ويژگيهاى يك مقدمه:

درباره خصوصيات مقدمه مراعات چند نكته ضرورى است:

1 ـ صلابت لفظ و معنى:
مقدمه سخنرانى بايد با فكر و ذوق شنوندگان دمساز و همآهنگ باشد بدين جهت همين بايد از معانى بلند و تازه و سرشار از لطافت و صلابت تعبير برخوردار باشد. سخنور بايد بداند كه طبع انسان سركش و عنود است و اگر درآمد سخن با ميل و فرهنگ شنوندگان سازگارى نكند از آغاز زده مى شوند و تا آخر گوش نمى دهند ولى اگر انسان با چند جمله زيبا و معانى دلكش طبع مستمعان را جلب كند تا پايان سخن مى تواند فكر و روح و چشم و گوش و عقل و هوش آنان را مسخر خود سازد و بى شك براى نيل بدين هدف بايد مقدمه از نظر لفظ و معنا به ابتكار و تازگى ها آراسته و از ابتذال لفظ پيراسته باشد.

2 ـ رعايت اصلِ تناسب:
مقدمه بايد از لحاظ ايجاز و تفصيل با ذى المقدمه متناسب باشد تا زمينه هاى ذهنى مستمعان را براى شنيدن اصل خطبه فراهم سازد; مثلا اگر خطيب بنا دارد بيست دقيقه صحبت كند مقدمه اش نبايد بيش از سه دقيقه باشد. نكته مهمى كه در اينجا لازم به تذكر است اينكه مقدمه بايد از نقطه حساس و روشن ذى المقدمه گرفته شده باشد تا اصل تناسب در معنى و روشنگرى را فراهم سازد ولى برخى معتقدند مقدمه اسلوب و شكل خاصى ندارد; خطيب آزاد است كه از قريحه و ذوق خود استفاده كند و شرايط و اوضاع و احوال جامعه و زمان را در نظر بگيرد.

3 ـ پيراستگى از تذلّل:
در مقدمه نبايد سخنور با افراط در تواضع به تذلل دچار شود و به جاى (حسن مطلع) از ناتوانى و عدم لياقت خود سخن بگويد بلكه با اطمينان سخن خود را آغاز نمايد. چنان كه از روى كبر و بلندپروازى هم نبايد سخن بگويد. پروفسور (بردن) استاد كرسى سخنورى در دانشگاه نيويورك درباره (سخنورى از نظر شنوندگان) چنين مى گويد:

(بايد با با جمله اول آتش شوق را در دل مستمعين افروخت در زبان انگليسى اصطلاحى است كه از قديم گفته اند (كارى را كه خوب شروع كنيد مثل آن است كه نيمى از آن را به پايان رسانيده ايد.)(192)

امام امت در سخنرانى بيست و پنج دقيقه اى خود كه راجع به (كاپيتولاسيون) ايراد نمود جملاتى را به عنوان مقدمه سخن انتخاب كرد كه كوتاه و مهيج و محرك بود: (بسم الله الرحمن الرحيم قلب من در فشار است غذاى من كم شده است خواب من كم شده مصائبى بر اسلام و مسلمين در اين ايام وارد شده) كه هريك از اين جملات مهيج گريه شديد هزاران نفر را به دنبال داشت و عاشورايى برپا ساخت.


98

انواع مقدمه ها

در راستاى تكميل مباحث مربوط به (مقدمه) به طور مختصر به انواع مقدمه ها اشاره مى شود. البته بايد توجه داشت كه مقدمه شكل و اسلوب مخصوصى ندارد تا خطيب خود را در چهارچوب آن محدود سازد بلكه سخنور آزاد است تا از كميّت و كيفيّت مجلس بهره گرفته و به تناسب موضوع سخن و طبق ذوق و سليقه خود مقدمه اى را بيافريند ولى آنچه كه از ديدگاههاى خطباى سلف و معاصران متداول بوده و مى باشد دارايِ انواعى است.

1 ـ حمد و ستايش خدا و...

حمد و ستايش ذات اقدس متعال و درود بى كران بر محمّد مصطفى و دودمان پاك آن بزرگوار يكى از اشكال مقدمه به شمار مى رود. اين گونه مقدمه از آغاز تولد اسلام تا دوران خلافت آل عباس شايع و رايج بود و سخنوران نامدارِ اسلام به قدرى با آن مأنوس و مألوف شده بودند كه به صورت يك قانونِ مقدس و مطاع در آمده بود و به ندرت امكان داشت كه خطيبى از اين شيوه دست بردارد. زيرا مورد طعن و نفرت مردم مسلمان واقع مى شد.

مى گويند: اولين خطيبى كه خطبه اش را بدون حمد و ثناى الهى آغاز كرد

3 ـ براعت استهلال

سوّمين نوع استهلال به سخن حكمت آميز و يا مثلى از مثالهاى رايج و يا بيتى از ابيات زيبا و بديع مى باشد به طورى كه اشاره اى لطيف به موضوع داشته باشد در بحران نهضت و بحبوحه مبارزات اسلامى مراجع تقليد و روحانيت آگاه مرجع تقليدى به مشهد مقدس مشرف گرديد و در ميان استقبال گرم مردم خراسان به منزل آية الله ميلانى (ره) نزول اجلال نمودند. ناگهان سخنور توانايى براى گفتن خيرمقدم به پاخاست و با شعرى سخن خود را آغاز نمود.

جاء الجيب الذي اهواه من سفر

عجبت للشمس من تقبيل وجنته

والشمس قد اثرت في وجهه اثراً

والشمس لاينبغى ان تدرك القمرا(193)

با توجه به آفتاب و گردغبارى كه بر چهره آن عالم بزرگوار نشسته بود اين آغاز بسيار لطيف واقع شد و پس از اين دو بيت عربى اشعار معروف سعدى را مطرح نمود كه بر رونق خطبه اش افزود. اين غزل سعدى مشتمل بر ابيات مختلفى است و آن چه كه مناسب با شأن يك مرجع تقليد بود بيان كرد نه تمام ابيات را كه از شأن مراجع فراتر و مناسب با شأن حضرت على (عليه السلام) است:

بخت بازآيد ازآن دركه يكى چون تودرآيد

4 ـ شكل تفنيد به مقتضاى حال

نوع چهارم شكل تفنيدبه مقتضاى حال ومقام وظروف مخصوص است. سخنور ناگزير سخن خود رابا نقد گفتار مخالف آغاز كند.به عنوان مثال:سخنورى كه مى خواهد درباره اصالت دين صحبت كند سخن خود را اين گونه آغاز مى نمايد:

(سخن ما درباره اصالت دين و مذهب است بعضى مى گويند: دين مولود جهل و ترس و يا ساخته و پرداخته نظام سرمايه دارى است در صورتى كه مذهب يك پديده فطرى و طبيعى است و با تاريخ پيدايش انسان مسئول همگام مى باشد.)

5 ـ بيان اهميّت موضوع خطابه

گاهى مقدمه بيان اجمالى از اهميّت موضوع خطبه و هدف از طرح اين بحث خاصّ مى باشد. اين نوع مقدمه در مقامى است كه شنوندگان سابقه ذهنى و اطلاعى از موضوع خطبه ندارند و يا اهميّت و ضرورت طرح اين مسأله براى آنان روشن نيست در اين حال خطيب ناگزيرمى شود در مقدمه اهميّت موضوع را گوشزد كرده و اجمالى از نقش اين گفتار را خاطر نشان مى سازد تا شنوندگان را براى توجه بيشتر آماده نمايد بخصوص اگر موضوع سخن يك مسأله معروف و سابقه دار باشد كه در اين صورت سخنور بايد در آغاز سخن تذكر دهد كه تاكنون اين موضوع غامض آنچنان كه بايد بررسى و تحليل نگرديده و ضرورت آن براى شنوندگان روشن نشده است. از اين روى اين بحث را آغاز و نقش فردى و اجتماعى آن را بيان مى نماييم.


99

ب ـ طرح موضوع سخن

دومين بعد خطابه از نظر ارسطو (عرض) است; يعنى طرح موضوع سخن. چون ممكن است خطيب مقدمه را از خطابه خود حذف كند ولى هرگز نمى تواند از طرح موضوع سخنرانى بى نياز باشد; زيرا حقيقت خطابه عبارت است از بيان موضوع و تفسير و اثبات آن كه براى بهتر مطرح شدن موضوع سخن ضوابطى در كار است كه بايد رعايت شود:

يكم ـ وحدت موضوع:

شرط نخـستين عرضه خـوب وحـدت و انسـجام موضوع است. گوينده از پـراكنده سـخن گفتن بايد سخت اجتناب كند و خطـابه خود را بـه يك مـوضوع مشـخص اختصاص دهد. پس از حمـد و ستايـش حق تعـالى از مـقدمه گرفتـه تا اقـامه دليل بيان تاريخ ذكر اشـعار و پيام و خـاتمه سـخنرانى همگى بايد حول يك محور بچرخد و براى تفسير و تحكيم آن موضوع باشد. عيب بزرگ يك سخنرانى آن است كه سخنور در چند موضوع سخن بگويد و همه را ناقـص بگذارد البته ممكن است خطـيب بقدرى جاذب و شيرين كلام باشد كه شنوندگان را مجـذوب كند ولـى شنـونده چـيزى به دسـت نمى آورد و خطيب هم به مقصد اصلى دست پيدا نمى كند. اگر خطيب حاذق درباره يـك موضوع سخن بگويد جذابـيت او به مراتب بيشتر مى شود و محتواى سخنرانى بهتر در اذهان شنوندگان تثبيت مى گردد زيرا سخنور مجبور است درباره آن موضوع مشـخص بسط كلام داده و از هر جـهت روشـن سازد آيه (قل انما اعظكم بواحده)(194) از روانشناسى تبليغ پرده بر مى دارد چه طبع بشر از پذيرش چند موعظه متوالى سرباز مى زند. ولى اگر يك موضوع جزئى از تمام جهات تشريح گردد و از ديدگاههاى مختلف تأييد گردد تأثير بهترى دارد.

به نيم غمزه توانى كه قتل عام كنى

پراكنده گويى ناشى از عدم پختگى ومهارت و فقدان خالقيت ذهن انسان است به همين دليل مطالعه موضوعى بهترين نوع مطالعه است كه باعث خلاقيت و پختگى فكرى مى شود ولى مطالعات پراكنده ذهن را خراب مى كند و قدرت ابتكار و تحليل را از بين مى برد.

دوّم ـ ترتيب منطقى:

شرط دوم نظم و ترتيب در مواد و مطالب سخنرانى است; يعنى مطالب و مسائل يك سخنرانى به گونه اى منطقى مرتب و منظم شود آغاز و انجامش روى محاسبه باشد جايگاه شعر و استدلال و تاريخ و آيات و روايات مشخص گردد آن هم بر طبق نظم منطقى; يعنى هر مطلبى مطلب ديگر را تداعى كند و در روشن ساختن آن دخيل باشد تا تمام مسائل مطروحه بتواند خطيب را به هدف نهايى خود برساند. تقسيم عنوان خطابه به صورت طبيعى و تدريجى بايد صورت بگيرد; يعنى از امور ساده و روشن ـ كه فهم آنها متكى بر امور ديگر نيست ـ آغاز شود و تدريجاً به موضوعاتى برسد كه دريافت آنها به مسائل قبلى بستگى دارد; فى المثل درباره (قضا و قدر) مى توان گفت آيا قضا و قدر ايجاب مى كند كه انسان خائن باشد يا خادم؟ آيا اراده انسان در ساختن سرنوشت خويش دخيل نيست؟ بايد ديد قرآن چه مى گويد:

﴿(ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم).(195)

﴿(ظهر الفساد فى البر والبحر مماكسبت ايديهم).(196)

﴿(فاهلكنا هم بذنوبهم).(197)

﴿(وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم فى الارض).(198)

﴿(كل نفس بما كسبت رهينه).(199)

از مجموع اين آيات بر مى آيد كه خداوند سرنوشت انسانها و جوامع را طبق قانون قرار داده است. گناهان زياد منشأ هلاكت است ايمان و عمل صالح باعث حاكميت و بدست آوردن قدرت مى شود فساد و تباهى ـ كه علت بسيارى از بدبختى هاست ـ از اراده انسانها مايه مى گيرد و حيات و تفكرات شكل يافته درونى يك ملت فرهنگ اجتماعى را مى سازد. اگر جامعه بخواهد تحولى در سيستم سياسى و اجتماعى و اقتصادى به وجود آورد بايد طرز تفكر و انديشه ها و عقايد آن دگرگون شود. انقلاب فرهنگى انقلاب سياسى و اجتماعى را به دنبال مى آورد... و بدين ترتيب سخن را به پايان مى رساند.

بالاخره فرازهاى يك سخنرانى و فصول مختلف آن بايد به گونه سيستماتيك و كامل و مسلسل و زنجير وار در معرض افكار شنوندگان قرار بگيرد تا به نتيجه مطلوب و نهايى نايل آيد.


100

سوم ـ وضوح معنى:

شرط سوم روشن مطرح كردن موضوع مى باشد يعنى: در عين اينكه سخنرانى بايد توأم با فصاحت و بلاغت باشد از تعقيد و غموض نيز بايد پيراسته شود تا به سهولت مسائل به ذهن شنونده انتقال پيدا كند.

ج ـ اقامه برهان:

پس از طرح مدعا و پرورش آن خطيب نا گزير مى شود براى اثبات مدعاى خود اقامه دليل كند و دليل گاهى منطقى است و گاهى خطابى. دليل منطقى بر مقدمات يقينى و ثابت استوار است و دليل خطابى بر مقدمات ظنّى كه معمولاً از مشهورات و مقبولات استفاده مى شود و يا گفته بزرگان مورد استناد واقع مى گردد. تفاوت دليل منطقى با خطابى اين است كه اولاً: دلايل منطقى يقين آفرين است ليكن دليل خطابى تغليب جانب ظن و گمان است اگر چه ممكن است براى مستمعان يقين ايجاد كند. و ديگر آنكه دليل منطقى بايد در قالب اشكال چهارگانه ريخته شود ولى دلايل خطابى شكل خاصى ندارد ممكن است پيش از مدعا مطرح گردد و پس از ذكر دليل اصل مدعا گفته شود ولى چون اكثريت قاطع مردم تابع دليل منطقى نيستند و خطابه جنبه عمومى دارد بايد از احساس عموم استفاده كرد و تخيلات آنان را بر انگيزانيد زيرا مردم تابع شور و احساساتند نه دلايل عميق و منطقى گرچه شور و احساسات آنها ممكن است منطقى باشد ولى برانگيختن احساسات و شورانگيزى با دلايل خطابى امكان پذير است و به قول يكى از دانشمندان: (تسلسل افكار نزد جمعيّت همانند تسلسل ادله در ذهن مرد اسكيـمو است زيرا به تجربه دريـافته كه برف ـ كه جسمى شفاف است ـ در دهان گداخته مى شود آنگاه از اين دريافت چنين استنباط كرده كه شيشه نيز چون جسمى شفاف است بايد گداخته شود. يا بمانند استنتاج آن مرد و حشى است كه تصور مى كند خوردن قلـب دشمن شجاع شجاعت او را به قلب خـورنده آن منتقل مى سازد يا كارگرى كه كارفـرمايش حـق او را پايمال كرده معتقد است كه همگى كارفرمايان حقوق كارگران را پايمال مى كنند.)(200)

ولى خطيـب موفق كسى است كه سخـن خود را متوجه احساسات جمعيت كند و از اين رهگذر شور و هيجان در آنان ايجاد نمايد چون يك اقليتى هسـتند كه تابع عقل و منطق ميباشند. و اكـثر توده ها را از طريق مشاعر و عواطف بايد برانگيخت. در هر صورت شكلِ دليل بايد خطابى باشد ولى اصل مدعـا بايد مطابق با استدلال باشد يعـنى براى شخـص خطيب يقيـنى باشد; فى المثل مى توان خدا را با دلايل خطابى اثبات كرد و عواطف مردم را تحريك نمود گرچه اصل وجود خدا با برهان ضرورت وجود (الشئ مالم يجب لم يوجد) نيز سازگار است ليكن توده عوام برهان صديقين را درك نمى كنند. اگر گوينده از اين رهگذر بخواهد شنوندگان را متوجه خدا بكند شكست خواهد خورد.

اشكال دليلهاى خطابى

دلايل خطابى شكلهاى گوناگون دارد: گاهى به صورت ذكر آمار است گرچه بعضى را عقيده بر آن است كه ذكر آمارهاى خشك خسته كننده است ولى اگر رنگ خطابه بگيرد مى تواند مفيد باشد. (نيكلا باتلر) در نطقى كه بر ضد جنگ جهانى ايراد كرد چنين گفت: (پولى كه ممالك درگير جنگ جهانى براى مقاصد تخريبى مصرف كردند چهار صد ميليارد دلار بود آيا مى دانيد اگر اين پول را به مصارف ساختمانى رسانده بوديم چه كارهايى صورت مى گرفت با اين پول مى توانستيم خانه ها اى به مبلغ دو هزار و پانصد دلار در بيست هزار متر مربع زمين بسازيم و هزاران دلار هم اساس خانه بخريم و به هر خانواده در آمريكا كانادا استراليا ايرلند اسكاتلند فرانسه بلژيك آلمان و روسيه چنين خانه اى بدهيم و مى توانستيم در همه شهرستانهاى كشورهاى فوق ـ كه بيست هزار جمعيت داشته باشد ـ كتابخانه به بهاى پنج ميليون دلار و دانشگاهى با ده ميليون دلار تاسيس كنيم از باقيمانده آن هم مى توانستيم مبلغى را به عنوان سرمايه كنار بگذاريم و از پنج درصد بهره آن حقوق يك سپاه پرستار و يك سپاه آموزگار را تامين كنيم و به هريك از آنها كه جمعا 250000 نفرند


101
دو هزار دلار در ماه بده

يم.)(201)

د ـ حسن ختام

چهارمين عضو از پيكره سخنرانى خاتمه است.

بسيارى از استادان سخن حسن مقطع را از حسن مطلع مهمتر دانسته اند از اين رو مطالبى كه سخنرانى را پايان مى بخشد بايد جذّاب و لطيف باشد به طورى كه حلاوت و طراوات خطابه را در ذائقه مستمعان نگه دارد و افسوس و حسرت تمام شدن آن را در دلهاى شنوندگان بگذارد بى ترديد فرجام خوب از آغاز نيكو به مراتب مهمتر و ضرورى تر مى باشد بسان سخنرانيهاى عميق و پربارى كه با انجام و پايان نادرست شكوه خود را از دست داده و به كلّى بى اثروثمر شده اند و بر عكس خطابه هايى كه با مقدّمه ناهنجار و ناپسندى شروع شده اند به يُمن حسن خاتمه زيبايى و جلال خود را در اذهان حفظ كرده اند. به همين جهت فرود سخن بايد شوق انگيز و آرمان ساز مطرح گردد تا شنوندگان را بر سر ذوق آورد.

تناسب خاتمه با اهداف

سخنوران بايد ختام سخن را با اهداف خويش منطبق سازند اگر هدف ترغيب است در خاتمه سخن بايد با تحريك احساسات ايجاد ميل و رغبت نمود. اگر مقصد اصلى اقناع باشد بايد دليل خطابى را بطور اختصار با استفاده از عبارات دلپذير و سبك نوين تكرار كرد. در صورتيكه محور تعليم و تربيت باشد لبّ مطلب را به تعبير بهتر و يا از زبان بزرگان لازم است بازگو گردد ولى بايد تكرار محسوب نگردد تا ملالت نياورد.

سخن گرچه دلبند و شيرين بود

چو يكبار گفتى مگو باز پس

پروفسور سوپر در كتاب سخنورى مى نويسد:

(اگر ناطق به انگيزه خبردادن از يك واقعه سخن بگويد چهار نكته در خاتمه بايد ملحوظ دارد: اول خلاصه كردن دوّم جلب توجه بيشتر سوّم اهميّت بيشتر موضوع را گوشزد نمودن چهارم حالت مناسبى براى ختم سخن ايجاد كردن تا شنونده در جوّ روحى عاليترى قرار گيرد).

براى اجراى هر چه بهتر طرح فوق از روشهاى ذيل مى توان بهره جست:

1 ـ تكرار رئوس مطالب با عبارات تازه و جالب; 2 ـ در قالب تمثيل خاتمه دادن; 3 ـ با يك عبارت مؤثر و نافذ پايان بخشيدن; 4 ـ با نكته نغز و لطيف كه از قريحه و حكمت ذوقى سرشار باشد سخن را به انجام برساند.

در ختم كلام از چند چيز بايد پرهيز نمود: يكم ـ بذله گوئى و طنز نابجا; دوّم ـ پوزش طلبى در قالب ناتوانى و نارسائى بيان و يا اطاله كلام; سوّم ـ بسط كلام در خاتمه و طرح حشو و زوايد بطوريكه از هدف باز ماند; چهارم ـ استفاده از عبارات معمولى مبتذل و پيش پا افتاده; پنجم ـ طرح جملات يأس آور و نااميد كننده به جاى ايجاد شور و اميد(202).

اين سخن پايان ندارد اى جواد

ختم كـن والله اعلــم با الصواب

تفنـيد و ابزارهاى آن

منطقى هاى جديد تفيد را بر پيكره خطبه اضافه كرده اند و معتقدند كه سخنور قبل از ختم سخن بايد از تفنيد استفاده كند.

(تفنيد) عبارت است از: مناقشه آراء و عقايد مختلف براى ابطال مدعا و دلايل طرف مقابل. خواه تفنيد متوجه عقايد رايج باشد و يا به يك جريان فرهنگى و استعمارى شايع مرتبط گردد و يا بر ضد عقيده انحرافى كه طرفداران اندكى دارد و يا عليه تفكرى كه به صورت شعر و مثل در افواه عمومى جارى باشد صورت بگيرد. مانند: (خواهى نشوى رسوا همرنگ جماعت شو).

خطيب بايد اينگونه اشعار انحرافى را براى عموم مورد انتقاد قرار دهد و بفهماند كه در همه جا انسان نبايد همرنگ و همراه جماعت باشد و تحت تأثير محيط اجتماعى قرار گيرد. امثال و اشعار تأثير فوق العاده در اذهان مى گذارد و از رسالتهاى خطيب پاكسازى افكار جامعه از اينگونه مثلها و اشعار گمراه كننده است مانند اين شعر مشهور:

در دل دوست به هر حيله رهى بايد كرد

هرگز صحيح نمى باشد كه انسان باحيله و تزوير در دل كسى راه پيدا كند و اگر طاعتى از دست او نيايد مرتكب گناه شود


102
بلكه با صداقت و پاكى بايستى در جامعه زندگى نمود. اشعار انحرافيِ متداول در جامعه ما بسيار است. چنانچه اشعار صحيح و روشنگرانه نيز فراوان مى باشد. آنجا كه به صورت يك مَـثَل انحرافى در بين جامعه جارى باشد مانند: (جابجا كنعبد جابجا كنستعين) و يا (چراغى كه به خانه رواست بر مسجد حرام است) و (ما را كه با او در يك قبر نمى گذارند) و يا (مشت و درفش) و (المأمور معذور) و (موسى به دين خود و عيسى به دين خود) و (مى بخور منبر بسوزان مردم آزارى نكن) و...

گوينده به تناسب سخنرانى پس از طرح آنها وارد تحليل مى شود و اين مطالب را باز مى كند. به عنوان مثال مى گويد: طبق گفته اين شاعر اگر انسان مسلمان به خواهد در جامعه اروپايى زندگى كند بايد به صورت اروپايى درآيد. يعنى تمام مقدسات و عقايد و اصالتهاى خود را ناديده بگيرد آيا چنين عملى معقول و منطقى است؟ آيا اين عمل يك حركت منافقانه نيست؟ آيا چنين كارى از بى شخصيّتى انسان حكايت نمى كند؟ وانگهى در جامعه اى كه به سوى تباهى و دروغ و تزوير مى روند اگر انسانى پاك و مستقل زيست كرده و تقوا را رعايت كند رسوا مى شود؟ يا رسوايى در بى بند و بارى ها و افسار گسيختگى هاست؟ هر فردى با حفظ شرافت و اصالت و تقوا در هر جاى دنيا زندگى كند محترم است. در كجا سراغ داريد كه نا پاكى فضيلت و پاكى رذيلت به شمار آيد؟ بلكه رعايت ضوابط دينى و مكتبى در كشورهاى خارجى تحسين برانگيز است نه رسوايى.

عده اى از اساتيد خارجى به خواهران با حجاب ايرانى اظهار كرده بودند: ما به شما احترام فوق العاده قائليم! چرا كه در محيط خارج رنگ عوض نكرده ايد و در اين گرماى شديد پوشش اسلامى خود را حفظ مى كنيد. پيداست كه تحمل گرماى طاقت فرسا و رعايت پوشش كامل از اصالت و ايمان شما مايه مى گيرد(203). در قطب مخالف آنان مسلمان نماهايى هستند كه در هر محيطى وارد مى شوند رنگ آن محيط را مى پذيرند و مانند بوقلمون به صد شكل و رنگ در مى آيند ولى افراد لاابالى و بى بند و بارى هستند. به فرموده حضرت على عليه السلام مانند پشه ها در جهت باد حركت مى كنند.

(همج رعاع اتباع كل ناعق يميلون مع كل ريح.)(204)

خطيب در زمينه عقايد باطل و يا يك جريان سياسى و اخلاقى ناگزير است كه سخنان مخالفان را مورد تفنيد قرار دهد تا بدين وسيله آثارى كه در اذهانِ شنوندگان باقى مانده است بر طرف سازد حتى در پاره اى از موارد سخنور پيشدستى كرده و اشكالاتى كه حدس مى زند در آينده مورد استفاده و استنادِ مخالفان قرار گيرد طرح و نفى نمايد و به اصطلاح (دفع دخل مقدر) مى كند.(205)

به عنوان مثال: در مورد حجاب اسلامى كه سخن مى گويد پس از طرح ادلّه و لزوم حجاب بگويد: پندار بعضى اين است كه (دلت پاك باشد) كفايت مى كند و اساساً يك زن بايد حجاب باطن داشته باشد. زيرا زنان بسيارى هستند كه در پوشش چادر و حجاب مرتكب زشتيها مى شوند.

ناطق مى گويد: ما منكر اين جريان نيستيم ولى بى حجابى از منكرات علنى و موجب فساد اخلاق و از هم پاشيدگى نظام اجتماعى و خانوادگى است. ممكن است زن بدحجابى پيدا شود كه آلودگى نداشته باشد ولى بايد حساب ديگران را نيز كرد كه بدين وسيله افراد اجتماع به فساد و تباهى مى گرايند و اصولاً فلسفه حجاب و پوشش اسلامى در جهت حفظ نظام جامعه مى باشد و كسى كه درصدد بر هم زدن نظام خانوادگى و عفت عمومى باشد محكوم است.

عده اى مى گويند: اگر حجاب باطن كفايت مى كند پس بعضى از اين خانمها فقط نيمى از حجاب را پذيرفته اند؟ و بخش اعظمى از بدن خود را مى پوشانند؟ در صورتى كه اگر حجاب باطن كافى باشد و خانمها فقط بايد حجاب باطن داشته باشند چه مانعى دارد كه همين مقدار حجاب ظاهرى را نيز از خود دور نمايند و كاملاً عريان شوند و جوانها نيز به تدريج عادت خواهند كرد!!؟


103

مى گويند: برهنگى كامل درست نيست و به همين اندازه حجاب لازم است ولى موها و با زوان لازم نيست مستور بمانند!!

مى پرسيم: كدام مقام بايد حدود حجاب را مشخص نمايد؟ آيا هر كس طبق سليقه خود مى تواند محدوده حجاب را مشخص كند؟ يا مد سازها كه لباسهاى متنوع مى سازند بايد حدود و اندازه پوشش را تعيين نمايند؟ آنانكه با طرح لباسهاى مدرن بر جاذبه خانمها مى افزايند؟ وانگهى مگر ممكن است زنى حجاب باطن داشته باشد ولى در سلوك عملى و كردار ظاهرى و نوع پوشش او تأثير نگذارد؟ از قديم گفته اند: (الظاهر عنوان الباطن): ظاهرها از باطن ها حكايت مى كنند. زنى كه خود را به هفت قلم آراسته و در تابستان لباسهاى آنچنانى پوشيده است!! آيا اينگونه حركات نشان دهنده حجاب باطن اوست؟ آيا هدف او اين نيست كه خود را در معرض نمايش و چراگاه چشمهاى شهوت آلود جوانان قرار دهد؟ قطعاً جواب مثبت است.

و اگر فرضاً بپذيريم كه بعضى از بانوان به بدحجابى عادت كرده باشند و قصد و غرضى نيز در كار نباشد و به اصطلاح از حجاب باطن برخوردار باشند تكليف طرف مقابل و جنس مخالف چيست؟ آيا من مى توانم جامعه را ناديده بگيرم و بگويم گمراهى و فساد آنان ربطى به من ندارد؟ من به برهنگى عادت دارم و آنان مجبور نيستند نگاه كنند؟! آيا اندام زن براى جوان جاذبه دارد يا خير؟ آيا زنى كه عريان حركت كند و خويش را بيارايد و دل و ديده را بربايد در جامعه اثر منفى نمى گذارد؟ زن به منزله آهن رباست و بايد پوشيده باشد و بى تفاوتى و به من چه گفتنها عذر بدتر از گناه است.

حكمت تشريع حجاب

سخنور با ذكر تاريخ مى تواند مطلب را بهتر روشن سازد. در تاريخ آمده است كه در زمان پيامبر گرامى اسلام(ص) جوانى زن بدحجابى را مشاهده كرد و سخت مجذوب شد و ناخودآگاه او را تعقيب نمود. در همانحال كه مفتون و شيدازده به دنبال وى مى رفت در سر پيچ كوچه استخوان تيزى بر ديوار بود به صورت اين جوان اصابت كرد و خون از صورتش جارى شد. با همين وضعيت خدمت رسول خدا(ص) شرفياب گرديد و ماجراى خود را نقل كرد كه آيه حجاب نازل شد:

﴿(وقل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن ويحفظن فروجهن ولايبدين زينتهن إلاّ لبعولتهن...)(206)

اى پيامبر! به زنان مؤمن بگو: كه از نگاههاى خود بكاهند و دامان خويش حفظ كنند و زينتهاى خود را جز براى شوهرانشان آشكار ننمايند.

بنابراين بدحجابى اثرات زيانبارى در روحيه جوانان خواهد گذاشت. گذشته از اين بعضيها الفاظى را آموخته اند و معانى را فراموش كرده اند.

حجاب در اصل به معناى سدّ و مانع است انسان بايد حجابهاى باطن را بشكند غرور خودخواهى و هواپرستى حجاب باطن است و نمى گذارد كه انسان به خدا نايل شود. حجاب ظاهرى چون مانع نگاههاى نامحرمان و پوششى براى حفظ شخصيّت و ارزش زن مى باشد پسنديده است وگرنه حجاب به خودى خود نارواست. گاهى (علم) حجاب اكبر مى شود و زمانى جهل و هواپرستى(در صورتى كه در مسير هوا و هوس قرار گيرد).

پس يكى از وسايل تفنيد تحليل يك فكر باطل و شاخ و برگ دادن و چهره زشت آن را به شنونده گان ارائه دادن است تا به گونه سطحى و عاميانه تحت تأثير يك شعار واقع نشوند.

دوّمين راه تفنيد (انكار) است. بدين معنا كه شخص در برابر مخالف و دعاوى او تسليم نشود و در اين مقاومت و تمرد به يك دليل استوار اتكاء كند نه به شعار و حماسه.

(مصطفى كامل) در انكار ادعاى انگلستان داير بر دوستى با كشور مصر مى گويد:

(ماذا يريد منا الانجليز؟ ايريدون ان نسمى سيآتهم حسنات ونصفق لضياع حقوقنا واستيلائهم على بلادنا و تجريدهم ايانا من كل سلطه: ونفوذ.)(207)

انگليس از ما چه مى خواهد؟ آيا مى خواهد كه ما اعمال خائنانه آنان را (خدمات نيكو) بناميم و در إزاى پايمال كردن حقوق ما و تسلط استعمارى بر سرزمينهاى ما و كوتاه كردن دست ما از مقدرات و شئون حياتمان به نفع آنان كف بزنيم؟!


104

در اين خطبه خطيب تمام جفاكاريها و تجاوزات انگليس را بر شمرده تا به يك نتيجه كلى منتهى شده است و آن اين كه انگليسى ها دشمنان مصرند نه آن گونه كه وانمود ساخته اند دوستان مصر.

از وسايل ديگر تفنيد (موافقت) است و آن بدين صورت است كه سخنور با واقعيتى كه بر زبان مخالف جارى شده موافقت خود را اعلام كند با اين حال با كيفيّت وقوع و مكانيسم حدوث قضيه مخالفت نمايد.

به عنوان مثال: وكيل مدافع اعتراف مى كند كه موكلش همان گونه كه دادستان ادعا كرده مرتكب قتل شده است. ولى در كيفيّت قضيه و نوع مجازات كه طرح شده به مخالفت بر مى خيزد و همزمان با آن كه دادستان تقاضاى حكم اعدام مى كند وكيل مدافع تبرئه يا زندانى شدن وى را استدعا دارد و مى گويد: قتل عمدى نبوده يا خود مقتول كارى كرده كه به قتل خودش منجر شده است و يا قاتل به عنوان دفاع از خود دست به قتل او زده است. و يا در مورد شعار آزادى زن بگويد: ما با آزادى زن موافقيم وليكن بى حجابى را اسارت زن مى دانيم ما تساوى حقوق زن و مرد را قبول داريم ولى اين نوع تساوى را براى زن تحميل مضاعف مى دانيم. تساوى در حقوق انسانيّت احترام متقابل و تساوى در خلقت معقول است.

از ديگر اسباب تفنيد (استدراك) مى باشد و آن عبارت است از اين كه خطيب در برابر اعتراضات خصم اشكالات مشابهى بياورد و به اين وسيله از ارزش اعتراضات و اعتبار آنها بكاهد و يا به دليل نقضى توسل پيدا كند. به عنوان مثال: اگر فردى بگويد: خدا نيست. به دليل اين كه نظم و حسابى در كار نيست . و اين همه مصايب و ناملايمات شاهد بر فقدان يك مبدأ حكيم است. خطيب در برابر اين اعتراض مى گويد: (اگر خدايى در كار نيست پس اينهمه نظم محاسبه چيست و از كيست؟ مصايب منشأ تكامل انسان است و در مقابل گرفتاريهايى كه مولود هوسبازيها باشد منشأ انحطاط است. اگر مبدأ حكيمى در كار نباشد و سرنوشت بشر به دست طبيعت خشن و بى شعور باشد زندگى براى آدم عاقل مفهومى ندارد و بايد خودكشى نمايد.

و ديگر از اسباب تفنيد (استفاده از سخن خصم عليه خود اوست). مانند اين كه در برابر كسى كه بگويد: هيچ چيز ثابت و مقدسى در عالم نيست. بگوييم: پس خود اين اصل نيز ثابت نيست و قابل تغيير است. آيا اصول ديالكتيك از اصول ثابت جهان است يا تغيير پيدا مى كند؟ اگر بگويد: ثابت است پس قانون تحول استثناء پذير شد و اگر بگويد: اصول ديالكتيك نيز متغير است پس نمى تواند ميزان و معيار براى تفسير جهان باشد. اين كه مى گويند: معيار شناخت حقايق تجربه و آزمون است. مى گوييم آيا همين قضيه با تجربه به دست آمده است و يا يك قانون عقلى مى باشد؟

فرق سخنرانى و مكالمه

قبل از آغاز مراحل سخنرانى لازم است تفاوتهاى خطابه از همانندها و نظاير آن مشخص گردد. بايد توجه داشت كه سخنرانى با مكالمه روزمره تفاوت جوهرى دارد كه براى بصيرت بيشتر شمه اى از امتيازات آن را بيان مى كنيم:

الف ـ سخنرانى نوعى هنرآفرينى است و سخنور بايد در سخن گفتن هنرمند ماهرى باشد و به همين دليل سخنرانى داراى قواعدى است كه بايد آنها را آموخت و تمرين و ممارست فراوانى لازم است تا آن ضوابط در مقام عمل پياده شود. ولى گفتگوهاى معمولى نه تمرين لازم دارد و نه داراى قواعد خاصّى است. انسان براى رفع حوايجِ معمولى نيازمند به گفتگو است و اصولاً اديبانه سخن گفتن در مكالمه روزمرّه غيرطبيعى و نامأنوس است. ولى در نطق خطابى در آهنگ سخنرانى فراز و نشيب ضرورت دارد و با حركات دست و سر ابر و نيز بايد هنر آفرينى شود.

ب ـ سخنورى تصرف در عقل و عواطف به منظور اقناع و تحريك شنوندگان اسـت. ولـى در گفتار معمولى چـنين اهـدافـى ملـحوظ نيـست

و به ندرت اتفاق مى افتد كه چنـين هدفى در كار باشد و هيچكدام درصدد


105

تصرف در عقل و عاطفه طرف مقابل نمى باشند. بلكه مكالمه براى تفهيم

مقـاصد و رفـع حوايـج انجام مى شود.

ج ـ مكالمات معمولى هر چه ساده تر انجام گيرد و از الفاظ عاميانه و پيش پا افتاده استفاده شود مطلوبتر است و به زبان قلم و يا ادبى صحبت كردن يك سبك غير معمولى محسوب مى شود. چه بسا ممكن است مورد طعن و توبيخ و حتى تمسخر قرار گيرد كه (چرا مثل آدم صحبت نمى كند) و... حتى سخنوران نامى در مكالمات معمولى خود به قدرى طبيعى و ساده حرف مى زنند كه انسان فكر نمى كند كه بتوانند سخنرانى خوبى تحويل دهند. دقيقاً عكس سخنرانى است كه بايد سرشار از صلابت الفاظ و زيبايى جملات باشد و حتى المقدور از عبارات ساده و مبتذل بركنار گردد به حدّى كه از دايره بيان به زبان قلم وارد نشود كه لفظ قلم با بيان نيز فرق دارد.

د ـ در گفتار روزمره آرام و يكنواخت بودن مطلوب است و داد و فرياد نادرست مى باشد و اصولاً قيل و قال در مكالمه نامعقول و قبيح به شمار مى رود ولى خطابه بايد با آهنگ باشد و طنين كلمات سخنرانى از فراز و نشيب و زير و بم خاصّى برخوردار گردد و در غير اين صورت باعث ملالت و خستگى خواهد بود. به همين دليل يكنواخت سخن گفتن از آفات سخنورى محسوب مى شود.

هـ ـ اسلوب خطابه بر پايه اطناب و تطويل استوار است. ولى در گفتگوى معمولى ايجاز و اختصار مطلوب مى باشد و پرگويى از معايب گوينده به شمار مى رود. پيامبر گرامى (صلّى اللّه عليه وآله) فرمود:

(كثرة الكلام تدل على قلة العقل.)(208)

پرحرفى دليل بر كمبود عقل است.

اشخاص همواره مترصدند تا با اين نوع افراد مواجه نشوند و يا سر نخى به دستشان ندهند كه به اندازه كتاب (ناسخ التواريخ) براى آنان حرف تحويل دهند.

و ـ سخنرانى مراحلى دارد كه سخنور پيش از طرح سخن ناگزير است اين مراحل را طى كند. مانند: سخن آفرينى سخن پيوندى و سخنسرائى كه هر يك از اين مراحل نيز شرايطى دارند ولى در مكالمه هيچيك از اين مراحل وجود ندارد. بلكه بدون پيش بينى ميهمانى از راه مى رسد و ساعتها با يكديگر سخن مى گويند.

ز ـ در مكالمات هر دو طرف گوينده و شنونده اند و اگر يكى از طرفين فرصت سخن را از ديگرى سلب كند حمل برخودخواهى و سبك سرى او خواهد شد. ولى در سخنرانى فقط سخنران سخن مى گويد و ديگران فقط شنونده هستند.

ح ـ براى سخنرانى زمان معيّن مطلوب و ضرورى است. سخنران نمى شود چند ساعت حرف بزند زيرا مجلس از حال مى رود. به طور معمول يك ساعت سخن گفتن مطلوب است. مگر اين كه دولت به خواهد بودجه تصويب شده را مطرح نمايد كه در اينصورت ساعتها بايد حرف بزند.

امّا در مكالمات روزمره مدّت خاصّى مطرح نمى باشد گاهى ممكن است دو نفر با هم ساعتها صحبت كنند و خسته نشوند مخصوصاً بانوان محترم؟!.

مشتركات مكالمه و سخنرانى

البتـّه مكالمه و سـخنرانى مشتركاتى نيـز دارند كه عبـارتند از:

1 ـ عدم رعايت ادبيّات كه در نويسندگى به كار برده مى شود مانند اين كه متعلقات فعل حتماً بايد پيش از فعل قرار بگيرد. ولى در مكالمه و خطابه متداول نيست بلكه عكس آن مطلوب مى باشد.

2 ـ هر دو براى تفهيم و تفهم به كار گرفته مى شوند.

3 ـ آخر بعضى از كلمات درهر دوحذف مى شود. مانند (ميشه) (ميگه) و...

رابطه شاعر و سخنور:

اكنون كه قلمرو مكالمه و سخنورى مشخص گرديد مناسب است ويژگيهاى شعر و سخنرانى نيز معلوم شود:

شاعر و سخنور در جهات بسيارى اشتراك دارند به عنوان نمونه خطيب و شاعر در شدّت و قوت احساسات و هم در حدت و تيزى تصور و تخيل و نيز در قدرت تصوير و تعبير و آرايش معانى با عبارات جالب و شيرين همگام و مشتركند و هر دو تحت تأثير عوامل خارجى و حالات و كيفيّات روحى واقع مى گردند و سپس همين احساس به وسيله شعر يا سخنرانى تعبير و منتقل مى گردد و بدين وسيله شنوندگان را در عواطف و احساسات با خود همراه و دمساز مى نمايند


106
با اين تفاوت كه ابزار خطيب در تعبير و تبيين (زبان) ولى ابزار شاعر (قلم) مى باشد.

همانگونه كه هر دو در تأثير و جلب توجه و جذب عواطف و بهره گيرى از نيروى خيال و عاطفه عمومى با هم وحدت دارند و نيز در آهنگ سخن و تصرف در نفوس شنوندگان بدين وسيله همراه و سهيمند اما نقطه افتراق آندو در اين است كه: شاعر براى رسيدن بدين هدف به اوزان و قافيه تكيه مى كند ولى خطيب به توازن جملات و شيوه القاء خطبه معتقد است و به خاطر اين تقارن اغلب شعرا سخنور و اكثر سخنوران شاعر هستند.

(جاحظ) در كتاب (البيان والتبيين) بسيارى از اديبان را نام برده است كه سـخنور و شاعر بوده اند كه (نضربن سيار) و (بشار بن برد) (سهل بن هارون) (طرماح بن حكيم) و (كميت بن زيد اسدى) شاعر معروف اهل بيت (عليهم السلام) از اين طبقه محسوب مى شوند.

محمّد بن سهل مى گويد:

(روزى بر كميت بن زيد اين شعر را كه در مرثيه طرماح) گفته شده است قرائت كردم:

اذا قبضت نفس الطرماح اخلقت عرى المجد واسترخى عنان القصائد

هنگامى كه جان طرماح گرفته شد دستگيره مجد و شرافت پاره شد و زمام قصايد شعرى از كف رفت.

هنگامى كه كُميت اين شعر را شنيد گفت: (آرى چنين است) و افزود: (بل وعنان الروايه والخطابة ايضا) بلكه زمام حديث و خطابه نيز از دست رفت.)(209)

در ميان اروپائيان نيز خطباى شاعر و شاعران سخنور بسيارند.

چنانكه (لامارتين) شاعر معروف عشق و جمال گاهى با اشعارش قلوب را به ارتعاش مى انداخت و زمانى با سخنرانيهاى پرشور خود تريبونهاى خطابه را مى لرزاند.

تفاوتهاى شاعر و ناطق

آنچه تاكنون گفتيم نقاط اشتراك و موارد اتفاق خطيب و شاعر بود ولى بايد در نظر داشت كه اين دو در بسيارى از موارد تفاوت و افتراق دارند كه به طور اجمال مى آوريم:

1 ـ الوان و فنون تخيّل در اشعار بيشتر و آفاق خيال در نزد شاعران وسيعتر و گسترده تر است. ليكن سخنور از قدرت خيال بايد به شكل محدودى بهره بگيرد و تخيّل شنونده را نيز به گونه محدود به كار گيرد.

2 ـ اسلوب شعرى در سطح عالى و محدودى نقش مى پذيرد ولى اسلوب خطابه محدود نيست و در يك سخنرانى گاهى از چندين اسلوب استفاده مى شود.

3 ـ سخنوران در سخنرانى اغلب در مقام ارتجال و شبه ارتجال هستند و خطابه را با الهام از شنوندگان و اوضاع و احوال آنان مى سازند در حالى كه شاعر در بيشتر موارد قصيده را قبل از حضور جمعيّت در خلوتگاه دل و تحت تأثير تخيّلات باطنى و الهامات درونى خود ساخته و انشاء مى كند و كمتر اتفاق مى افتد كه در حضور جمع اشعارى بر آن بيفزايد و در پرتو وحى جلسه بالبداهه اشعارى بسرايد. البته پس از پايان جلسه ممكن است خلوت كرده و اشعارى انشاء نمايد.

4 ـ خطيب در مقام اقناع شنوندگان و تحريك احساسات از دلايل مناسب با موضوع و ذائقه توده مردم استفاده مى كند و به اقتضاى حال و مقام و طرز افكار شنوندگان سخن مى گويد. ولى شاعر خود را به چنين ضوابطى مقيّد نمى سازد بلكه حالات روحى شاعر كه متأثر از اوضاع و احوال است آفريننده اشعار است.

5 ـ قصيده از آغاز تا انجام از وحدت سياق برخوردار است. ولى سخنرانى در اغلب موارد داراى سياقى مختلف و سبكى متفاوت مى باشد و بر سياق واحد سخن گفتن خسته كننده است.

6 ـ در اشعار از جديدترين واژه هاى ادبى استفاده كردن مطلوب مى باشد ولى در خطابه بايد از الفاظ زيبا و مأنوس و قابل فهم و درك شنوندگان استفاده شود.

چگونگى هنرنمائى در سخنرانى

كارهاى هنرى طبق معمول در سه مرحله ايجاد و آفرينش تنظيم و تنسيق تعبير انجام مى پذيرد:

ايجاد تفكر و مطالعه براى استنباط معانى; تنسيق تنظيم و ترتيب معانى و تعبير ابراز و عرض معانى در اسلوبى زيبنده و متناسب با طبع آن معانى و ملايم و سازگار با حال سخنور و شنوندگان است. زيبندگى و تناسب اسلوب با معانى


107
از آن جهت ضرورت دارد كه موضوعات از نظر ماهيت و طبيعت با هم متفاوتند; فى المثل در خطبه رزمى از كلمات قوى و پرطنين و تعبيرات شورآفرين و خيال انگيز بايد استفاده كرد ولى در خطابه قضايى از اسلوب منطقى و مستدل و سنجيده بايد بهره جست همانگونه كه در سخنرانى تأبين (فاتحه) اسلوب تأثّر و حزن متناسب است; بدين معنى كه لحن سخن و آهنگ كلمات بايد غمبار و تاثرانگيز باشد.

امّا مسأله سازش اسلوب با حال شنوندگان از آن جهت ضرورى است كه سخنور به گاه ايراد سخن در حضور خواص و طبقه فاضله بايد اسلوب بيان را در سطحى عميق و بلند قرار دهد ولى در برابر توده عوام بايد از تعبيرات ساده استفاده كند و در مقام سخنرانى براى جمعيتى كه خواهان اطاله كلام و گسترش دامنه سخن هستند از راه اطناب وارد شود ولى در برابر جمعيّت عجول و يا ملول ايجاز را به كار گيرد و بر همين قاعده و قياس پيش رود.

اما رعايت تناسب اسلوب با حال سخنور از آن روى لازم است كه روحيه خطيب در همه حال بر يك منوال نيست گاهى شادمان است و زمانى اندوهگين و لحظه اى خشنود و برهه اى خشمگين و غضبناك در مقطعى از زمان در حال انتقام جويى و زمانى در مقام مهر گسترى است. و بدون ترديد هر كدام از اين حالتها اتخاذ اسلوب ويژه اى را ايجاب مى كنند.

فرق خطابه و نويسندگى

فن خطابه و نويسندگى در دو مرحله ايجاد و تنسيق مشتركند ولى در مرحله سوم كه مرحله تعبير و سخنرانى است اختلاف دارند زيرا سخنپردازيِ خطيب به سليقه شخصى و سائقه طبيعى وى بستگى دارد تا بتواند مطابق مقتضاى حال و مقام گاهى جمله هاى كوتاه و زمانى جملات بلند به كار برد و در بعضى از موارد سخن را تكرار و تفصيل دهد. در مواقعى به اشاره و ايماء بسنده نمايد و در مقامى از كلمات لطيف و مهيج استخدام كند و در موقعيتى شنوندگان را به آفاق بلند و پهناور خيال بكشاند و يا با ذكر نكات مهيّج و دلپذير ايشان را تحت تاثير قرار دهد و با اشارت و حركات فيزيكى و زير و بم آهنگ كه با طبع معانى همآهنگ باشد جذبه و نشاطى در محفل ايجاد نمايد. ليكن در تمام اين حالات روانيِ بيان و روشنيِ كلام بايد ملحوظ و محفوظ بماند اما نويسنده در تعبيرات خود مى بايد از دقت كافى و اتقان كامل برخوردار باشد تا اعجاب و تحسين خواننده را برانگيزاند و در بعضى از موارد چاشنى تعقيد و صعوبت بر آن درآميزد چون خوانندگان فرصت كافى براى حل دشواريها و گشودن رازها در اختيار دارند و ميتوانند يك پاراگراف و تعبير را چندين بار مرور نمايند ولى شنوندگان

ناگزيرند ذهن خود را با حركتهاى سريع براى گفتار مهم خطيب همگام و همراه سازند و مجال توقف براى تعمق و فرصت مرور و مراجعه ندارند و اگر به طور مجزا بخواهند در يك جمله توقف كنند پيوند ذهنشان از گفتار سخنور بكلى گسسته خواهد شد به همين جهت در بسيارى از موارد تعبيرات خطابى بايد در سطح پائين ترى از تعبيرات كتابى قرار گيرد. و بوسيله امتيازات ديگر همچون فصاحت در الفاظ و بلاغت در معانى وگرمى آهنگ و جوهره صدا و حركات فيزيكى جبران نمايد.

بهمين جهت بعضى از سخنرانيها شنيدنشان به مراتب نافذتر و موثرتر از خواندن آن سخنرانى يا گوش دادن از رهگذر نوار است. چون كلمات به مانند رنگى در فرچه نقاش و گوهرى در سرانگشت گوهر تراش وصخره اى در كارگاه پيكرنگار سرمايه هنر و پديدآورنده قدرت فنى هنرمندان هستند كه براى ارائه عظمت معنى بكار مى روند. فى المثل بعضى از كلمات و الفاظ از شكوه و فخامت خاصى برخوردار است مانند: اصالت عدالت اجتماعى معراج روحى...

و برخى از عبارات طنطنه و هيمنه ى مخصوصى دارند كه ميتواند از غريو رعد و غرش طوفان و هجوم سپاه حكايت نمايد و بخشى از الفاظ چنان ملايم و نرم ميباشند كه براى تصوير رحمتها و نويد نعمتها و نسيم روح بخش موفقيت ها و بالاخره براى عاشقان رازها و نيازها بكار مى آيند.


108

و بعضى از كلمات شورانگيز و حماسه خيزند كه براى تحريك روح سلحشورى و رزم آورى مورد استفاده واقع ميشوند و برخى گزنده و زننده اند كه از خشم و كينه بازگو ميسازند جاحظ درباره آيه شريفه:

﴿(وقيل يا ارض ابلعِي مائَكِ ويا سَماء اَقلعى وغيض الماء وقضى الامر واستوت على الجودى وقيل بعداً للقوم الظالمين) كه باعث انصراف ابن ابى العوجا و هوادارانش از مقابله با قرآن شد مى گويد:

اين آيه از زيبائى و رونق و جمال ادب و شكوهمندى خاصى برخوردار است كه بشر را ياراى آفريدن چنين سخنى نيست و فصيح ترين ادبا قادر نيستند كه بيانى بر اين پايه بياورند در صورتيكه الفاظ و مفردات آن زبانزد همگان و در عرف و اصطلاح كافه متكلمان و اديبان دائر مى باشد ولى قوت تركيب و سبك عجيب آن چنين اعجازى باهر و عظمتى قاهر در آن پديده آورده است.

در هر صورت خطابه و نگارش را مشتركاتى است و امتيازاتى بسا نويسنده چيره دستى كه از بيان مقاصد خود بطور شفاهى ناتوان و سخنران برجسته اى كه از نگارش يك نامه و مقاله دلپسند عاجز است.

انشاء نگارشى و خطابى

واژه (انشاء) در لغت معانى مختلفى دارد: از قبيل پرورش آغاز وضع وخلق يعنى آنچه در ضمير درونى و نهانخانه دل يك گوينده و يا نويسنده هست بر صفحه كاغذ آورد و يا بكمك زبان عرضه نمايد هر دو انشاء و خلق محسوب ميشود منتهاى مراتب:

الف ـ در انشاء نگارشى براى اثبات مدعا ميتوان به استدلال و تفسير و توضيح زيادى پرداخت ولى در انشاى خطابى ذكر دلايل بيشمار خسته كننده و ملالت آور است.

ب ـ در انشاى خطابى رعايت حال شنوندگان واجب است كه در غير اينصورت سخن گفتن ثمرى و اثرى نخواهد داشت زيرا شنوندگان يا مجلس را ترك مى كنند و يا جنجال بر پا ميسازند و اگر راهى براى اخلال نداشته باشند گوش فرا نخواهند داد ولى در انشاى نگارشى ميتوان برضد بى تفاوتى و حركات جمعيت مطالبى نگاشت و اثر گذاشت.

ج ـ در انشاى خطابى موقعيت زمانى را بايد غنيمت شمرد و دقائقى را كه براى سخنرانى معين شده بايد مراعات نمود و نبايد با ميل سخنور بر آن افزوده گردد زيرا جلسه با برنامه خاص و زمان مشخصى تشكيل شده است و با افزايش و تمديد وقت سخنرانى بحقوق ديگران تجاوز ميگردد در حاليكه هنگام نوشتن آنچه بتوانيم و قلم يارى كند و لازم تشخيص دهيم مى نگاريم.

د ـ در انشاى خطابى انسان وضع ظاهرى را بايد مرتب و تميز كند و با لباس منظم در جمع ظاهر شود ولى در حال نويسندگى آزادى كامل داريم و مقيد به رعايت آداب و اصول اجتماعى نيستيم.

راه تسلًط و اعتماد به نفس

همراه با آغاز سخنورى لازم است طريق اعتماد بنفس را در خطابه بيان نمائيم زيرا اضطراب و عدم اعتماد بنفس از آفات خطابه محسوب ميگردد در اين موضوع صرفاً به تجربه هاى اساتيد فن خطابه و سخنوران نامى اكتفا ميكنيم.

پرفسور ريگر استاد سخنورى و گروه ديگر از اساتيد سخن براى پرورش حس اعتماد بنفس نكته هائى را توصيه كرده اند كه با حذف مكررات در اين بحث ميآوريم تا موجب بصيرت بيشتر گردد و در ضمن حد و مرز اعتماد بنفس نيز روشن گردد.

چرا از كرسى خطابه مى هراسيم؟

بهترين سخنرانان و عاقلترين خطيبان همواره از منبر و ميز خطابه هراس دارند تنها جاهلانند كه هراسى بدل راه نميدهند بر فراز منبر مى نشينند و يا پشت ميز خطابه ايستاده و لاطائلاتى را مى بافند اينان خطابه را وسيله اى براى كسب و تجارت و يا سرگرمى و شهرت طلبى قرار داده اند علم و دانشى ندارند تا ابّهت دانشمندان مجلس آنها را بگيرد و از طرح مسائل مبتذل و تكرارى آنان را باز دارد رسالتى براى سخنورى قائل نيستند تا در پيشگاه خلق و خالق از سخن بى محاسبه گفتن شرمنده شوند. آنان چون مديحه سرايانى هستند كه شغل بى رنجى را براى بدست آوردن گنج انتخاب كرده اند.

يكى از اساتيد فن خطابه در دنياى غرب پرفسور لوماس ميگويد: در سخنرانيهاى كسانيكه از تريبون و كرسى خطابه وحشت داشته اند و همچنين آنانكه هيچ ترسى نداشته اند به دقت مطالعه كرده ام و با صراحت ميگويم بهترين نطقها را گروه اول و بدترين سخنرانى ها را دسته دوم ايراد كرده اند و علت اين موضوع آن است كه دسته دوم چون بيش از حد بخود اعتماد دارند براى اصلاح و تكميل اطلاعات خود همت نميگمارند ولى گروه اول بخاطر واهمه و عدم اعتماد به معلومات موجود خويش تلاش بيشترى ميكنند


109
ضوابط سخنورى را بهتر بكار ميگيرند از اين رو بهترين نطقها را ايراد ميكنند ناطقان در عين اينكه عموماً از كرسى خطابه واهمه دارند (كه مبادا سخنشان مقبول واقع نشود و شكست بخورند و نتيجه اى از نطقشان حاصل نگردد) نبايد بخود به باورانند كه همين حالات عصبى كه مايه اضطراب شده موجبات موفقيت را نيز فراهم خواهد كرد.

بنابراين اعتماد به نفس با ترس معقول از سخنرانى منافاتى ندارد مگر اينكه ترس نامعقول باشد و جنبه وسواس و عصبى به خود بگيرد در اينصورت از آفات سخنورى شمرده مى شود.

در هر حال اگر سخنور اعتماد بخود نداشته باشد مطالب را بطور منظم و مطابق اسلوب نميتواند بيان نمايد.

نكاتى در اعتماد بنفس

1 ـ نطق را كلمه به كلمه حفظ نكنيد زيرا وقتى متن سخنرانى را حفظ كرده باشيد اوّلاً همگان ميفهمند زيرا ميان سخنرانى كه مانند نوار ضبط و حفظ كرده باشيد و مطلبى كه بگونه طبيعى بيان داريد خيلى فرق است سخنران توانا خودش حرف ميزند نه اينكه نطقش با مستمع سخن بگويد و يا نطقى را از حفظ براى ديگران بخواند. بهمين دليل نبايد انسان از روى نوشته سخنرانى نمايد بايد بگونه طبيعى و مانند مكالمه معمولى از حفظ سخن بگويد نطقى كه از روى كاغذ خوانده شود روح ندارد و رابطه گوينده را با شنونده بكلى قطع ميكند نطقى كه خوانده شود سخنرانى نيست بلكه مقاله خوانى است كه نميتواند اثر مطلوب بگذارد شنونده در انتظار است كه خواننده به آخر صفحه برسد و كلك را بكند.

انسان اگر بخواهد متن سخنرانى را با جزئيات حفظ كرده و بازگو كند نميتواند با جرئت و قاطعيت حرف بزند بلكه گرفتار اضطراب و ترديد خواهد شد.

2 ـ هرگز به ترس خود اقرار نكنيد و عذر و پوزش نخواهيد و نگوئيد من اهل سخن نيستم و نميتوانم حرف بزنم زيرا اگر مستمعين طالب شنيدن سخن گوينده نبودند از شما دعوت بعمل نميآوردند.

اضافه بر اينكه اينگونه كلمات اعتماد شنوندگان را از گوينده سلب ميكند طبق جدولى كه يكى از اساتيد غربى طى ساليان متمادى تهيه كرده 98 عبارت را كه بعنوان عذرخواهى در آغاز سخن گفته شده كلاً زائد و غير لازم تلقى نموده است و اصولاً توجه دادن شنوندگان به يك امر غير ضرورى باعث خستگى آنها ميشود و اگر عذرخواهى كنيد كه براى سخن گفتن آماده نبوديد باز هم ملال آور خواهد بود. بنابراين بايد پس از آمادگى با قوت قلب دل به دريا زده و از احدى پوزش نطلبيد.

3 ـ طرح نطق خود را از پيش تهيه نمائيد و مقدمه و ذى المقدمه و نتيجه را فهرست وار و به ترتيب منطقى در آورده و در حافظه بايگانى نمائيد و اين موضوع در فرونشاندن اضطراب و تقويت اعتماد حقيقى مؤثر ميباشد.

4 ـ يادداشتهاى مختصرى را بعنوان سرفصلهاى سخنرانى در برگه هاى كوچك نوشته و در دست بگيريد و سعى كنيد مستمع حتى الامكان توجه پيدا نكند.

البته تقويت حافظه و ترك اين عمل نيز بهتر است.

5 ـ تسلّط بر موضوع سخن: يكى از علل ايجاد اضطراب عدم تسلط خطيب بر محتواى سخنرانى است و از قديم گفته اند دانائى توانائى است.

تـوانا بـود هـر كه دانـا بـود

بـه دانش دل پير برنـا بـود

وقتى انسان با مطالعه همه جانبه و عميق بر موضوعى سلطه پيدا كرد بهتر ميتواند در اداى آن بخود اعتماد پيدا كند آرى بايد انسان در سخن فرو رود تا به كمك الفاظ آن معانى را بازگو نمايد. نطق خود را بقدرى تمرين كنيد تا ملكه شود. جنبه نظرى را تكميل سازيد و به شواهد محكم و الفاظ خوب آن را مجهز نمائيد و هم تمرين كرده باشيد.

6 ـ هر جا فرصتى براى سخنرانى پيدا كرديد استفاده كنيد زيرا كثرت تمرين و ممارست حس اعتماد را پرورش ميدهد.

7 ـ با شور و اشتياق ايراد سخن كنيد نه با كسالت و كراهت. يكى از نويسندگان غربى ميگويد:

(چيزى مؤثرتر از شوق نيست شور و هيجان سنگ سخت را به جنبش مى آورد و حيوان را مفتون و افسون ميسازد


110
حقيقت هرگز پيروز نشود جز به نيروى شوق از اينرو سخنور بايد با شوق و ذوق سخنرانى كند تا شنوندگان را به نشاط آورد كه نشاط مستمعان در خطيب اثر متقابل ميگذارد و تسلّط وى را بر مجلس تشديد ميسازد).

8 ـ با حركات فيزيكى دست و سر و چشم و ابرو از حالات عصبى خود استفاده كنيد زيرا اگر اين حركات طبيعى باشد ميتواند در نكات مهم نطق يارى رساند و ترس را برطرف سازد.

9 ـ لغات و كلماتى را كه ميخواهيد بكار بگيريد با رجوع به فرهنگها تلفظ صحيح آن را بياموزيد تا در مقام تكلم دچار ترديد و اضطراب نشويد گذشته از اينكه تلفظ غلط عظمت ناطق را از بين ميبرد و لبخندها را بر مى انگيزاند در اين موقع است كه ناطق مضطرب ميشود. و سلسله افكارش بهم ميريزد.

10 ـ تلقين بنفس: بايد همواره انسان بخود تلقين كند كه سخنور وقتى موضوع سخن مطالعه شود و قدرت ابتكار بكار افتد و شكل تازه به بحث داده شود و انسان بقدرى در سخن غرق شود كه خود را فراموش كند. ديگر تشويش و نگرانى موضوعيتى ندارد خطيب بايد تلقين كند كه چرا بترسم؟ اكنونكه از هر جهت خود را مجهز ساخته ام چرا بخود اعتماد نكنم.

استوارت چيس ميگويد:

(همين كه براى سخنرانى با اعضاى انجمن دبيران و آموزگاران مدارس روبرو شدم ديدم تا چشم كار ميكند گوشها بسوى من معطوف است. جمعيّتى عظيم و وضعيتى عجيب بود سرها بلند و گردنها كشيده همه در انتظار سخنرانى من بودند سياهى جمعيّت به افق ميرسيد راه برگشت براى من نبود خود را ضبط كردم و نفسى عميق كشيدم و با خود گفتم چنين فرصت گرانبها براى هر كسى فراهم نميشود و اين پيش آمد بسيار مغتنم است بايد استفاده نموده از اينكار لذت ببرم و خوب حرف بزنم در نتيجه موفق شدم.(210)

11 ـ نگاه را از مستمعين نبايد برداشت هر لحظه و هر ثانيه بايد به چشمهاى يكايك شنوندگان نگاه كرد هرگز به كف اطاق يا سقف و ديوار نبايد خيره شود. افسردگى خود را نبايد نشان دهد زيرا ناراحتى او مايه ناراحتى ديگران و بعكس اگر خطيب قيام كند و يا در لبه پرتگاه ميز خطابه قرار گيرد مستمع خيال كند كه او اين عمل را انجام ميدهد.

موقعيكه موزيك ميزنند و سرودى ميخوانند شنونده بدون توجه به آهنگ آن تكان ميخورد و لذا خطيب بايد موزيكال نيرومندى باشد كه مستمع را بحركت درآورد.

12 ـ تسلط بر مقدمه خطبه و حمد و سپاس كه بين گويندگان اسلامى معمول است حس اعتماد را تقويت كرده و انسان را از اضطراب مى رهاند و طريق سخن گفتن را هموار و آسان ميسازد.

البته خطبه بايد مناسب و مختصر باشد اطاله كلام در مقدمه عربى ممكن است كارهاى ضرورى و عقب مانده را بخاطر شنوندگان بياورد كه در نتيجه آنان مجلس را ترك گويند.

13 ـ حضرت على مى فرمايد: اگر از چيزى ترسيدى خود را به درون آن بينداز. انسان اگر خود را به دريا نيافكند تا ترسش بريزد شناگر ماهرى نخواهد شد. كسيكه از دريا ميترسد بايد خود را بيافكند تا ترسش برطرف شود بايد بدانيد اكثر سخنرانان معروف در بدو امر در سخنرانى شكست خورده و عرق خجلت ريخته اند ليكن مأيوس نشده اند بلكه با روحى مصمم و اراده قاطع ادمه داده و پيش برده اند.

14 ـ عوامل ترس را بررسى كرده و برطرف سازيد ترس و اضطراب شما يا بخاطر نگرانى از عدم تناسب موضوع با مجلس سخنرانى است كه از طريق مشورت با عقلا موضوع مناسبى را اختيار نمائيد و اگر ترس ناشى از عدم اعتماد به صحت محتواى سخنرانى است از منابع مورد اعتماد مطالب را تهيه كنيد و يا به متفكرين عرضه نمائيد و اگر اضطراب ناشى ازعدم تسلط در گفتار باشد تمرين كنيد تا تسلط كامل پيدا نمائيد. بالاخره بايد منشاء ترس را شكافت و شناخت و در نطفه خنثى ساخت از مطالب مشكوك و غيريقينى نيز بايد اجتناب شود زيرا همين امر اضطراب توليد ميكند.


111

از طرح مطالبى كه سخنور نميداند آيا شنوندگان ميفهمند يا فراتر از فهم آنهاست نيز بايد پرهيز نمود.

15 ـ حتى المقدور از تقليد بپرهيزيد زيرا شنوندگان تصور خواهند كرد كه صورت سخنرانى هم از مقلد شما است و گوينده از خويش مايه عملى و فضلى ندارد.

16 ـ موضوعاتى را انتخاب كنيد كه با درد و نياز فطرى و روحى جامعه منطبق باشد چنين سخنانى خريدار پيدا ميكند و شما را در طرح مسائل قاطعيت ميبخشد از موضوعات جنجالى روز استفاده كنيد دردهاى مردم را مطرح ساخته و درمان نمائيد.


112

مراحل سخنورى

سخنورى مراحلى دارد كه بايد بتدريج پيموده شود كسانى كه مى خواهند سخنورى را بياموزند در قدم اوّل بايد مدتى به سخنرانيهاى ديگران با دقت گوش فرا دهند و نقطه هاى مثبت و منفى آنان را بررسى نمايند; زيرا اين گونه استماع يك نوع آموزش و پرورش است.

تا نياموزد نگويد صد يكى

به عبارت ديگر گوينده بايد نخست بداند چه بگويد؟ و به چه ترتيب بگويد؟ و چگونه بگويد؟ مرحله اول را (سخن آفرينى) و دومين مرحله را (سخن پيوندى) و مرحله سوم را (سخنرانى) و يا (سخنسرائى) گويند.

سخن آفرينى

آفرينش سخن يعنى خلق يك نوع مطالب و از (نيستى) به (هستى) آوردن يك سلسله موضوعات بديع كه قبل از آن بدان صورت و كيفيت ساخته و پرداخته نشده است. سخن آفرينى بر چهار پايه استوار است:

هدف طرح ماده و آفريننده سخن. اين علل چهارگانه منشاء آفرينش كليه مصنوعات و مخلوقات جهان است.

اگر شما بخواهيد خانه اى بسازيد لباسى بدوزيد كتابى تاليف كنيد و يا شعرى بسراييد اين عوامل چهارگانه در ايجاد آنها دخالت خواهد داشت.

سخنورى آفرينش سخنان مثبت و سازنده و خلق مجموعه اى از الفاظ و جملاتى كه به منزله قالبهايى براى معانى و مفاهيمى بديع و نوين است بنابراين گوينده بايد از شخصيت والايى برخوردار باشد تا گفتارش مفيد و موثر واقع شود.

قبل از خلق صورت سخنرانى بايد هدف و غايت گوينده روشن و مشخص باشد. هر ناطقى از سخنرانى سه هدف و غرض دارد:

1 ـ اقناع و باوراندن به گونه اى كه شنوندگان مضامين سخن را باور كنند.

2 ـ دلربايى و جلب توجه تا مستعمعين با تمام وجود بدان گوش فرا دهند. اگر سخن جاذب و نافذ نباشد نه اقناعى حاصل خواهد شد و نه تحريكى صورت پذير مى شود

3 ـ برانگيختن احساسات و شورافكندن در قلوب. شورانگيزى و تهييج عواطف براى اين است كه شنونده بسوى هدف گوينده كشيده شود.

بدون شك هر يك از اين اهداف ابزار متناسبى لازم دارد كه خطيب بايد آنها را تهيه كرده و به كار گيرد: مرحله اول تهيه معانى و انتخاب عقايد و جمع آورى دلايل است. انتخاب اشعار مناسب و آيات و روايات دلايل خطابى و نقل تاريخ براى اثبات مدعا تهيه الفاظ و مطالب شورانگيز مانند انتقادهاى مناسب مطالبى در فجايع و مناظر رقت بار و يا نفرت انگيز مواعظ و پندهاى معقول و شورانگيز بيان فضايل بزرگان مسائلى در طرح نقشه هاى شوم جهت بيدارى و تحريك مردم اين امور در ساختار سخنرانى ضرورت دارد.

خطيب در اين مرحله بايد بسيار دقيق باشد و در تهيه گفتار سليقه و دقت به خرج دهد زيرا يك حرف ناروا گوينده را ساقط خواهد كرد سخنانى كه به دليل و برهان متكى نباشد خردمندان را قانع نمى سازد.

در بهارستان جامى آمده است كه چهار كلمه را چهار زمامدار ساخته و پرداخته اند كه گويى يك تير است كه از چهار كمان انداخته اند:

كسرى: (هرگز پشيمان نشده ام از آنچه نگفته ام و بسا گفته كه از پشيمانى آن در خاك و خون خفته ام).

قيصر: (قدرت من بر ناگفته بيش از آن است كه بر گفته يعنى آنچه نگفته ام بتوانم گفت و آنچه را گفته ام نتوانم نهفت).

خاقان چين: (بسيار باشد كه پريشان گفتن سختر باشد از پريشانى نهفتن).

سعدى: (هر حرف از زبان من جسته است دست تصرف مرا از خود بسته است).

سخن گفتن در نگاه امام على(ع):

(وَاِنَّ المُنافِقَ يَتَكَلَّمُ بِما اَتى عَلى لِسانِه لايَدْرِى ماذالَهُ وَماذا عَلَيْه.)(211)

منافق آنچه بر زبانش جارى شود بازگو مى سازد از سود و زيان كلامش غافل است.

(وَاِن الْمُومِنَ اِذا ارادان يَتَكَلَّمَ بِكَلامٍ تُدبِّرهُ فى نَفسِه فان كان خَيْراً ابداه واِنْ كانَ شَرَّا واراهُ.)(212)

موٌمن هرگاه بخواهد سخن بگويد در آن مى انديشد اگر خوب باشد اظهار مى كند و اگر در آن مفسده باشد بازگو نمى سازد.

(ان كلام الحكماءَ اذا كان صَواباً كان دواءً واذا كان خطأً كان داءً.)(213)

(سخن حكيمان اگر صحيح باشد دواست و اگر نادرست باشد درد خواهد بود.

(الكلام فى وثاقك ما لم تَتَكَلَّم به فاذا تكلمت به صرت فى وِثاقِه.)(214)

سخن در گرو توست تا گاهى كه نگفته باشى و اگر گفتى تو در گرو سخن خواهى بود.


113

(فَرُبَّ كلمة سلبت نعمة وجلبت نقمة.)(215)

چه بسا كلمه اى كه نعمتى را سلب و عذابى را جلب خواهد كرد.

در هر صورت اقناع به وسيله دليل و حجت تامين مى شود كه عبارت است از: تمثيل استقراء و قياس كه آن را عمود خطابه گويند. استشهاد و نقل تاريخ و تمثيل نيز در قانع ساختن مستمعان رل مهمى راايفا مى كند.

پس در تهيه معانى و مطالب بايد بسيار دقت كرد:

سخنـدان پــرورده پير كهن

مزن بـى تامـل به گفتار دم

بينديشد آنگاه گويد سخن

نكو گوى اگر دير گويى چه غم


114

عمود و اعوان خطابه

حكما گفته اند: خطابه عمودى دارد و اعوانى.

عمود سخن: چيزى است كه بنياد خطابه بر آن استوار است كه در واقع زيربناى اصلى سخن محسوب مى گردد به گونه اى كه بال وپر خطابه همچون سقفى بر آن ستون تكيه دارد. و ستون خطابه عبارت است از: دلايل و شواهد و قرائنى كه سخنگو براى (باوراندن) سخنان خويش مى آورد كه اگر اقامه دليل نباشد خيمه سخن بى ستون مى ماند.

اعوان عبارت است: از گفتار و اعمالى كه خارج از (عمود) قرار دارد ولى سخنور را در اقناع شنوندگان يارى مى كند.

اعوان بر دو قسم است: فنى و غير فنى.

اعوان فنى را (استدراج) نيز مى گويند; يعنى آنچه كه شنوندگان را بتدريج رام كرده و به دام بيندازد. الفاظ زيبا لحن گيرا قيافه جذّاب حركات مناسب دست و سر و اشارات چشم و ابرو از اعوان خطابه محسوب مى گردد.

(استدراجات) نيز بر سه قسم است يا مربوط به گوينده است و يا شنونده و يا منوط به نوع گفتار مى باشد.

اعـوان غير فنى را (شهادت) نيز گفته اند كه به نـوبه خود بر دو گونه است:

شهادت قولى و حالى. پس مجموع اجزاى تشـكيل دهـنده يـك خـطبه شش قسم است:

عمود استدراجات گوينده استدراجات شنونده استدراجات گفتار شهادت قولى و شهادت عملى.

دلايل و عمود خطابه

عمود خطابه عبارت است از: مواد قضايايى كه دلايل خطابه از آن تشكيل مى گردد كه در فن منطق (تثبيت) نيز مى گويند. عمود خطابه از قضاياى زير تشكيل مى گردد:

مظـنونات مقبولات مشهورات و يا آميزه اى از اين قضايا.

مشهورات با توجه به تاثيرى كه در شنوندگان دارد در خطابه به كار مى رود و مقصود از آن مشهورات صورى و ظاهرى است نه مشهورات حقيقى بلكه مشهوراتى كه مفيد باشد. قضايائى كه زبانزد خاص و عام است و همگان و يا اكثريت بر صحت آن شاهدند مانند حسن عدالت و قبح دروغ.

برخى از مقبولات در بدو امر مشهور به نظر مى آيد ولى شهرت آن بتدريج زائل مى گردد ولى مقبوليت آن باقى مى ماند مقبولات و مظنونات در عمود خطـابه اعتبار دارد. علت اينكه از دلايل منطقى در خطابه بهره نمى گيرند براى اين است كه اكثريت مردم تابع احساساتند. نه ادراك و اگر مردم تابع عقل و منطق بودند نيازى به وجود سخنوران نبود. و براى رهبرى خردها از حكيم و دلايل منطقى مى توانستيم استفاده كنيم. غالب شنوندگان احساساتشان بر عقل غالب است و به همين جهت از: (تخصيص) به (تعميم) و از (جزيى) به (كلى) عبور مى كنند. ارسطو بدين حقيقت اعتراف دارد:

(بيان ادله علمى و يقينى براى توده هاى مردم بيهوده است و اقناع مردم به وسيله براهين عقلى كارى است بس دشوار زيرا با دقيق ترين و قطعى ترين علوم مردم را نمى توان بر يك امرى تحريك كرد چون علوم يقينى از عقل و فكر مايه مى گيرد نه از مشاعر و احساس.(216)

يك شاهد تاريخى

گوستاولبون ماجرايى را در تأييد اين موضوع بازگو ساخته كه ذكر آن خالى از فايده نيست وى مى نويسد:

(هنگام محاصره پاريس به وسيله آلمانيها شمار زيادى از مردم را ديدم كه يكى از فرماندهان عاليمقام ارتش را گرفته و كشان كشان به طرف مقر حكومت مى آورند و فرياد مى زنند كه اين خائن نقشه يكى از پايگاههاى ارتش را در اختيار دشمن قرار داده است و بايد اعدام شود. سيل جمعيت به كاخ رسيد اعضاى حكومت بيرون ريختند و ديدند كه بى گناهى در دست احساسات تند مردم اسير است يكى از آنها كه خطيب نامدارى بود در ميان غريو مردم كه خواستار اعدام او بودند گفت: (مردم بدانيد دستگاه عدالت اين فرمانده خائن را بيرحمانه كيفر خواهد داد بنابراين بهتر است شما به دستگاه قضايى فرصت دهيد تا تحقيقى را كه خود شروع كرده به پايان رساند و براى همين منظور مسؤولين امر متهم را به زندان خواهند فرستاد)(217). در اين هنگام آتش احساسات خاموش شد و مردم ساكت و آرام شدند. در آن روز اگر خطيب به جاى همآهنگى و پاسخ مناسب به شور و احساسات مردم دلايلى بر بى گناهى او اقامه مى كرد بدون ترديد مردم خشمگين او را قطعه قطعه مى كردند و به سخنان منطقى داوران توجه نمى كردند.


115

علاوه بر اين رسالت اصلى خطيب بيان وظايف مستمعين نيست زيرا شنوندگان بر مسؤوليتهاى خويش آگاهند و كم و بيش نيز عمل مى كنند نقطه ضعف آنها در سستى اراده و عدم گذر از منافع شخصى و دورى از مسؤليتهاى سنگين و تكاليف مشقت آور فردى و اجتماعى است لذا خطيب بايد عقل و عواطف را برانگيزاند و اراده آنان را شعله ور سازد تا به جوش و خروش آمده و تمامى موانع را بشكنند و بگذرند. البته اين هدف در صورتى تحقق مى پذيرد كه خطيب خود نيز تحت تاثير رسالت تبليغى خود باشد تا بتواند شور و حرارت عقيده و ايمان را به ضمير شنوندگان منتقل سازد; مثلى است معروف كه: (اگر از من بخواهى گريه كنم نخست بايد خود گريه كنى).

البته هميشه نبايد انتظار داشت كه در هر عرصه تبليغ اجتماعى سخنور پيروز شود; زيرا گاهى درجه عناد و ميزان لجاجت و عصبيتها بقدرى بالاست كه به سادگى نمى توان اجتماعى را قانع ساخت به ويژه اگر بين آحاد و نفرات آن جمعيّت رابطه گروهى و ارگانيكى برقرار باشد كه در اين صورت چون افراد گروه در تصميم گيرى آزاد و مستقل نيستند بلكه و تابع تشكيلاتند يعنى از كميته مركزى حزب و سازمانشان الهام مى گيرند و كارى به سخنان ديگران ندارند آنان در جو خاصى از نظر فكرى و احساسى قرار دارند. خطيب بايد عوامل اقناع و فنون تسخير احساس را به كار ببرد و به قدر استطاعت در به كار گرفتن فرمولهاى خطابى بكوشد مانند طبيبى كه در تشخيص بيمارى و درمان آن سعى خود را انجام مى دهد چه آن دواها در مريض موثر افتد يا خنثى و بى اثر باشد.

و نكته ديگر آنكه خطيب نبايد التزام دقيق و تعهد بى اندازه به دلايل منطقى داشته باشد چون اكثريت مردم از فرهنگ عميق برخوردار نيستند بلكه تابع عواطف و احساساتند در عين حال نمى توان استدلال منطقى را هم از خطابه بكلى حذف كرد زيرا خطابه هاى اجتماعى و علمى نبايد از استدلال تهى باشد فقط در خطابه هاى رزمى دينى و اخلاقى سخنور مى تواند به احساس بيش از همه تكيه و تأكيد كند و به برهان هم رنگ عاطفه و احساس دهد.(218)

و اين نشان مى دهد كه انتخاب يك روش و به كار گرفتن يك اسلوب در انواع خطابه ها غلط و نارواست بلكه هر خطابه متد مخصوصى را ايجاب مى كند و ضوابط مخصوص و معين دارد.البته ممكن است در يك خطبه مانند خطبه جمعه از اسلوبهاى مختلف بهره گيرى شود.

روش اقامه برهان و انتخاب دلايل گوناگون و مرتبط ساختن و تقديم و تاخير و چگونگى بيان و آرايش جملات از اهميت حياتى برخوردار است هر چه دلايل خطابى كمتر ولى محكمتر باشد بهتر است ليكن نبايد فراموش كرد كه آراستن دليل به وسيله الفاظ و عبارتهاى زيبا و شواهد عينى علمى تاريخى از آوردن دلايل بسيار مهمتر است. به قول حكيم نظامى:

كـم گوى گزيده گوى چـون در

يـك دسته گل دماغ پـرور

تـا زانـدك تو جهان شود پـر

از خرمن صد گياه بهتر

وانگهى براى هر مدعايى نبايد دليل اقامه نمود چون بعضى از مسائل از قضاياى فطرى و بديهى است و در ارتكاز همه مردم حضور دارد و احتياجى به دليل و برهان ندارد كه در غير اين صورت مدعايى كه محتاج به دليل است بى دليل خواهد ماند و زمان سخنرانى به پايان خواهد رسيد و اگر براى تبيين موضوعى خطيب از بيان قياس و تمثيل ناگزير باشد بى شك تمثيل مقدم بر قياس خواهد بود.

دليلى كه خطيب در مرحله آفرينش تهيه مى كند بايد در حد استعداد گوينده و مناسب با درك شنونده و موضوع سخن باشد و اين يك امر بديهى است كه براى هر مدعايى بايد دليل مناسب آن را آورد. همانگونه كه براى هر شنونده هر نوع دليل نمى تواند مؤثر افتد بايد دلايل در حدود استعدادها و به ميزان ادراكات مستمع باشد وانگهى هر جمعى امكان دارد زبان مخصوص و ذهنيت ويژه داشته باشد خطيب بايد تلاش كند فرهنگ و زبان گروهها و جمعيتها را بشناسد و با همان واژه ها و اصطلاحات با آنها سخن بگويد.


116

فى المثل در زمينه (اثبات خداوند متعال) براى عامه مردم از برهان (صديقين) و يا (وجوب و امكان) نمى توان استفاده كرد چون مردم با زبان ديگرى آشنا هستند و گذشته از آنكه از سطـح افكار عمومى بالاتر است. در هر حال قياس خطابى بايد روشن و مختصر باشد تا فهـم آن محتاج به فكر و تامل زياد نباشد چه اقامه حجت در خطابه ها با برهان منطـقى و استدلال علمى تفاوت دارد. سـخنور در سخن گفتن بايد كمتر خود را در چهار چوب قواعد منطقى و علمى مقيد و زندانى سازد بلكه جمله ها و مقدمات استدلال را به اقتضاى حال پس و پيش كند و شاخ و برگ تازه بدهد و متنوع سازد تا نشاط آور و فرح بخش باشد. در سخنرانى از مجادله احسن نيز بايد بهره بگيرد كه ذكرش رفت.

استفاده از محركات اجتماعى

خطيب به تسخير عواطف از اقناع عقل به مراتب نيازمندتر است از اين رو بايد الفاظ خيال انگيز و شورآفرين و همچنين داستانها و اشعار تحريك كننده را فراهم سازد از آنجايى كه جامعه از يك روح و عاطفه برخوردار است و به همين جهت گوشه گيرى و تنهايى را رها ساخته و زندگى اجتماعى را پذيرفته است و به تدريج احساس واحدى پيدا كرده است هر فردى در جامعه يك نوع وجدان فرهنگى وجود دارد كه اگر به گونه انفرادى مى زيست چنين احساسى به وى دست نمى داد صحيح است كه جامعه از عناصر مختلفى تشكيل يافته و داراى وحدت اعتبارى است ولى بايد دانست كه جامعه مانند اعضاى يك پيكر است كه يك روح مستقلى دارد هر چند اندامهاى جسمانى هر كدام خصوصيات ويژه اى دارند ولى همه اعضاء در خدمت روح است افراد يك جامعه نيز ممكن است هر يك خصلتهاى گوناگونى داشته باشند ولى در جريانات سياسى اجتماعى و طوفانهاى معنوى همگان هدف واحدى را تعقيب خواهند كرد. و نمى توانند از پيكره جامعه قطع رابطه كنند.


117

اعوان فنى چيست؟

گفتيم خطابه را عمودى و اعوانى است; عمود عبارت است: از هر كلامى كه به وسيله آن اقناع ايجاد شود ولى اعوان عبارت است: از گفتار و كردارى كه از دايره (عمود خطابه) خارج است ليكن در ايجاد باور و تحريك و تأثيرگذارى در شنوندگان به عمود سخن كمك مى كند و به منزله جزء مقدم سخنورى محسوب مى گردد زيرا بيان حجتهاى خطابى بدون توجه به انصار و اعوان نمى تواند (اقناع) ايجاد نمايد پس هر چيزى كه در كار اقناع موثر باشد از اعوان خطابه به حساب مى آيد.

اعوان به نوبه خود بر دو قسم است: فنى و غيرفنى

اعوان فنى كه (استدراجات) نيز ناميده مى شود به ترتيب ارتباط به گوينده شنونده و يا اصل گفتار بر سه قسم تقسيم مى گردد.

استدراجات گوينده:

اعوان فنى در خصوص گوينده عبارت از ريزه كارى هاى فنى و حرفه اى است كه از سوى سخنور ابراز مى گردد تا بدين وسيله شنوندگان را براى قبول عقـيده خود آماده سازد اين شگردها عبـارتند از: مقدماتى كه گوينـده قبل از آغاز اصـل خطـابه بايد مطـرح سازد:

فى المثل: اگر خطيب براى شنوندگان ناشناخته باشد بايد به يك صورتى خود را معرفى كند. و اين امر به دو طريق امكان پذير است يا خود معرف خويش باشد يا ديگرى او را معرفى نمايد زيرا شهرت و شخصيت خطيب در مقبوليت سخنان او براى مستمعين موثر است: وانگهى اكثريت قاطع مردم در اين انديشه اند كه چه كسى براى آنها حرف مى زند؟ و فكر نمى كنند كه چه مى گويد؟ در صورتى كه حكما گفته اند: (انظر الى ماقال ولاتنظر الى من قال) ببينيد ناطق چه مى گويد؟ و توجه نكنيد كه چه كسى براى شما حرف مى زند؟ ولى مردم غالباً به شخصيت گوينده بيش از گفتارش توجه دارند و اين امر به خاطر روح تعبد و تقليد است كه در نهاد عمومى گذاشته شده است. و بى شك غريزه تقليد ايجاد (منابهه) و (محاكات) مى كند يعنى چون معروف و مشهور است پس حرف خوب هم مى زند و از آنجائيكه ديگران شيفته: سخنان او هستند پس ما هم بايد تقليد كنيم البته اين روحيه در جامعه انقلابى ما رو به كاستى است از اين رو سخنان خوب خريداران فراوانى دارد.

و اگر بنا باشد سخنور خود اقدام به معرفى كند بايد خيلى ظريف و متواضعانه بيان نمايد زيرا تعريف از خويش بسا باعث نفرت مى شود از مبالغه و گزافه گويى بايد سخت پرهيز كند و اگر سخنور از موفقيّت خاصى برخوردار باشد نياز به معرفى نيز ندارد بلكه با يك سخنرانى جالب و شاهكار مى تواند قلوب را صيد نمايد.

گوينده توانايى نقل مى كرد روزگارى از تبريز عبور مى كردم شب رفتم به مسجدى ديدم چند امام جماعت مشغول نمازند به يكى از آنها اقتدا كردم پس از پايان نماز اجازه گرفتم كه يك سخنرانى كوتاهى انجام دهم اجازه دادند بر عرشه منبر نشستم و شروع كردم به سخنرانى بلندگو نبود ليكن صداى من غرا بود ناگهان ديدم ساير ائمه جماعات با مامومين آمده و نشسته اند. بقدرى جمعيت زياد شد كه بلندگو را روشن كردند دو ساعت صحبت كردم پس از ختم سخن اطرافم را گرفتند و ده شب اعلام كردند و با ماشين سوارى به بهترين منزلها مرا بردند و كولاك شد؟ و همچنين سخنور ديگرى را ناظر بودم كه از نظر جاذبه زياد جذاب نبود ولى شب اول خود را بدين گونه معرفى كرد كه من پس از اخذ ديپلم طلبه شدم و ده سال در محضر درس آيت الله بروجردى استفاده كردم. اين چند جمله سيل جمعيت را از فردا شب به مسجد سرازير ساخت چون روحانى ديپلم گرفته در آن زمان بسيار اندك بود.

2 ـ خطيب بايد به كيفيتى كه مورد تصديق و احترام جامعه است حضور به هم رساند.

اين عمل به چند طريق امكان پذير مى گردد:

الف ـ لباس پاكيزه و مرتب لباس آراسته و مناسب يك نوع احترام به شنوندگان است جامه كثيف و نامرتب تمسخر و انزجار مستمعين را بر مى انگيزاند.


118

ب ـ وضعيت چهره طرز نگاه حركات فيزيكى و رفتارش بايد مناسب و پسنديده و مقبول جامعه باشد تا بتواند در دلهاى مردم راه پيدا كند.

ج ـ ظاهر حال و آهنگ كلامش نيز نشانگر انگيزه هاى قلبى او باشد بدين معنى كه اگر موضوع اندوهبارى را مطرح مى سازد آهنگ اندوهناكى از خويش بروز دهد و خود نيز اندوهگين باشد و اگر مى تواند بايد خود نيز بگريد و يا تباكى نمايد اگر مجلس براى شادى منعقد شده باشد بايد خود را شادمان و پرنشاط نشانداده انبساط خاطر مستمعين بيفزايد و اگر در مقام نصيحت و موعظه است خود نيز تحت تاثير قرار بگيرد در مقام خشم و انتقاد قيافه خشمگين پيدا كند خندان و متبسم نباشد بالاخره گفتارش مصدق كـردارش باشـد و اعمال او بيانـگر اقوالش.

استدراجات گفتار

يكى از عواملى كه در اقناع مؤثر است استدراج در كلام است بدين ترتيب كه لحن كلام و طنين سخن را به مناسبت هاى مختلف كوتاه و بلند كند و صنايع ادبى و قوانين بديع را بكار اندازد گاهى كلمات را پشت سر هم بكار ببرد و گاهى كلمه به كلمه و زمانى با جمله هاى احساسى و خيال انگيز اوج بگيرد و سپس به حالت نخستين برگردد صداى خوب بيان شيرين رعايت زير و بم كلام و تعبيرات همآهنگ با مفاهيم مى تواند در جذب شنوندگان مؤثر باشد.

استدراجات شنوندگان

در اين زمينه خطيب بايد از شنوندگان دلجويى كند تا آنها را براى استماع سخنانش آماده سازد; مثلا از روى محبت و رحمت و يا براساس شدّت و حدّت با آنان برخورد نمايد اين امور مى تواند در تسخير عواطف و جلب توجه آنان موثر افتد طرح لطيفه ها و بيان نقطه هاى قوت مستمعان و توصيف آنان به شجاعت عدالت ايثار جهاد و فداكارى و تمجيد از نياكان همه اين امور در جلب توجه مستمع دخيل است و به عبارت ديگر شرط اساسى تاٌثير سخن در حاضران ايجاد علاقه و تفاهم كامل با آنان مى باشد نه تحقير و اهانت پرحرفى و مغلق گويى نيز آنان را خسته و ملول خواهد كرد سخنور بايد با مستمع بجوشد و بخروشد و به آنان بفهماند كه شريك غم و شادى آنهاست و مدافع منافع و خيرخواه راستين آنان است و اين نكته در خطبه سياسى ورزمى ضرورت بيشترى پيدا مى كند.بقول فردوسى:

درشتى زكس نشنود نرم گوى

كه تنديّ و تيزى نيايد بكار

سخن تا توانى به آرزم گوى

به نرمى درآيد ز سوراخ مار

اعوان غير فنى

اعوان غير فنى را كه شهادت عملى و قولى نيز مى گويند هر كدام به چند طريق انجام مى گيرد:

شهادت قولى يا به وسيله بهره گيرى از كلام كسانى است كه به گونه قطع و يقين مورد قبول و تاييد افكار عمومى مى باشد مانند كلمات انبياء و ائمه اطهار و از همه مهمتر كلام و كتاب خدا.

و يا بهره گيرى از سخنان اشخاصى است كه از روى حدس و گمان مقبوليت دارند مانند شعرا فلاسفه و علماى بزرگ. اگر شهادت قولى را در مقدمات سخنرانى يك سخنور به كار گيرد از عمود خطابه محسوب مى شود و در اين صورت جزء مقبولات است.

(شهادت حالى) نيز مانند شهادت كلامى در اصل (اقناع) دخالت دارد اين نوع شهادت يا به حسب حال گوينده است و يا مربوط به گفتار اوست.

شهادت حالى در رابطه با خود گوينده به صفات او بر مى گردد مانند علم فضيلت صداقت معرفت تقوا شجاعت در گفتار تيزهوشى و سياستمدارى.

معروفيت خطيب اگر با محبوبيت و موقعيت اجتماعى او در آميزد تأثيرى شگرف در شنوندگان خواهد گذاشت و هر چه شهرت و احترام خطيب بيشتر باشد سخنانش نيز نافذتر و موثرتر مى شود همانگونه كه گفته شد خطوط چهره سخنور و زير و بم صدايش نيز اثر قابل توجهى دارد لازم است به هنگام بيان پيام شادى علايم سرور و نشاط در چهره اش پديدار گردد ولى هنگامى كه از خبر ناگوارى سخن مى گويد چهره غم انگيزى به خود بگيرد و اگر خبر وحشتناك باشد و يا از عذاب خدا حرف مى زند آثار خوف و هراس از سيمايش نمايان گردد


119
زيرا تأثير سخن در صورتى است كه گوينده به آنچه مى گويد معتقد باشد اگر بيانش خشك و خالى از شور و حماسه باشد تأثير چندانى نخواهد گذاشت سخن كز دل برآيد لاجرم بر دل نشيند.

نشانه هاى ايمان و اعتقاد خطيب از خطوط چهره و آهنگ پرسوز و گدازش و از همه بيشتر در عملش نمايان مى گردد و مخصوصاً مردم به اين جنبه بيشتر توجه دارند.

شهادت در گفتار مانند سوگند سخنور براى صدق گفتارش و پيمان بستن و يا دعوت به مبارزه و رقابت مى باشد پيامبر به زبان قرآن فرمود:

اگر قرآن را مولود مغز بشر مى دانيد مانند آن را بياوريد و هرگز نمى توانيد مثل قرآن را بياوريد كه در اينصورت از آتشى كه آتشگيره آن انسان و سنگ است خود را حفظ كنيد و به مصاف كلام خدا نيائيد(219).

خطـابه و جدل

جدل با خطابه در سه امر مشتركند:

يكى در نداشتن موضوع خاص البته موضوع اصطلاحى خطابه عبارت شد از: استخدام كلمه و كلام در جهت اقناع و ترغيب و در مجادله براى اسكات و كوبيدن خصم ولى فن مجادله موضوع خاصى ندارد بلكه همه معارف بشرى قابل جدل و خطابه است.

دوّم در اقناع و غلبه بر مخاطب يعنى هر دو شنونده را قانع و متقاعد مى كنند.

سوّم در وحدت مواد يعنى در مواد قضايا نيز مشتركند و از مشهورات و مقبولات تشكيل مى شوند عامل امتياز عين عامل اشتراك است موارد جدايى خطابه و جدل نيز دقيقاً در همان سه چيز است:

يك ـ اينكه خطابه به مطالب علمى كه هدف آن كسب يقين باشد تعلق نمى گردد اصولاً به كار بردن روش خطابى در مسائل علوم يقينى نامأنوس و احياناً نارواست زيرا مخاطب در اين موارد عموم مردم نمى باشند بلكه افراد متخصص و مشخصى ميباشند ليكن كاربرد جدل در مطالب علمى به منظور غلبه بر خصم و يا به قصد تعليم و تعلم مانعى ندارد به همين جهت براى خطيب جايز نيست كه برهان علمى را مانند براهين رياضى هندسى و جبر و مقابله در فن خطابه براى (اقناع) به كار گيرد درست در قطب مقابل جدل كننده.

دو ـ غايت جدل اسكات خصم و هدف خطابه اقناع اوست.

سه ـ مواد قضايا در خطابه مشهورات ظاهرى است ولى مواد جدل مشهورات حقيقى ميباشد اين نكته قابل ذكر است كه صورتهاى مختلف جدل از قياس و استقراء تشكيل مى گردد ولى خطابه غالباً متكى به قياس و تمثيل است و گاهى هم از استقراء بهره بردارى مى شود.


120

انواع گفتار خطابى

گفتار خطابى بر سه قسم است:

الف ـ منافرات:
يعنى خطابه اى كه به وضع حاضر و كنونى مربوط مى گردد اگر در فضيلت امرى يا شخصى گفته شود مدح و ستايش نام مى گيرد و اگر در مذمت و معايب كسى و يا چيزى ايراد گردد: مذمت ناميده مى شود.

ب ـ مشاورات:
بطور معمول در مورد زمان گذشته صورت مى گيرد كه سخنور بايد فايده عدل و انصاف وآزادى و ايثار را گوشزد نمايد و در ضمن زيانهاى بى عدالتى بى انصافى و محدوديت را نيز تبيين نمايد كه از نظر بيان فوايد فردى و اجتماعى موضوع مورد بحث مشاوره را (شكر) و از نظر بيان زيانها و خطرات مطلب مشاوره را (شكايت) گفته اند تشكر و شكايت يا مربوط به خود شىء است و يا به لوازم آن بستگى دارد كه در مورد اول هدف خطابه ترغيب و تشويق به رعايت موازين عدل و انصاف و آزادى است ولى در قسمت دوم نهى و تحذير است كه نبايد انجام شود.

خوبى و بديهاى متداول

نظر به اينكه هذف سخنور در (مشاوره) ترغيب به انجام موازين خير و سعادت و هشدار از انجام كارهاى زيانبار است بايد فقط از خيرات و شرورى كه در حوزه اختيار و عمل مردم است تشويق و يا انذار نمايد ولى در امورى كه از دست انداز قدرت مستمع خارج است تهديد و يا ترغيب مفهومى ندارد و كارى لغو و بيهوده است. و اصولاً سخن بگزاف گفتن عرض خود بردن و بر زحمت ديگران افزودن است. بگفته فردوسى:

سخن گوى دانا زبان بر گشاد

دگر گفت روشن روان كسى

كسيرا كه مغزش بود پرشتاب

چو گفتار بيهوده بسيار گشت

زهر گونه دانش همى كرد ياد

كه كوتاه گويد بمعنى بسى

فراوان سخن باشد و دير ياب

سخنگوى در انجمن خوار گشت

در همين راستا نيز سعدى شيرين سخن مى گويد:

سراسيمه گويد سخن پرگزاف

اگر هست مرد از سخن بهره ور

اگر مشك خالص ندارى مگوى

چو طنبور بى مغز بسيار لاف

هنر خود بگويد نه صاحب هنر

ورت هست خود فاش گردد ببوى

عوامل شورانگيزى

دوّمين هدفى كه سخنور بايد وجهه همت خويش قرار دهد تهييج احساسات و تحريك عواطـف است اگر خطيبى نتواند شـورى در قـلوب

ايجاد نمـايد توفيقى در خطـابه حاصل نخواهد كرد. شورانگيزى نيز

ابـزار و عوامل مخصوصى را مى طـلبد. عـواملى كه معقول و مشروع بـاشد وگرنه هر خطيبى مى تـواند ولو با دروغ عواطـف واحساسات شنوندگان را

بگونه موقت برانگيزد ولى با كشف چهره اصلى رسوا خواهد شد.

ضرورت تحريك عواطف در خطابه به خاطر اين است كه مردم را تنها از رهگذر دلايل منطقى و عقلى نمى توان به راه انداخت و متحول ساخت. از اين روى خطيب ماهر غير از اقناع عقل كه با دليل و برهان انجام مى پذيرد براى ايجاد شور به ابزارهاى ديگرى نيازمند است تا بدين وسيله درياى راكد احساسات عمومى را به موج و انقلاب افكند و شنونده را در راستاى هدف خويش

برانگيزد.

(ارسطو) بخش مهمى از كتاب خطابه خود را به تشريح (انفعالات نفسانى) اختصاص داده است. ليكن اين قسمت به فنّ خطابه ارتباط ندارد و بايد در روان شناسى مورد بحث و تحليل قرار گيرد.

راهِ نفوذ در قلوب

شورانگيزى براى سخنور وسيله بسيار نيرومند و مؤثرى مى باشد گويندگان بسيارى بوده و هستند كه از اين طريق بر دلها سيطره و نفوذ پيدا كرده و كارهاى بزرگ و گامهاى برجسته برداشته اند. معابد و مساجد با شكوه و زيارتگاههاى معروف جهان همه مولود عواطف بر افروخته و احساسات تحريك شده ملّتهاست اين سخنوران بوده اند كه مردم را به شركت در كارهاى عام المنفعه مانند: ساختن بيمارستانها معابد درمانگاهها مؤسسات خيريه و وقف املاك و انفاق اموال دعوت و تشويق نموده اند.

اگر پيامبران بزرگ الهى همچنان بر دلها سيطره دارند به گونه اى كه در (كريسمس) سراسر اروپا و آمريكا غرق در چراغانى مى شود و اگر به نام انبياى عظام محافل با عظمتى منعقد مى گردد و عظيم ترين كليساها و مساجد ساخته مى شود به خاطر اين است كه آنان بر اعماق قلوب و كانونهاى شور و حماسه ملّتها تكيه داشته اند


121
و مذهب نيز يك كشش شديد فطرى و عاطفى است و اساس قدرت انبيا بيدارى فطرت عمومى مى باشد.

امام صادق عليه السلام مى فرمايد:(هل الدين الا الحب والبغض)آيا دين غير از عشق و گرايش چيز ديگرى است؟

به هر حال در نهاد انسان بنيادهاى شور و عاطفه و ريشه هاى مهر و كين و جذب و دفع نهاده است. اميال و احساسات ديگر زاييده اين دو حالت است. افسردگى دلتنگى اندوهناكى بيزارى نااميدى خشم رشك اضطراب بدبينى كج انديشى و انتقام جويى از مواليد بغض و كين است. ولى شادمانى دلخوشى اميد مهربانى و حقشناسى زاييده مهر و محبّت ولذّت آفرين مى باشند و سخنور هرگاه بخواهد شنوندگان را بر امرى برانگيزاند بايد نسبت به آن موضوع يا شخصيّت مورد نظر با بيان خود محبت و انفعالات روحى به وجود آورد.

و اگر مى خواهد شنوندگان را از امرى و يا فردى باز دارد بايد عوامل نفرت را در دلهاى آنان برانگيزاند و چهره كريه و زشتى به آن موضوع و يا شخص مورد نظر ببخشد.

و گاهى تحريك احساسات بگونه اى صريح و روشن است كه شنوندگان مى دانند كه گوينده درصدد شورانگيزى است و گاهى به صورت نامعلوم وغير مستقيم مى باشد. اين گوينده بى آنكه تصريح كند سخنانى بر زبان جارى مى كند كه شنوندگان ناخودآگاه تحريك مى گردند و بدون توجه برانگيخته مى شوند.


122

شرايط و ابزار شورآفرينى

در شورانگيزى قواعد و اصول معيّن و مطلقى وجود ندارد ولى شرايط و ضوابطى دارد كه در ذيل مطرح مى گردند:

1 ـ حرارت در گوينده:
بهترين راه براى شورانگيزى اين است كه گوينده خود شورى در سر و سوزى در دل داشته باشد و در غير اين صورت نمى تواند شورى در قلوب ايجاد نمايد. زيرا (فاقد شئى مُعطى شئى نمى شود.)(220)

ذات نـايـافته از هستى بـخـش

خشك ابـرى كه بـود زآب تهـى

كى تواند كى شـود بـر صفت آب دهى

كى شود بـر صفت آب دهـى

سخنورى كه حرارتى در دل و شورى در سر ندارد چگونه مى تواند شور و سوزى به ديگران بدهد و اگر خود فاقد سوز باشد نمى تواند در ديگران شور ايجاد كند و موفقيت چشم گيرى بدست آورد. بى شك چنين سخنورى بازيگر و فريبنده است و اگر خصلت او آشكار شود به جاى حرارت برودت و سردى ايجاد خواهد كرد.

پس شورانگيزى بايد طبيعى و حقيقى باشد نه مصنوعى و ساختگى. تصنع و تكلف در شورآفرينى تلاشى بى فايده است: (افسرده دل افسرده كند انجمنى را.)

2 ـ نكته سنجى و موقع شناسى:
سخنور بايد بداند كه در چه هنگام و كجا بايد احساسات را برانگيزد و درجه حرارت مستمعان را تا چه حد بالا برد. آنچه مسلم است شورانگيزى نبايد در ابتداى سخنرانى و بدون مقدمه چينى باشد. زيرا شورآفرينى بدون مقدمه مقدور و معقول نيست. مگر آنكه قلوب از قبل آماده انفجار و براى يك جرقه مستعد باشد. يعنى مردم مانند يك انبار باروت باشند كه فقط كافى است خطيب كبريت بكشد. و در غير اين صورت بدون تمهيدات امكان ندارد و اگر ممكن هم باشد معقول نيست و همچنين شورانگيزى بايد آرام و تدريجى صورت گيرد زيرا حرارت ناگهانى به خرج دادن براى شنوندگانى كه هنوز آماده و گرم نشده اند اثر معكوسى خواهد داشت. بلكه به جاى برافروختن احساسات يك كار مضحك و شگفت آور خواهد بود. و مانند اين است كه كوره اى را كه هنوز مواد سوختنى نريخته اند روشن كنند. يا در چله زمستان صبح سحر كه هنوز موتور ماشين گرم نشده است تخته گاز حركت كنند. در اين صورت گوينده به منزله مستى ميان هوشياران خواهد بود و فريادهاى وى مستهجن و مسخره آميز تلقّى خواهد شد!؟

وانگهى درجه حرارت و شورآفرينى بايد متناسب با موضوع باشد اگر ناطق هميشه و در هر امر كلّى و جزئى حرارت به خرج دهد چنين گوينده اى سخنور ناآرام و عصبى مزاج و احساساتى معرفى خواهد شد و مورد اعتماد واقع نمى شود و مردم در برابر فريادهاى وى بى تفاوت و بى احساس مى باشند. زيرا احساسات بر عقل اين نوع گويندگان غالب است به عنوان مثال: اگر گوينده فرياد بكشد كه چرا بچه ها موهاى سرشان بلند است و زنان ناخنهاى بلندى دارند و حجاب كاملى ندارند اسلام از ميان ما رفت.

3 ـ اعتدال:
شورافكنى در موارد لازم نيز نبايد از حد اعتدال فراتر رود و گوينده زمام سخن را از دست بدهد. زيرا شورانگيزى نيز حد و حسابى دارد. بايد از پريشانگويى و بى ادبى پرهيز نمود و نبايد مسايل شخصى و نزاعهاى طايفگى را در منبر مطرح كرد. شور انگيزى بايد براى رضاى خدا و در جهت سعادت جامعه و شنوندگان و دفاع از محرومان و عليه ستمگران و مستكبران و مظاهر زر و زور و تزوير صورت بگيرد نه در هر امر مبتذل و متداول.

4 ـ رعايت مقتضاى حال:
مراعات مقتضاى حال شنوندگان در شور آفرينى نيز ضرورى است. زيرا براى توده مردم يك نوع شورانگيزى مفيد و مؤثر است و براى خواص و طبقه فاضل راه و رسم ديگرى در ايجاد شور و حرارت بايد انتخاب شود. پيران را از طريقى تحريك كرد و جوانان را از راه ديگر.

البته در برخى از موارد. احساسات آنان مشترك مى باشد. پس رعايت مناسبات زمان و مكان و فرهنگ طبقات شرايط سنّى و علمى شنوندگان در اتخاذ شيوه هاى تهييج بسيار لازم است.

5 ـ تناسب گوينده و شنونده:
گوينده بايد مناسبات خود را با شنوندگان نيز ملحوظ دارد و شرايط سنّى و علمى و مقام اجتماعى خويشتن را بسنجد و آنگاه به شورانگيزى بپردازد. جوانى كردن پيران و پيرى نمودن جوانان در سخنرانى
123
بسيار نامطلوب است. همانگونه كه حكيم وا نمودن ساختن يك مبتدى نيز اثر زيانبارى در شنونده مى گذارد. مانند آنكه گوينده هيجده ساله اى به پيرمردها بگويد: (من شما را نصيحت مى كنم كه آدم شويد!)

خطيب نوجوان بايد به طور غير مستقيم به موعظه بپردازد. مثلاً حديثى را بازگو كند. يا ماجراى شگفتى را نقل نمايد. يا اشعارى بخواند و يا كلام بزرگى را مطرح سازد و نيز گوينده مبتدى به عنوان مقدمه بحث حركت جوهرى و يا (فرضيه انيشتاين) را در بين دانشمندان مورد تحليل قرار بدهد.!

6 ـ حركت در خط مستقيم:
در حين شورانگيزى و يا بيان موعظه نبايد به شاخ و برگهايى كه مربوط به شورانگيزى نيست پرداخت كه احساسات را خاموش خواهد ساخت و توجه شنونده را سلب خواهد نمود. تعيين اين كه در كجاى سخن بايد شور ايجاد شود بسيار مشكل است آيا در آغاز سخن باشد يا در اواسط و يا در پايان آن؟ قاعده كلى ندارد. قدر مسلم اينستكه در آغاز سخن نبايد به تحريك پرداخته شود زيرا هنوز شنونده موضوع را دريافت نكرده و گوش جانش مطالب را نگرفته است و اقناع عقل و دل تحقق نيافته است. در چنين وضعى تحريك احساسات مقدور و مفيد نيست.

بايد در بدو امر زمينه سازى كرد و حس اعتماد و احترام مستمعان را جلب نمود و عقل آنان را قانع و اهميت موضوع را خاطر نشان سازد و سپس به شورانگيزى بپردازد.

عوامل شورانگيزى با برانگيختن خشم عمومى و يا عواطف و محبت همگانى ميسّر است تجسم وضع رقت بار بينوايان و ترسيم مظالم ستمگران و تبيين نقشه هاى شوم دشمنان و بيان غارتگريها در بعد اجتماعى فراهم مى گردد و نيز تحريك وجدانهاى خفته و احساسات مذهبى نيز از عوامل شور آفرينى محسوب مى شود. از الفاظ خيال انگيز و جملاتى كه رقت قلب مى آورد به طورى كه شنونده را مى گرياند و يا به تفكر وامى دارد نيز بايد بهره جست تمام اين امور پس از ايجاد باور و يقين امكان پذير مى گردد.


124

شورانگيزى در قرآن

قرآن مجيد قطع نظر از ايجاز و اعجاز در كلام آهنگ آن به خطابه از همه چيز شبيه تر است. به همين جهت در سراسر قرآن اقناع و ترغيب و شورانگيزى به چشم مى خورد فصاحت و بلاغت پند و اندرز نقل وقايع بيان حوادث طبيعى و اجتماعى كاملاً مشهود مى باشد و به همين دليل از حلاوت و جاذبه مخصوصى برخوردار است و تا اعماق جانها نفوذ مى كند(221) و بر قلوب سيطره دارد و عقل و احساس انسان را خاضع مى سازد. به قولِ (شبلى شميل مسيحى):

دع مـن محمد فـى صدى قرآنه

بـبلاغة القرآن قدخـلب النـهـى

انـى وان اك قدكفرت بــدينـه

ما قدنحاه للمحة الغايات

وبِسيْفِهاحمى عن الهامات

هـل اكفرن بمحكـم الآيـات(222)

ما بـراى آشـنايـى بـا انواع شورآفرينى در قرآن بـه چـند نمونـه اكتفا

مى كنيم:

اول ـ نهى از غيبت

غيبت يكى از شايعترين معاصى و شيرين ترين گناهان است. بلائى است ايمان سوز كه دامنگير عالمان و جاهلان ثروتمندان و فقيران خردسالان و بزرگسالان گرديده است و نصيحت و موعظه تأثيرى ندارد خوددارى از آن كارى بس دشوار مى باشد. كلمات بشر هرچند با سوز و گداز باشد در اين ميدان كارآيى ندارد بلكه لحنى تكان دهنده و فوق بشرى و نافذ لازم است تا جامعه و مخاطبين را از اين منجلاب و اعتياد رها سازد.

قرآن كريم در طى يك آيه حكيمانه عاليترين شيوه شورانگيزى و متدباز دارندگى را به كار گرفته است كه اگر در اين آيه تدبّر و تفكر شود و انسان به عمق قضيّه برسد و به طور شايسته اى بهره بگيرد بى شك شعاع تأثير و برد نفوذش همچنان بر دلها برقرار خواهد ماند. اينك متن آيه را تأمل بفرماييد:

﴿(يا ايها الذين آمنوا اجتنبوا كثيراً من الظن إن بعض الظن اثم.)(223)

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از بسيارى از ظنّ و گمان ها بپرهيزيد كه همانا بعضى از آنها گناه و معصيّت است.

مخاطبان مؤمنانى هستند كه با زبان قرآن مأنوس مى باشند. توصيف آنان به ايمان از ناحيه خداى منّان عشق و شورى در قلوب مى افكند و توجه آنان را جلب مى كند. طرف خطاب (ناس) يا (اهل كتاب) نيستند يهود و نصارى و مشركين مخاطبان اين آيه كريمه نمى باشند. بلكه فقط مؤمنان به اسلام مى باشند. دستور ملّى است نه حكم بين المللى آيه مدنى است نه مكّى در رابطه با يك جامعه متشكل است نه جمعيت پريشان و پراكنده; زيرا اجتماعى كه پيوندهايش گسسته باشد و ارتباط برادرى و انسانى در آن بر اساس مكتب نباشد طبعاً غيبتى نيز صورت نمى گيرد هركس سرگرم كار خويش است و يكديگر را نمى شناسند و اجنبى هستند (مانند غربيها كه نبود غيبت به خاطر رشد فرهنگى آنان نيست. بلكه در جهت فقدان رابطه و عاطفه است).

از نظر قرآن بايد غيبت را از سرچشمه خشكانيد هرگناه بايد ريشه يابى شود. در تحليل نهايى بدگوييها از بدبينى ها مايه مى گيرد و به عبارت ديگر (غيبت) معلول (سوءظن) و بدگمانى است و بدون شك سوء ظن نسبت به يك برادر و يا خواهر مسلمان توليد ناراحتى مى كند و باعث تحريك حسد ويا غضب مى شود. از اين روى مى فرمايد: (از بسيارى از ظنّ و گمانها بپرهيزيد).

البته مقصود بدگمانى و يا بدبينى است. زيرا (حُسن ظن) گناه نيست. ولى انسان به خاطر بدبينى ها گرفتار گناه و عذاب مى شود. البته خوش بينى هاى غيرطبيعى و افراطى نيز نادرست است. زيرا در صورت تخلّف به بدبينى افراطى تبديل مى گردد و حسن ظن درحد معمول نيكوست كه اگر احياناً خلاف انتظارى از طرف ديد از جاى كنده نمى شود.

قرآن كريم چنين ادامه مى دهد: ﴿(إنّ بعض الظن اثم) تحقيقاً بدانيد كه بعضى از گمانها اثم و گناه كيفرداراست. يعنى غيبت كردن علاوه بر اينكه تضادهاى داخلى جامعه را تشديد مى كند و ايجاد اختلاف از گناهان كبيره مى باشد كيفر دنيوى نيز دارد. در حكومت عدل اسلامى بدبينى مشروعيّت ندارد همان گونه كه خوش بينى افراطى و ساده انديشى مقبول نمى باشد.

(وَلاتَجَسَّسُوا) تجسس به صورت اصل اوليه حرام و ضد ارزش است خاصّه در زمينه هاى اخلاقى و رفتار فردى و اجتماعى. زيرا


125
انحراف اخلاقى يك انسانى كه خودش در اخفاى آن مى كوشد و ممكن است در نهايت توبه نمايد افشاى آن بسيار زشت است; بعلاوه تجسس براى خود جاسوس نيز جز بدبين شدن به دوستان و سلب اعتماد از همگان و رفع ابهت گناهان سودى ندارد و به تدريج اين حالت تشديد مى گردد و زندگى براى تجسس كننده مشكل خواهد شد. وانگهى تجسس ناروا يكى از عوامل سقوط انسان در وادى غيبت و بدگوئى است. زيرا پس از صرف عمر عزيز و تجسس فراوان انسان سرانجام عيب مستور شخص را به دست مى آورد و بدين كشف بزرگ دست مى يابد!؟ چگونه كشفيات خود را براى ديگران بازگو نسازد؟

﴿(وَلا يَغتَب بَعضُكُم بَعضاً).

قرآن كريم پس از نهى از بدگمانى و تجسس كه زمينه ساز غيبت مى باشد به اصل مطلب مى پردازد و مى فرمايد: به مقتضاى ايمان و نهى صريح قرآن در پشت سر يكديگر غيبت و بدگويى نكنيد.

آيه قرآن كريم از نظر موازين خطابى براى نهى از غيبت پس از مقدّمه چينى دو عامل اصلى غيبت را مطرح مى سازد يكى بدبينى و ديگرى تجسّس; سپس به اصل مطلب پرداخته و مدّعا را از نظر تحليل عقلى روشن مى كند و با يك تشبيه جالب امّا نفرت انگيز وقاحت و زشتى اين عمل را در عقل و دل بر مى انگيزاند.

﴿(أَيُحِبُّ أَحدُكُمْ أنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيْهِ مَيْتةً فَكَرِهْتُمُوه); آيا كسى از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس اكراه داريد.

در اين تشبيه غيبت كننده به صورت يك گرگ درنده معرّفى شده است كه بر خلاف شرف و انسانيّت گوشت برادر و هم كيش خود را مى خورد. و از آن جايى كه انذار بايد براساس بيم و اميد باشد به همين جهت مجدداً از عاطفه استفاده مى كند: (إنّ اللّهَ توّاب رحيم); تحقيقاً خداوند متعال بسيار توبه پذير و مهربان است. و در طيّ آيه از فطرت انسانى نيز استفاده مى كند و كلمه (مرده) را بدين جهت گوشزد مى كند كه اين عمل برخلاف مردانگى و جوانمردى است كه انسان در غياب از ديگرى بدگويى كند در صورتى كه طرف نمى تواند از خود دفاع نمايد و اين عمل به منزله غيبت از مردگان است و شنونده عاقل نبايد به پذيرد و تنها به قاضى برود و غيبت كننده حيوان خطرناكى است كه كارش خوردن مردار مى باشد و بدگويى در غياب مردم كار افراد بى كار و بى شخصيت است.و اگر حضور برادر غايب خود را احساس كند دست و پايش را گم كرده و سخن خود را توجيه خواهد كرد و اين عين نفاق و نامردى است.

دوم ـ جهاد و حمايت از مستضعفين

﴿(وما لكم لاتقاتلون في سبيل اللّه والمستضعفينَ منَ الرّجال والنّساء والولدان الّذين قالوا ربّنا اٌخرجنا مِن هذه القرية الظّالم أهلُها واجعل لنا من لدنكَ وليّاً واجعَل لنا من لدنكَ نصيرا.ً)(224)

چه شده است شما را كه در راه خدا و نجات مستضعفان از مردان و زنان و كودكانى كه فرياد مى زنند: (بارالها! ما را از اين دهكده اى كه اهل آن ظالم و ستمكارند خارج نما و از نـزد خويش بـراى ما سرپرست و مددكارى قرار ده به قتال و جهاد نمى پردازند)؟

اوّلاً: اين آيه ضرورت پيكار در راه حق را خاطرنشان مى سازد و با تعجّب سؤال مى كند كه: چه عاملى باعث ركود و تعطيلى جهاد شما در راه خدا شده است؟ در صورتى كه فلسفه حيات يك مؤمن جهاد في سبيل اللّه است. (البته به شكلهاى مختلف).

ثانياً ـ وضع رقّت انگيز محرومان بى پناه را مجسّم مى سازد كه چگونه در زيرشكنجه هاى عوامل استكبار مستأصل شده و فريادرسى ندارند همواره از خداوند تقاضاى رهبر و ياور دارند. خداوند هم مؤمنان را به يارى آنان بر مى انگيزاند; كه ذات بارى تعالى با حسن خطاب و عتاب مؤمنان را به سوى حمايت مظلومان تحريك نموده و سكوت آنها را تقبيح مى نمايد. و به دست مؤمنان مشركان و مستكبران را در دنيا عذاب مى كند ولى اگر قيامى صورت نگيرد سرنوشت مستضعفان تغيير نخواهد كرد.


126

هشدار و اخطار

﴿ (ألم يأنِ للّذينِ امنوا أن تخشعَ قلوبهم لذكر الله...) (225); آيا هنوز موقع آن نرسيده كه مؤمنان گنهكار متنبّه و بيدار شوند و با ياد خدا قلب و اراده آنان در برابر اوامر و نواهى خداوندى خاشع شود. و در نتيجه از معاصى دست بكشند و مطيع حقتعالى بشوند.

يعنى ديگر دير شده است; فرصت ها سپرى گشته; از همين لحظه بايد آغاز كرد. در تاريخ دارد كه اين آيه فضيل عياض را تكان داد; به طورى كه از دزدى دست برداشت و زاهد زمان خويش شد. به قول شاعر:

كار امروز به فردا مفكن سالك

چه بسا كس كه از امروز به فردا نرسد

دعوت به وسعت رزق حق

﴿ (وفي السماء رزقكم وماتوعدون فوربّ السّماء والأرض انّه لحقّ مثل ما أنّكم تنطقون.) (226)

روزى شما در آسمان است و آنچه وعده داده شده ايد. پس سوگند به پروردگار آسمان و زمين كه آن حق و درست است همانند آنچه شما بدان سخن مى گوييد.

اين آيه را وقتى امير كاروان مسلمانها براى رئيس سارقين مى خواند چنان منقلب مى شود كه از روى شتر بر زمين افتاده در حالى كه با خود مى گويد (مگر ما بندگان حرف خدا را قبول نمى كنيم كه پروردگار ناگزير قسم ياد مى كند و با (لام) و (نون) اين حقيقت را تأكيد و تثبيت مى نمايد و مى فرمايد در آسمان مشيت الهى روزى شما محفوظ است...)

دعوت به توبه

﴿ (قل يا عبادى الّذين أسرفوا على أنفسهم لاتقنطوا من رحمة اللّه إنّ اللّهَ يغفر الذنوب جميعاً.) (227)

بگو اى بندگان من! كسانى كه بر ضد خود (در گناه) اسراف كرديد! از رحمت خداوند نااميد و مأيوس نباشند همانا خداوند همه گناهان را مى آمرزد.

اين آيه با تحريك عواطف و ايجاد اميد در قلب يك انسان نااميد او را به توبه فرامى خواند و يأس و حرمان را از وى برطرف مى سازد. نمونه هاى فراوانى در قرآن هست كه شور و شعور و عواطف و احساسات را در شنونده بر مى انگيزاند و به سخنوران رهنمود مى دهد كه براى دگرگون ساختن دلها و تفكّرها و انديشه ها شورانگيزى ضرورت دارد.

راه وصول سخن پيوندى

بدون شك سخنرانى صورتى مخصوص و قالبهاى مشخصى ندارد كه انسان بتواند مواد خطبه را در آن قالب ها بريزد و بسازد ولى آنگونه نيست كه سخنور هرگونه كه مايل است آزادانه سخن براند و خارج از چهارچوب قانون و موازين خطابى سخنرانى كند. بهترين دستور براى دريافت شيوه قالب ريزى و سبك سخن پيوندى مطالعه و دقت در سخنرانى هاى سخنوران موفق و خوش قريحه است. حفظ و بكارگيرى سبك سخنرانيهاى خداوندان سخن با حذف ويژگيهاى زمانى و مكانى آن مى تواند ذهن خطيب را با سبك آنان آشنا و معتاد سازد.

از همه مهمتر ذوق سليم و سائقه مستقيم و تفكر صحيح و تجربه كافى سخنور است كه مى تواند مطابق مناسبات زمان مكان موضوع و كيفيت شنوندگان پيكره سخنرانى خود را بيافريند. ولى آنچه كه بطور كلى مكانيسم يك خطابه را ترسيم مى نمايد اين است كه طرح سخنرانى بايد اهداف سه گانه سخنورى را تأمين نمايد:

يعنى شورانگيز و دلربا باشد و اقناع و ترغيب مستمعان را نيز فراهم سازد.

و براى حصول بدين اهداف ترتيب متعارف و نظم متداول در اين است كه: سخنور در آغاز سخن مقدمه مناسبى را طرح كند. تا اذهان شنوندگان را متوجه موضوع بحث سازد. سپس ريز عنوان گفتار خود را معين نمايد. و اگر محور بحث مفهوم وسيعى دارد لازم است آن را به ابعاد مختلف تقسيم بندى كرده تا بدينوسيله محور اصلى سخنرانى مشخص گردد و شنوندگان متحير نمانند و سپس اهميت و ضرورت طرح اين مشكل را تبيين سازد تا شنوندگان از نقش حياتى آن مطلع گردند و علت انتخاب اين بحث را دريابند. و در نتيجه بهتر گوش بدهند و با حصول اقناع عقل و دل خوبتر تحريك شوند. و پس از طى ايندو مرحله بايد اصل مدعا تشريح و نظرات ديگران تفنيد گردد. و آنگاه مدعا بوسيله مقبولات و مشهورات و مسلميات تاييد و تحكيم شود. تا اقناع و ترغيب صورت گيرد. درگذشته گفتيم كه دليل و برهان خطابى از مواد فوق تشكيل مى شود. يكى از اديبان در اين باب


127
تمثيل شيرينى دارد وى خطيب را به كودك تشبيه مى كند. مى گويد: كودك چون از پدر و مادر خواسته اى داشته باشد نخست با حالت ملاطفت و فروتنى پيش مى آيد و پس از مقدمه چينى با مهربانى و كلمات خوش آيند و آهنگ زيبا دلربائى مى كند و پس

از تمهيد مقدمات اصل مطلب را بازگو مى سازد اگر مخاطب را براى پذيرش حاضر و مستعد بيابد يادآور مى سازد كه امروز معقول و مؤدب بودم و ديروز اعمال نيكى را انجام دادم و نمرات خوبى آوردم و از آموزگار آفرين ها شنيدم و از اين پس بهتر درس ميخوانم. بدينوسيله استحقاق خود را براى بدست آوردن اين خواسته ثابت مى كند و اگر با اشكال و اعتراضى مواجه شود جواب مى دهد و باز اگر دغدغه خاطرى احساس كند به شورانگيزى پرداخته و دست و صورت پدر و مادر را مى بوسد اشك مى افشاند و رقت مى آورد تا به هدف خويش نائل گردد. سخنور نيز چنين مراحلى را بايد بگذراند.

بنابراين صورت گفتار سخنور از چند چيز تشكيل مى شود:

يكم ـ حمد خدا و درود بر محمد و آلش دوّم ـ طرح آيه اى از قرآن و يا گفتارى از معصومين و حكيمان و در برخى از مجالس با اشعارى سخن خود را آغاز مى نمايد سوّم ـ ذكر مقدمه يا درآمد چهارم ـ طرح موضوع و تقسيم آن پنجم ـ اثبات ادعا بوسيله دلايل عقلى و نقلى و حل اشكالات و در صورت لزوم بيان و نقد نظرات ششم ـ پياده كردن ادعاها در عينيات در شكل نقل وقايع هفتم ـ شورانگيزى و موعظه هشتم ـ فرود سخن و حسن خاتمه.

البته گاهى سخنور بدون مقدمه سخن را آغاز ميكند و زمانى موضوع بحث شاخ و بالى ندارد. و گاهى سخن بگونه ايست كه نمى شود با وقايع تاريخى تجسم پيدا كند بلكه تجربه و آزمايش آن را اثبات مينمايد.

چگونگى تنظيم سخنرانى

پس از تهيه معانى و آراستن آن به زيور الفاظ جالب و عبارات دلپذير و فراهم ساختن مواد شورآفرين نوبت به نظم و ترتيب دادن و سخن پيوندى مى رسد. چون پراكنده گوئى لطف سخن را از بين ميبرد و باعث خستگى و ملالت مى گردد.

خطيب مانند يك مهندس ساختمانى ميباشد كه در مرحله اول بايد نقشه و طرح ساختمان را بريزد سپس مصالح لازم را طبق نقشه فراهم نمايد و آنگاه وارد سازندگى شود كه در اين مرحله نخست بايد زيربنا را بتون ريزى كند و پس از آن ستون ها را بكارد چون اگر زيربناى ساختمان محكم نباشد ساختمان به مجرد حدوث يك زلزله و طوفان خراب خواهد شد و نقش و نگارهاى دلفريب و دكور بنديهاى عجيب و غريب آن ثمرى ندارد.

خانه از پاى بست ويران است

خواجه در فكر نقش ايوان است

پس از ستون كشى بنّا ديوارها را بالا مى آورد و سپس گچكارى و نقش و نگار و دكورسازى آغاز مى گردد و مصالح ساختمانى بهم مى پيوندد سخنور هم نخست بايد به گردآورى معلومات و اطلاعات و مصالح اساسى سخن بپردازد تا بداند گفتارش در چه زمينه است؟ سپس طراحى كند كه چگونه بگويد؟ و مطالب را به چه صورت ايراد كند؟

در قدم اول لازم است متن سخنرانى را از آغاز تا انجام بگونه اجمال بنگارد و سپس در ذهن خود تنظيم كند آنگاه نوبت مى رسد به بيان و القاى سخن اگر گوينده بدون نقشه و طرح و جمع آورى اطلاعات لازم بخواهد ارتجالى سخن بگويد نادرست است بعضى از گويندگان غافل مى گويند ما وقتى بر فراز منبر بالا مى رويم خود را به خدا و اوليائش واگذار مى كنيم تا آنچه رضاى اوست بر زبان ما جارى شود!؟ و اين پندار نارواست زيرا خداوند متعال در قرآن ميفرمايد:

﴿ (هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِيْنَ لايَعْلَمُونَ؟) آيا كسانيكه مى دانند با آنانكه نميدانند مساوى هستند؟ جواب منفى است سخنورى كه از پيش مطالعه و دقت كرده و متن سخنرانى را در صفحه كاغذ و حوزه ذهن تنظيم نموده با سخنرانى كه نمى داند چه خواهد گفت؟ مساوى نخواهد بود. البته در حين سخنرانى مواعظ مناسب و تذكرات سودمندى به ذهن گوينده مى رسد كه طرحش بسيارجالب مى باشد.


128

فرمانده جنگ اول ساز و برگ نظامى و نيروى انسانى را فراهم ميسازد و سپس به نفرات ارتش آرايش نظامى و تمرينات طاقت فرسا و آموزشهاى سنگين مى دهد در مرتبه سوم نقشه و طرح حمله را مى ريزد بطوريكه اگر بدون مطالعه و استراتژى و تاكتيك هاى نظامى به نبرد بپردازد شكست خواهد خورد آنانيكه همواره مى خواهند بگونه (ارتجالى) سخن بگويند اولاً كار صحيحى نيست مگر در ضرورتها آنهم براى خطيبى كه از نظر معلومات سرشار و از مهارت هاى لازم برخوردار باشد چنين فردى مى تواند با سرعت نقشه و طرح سخنرانى را در حوزه ذهن ريخته و سپس داد سخن دهد و اين عمل در همه مقاطع موفقيت آميز نيست و نبايد خطيب را مغرور كند.

سخنور بايد همواره اهداف سخنورى را كه عبارتست از اقناع و ترغيب در نظر داشته باشد. و طرق اقناع و ترغيب را همواره بكار گيرد تا شاهد مقصود را در آغوش بگيرد.


129

پنج عامل مهم در سخن پيوندى

براى تنظيم سخنرانى پنج عامل مهم در پيوند متن سخنرانى ضرورت دارد. كه بترتيب عبارتند از مقدمه طرح موضوع و آرايش آن اثبات مدعا نقد نظرات ديگران تاييد آن به وسيله مقبولات مسلمات و مشهورات پياده كردن مطالب در قالبهاى عينى و حوادث خارجى و تاريخى شورانگيزى و حسن ختام.

در اين تنظيم بخش ذهنى سخنرانى با بخش عينى آن در مى آميزد زيرا هر تئورى اگر به مرحله پراتيك برسد ارزش واقعى خواهد داشت و مى تواند اقناع همه جانبه ايجاد نمايد وگرنه جنبه ايده آليستى بخود ميگيرد نه رياليستى (واقعى) در هر صورت سخن پيوندى در خطابه بايد بر اركان پنجگانه استوار گردد كه به ترتيب مطرح ميسازيم.

ركن يكم ـ مقدمه سخن

سخنور لازم است در مقدمه توجه و محبت شنوندگان را بخود جلب نمايد كه اگر برخى از شنوندگان در مقام انكار يا عناد باشند و يا بر اثر غرور و تبليغات سوء به گفتار گوينده بى اعتنا و بى تفاوت گردند بگونه طبيعى و غير مستقيم برطرف شود. و اگر انتظارات بيش از حدى در كار باشد در مقدمه بايد سطح توقعات آنها را پائين آورد. برطرف ساختن كليه توهمات با در آمد حكيمانه و جاذبه دار مقدور است.(228) و بى جهت نيست كه سخنگويان معروف مقدمه را پس از تهيه و تنظيم متن سخنرانى فراهم مى آورند البته درآمد سخن بايد ساختارى بديع و لطيف داشته باشد و از نظر محتوا از مقبوليت عمومى و جهانى برخوردار باشد و از وجدان اجتماعى و فطرت انسانى مايه بگيرد.

وانگهى تسلط كامل خطيب بر مقدمه باعث طلاقت لسان وروانى بيان در ساير ابعاد خطبه مى گردد.

ركن دوم ـ طرح موضوع:

پس از مقدمه موضوع سخنرانى بگونه روشن و طبيعى مطرح ميگردد و اگر مسئله مورد نظر ابعاد گوناگونى دارد لازم است اهم مسائل آن به صورت طبيعى و تدريجى خاطرنشان شود و در تقسيم مطلب از امور ساده و روشن آغاز گردد و سپس به مسايل پيچيده و غامض تر برسد پس از آن بايد محور اصلى سخن معين گردد و سخنور به سخنرانى در همان محدوده بپردازد. و از حاشيه رفتن اجتناب نمايد و اگر اقسام و ابعاد موضوع خيلى وسيع و گسترده باشد بطوريكه قسمتى از زمان سخنرانى را اشغال مى كند بهتر است از ذكر تقسيمات موضوع خوددارى كند و فقط محور اصلى را بيان كند مثل اينكه بگويد: بحث ما در مالكيت از نظر تامين عدالت اجتماعى است يا بگويد: سخن ما درباره عبادت از نظر بعد سياسى ميباشد. چون عدالت اجتماعى و عبادت اشكال گوناگونى دارد كه اگر خطيب بخواهد به تمام اقسام آن اشاره كند. بخش مهمى از سخنرانى را مى گيرد و اصل بحث ناقص و ابتر خواهد ماند مگر اينكه ابعاد مهم و اصلى آن را بازگو نمايد و تقسيمات ريز و جزئيات آن را به جلسات ديگر موكول نمايد.

وانگهى ذكر شاخه هاى بيشمار يك موضوع براى شنوندگان خسته كننده و بيفايده است و سخنرانى را از وضعيت اصلى خود خارج ساخته و شكل تدريس بخود خواهد گرفت.

در صورتى كه متن سخنرانى مشتمل بر اصطلاحات و لغات مبهم باشد سخنور بايد آن را در ضمن بحث توضيح دهد مثلاً اگر ميخواهد در باره قسط و عدل سخنرانى كند بايد نخست ايندو واژه را معنى كند و فرق آندو را مشخص نمايد سپس درباره نقش عدالت در جامعه سخن بگويد گاهى ذكر ابعاد موضوع ضرورت پيدا مى كند مثل اينكه سخنور مى خواهد درباره (استضعاف) سخنرانى كند پس از تبيين معنى استضعاف ناگزير است بگويد استضعاف ابعادى دارد: استضعاف فرهنگى سياسى اقتصادى اخلاقى و مذهبى كه سخن ما درباره (استضعاف فرهنگى) است كه آنهم بنوبه خود اشكال گوناگونى دارد گاهى بشكل استضعاف علمى است يعنى دور نگهداشتن ملت از علم و دانش و ترويج جهل و بيسوادى فقدان دانشگاهها و اعزام نكردن دانشجويان براى تحصل بخارج كشور و زمانى بصورت تحريف مفاهيم تحرك بخش و بيدارگر صورت مى گيرد مانند: تحريف مفاهيم آزادى عدالت اجتماعى طرح جبرى بودن خوشبختيها و بدبختيها فقر و غنا و پادشاه و گدا.


130

استضعاف فكرى نيز انواعى دارد كه گاهى از رهگذر اغفال مردم از واقعيتها و ايجاد سرگرميهاى مبتذل توسعه شهوات تضعيف عقل و اراده ها شكل پيدا مى كند و زمانى از طريق تحريف واقعيتها مثل اينكه بگويند: ما بايد زير سلطه يكى از ابرقدرتها زندگى كنيم؟ وگرنه نابود خواهيم شد.

سخنور لازم است روى يكى از اين محورها صحبت كند و نتيجه مطلوب بگيرد وگرنه سخنرانى نامفهوم و ناقص خواهد ماند.

اجتناب از تراكم مطالب

در يك سخنرانى مطالب زيادى را مطرح ساختن و ذهن شنوندگان را از مسائل مختلف انباشتن سودى ندارد و هيچ مطلبى به ثمر نمى نشيند ما اگر مواد غذائى فراوانى را در ظرفى كه گنجايش ندارد بريزيم غذاى مطبوعى بدست نمى آيد بلكه يك گلوله خمير و غذاى ناجور تحويل مهمانان خواهيم داد در سخنرانيها نيز بايد ظرف زمان و استعداد شنوندگان و حدود آمادگى و نوع و مطالب بايد دقيقاً سنجيده شود و سخنور بداند كه يك ساعت بيشتر وقت ندارد و از طرفى خطابه يك عمل هنرمندانه است بايد مطلب ساخته و پرداخته شود اجمال و ايجاز در سخنرانى صحيح نيست بلكه اطناب و تفصيل مطلوب است بازى با الفاظ و جمله بنديهاى متنوع براى تشريح موضوع ضرورت دارد اشعار و لطائف دلائل و شواهد عينى و تاريخى استفاده از مقبولات و مشهورات و به آيات و احاديث مستند كردن باعث مى شود كه فقط يك بعد از موضوع كلى را مورد بحث قرار دهد آنهم در بعد جزئيت كه تقسيم ديگرى در آن متصور نباشد. نه تمام ابعاد را.

ركن سوم ـ شواهد عينى و تاريخى

بخش عينى سخنرانى نقل وقايع و شواهد است خواه شواهد عينى باشد و يا وقايع تاريخى و يا بصورت تجربه و آزمايش و تحقيقات بالينى بدين حقيقت رسيده باشند بخش اعظم سخنرانى جنبه هاى تئوريكى دارد و سخنور بمنزله تئوريسين ميباشد ولى وقايع عينى در گذشته و حال بمثابه پراتيك و تجربه اجتماعى ميباشد و بهمين دليل سخنرانى نبايد فقط در محدوده تئورى و ذهنى مطرح گردد بلكه بايد مرحله پراتيك آن را براى شنوندگان بازگو كند يعنى نمونه هاى زنده و خارجى آن را ارائه دهد و تا بخشهاى ذهنى و عينى سخنرانى در هم نياميزد اقناع و ترغـيب نمى آفريند زيرا تا ذهنيات بر عينيات منطبق نشود ملموس و محسوس و دلنـشين نخواهد شد مطالب هر چند علمى و فلسفى باشد فقـط اذهان شنـوندگان را قانع مى سازد ولى نمى تواند احساس را اقناع نمـايد و ترغيبى صـورت دهد در قرآن كـريم ماجراى حضرت ابراهـيم و اينـكه به معاد جسمانى يقين دارد ولى مى خواهد بصورت عينى هم مشاهده كند تا اطمينان قلب حـاصل نمايد (ولكن ليطـمئن قلبى) مدعا را اثبات مى كند كه اطمـينان دل غيـر از عقـل باورى است.

ركن چهارم ـ اقامه دليل

پس از طرح و تبيين موضوع نوبت مى رسد به اقامه دليل و برهان تا مدعى اثبات گردد در اقامه برهان دو هدف بايد تأمين گردد يكى اثبات وجود مقتضى و ديگر رفع موانع و شبهات مخالفان. در قسمت اول بايد از مقبولات فطريات و مشهورات استفاده بعمل آيد و در بخش دوّم از (تفنيد) و نقد نظرات در تمام بخشهاى سخـنرانى بايد از لطائف ادبى و طنزهاى شيرين و مناسب بهره جست تا خستگى و ملالت صورت نگيرد نه در قالب يك داستان بلكه در قالب يك جمله و طى يك تمثيل و تشبيه مثلا: در باب توحيد سخنگو آيه (ربنا الذي اعطى كل شىءٍ خلقه ثم هدى) را تفسير مى كند كه خداوند متعال موجودات را آفريد و ابزارهاى زندگى به آنها داده و سپس راه كاربرد آنها را نيز تعليم نموده است خداوند پشه را آفريده و گوش و هوش داده و خرطومى همچون فيل عنايت فرموده است مانند هواپيماى تجسسّى حركت مى كند ماهيچه پاى انسان را نمايان مى بيند و روى فرودگاه ماهيچه پا مى نشيند و با خرطومش پوست انسان را شكافته و سرنگ را به رگ مى زند و خون را مكيده و پرواز مى كند!


131
اين نوع كلمات در عين اينكه تشريح مطلب است تشبيه طنز آميزى هم دارد و گاهى بصورت سجع و قافيه بسخنرانى لطافت خاصى بخشيده مى شود. سپس نوبت مى رسد به شورانگيزى و مواعظ اخلاقى كه بهترين شيوه بهره گرفتن از آيات و اخبار و نهج البلاغه است از اشعار پند آميزهم نبايد غفلت كرد كه تاثير بسزائى در جان شنوندگان دارد. عوامل شورانگيزى را در اواخر بايد بكار گرفت امام هادى عليه السلام با قرائت اشعارى متوكل را منقلب كرده و اشك چشم او را جارى ساخت.(229)

ركن پنجم ـ فرود سخن و خاتمه

سخنور پس از اينكه گفتنى ها را بازگو ساخت و مدعاى خويش را بثبوت رسانيد و اشكالات و تحريفات را بر طرف نمود سخن را بانجام ميرساند خاتمه سخن نيز مانند مقدمه بايد جالب باشد اگر حسن مطلع با حسن مختم بياميزد خطابه را حلاوتى بى اندازه مى بخشد. براى اينكه سخنرانى پايان خوبى پيدا كند بهتر آنست كه خطيب مطالب گفته شده را خلاصه و نتيجه مطلوبى بگيرد و شنوندگان را بر آنچه ميخواهد برانگيزاند ولى بايد مراقبت نمايد كه اولاً مفيد و مختصر باشد و ثانياً با الفاظ بديع و جملات تازه معانى تكرار شود بگونه اى نباشد كه براى شنوندگان تكرارى تلقى گردد بلكه گذشته از ايجاز و اختصار بايد اسلوب را تغيير دهد و اگر اين نوع گفتار را از زبان ديگرى بازگو سازد پسنديده تر ميباشد برخى از متخصصين معتقدند كه شورانگيزى در خاتمه انجام گردد و اگر موضوع سخنرانى ادامه دار باشد بايد سخن را در بخشى خاتمه دهد و قسمت بعدى را به جلسه ديگر موكول سازد مانند اينكه بگويد اين مطالب درباره استضعاف علمى بود در جلسه آتى درباره استضعاف دينى سخن خواهم گفت(230).


132

بخش پنجم: اقسـام خطابه

انواع سخنرانى


133

در اين بخش سخن از اقسام خطبه ها است چه سخنرانى انواع و اقسامى دارد و براى هر كدام ويژگيها و ضوابطى است كه بايد سخنور رعايت نمايد ما نخست به تقسيم ارسطو مى پردازيم و پس از نقد و تحليل آن تقسيم جديدى را مطرح ساخته و سپس قواعد و ضوابط هر يك از آنها را مشخص مى سازيم.


134

كهن ترين تقسيم

ارسطو بنيانگذار فلسفه مشّاء كه از نوابغ روزگار بوده و در اكثر رشته هاى علمى و عقلى مبتكر و متبحّر ميباشد در زمينه اقسام خطبه ها چنين مينويسد:

خطابه بر سه قسم است:

الف ـ خطبه استشارى يا حملى.

ب ـ خطبه قضائى.

ج ـ خطبه استدلالى.

فلسفه اين تقسيم به خاطر آن است كه ارسطو از يك طرف عنصر (زمان) را دخيل مى داند و از سوى ديگر اهداف و اغراض خطبه را مورد توجه قرار داده است. بدين معنى كه خطبه قضائى مربوط به جرائم انجام شده است به همين دليل (زمان گذشته) و اوضاع و احوال پيشين مجرم بايد مورد توجه قرار

گيرد.

ولى سخنرانى استشارى درباره موضوعى است كه بايد انجام بگيرد پس زمان آينده در آن ملحوظ مى باشد و سخنرانى استدلالى به زمان حال مربوط مى شود. جالب اين است كه خطابه نيز از سه عنصر سخنور موضوع و شنونده تشكيل شده است. در خطابه استشارى خطيب از رهگذر (اندرز) و (انذار و تحذير) و بيان سود و زيان مادى و معنوى و اعتبارياتى كه مافوق سود و زيان است حرف مى زند همچون عدل ظلم حسن و قبح اخلاقى.

در خطبه قـضائى توجه اصلى به نوع اتهام و يا دفـاع از متهم است و سخـنران قضائى در واقع مقصد متقاضيان را مد نظر قرار مى دهد زيرا اساس توجه آنها يا عدل است و يا ستم و هر سخنى كه گفته شود حول اين دو محور خواهد بود.

در خطابه استدلالى محور اصلى (مدح و ذم) يك جريان و يا شخص خاصى ميباشد و هدف تبيين حسن و قبح اخلاقى است(231) و كليه مطالبى كه به آينده و زمان حال بر مى گردد محور خطابه استدلالى خواهد بود.

ارسطو تقسيم خود را تابع (زمان) دانسته و چنين مى نگارد:

(زمان آينده زمانى است كه (ناصح مشير) بدان توجه دارد زيرا مدار و محور خطبه موضوعاتى است كه در آينده واقع ميشود از اينرو پند و اندرز و بيم و اميد به زمان آينده مربوط ميگردد. ولى در سخـنرانى قضائى اتهام و دفاع مـتكى به عملى است كه از پيش اتـفاق افتاده است. و زمان حال محور خطبـه استـدلالى ميباشد زيرا در اين مورد سخنوران حوادثى را كه در ذهن آنها ممثّل و مصور است تقبيح و يا تحسين مى كنند و اين امر منافات ندارد كه حوادث گذشته و يا آينده نيز مورد توجه قرار گيرد و از مطاوى و محتواى آن ادله اى استنباط و استخراج كنيم و تحقق اين حوادث را در آينه زمان به تصوير بكشيم.(232)

خلاصه مطلب اينكه در خطبه استشارى يا حملى هدف اصلى اثبات و يا نفى امرى است كه مى خواهد انجام بگيرد. اين هدف به وسيله استشاره و ارزيابى سود و زيان يا عمل و ترك آن و مبادله آراء و حمل شنوندگان بر پذيرش مدعاهاى خطيب صورت ميگيرد در ايـن خطبه مخالفان نـيز بر پـذيرش حق بوسـيله ابطـال آراى آنـها و نقـض دلائـل و ارائـه دلائـل بهتر ملزم مى گردند.

سخنرانيهاى پارلمانى از اين قماش است زيرا در اين نوع سخنرانيها شئون سياسى كشور و اعمال دولت مانند جنگ و صلح عملكرد نهادها وزارتخانه ها استيضاح و نقض و تائيد قانون و لوايح مورد گفتگو قرار ميگيرد كه همگى به آينده موكول مى گردد زيرا هدف اصلى از واداشتن شنوندگان بر نفى و يا اثبات اين امور تثبيت لوايح و يا رد آنها مى باشد.

اما در خطابه قضائى بگونه هاى مختلفى از متهم دفاع ميشود و يا دادستان دلائل متنوعى را در اثبات جرم و لزوم محكوميت به اشدّ مجازات ارائه مى دهد وكيل مدافع نيز به اشكال گوناگونى به دفاع مى پردازد كه برخى از دفاعيّات متكى بر وقايع معين و بعضاً مستنتج از حوادث مشخص ميباشد و قسمتى دائر بر وجود ظروفى است كه متهم را بر ارتكاب عمل قبيح وادار ساخته و بخش ديگر مربوط به وضعيّت روحى خاصى است كه متهم در آن موقع داشته است. كه بدون ترديد ذكر اين امور ميتواند در تخفيف مجازات و يا استخلاص او مؤثر افتد.


135

نقدى بر تقسيم ارسطو

تقسيم ارسطو باعتبار اينكه عنصر (زمان) در آن قيد شده است دقيق و كامل نيست زيرا هر كدام از اين خطبه ها ميتواند بر زمانهاى سه گانه منطبق شود.

فى المثل در مورد (تكريم) و (تأبين) يك شخصيّت سخنور مى تواند زندگانى او را مطرح نمايد بطوريكه از عظمت و بزرگى وى حكايت كند ولى هدف اصلى ترغيب شنوندگان به كسب اين خصائل حميده و اعمال قهرمانانه باشد در اين صورت اين خطابه به آينده مربوط نمى شود و همچنين خطبه قضائى در بعضى از موارد مانند: سخن از اعتماد دستگاه قضائى و اجراى عدالت و نفرت از جرائم و جنايات و تحذير شنوندگان از مقام عدالت به زمان حال و آينده ارتباط پيدا كند.

اين تقسيم با اينكه موارد نقض بسيارى دارد ولى در پرتو قدرت و شهرت ارسطوئى تا قرن هيجدهم از مقبوليت تامى برخوردار بوده است.

صاحب كتاب (مبادى الادب) دانشمند مسيحى مى نويسد: (همآهنگى ما با بعضى از خطباى معاصر در اعتقاد به اينكه اين تقسيم كهنه و قابل ايراد است. نشان خودسرى و استبداد نمى باشد زيرا اين تقسيم با اتجاهات ادبى و روش هاى فكرى نوين سازگار نيست و دموستين در خطبه مشهور خود موسوم به (خطبه العرش) به مخالفت با اين تقسيم برخاسته زيرا در همان حال كه در خطبه خود راجع به قضاياى گذشته سخن ميرانده (اشين) را مورد حمله سخت خود قرار داده است به اين معنى كه سخن خود را از خطبه قضائى (گذشته) به خطابه هاى اسـتدلالى كه مدار آن ستايش و مذمت در زمان حال و آينده اسـت گسترش داده و همچنين (سيسرون) در مقام دفاع از مـليّونى كه قاتل كلاديـوس بوده اند خـطبه قضائى خود را از عبارات مدح و ذم و نـظرات اجتماعى دايـر بر مصالح و امنيت اجتماعى انباشته است.(233)

نكته دوم ـ تداخل اقسام

نقض ديگر اينكه اقسام خطبه هاى سه گانه در مواردى با يكديـگر تلاقى مى كنند تا آنجا كه خطبه قضـائى جنبه سياسى پيدا ميكند و عكس آن نيز ممكن است.

نكته سوم: تداخل اهداف

تقسيم خطبه ها بر اساس هدف نيز نتيجه درستى به بار نميآورد. زيرا ارسطو معتقد است غرض از خطبه استشارى بيان سود و زيان و هدف از خطبه قضائى تثبيت عدالت و رفع ستم و مقصد از خطابه استدلالى شناخت حسن و قبح است در صورتى كه اين اهداف در نهايت از يكديگر مجزا نيستند زيرا در حسن عدل و زشتى ظلم ترديدى نمى باشد و اين هدف در خطابه هاى قضائى و استدلالى نيز موجود است وهمچنين طرح فضائل شخصيتها متضمن نفع ملى و دعوت افراد سبب كسب فضائل وادامه خط شخصيّتهاست. در اين جا خطبه استشارى و استدلالى نيز با هم تداخل مى كنند.

نكته چهارم عدم جامعيت

تقسيم ارسطو جامعيت ندارد زيرا خطبه دينى و رزمى را كه از مهمترين شعب خطابى است در بر نمى گيرد بدليل اينكه خطبه دينى و رزمى مقاصد و اهداف مخصوصى را تعقيب مى نمايند كه با ساير خطبه ها همراهى ندارند ولى تقسيم جديد يك نوع تقسيم طبيعى است. البته در اين تقسيم نيز در برخى از موارد التقاطهائى صورت مى گيرد فى المثل خطيب به هنگام القاى خطبه حفلى سخن خويش را از ستايش شخص به موضوعات سياسى مى كشاند ليكن اين نوع اختلاط و تداخل خطبه را از ماهيّت اصلى و عنوان واقعى خود خارج نمى سازد و از طبيعت نوعيه آن منسلخ نمى كند.


136

تقسيم جديد خطابه

الف ـ سياسى

ب ـ قضائى.

ج ـ جنگى و رزمى.

د ـ حفلى.

هـ ـ دينى.

خطابه سياسى چيست؟

خطابه سياسى در ارتباط با شئون دولت و ملت ايراد مى گردد بنابراين كليه خطبه هائى كه در پارلمانها اجتماعات انتخاباتى سالنهاى حزبى كنگره هاى سياسى مجامع بين المللى دادگاه لاهه و جلسات هيئت دولت مطرح ميگردد از اين نوع است. طرح مسائلى كه به امور داخلى و يا خارجى ارتباط پيدا كند خواه درباره جنگ و صلح باشد و يا قراردادهاى بين المللى و همچنين سخنرانيهائى كه درباره سيستم آموزشى اقتصادى كشاورزى واردات و صادرات تجارت خارجى گمركات تعهدات بين المللى و مصاحبه ها انجام مى گردد به سخنرانيهاى سياسى مربوط ميگردد.

شرايط سخنوران سياسى

يك خطيب سياسى نبايد به احراز صفات عمومى خطيبان اكتفا كند بلكه بايد ويژگيهاى ديگرى را نيز دارا باشد كه ذيلاً مطرح ميگردد.

شرط اول : دقت و بصيرت در انتخاب موضوعات. موضوع سخن را در كمال دقت و بصيرت بايد انتخاب كند زيرا هر مسأله سياسى را در هر مقطعى نمى شود محور بحث قرارداد چه ممكن است شنوندگان آمادگى شنيدن آن را نداشته باشند و يا لغو و غير ممكن بدانند بايد زمان طرح آن برسد و مستمعين آمادگى داشته باشند كه در غير اينصورت جنجال برانگيز خواهد بود مثل روابط با آمريكا و اسرائيل.

حضرت على عليه السلام بعد از رحلت پيامبر اكرم(ص) از خلافت خويش سخن نگفت زيرا افكار عمومى آمادگى شنيدن آن را نداشت و در خطبه اى كه در برابر ابوسفيان ـ كه طوفانى كه براه انداخته بود و باتفاق ابن عباس و تعدادى از اصحاب به محضرش رسيدند و او را تحريك كردند ـ چنين فرمود:

(ايها الناس شقوا امواج الفتن بِسُفُنِ النجاة وعَرِّجُوا عَن طَريقِ المُنافَره وضعوا تيحان المفاخره.(234)

اى مردم! امواج فتنه ها را با كشتى هاى نجات بشكافيد تا بساحل نجات و آرامش برسيد و از تنفر نسبت به يكديگر كناره گيرى نمائيد و تاج هاى فخرفروشى و تكبر را از سر برداريد هر كس با بال و پَر قدرت قيام كرد پيروز شد و در غير اين صورت تسليم مقدّرات و حوادث گرديد و در نتيجه راحت شد (ديگر مسئوليت الهى ندارد و سكوت بهترين وظيفه است). حكومتى كه شما مرا بدان دعوت مى كنيد (بحسب طبيعت اوليه) آب گنديده بيش نمى باشد مضافاً براينكه خلافت طعمه اى است كه خورنده اش گلوگير ميشود (بايد در دنيا و آخرت انسان پاسخگو باشد و يا خلافت در اين شرايط براى من گلوگير خواهد بود چون زمينه ها مساعدت ندارد). و در اين مقطع حساس زمام قدرت را بدست گرفتن همانند باغبانى است كه هنوز ميوه ها كال است اقدام به چيدن نمايد و يا به مثابه ٌ كشاورزى ماند كه در زمين ديگرى بكارد كه محصولش براى صاحب زمين است و ديگران بهره خواهند برد و براى زارع ثمرى نخواهد داشت (يعنى اگر در چنين زمانى من براى گرفتن خلافت قيام كنم دشمن بهره مند ميشود و نتيجه اى براى من ندارد) اگر سخن از خلافت برانم مى گويند على بر ملك و قدرت حريص شده است! و اگر سكوت كنم

بعضى خواهند گفت على(ع) مى ترسد! ولذا از حق مسلم خود دفاع نمى كند. اما على(ع) پس از طى جنگهاى خورد و كلان ترس و وحشتى ندارد بلكه بخدا سوگند (در اين شرايط) پسر ابوطالب چنان بمرگ علاقه مند است مانند ميل كودكان به پستان مادر (يعنى در محيطى كه باطل امير است و در عصرى كه حق سربزير است مرگ از بهر من بهترين است.)

ولى فلسفه سكوت من در اين است كه به يك علم مكنون و راز مكتومى پيچيده شده ام كه اگر براى شما بازگونمايم تاب شنيدن آن را نداريد و مى لرزيد مانند لرزش ريسمان در ميان چاه عميق و ژرف) حضرت على(ع) در اين خطابه سياسى نكات لطيفى را گنجانيده است.

اولا ـ حساسيت حكومت را تشديد نفرموده است و در ثانى ـ از فقدان ياوران پرده برداشته و يك حقيقت مسلم را گوشزد كرده كه بدون ياور و ناصر كارى از پيش نمى رود. نكته سوم عدم آگاهى و آمادگى مردم را خاطرنشان ساخته كه آنان آمادگى شنيدن اسرار را ندارند. نكته چهارم: اين است كه هنوز زمينه ها براى امام على(ع) آماده نيست و اگر بى گدار به آب بزند دشمن سوء استفاده مى كند ممكن است كشور اسلامى را مورد حمله قرار دهد. و همين مسلمانهاى نوپا هم چه بسا از دست بروند.


137

نكته پنجم در اين خطبه سياسى از تشتت و اختلاف مردم را بر حذر مى دارد و به وحدت و اتحاد دعوت مى كند فقدان رسول الله وحدت نيروها را ضرورت مى بخشد و از طرفى ريشه هاى اختلاف آن زمان را در بدگوئى ها و فخرفروشى ها مى داند يكى از طرفندهاى استعمارگران در طول تاريخ اين بوده كه اقشار ملت را از هم جدا سازند ميان گروهها و طائفه ها ايجاد نفرت نمايند تا به مقاصد شوم دست پيدا كنند.

چنانچه در زمان طاغوت دانشجويان مخالف روحانيون بودند و بازاريان با طبقات روشنفكر تضاد داشتند و هم چنين رده هاى مختلف ارتش نيز از يكديگر متنفّر بودند درجه دارها دشمن افسران و آنها دشمن همافران و خلبانان تحقير كننده درجه داران بشمار مى رفتند. حتى سالن غذاخورى آنها از يكديگر جدا بود و نوع غذاها نيز فرق مى كرد! و در نتيجه تضاد شديدى بين آنها حكومت مى كرد.

پس بر خطيب سياسى لازم است كه موضوع سخن خود را با دقت و بصيرت انتخاب كند و مورد مطالعه قرار دهد بخصوص در سخنرانيهاى پارلمانى كه تاريخ يك ملت را مى سازد و مستمعان به طور كلى از سياستمداران جامعه محسوب مى شوند و گروهى از آنان از سخنور نيز داناتر و آگاه ترند. مضافاً بر اينكه عده زيادى در داخل و خارج كشور به سخنان نمايندگان گوش فرا مى دهند و ميخواهند اسرار مملكتى را دريافت نمايند و سوژه هائى بدست آورند.

و از سوى ديگر سخنان قبل از دستور بايد در چارچوب آئين نامه هاى داخلى و موازين قانونى باشد. وگرنه خشم ديگر وكلا را برخواهد انگيخت. و فرياد آنها بلند خواهد شد و از طرفى اين نوع سخنرانى بايد با جو سياسى حاكم بر ملت و يا حوزه انتخابى نيز سازگار باشد تا از پى آمدهاى آن مصونيت پيدا كند و اگر اين شرائط رعايت نشود چنين خطبه سياسى خطائى بزرگ و خطرى عظيم خواهد داشت مولير درباره اين گونه خطبا مى گويد:

عباراتشان آراسته و زيبا و حفظى است و كلماتشان پرطنطنه و با هيمنه است ولى مغز و محتوا ندارد. آهنگ صداهاى آنها داراى زير و بمهاى احساس پسند است و اين گروه مهارت خاصى در كارهاى مثبت دارند. ليكن بر اثر بى دقتى پيامدى خطرناك در انتظار آنان ميباشد.(235)

شرط دوم: خطيب سياسى بيش از خطباى ديگر بايد روحيه شنوندگان را بشكافد و بشناسد تا راه نفوذ در مشاعر و احساسات آنان را پيدا كند و بهترين وسيله و ابزارها را براى اقناع و تحريك آنها بكار ببرد.

شرط سوم: خطيب سياسى بيش از سايرين بايد سرعت انتقال و قوت ارتجال و حضور ذهن خود را پرورش دهد تا براى مقابله و مواجهه با هرگونه سئوال يا اعتراض ناگهانى و بى سابقه خويش را مجهّز سازد و اين از ضروريات سخنوران سياسى مى باشد. مطالعه فراوان توجه به سرعت انتقال ديگران دقت در پاسخها و تمرين مداوم ذهنى و تهيه جوابهاى گوناگون براى پرسش هاى مختلف مى تواند بر قدرت بداهه گوئى انسان بيفزايد با اينگونه افراد مجالست كردن و مطالعه پاسخهاى ارتجالى ديگران در پرورش نيروى ارتجال موثر است. بدليل اهميت موضوع به يك نمونه از پاسخهاى ارتجالى اكتفاء مى كنيم:

در يكى از پارلمانهاى غربى نماينده سرگرم ايراد خطبه مهم سياسى بود و با شور و حماسه خاصى سخن مى گفت ناگهان بانويى از نمايندگان حزب مخالف كه سخت از سخنان او خشمگين شده بود حركت كرد گفت:

(اگر تو شوهر من بودى جام زهرى را بكامت مى ريختم).

سخنور در برابر اين سخن آتشين با خونسردى تمام اظهار داشت (صحيح است اگر تو همسر من بودى بى شك من با طيب خاطر و رضايت كامل جام زهر را تا آخرين قطره از دست تو مى نوشيدم)(236).

شرط چهارم: خطيب سياسى بايد از حرارت عاطفى پرسوز و گدازى برخوردار باشد و به گفتار خود ايمان كامل داشته باشد تا بتواند شعله شور و آتش حرارت را در كانون قلب شنوندگان مشتعل سازد


138
زيرا سخن كه از دل برآيد لاجرم در دل كند منزل.

امام ـ قده ـ در مسئله كاپيتولاسيون 25 دقيقه سخن گفت ولى حماسه بزرگى را در تاريخ آفريد و دلهاى شنوندگان را آتشين ساخت.

مرحوم طالقانى مى گفت: از عجائب امام امت اين است به تك تك جملاتى كه بر زبان ميراند اعتقاد كامل دارد و بهمين دليل در دلها مى نشيند.

شرط پنجم: خطيب سياسى بايد اهل منطق و استدلال باشد تا بتواند با دلائل قاطع و منطقى جواب بدهد و از متعرض شدن مسائل شخصى و اتهام به جريانات سياسى اجتناب كند و توجه خود را به اصل موضوع و محتواى اعتراض منعطف نمايد. و منافع و مضار آن را براى ديگران مجسم سازد و از گروه گرائيها پرهيز كنند.


139

ويژگيهاى خطابه سياسى

الف) ـ تكيه اساسى بر احساس و خيال

اتكال بر قدرت تخيل و احساس در انواع خطابه ها مطلوب و احياناً لازم مى باشد ليكن در خطبه سياسى بمنزله عمود و اركان سخنرانى بشمار مى رود زيرا سخنرانى سياسى به منظور توجيه كارهاى دولت و اقناع و تحريك عقول و عواطف ملت و يا در جهت ضد آن ايراد مى گردد و بدون شك رسيدن بدين مقصد جز با اتكاى بر نيروى تخيل ممكن نيست.

سخنور سياسى از هر كس به شاعر شبيه تر است همانگونه كه يك شاعر توانمند بوسيله ترسيم صورت هاى جذاب و صحنه هاى دلرُبا و يا تجسم يك تراژدى غمبار و فاجعه تكان دهنده قلوب را تسخير و عواطف را بر مى انگيزاند يك خطيب سياسى نيز با ترسيم آينده مطلوب و راه تحقق ايده آلهاى اجتماعى شنوندگان را جذب و تحريك مى كند تا آنجا كه مستمعان تمام آرمانهاى خويش را ـ در آينده نزديك ـ انجام يافته احساس مى نمايند و با قلبى آكنده ازاميد و اطمينان مجلس را ترك مى گويند.

سياستمدار خطيب در محافل انتخاباتى و يا پارلمانى و يا در برابر ملت به اينگونه سخنرانيها نيازمند مى باشد تا بدينوسيله عواطف و احساسات شنوندگان را قبضه نموده و توجه آنان را جلب كند و آراى آنها را در مواقع ضرورى به سود خويش كسب نمايد.

گوستاولبون مى گويد: (كمتر اتفاق مى افتد كه پس از پيروزى سخنوران سياستمدار در انتخابات اكثريت راى دهندگان و عده ها و تعهدات آنان را به خاطر بياورند و يا از آنها مطالبه نمايند...)

بلكه مردم فراموش مى كنند و شخص انتخاب شده را مورد بازخواست و استيضاح قرار نمى دهند چنانچه كمتر كسى است كه بوعده هاى خود وفا كرده باشد).(237)

ب) ـ تنوع در اسلوب

سخنور سياسى بايد در خطبه هاى سياسى خويش از تفنن در اسلوب و تنوع در مطالب استفاده كند بدين معنى كه سخنرانى خود را در ميان خشونت و ملاطفت جد و هزل اِخبار و انشا و پرسش و پاسخ تهديد و تطميع پذيرش و انكار بگرداند گاهى ژست دلسوزانه بگيرد و زمانى قيافه حق بجانب و صادقانه وبالاخره چهره مشفقانه و احياناً پرخاشگرانه نيز داشته باشد.

ج) ـ تعبيرات هوشمندانه

يكى از ويژگيهاى خطيب سياسى تيزبينى در تعبير و انتخاب عبارات چند بعدى است كه اگر اشتباهى صورت گرفته باشد بتواند كلام خود را توجيه نمايد و حساسيت جناحها را برنيانگيزاند راههاى توجيه را به روى خودباز كند. در عين حال جملات خطبه همگى در راستاى هدف و مصلحت سخنور جريان و انتظام پذيرد.

بعبارت روشنتر: بخشى از خطبه سياسى بايد صريح و پيراسته از هرگونه ابهام و تعقيد باشد خيلى ساده و روشن تعبير گردد و در پاره اى از موارد بايد چند پهلو و مبهم و از تعبيرات زيركانه استفاده گردد. تا قابل تاويل و پذيراى هرگونه تغيير باشد به خصوص در مسائل جنجال برانگيز ناگزير بايد چنين كند تا اختلافات را بر طرف و آتش را خاموش نمايد.

امام امت(س) در جنجال كتاب (شهيد جاويد) كلماتى فرمودند كه هر گروهى به سود خود تفسير كردند از يك طرف فرمودند كه امام حسين(ع) در راه هدف از شهادت باك نداشت و مى دانست شهيد مى شود و از سوى ديگر فرمودند: به حسب ظاهر براى تشكيل حكومت اسلامى به عراق رفتند يا درباره شخصى كه مخالفان و علاقمندان سرسختى داشت و بگونه مَرموزى مُرده بود در جواب تسليت ها فرمود: تلگراف شما در فقد فلانى رسيد كلمه (فقد) با شهادت مى سازد و همچنين با مرگ طبيعى نيز سازگار است سخنور سياسى اگر بخواهد حساسيت جامعه را در مورد ايجاد رابطه با فلان دولت يا قطع رابطه با آن بيازمايد نخست بايد نظرات جنجال گران را بازگو سازد. و سپس عقيده خود را در لفافه بيان نمايد بطورى كه مخالف و موافق بتوانند به بسود خود استناد نمايند و اگر ديد هوا پس است قادر باشد گفتار خود را توجيه نمايد و خود را از بن بست آزاد سازد.

د) ـ استناد به قانون يا گفتار بزرگان:

140

چهارمين خصيصه خطيب سياسى اين است كه گفتار خود را به قانون و يا كسانى كه گفتار آنان عين قانون مى باشد مستند سازد كلمات امام امت ـ قدس سره ـ ترسيم كننده قانون است و به همين جهت خطباى سياسى به گفتار امام تكيه مى كنند تا عواطف ملت را با خود همراه سازند.

تائيد اظهارات خود با قوانين ملى و بين المللى در سخنرانى هاى پارلمانى و مجامع بين المللى كه فراوان اتفاق مى افتد از ويژگيهاى خطبه سياسى است. در جامعه ما آراستن خطبه ها ـ بخصوص خطابه سياسى ـ به سخنان معصومين و آيات قرآنى تاثير زيادى در قلوب شنوندگان و معتقدان خواهد داشت.

آرايش خطبه سياسى به مثل هاى معروف و اشعار رايج رونق و شكوه خاصى به آن خواهد بخشيد در تمام اين موارد بايد سياستمدارانه حركت كند.

بى شك از برجسته ترين خطب سياسى خطبه هائى است كه سران حكومت ها در آغاز زمامدارى خود ايراد مى نمايند كه دو نمونه از خطبه هاى سياسى امير بيان على(ع) را براى بصيرت بيشتر بزودى خواهيم آورد .

هـ) ـ تكيه بر مقدسات اجتماعى:

خطابه سياسى خطبه اى است كه بايد بر مقدسات ملى و مذهبى متكى باشد مقدساتى كه در اعماق جان و ضمير وجدان ريشه داشته باشد آميختن سخنرانى سياسى بـا مسائل مذهبى بـزرگترين حماسه هـا را در تـاريخ بـوجـود آورده است.

جنگهاى صليبى و جنگ جهانى اول و دوم مولود تحريك اينگونه انگيزه هاست نجات قبر حضرت مسيح از چنگال مسلمانها جنگ هاى صليبى را بدنبال آورد! انگيزه برترى نژادى و روحيه قدرت طلبى جنگ هاى جهانى را ايجاد كرد! و اگر دين و ايمانى براى جمعى مطرح نباشد بايد از اصولى كه مردم بدان پاى بندند استفاده نمايند همانگونه كه هيتلر از تبعيضات نژادى بهره جست ولى پيامبران و رهبران الهى بر وجدان مذهبى و ضمير باطنى مردم تكيه كردند و حماسه ها آفريدند كه بچند نمونه اشاره مى كنيم:

نمونه يكم:

خطابه امام امت سلام الله عليه درباره كاپيتولاسيون از عاليترين سخنرانيهاى سياسى الهى عصر حاضر است كه حماسه بزرگى را آفريد و هيجان زايد الوصفى بوجود آورد كه قلم از ترسيم آن ناتوان مى باشد.

نمونه دوم:

خطبه اى است كه امام على(ع) در روزهاى اول زمامدارى ايراد كرده است.

ذِمَّتي بِمَا أَقُولُ رَهِينَة. وَأَنَا بِهِ زَعِيم. إِنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمَّا بَينَ يَدَيهِ مِنَ المَثُلاتِ حَجَزَتهُ التَّقوَى عَن تَقَحُّمِ الشُّبُهَاتِ. أَلاَ وَإِنَّ بَلِيَّتَكُم قَد عَادَت كَهَيئَتِهَا يَومَ بَعَثَ اللّهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللّهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ. وَالَّذي بَعَثَهُ بِالحَقِّ لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً وَلتُغَربَلُنَّ غَربَلةً وَلَتُسَاطُنَّ سَوطَ القِدرِ حَتَّى يَعُودَ أَسفَلُكُم أَعلاَكُم وأَعْلاكُمْ أَسفَلَكُم وَلَيَسبِقَنَّ سَابِقُونَ كَانُوا قَصَّرُوا وَلَيُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ كَانُوا سَبَقُوا. وَاللّهِ مَا كَتَمتُ وَشمَةً وَلا كَذَبتُ كِذبَةً وَلَقَد نُبِّئتُ بِهذَا المَقَامِ وَهذَا اليَومِ. أَلاَ وَإِنَّ الخَطَايَا خَيل شُمُس حُمِلَ عَلَيهَا أَهْلُها وَخُلِعَت لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَت بِهِم في النَّارِ. أَلاَ وَإِنَّ التَّقوَى مَطَايَا ذُلُل حُمِلَ عَلَيهَا أَهلُهَا وَأُعطُوا أَزِمَّتَها فَـأَورَدَتهُمُ الجَنّةَ. حَقّ وَبَاطِل وَلِكُلٍّ أَهل فَلَئِن أَمِرَ البَاطِلُ لَقَدِيماً فَعَلَ وَلَئِن قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّما وَلَعَلَّ

وَلَقَلَّمَا أَدبَرَ شَيء فَـأَقبَلَ!

قال السيد الشريف: وأقول: إن في هذا الكلام الأدنى من مواقع الإحسان ما لاتبلغه مواقع الاستحسان وان حظ العجب منه أكثر من حظ العجب به. وفيه ـ مع الحال التي وصفنا ـ زوائد من الفصاحة لايقوم بها لسان ولايَطلع فَجها إنسان ولايعرف ما أقول إلا من ضرب في هذه الصناعة بحق وجرى فيها على عرق (ومايَعقِلُهَا إلا العَالِمونَ).

ومن هذه الخطبة وفيها يقسم الناس الى ثلاثة اصناف

شُغِلَ مَنِ الجَنَّةُ وَالنَّارُ أَمَامَهُ ! سَاعٍ سَرِيع نَجا وَطَالِب بَطِيء رَجَا وَمُقَصِّرٌ في النَّارِ هَوَى. اليَمِينُ وَالشِّمَالُ مَضَلَّة وَالطَّرِيقُ الوُسطَى هِيَ الجَادَّةُ عَلَيهَا بَاقي الكِتَابِ وَآثَار اَلنُّبُوَّةِ وَمِنهَا مَنفَذُ السُّنَّةِ وَإلَيهَا مَصِيرُ العَاقِبَةِ. هَلَكَ مَنِ ادَّعى وَخَابَ مَن افتَرَى. مَن أَبدَى صَفحَتَهُ لِلحَقِّ هَلَكَ. وَكَفَى بِالمَرءِ جَهلاً أَلاَّ يَعرِفَ قَدرِه. لايهلك عَلَى التَّقوَى سِنخُ أصلِ وَلا يَظمَأُ عَلَيهَا زَرعُ قَومٍ فَاستَتروا فِي بُيُوتِكُم وَأَصلِحُوا ذَاتَ بَينِكُم. وَالتَّوبَةُ مِن وَرَائكُم. وَلايَحمَدُ حَامِداً إِلاَّ رَبَّهُ وَلاَ يَلُم لاَئِم إِلاَّ نَفسَهُ.

من بر گفتار خويش ضمانت مى كنم و تعهد خود را در گرو گفتار خود قرار مى دهم اگر عبرتهاى گذشته براى يك شخص بمثابه آئينه تجسم و روشنگر باشد بى گمان خصلت تقوى او را از فرو رفتن در اعماق شبهه ناك جلوگيرى خواهد كرد


141
تا از لغزشها و عواقب آن در امان باشد.

آگاه باشيد روز امتحان فرا رسيد وضعيت عمومى شما مانند عصر بعثت رسول اكرم(ص) است بخدائى كه او را مبعوث نمود چنان امتحان شويد و غربال گرديد مانند ديگى كه با كفگير زير و رو شود بطوريكه طبقات پائين بالا بيايند و بعكس و بايد سبقت گيرندگان به اسلام جلو افتند و پيشتازان و فرصت طلبان بجاى خويش برگردند.

نمونه سوّم:

در روز دوم زمامدارى چنين فرمود:

(اَلا وَاِنَّ كُلَّ قَطْيعَةٍ اَقْطَعُها عُثْمانَ وكُلُّ مالٍ اَعْطاهُ مِنْ مالِ اللّهِ فَهِيَ مَرْدُودٌ في بَيْتِ الْمالِ فَاِنَّ الْحَقَّ الْقَدِيْم لايُبْطِلُه شَىءٌ وَاللّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَد تّزَوَّجَ بِهِ النِّساءَ وَمُلِكَ بِهِ الاِماءِ لَرَددتُه فَاِنَّ فِي الْعَدْلِ سَعه وَمَنْ ضاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلِ فَالجُورُ عَلَيْهِ اَضْيقَ.)

(آگاه باشيد هر چيزى را كه عثمان بخود اختصاص داده (خالصه جات سلاطين) و هر مال و ثروتى كه از اموال خدا بكسى بخشيده باشد به بيت المال بازگردانده مى شود. زيرا حق پيشين را هيچ پديده جديدى نمى تواند ابطال نمايد).

بخدا سوگند اگر مالى را بيابم كه بوسيله آن زنانى به ازدواج رسيده اند (مهريه) يا كنيزانى را تملك كرده اند بيگمان به بيت المال برگشت ميدهم زيرا در اجراى عدالت اقتصادى گشايش و فراخنائى براى همگان فراهم مى آيد هر كس كه اجراى عدالت زندگى را بر او تنگ نمايد بدون شك ظلم و تجاز زندگى وى را تنگتر و ناگوارتر خواهد ساخت.

نمونه سوم:

سخنرانى امام در بهشت زهراست كه خاطره آن هرگز از دلها نرود فرمود: (من دولت تشكيل مى دهم من به دَهنِ اين دولت خائن مى زنم) كه چند دقيقه مردم كـف زدنـد صـلوات فرستادند و گروهى سوت زدند ورستاخيزى برپا گرديد.

امام امت ـ قده ـ در اين دو خطبه به حساسترين مقدسات ملى و مذهبى مردم تمسك جُست تا توانست ميليونها نفوس بشرى را برانگيزاند البته وحدت كلمه و هدف و نهضت عموم ملت را نبايد ناديده گرفت.


142

خطبـه قضائى

خطبه قضائى همانگونه كه از عنوانش پيداست خطابه ايست كه در دادگاهها ايراد مى گردد خواه ايراد كننده آن دادستان باشد و يا وكيل مدافع و بعضاً خود متهم.

اينگونه سخنرانيها بطور طبيعى در محاكم قضائى بمناسبت پرونده هاى جنائى و يا حقوقى انجام مى گيرد. ولى از مختصات دادگاههاى رسمى نمى باشد بلكه در مجلس قانون گذارى سخنوران قبل از دستور در مقام وكيل مدافع ملت و يا به عنوان مخالف و موافق مى توانند سخنرانيهاى قضائى داشته باشند خطبه هائى كه در نفى و اثبات لوايح دولت و يا در تأييد اعتبارنامه ها و همچنين به هنگام اخذ رأى اعتماد وزراء و يا استيضاح آنان صورت ميگيرد از اين قماش است و بطور كلى سخنرانيهايى كه به عنوان دفاع از شخصيتهاى تاريخى كه متهم شده انـد و يـا رد چهره هاى ريـاكارانـه و دروغـين القا مـى شود از سنـخ سخنرانيهـاى قضـائى بمفهوم وسـيع آن محسوب مـى گردد نـه در معنـاى متداول آن.

افشاگريهائى كه بر ضد يك گروه و سازمان سياسى انجام مى گردد در صورتيكه تـوام بـا در خـواست مجازات بـاشـد از نـوع خـطبه سـياسى ـ قضائى بحساب مى آيد.

اهداف خطابه قضائى

هدف از خطبه هاى قضائى تميز حق از باطل است همچنين خطابه هائى كه باعث فصل مخاصمات تقويت دستگاههاى قضائى در كيفر جانيان و يا تبرئه متهمان بيگناه و صيانت جامعه از آلودگيها گردد از اهداف سخنرانيهاى قضائى محسوب مى گردد.

به همين جهت لازم است كه وكلا دادستانها و قضات در احقاق حق ومبارزه با مجرمان همكارى صميمانه داشته باشند نه اينكه مرعوب قدرت و يا مجذوب ثروت جانيان گردند بعضى از وكلاى مدافع براى ثروت اندوزى با علم و اطلاع از تبهكارى مجرم از قوه بيان و فصاحت كلام در جهت نجات وى از چنگال عدالت استفاده مى نمايند.

البته وكلا حق دارند با تشريح علل و عوامل ارتكاب جرم نظر دادگاه را به تخفيف مجازات معطوف دارند و يا با جلب رضايت طرفهاى درگير ذهن آنان را براى عفو و اغماض آماده سازند.

بخاطر اهميتى كه خطابه قضائى در طول تاريخ داشته است ملاحظه مى شود كه بسيارى از كشورهاى جهان با ديد ترس و ترديد در آن نگريسته و همواره جانب احتياط را در نظر گرفته اند.

مصريان قديم در بعضى از مقاطع تاريخى دستگاه قضائى و وكلاء مدافع را وادار مى ساختند كه مرافعات و گفتارهاى خود را كتبى انجام دهند تا مقامات قضائى تحت تاثير آهنگ آنان و يا متهمين واقع نشوند. يونانيان مقرراتى وضع كرده بودند كه بمقتضاى آن وكلاى مدافع و خطباى جامعه حق نداشتند از كلماتى كه موجب تحريك احساسات و يا باعث تهييج وجدان و عواطف گردد استفاده نمايند و براى اجراى اين قانون اشخاصى را در محاكم قضائى گماشته بودند كه اگر خطيب يا قاضى و دادستان سخنان مهيجى بر زبان جارى بسازند سخن آنان را قطع ميكردند ولى روميان دفاع را كاملا آزاد ساختند آنها معتقد بودند كه قانون صراحت دارد و قضات از عدالت برخوردارند در عصر حاضر نيز وضعيت بدين منوال ميباشد. منتهاى مراتب قضات و مشاوران قضائى پس از خاتمه دادگاه با هم خلوت مى كنند تا دور از چشم متهمان و در محيط آرام به مشورت پرداخته و حكم نهائى را صادر نمايند.

خطبه كيفرخواست

دادستان در كيفرخواست خود بايد چند اصل را رعايت كند:

يكم ـ پرهيز از كلمات مهيج برضد متهم مگر در مقابله با وكيل مدافع چه ممكن است چهره دادستان را يك چهره مغرض و ستمگر جلوه دهد و متهم را مظلوم و اسير چنگال ظالمان تلقى نمايد.

دوم ـ عدم مبالغه در جرم و جريمه بلكه بايد صورت حقيقى جرم را پيراسته از گزافه گوئى و تخيل ترسيم نمايد.

سوم ـ اجتناب از ايجاز مخل و اطناب ممل

چهارم ـ رعايت حرمت متهم و نزاكت در كلام زيرا متهم مادامى كه جرمش ثابت نشده محترم ميباشد وحتى پس از اثبات جرم مجازات خواهد شد. در هر صورت هتك حرمت او روا نميباشد.


143

پنجم ـ خطابه دادستان بايد از فصاحت و بلاغت سرشار باشد بدون اينكه زيانى به متهم وارد سازد و يا حقيقت را در ذهن قاضى و شنوندگان مشوش نمايد تا بدين وسيله بتواند با دفاعيه وكلا و متهمان مقابله نمايد.

يكى از مجرمان به حضرت يحيى عرض كرد: ولا تلو من خاطئاً بخطيئه. خطاكار را ملامت نكنيد كه به مقدار لازم جريحه دار است.

ششم ـ الفاظ با صلابت و جملات وزين و با شكوه انتخاب كند تا ابهت قانون و عدالت در قضاوت در اذهان شنوندگان جايگزين گردد و ذهن همگان را براى مجازات متهم و يا متهمان آماده سازد.

هفتم ـ از عبارات روشن و ساده بهره گيرد تا كيفرخواست براى همه شنوندگان قابل درك گردد و از توسل به محسنات و اساليب بيانى و اصطلاحات نامأنوس پرهيز نمايد تا سيماى حقيقت در چهره تخيلات و ايهامات مستور نماند.

در خاتمه بخشى از كيفرخواست (ثروت) دادستان معروف مصر را در قضيه قتل (پطرس غالى) نخست وزير وقت كه بوسيله جوانى صورت گرفته مى آوريم:

(... وطن پرستى كه اين متهم با اين سلاح مسموم ادعاى دفاع از آن را مى كند بيگمان از اين عمل فجيع و كار شنيع بيزار است.

روح وطـن پرستى هـرگز بـا مبادى و اصولى كه تـرور و قتل نفـس را

تجويز نـمايد سازش نـدارد و ايـندو هيچگاه در يـك دل جـمع نميشـود زيـرا

ايـن مبادى مخرب اجتماع را ويـران و امـنيت شغلى و عمومـى را از ميـان

برمى دارد.

بينديشيد سرنوشت يك ملتى چگونه ترسيم خواهد شد در حاليكه حيات رهبران آن در گرو خواست و اراده يك فرد عقده دار و هوسبازى قرار گيرد!؟ كه شبانگاه در بستر دستخوش بدخوابى و گرفتار امواج وسوسه و خيال مى گردد و بامدادان اسلحه خود را بردارد و زمامداران كشور را در اتاق كارش مورد حمله قرار دهد و جام مرگ را در كامش بيفشاند و چون مورد بازخواست قرار گيرد با گردن برافراشته بپا خيزد و بگويد: وطن پرستى مرا باين امر وا داشت زيرا من معتقدم كه اينان بوطن خيانت مى كنند!

اى اف بر اين مبادى و تفو بر اين اصول!؟

چگونه ممكن است با وجود چنين مبادى موهوم و اصول فاسد نظامى بر قرار و اجتماعى پايدار بماند...)

(من هر زمان وطن را دستخوش چنين مبادى و اصولى ميبينم و اينگونه هرج و مرج را تصور ميكنم بند بند اعضايم بلرزه ميافتد.)

سخنرانى وكيل مدافع

اين نـوع سخنرانى بسـيار خطير و مشكل است از نظـر موازين شـرعى نيز خـطرناك است زيرا بايد از صميم انصاف و ايمـان برخيزد تا بـاعث تجـرى جنايت پيشگان و يأس ستمديدگان نگردد در غير اينصورت امنيت عمومى به مخاطره خواهد افتـاد از نظر اخروى هم چنين خـطيبى گرفتار عذابى شـديد خـواهد شد.

اين نوع سخنرانى ـ قطع نظر از مسئوليت شرعى و وجدانى ـ بسيار مشكل و پيچيده است چه موازين خاصى را مى طلبد. به علاوه وكيل مدافع بايد از نظر روحى قوى و متعالى باشد و از نقطه نظر علمى خود را بسلاح علم و تقوا مجهز سازد وجهه همتش را احياى حقوق فردى و اجتماعى قرار دهد نه سودجوئى و جمع مال و كسب شهرت.

آشنائى به زير و بم قوانين و حضور ذهن جوال لازم دارد تا بتواند در تثبيت و تبرئه جرم و يا تخفيف مجازات رل مهمى را ايفا نمايد اينك شرايط (وكيل) و (ضوابط دفاعيه) را مطرح ميسازيم.

مشخصه هاى وكيل مدافع

وكيل جانشين متهم است در نظر دارد متهم را بحق و يا به ناحق تبرئه نمايد ناگزير سعى مى كند با قدرت احتجاج و ترسيم شرائط جرم و روحيات مجرم اثبات كند كه متهم در دام مكر و نيرنگ خائنان افتاده و تحت تاثير شرايط استثنائى و ظروف خاص روانى بدين جرم دست زده است.

اينجاست كه بايد از سحر بيان و قدرت ترسيم صحنه هاى جرم و جنايت برخوردار باشد منتهاى مراتب از نظر اسلامى و انسانى بايد لبه تيز بيان خود را در تبرئه متهمى بكارگيرد كه به پاكى او باور داشته باشد و همچنين در تخفيف مجازات مجرم تلاش نمايد كه موازين قضا و مصلحت جامعه چنين رسالتى را براى او روا مى دارد در اين صورت وكيل مدافع بايد فرهنگ جامعه و روحيات اقشار مختلف را دقيقاً بشناسد و با اسرار زندگى آنان آشنا باشد همانگونه كه بر زير و بم قانون و تبصره ها و اطلاقات قانون مجازات و عوامل تخفيف مسلط مى باشد.


144

و همچنين لازم است شعاع آگاهى خود را در علوم مختلف توسعه داده تا دفاعيه خود را جامعتر و عاليتر تنظيم وفراهم آورد. مگر مى شود بدون آشنائى از روانشناسى فردى و اجتماعى و موازين جرم شناسى و جامعه شناختى دفاعيه كاملى تهيه كرد!؟ وكيل مدافع علاوه بر داشتن سرمايه عملى و قانونى عقل نيرومند و قلب قوى هوشى سرشار ذهنى وقاد حدسى تيز و تفرسى سريع مى خواهد تا از كوچكترين فرصت بسود متهم بهره بردارى كند از شهادت شهود و اظهارات مطلعين را در جهت مصلحت متهم به نحو احسن مورد استفاده قرار دهد.


145

شرايط خطبه دفاعيه

وكيل مدافع صورت سخنرانى خود را بايد طبق ضوابط ذيل تهيه و آماده سازد:

1 ـ نظم و ترتيب قضائى

وكيل بايستى عناصر اصلى دفاعيه را جمع آورى كرده و پس از تحليل و نقض و ابرام با نظم خاصى تنظيم و شكل دادگاهى به آن ببخشد و همچنين ادله خصم را در ذهن خود مجسم نمايد و پاسخ آنرا از پيش تهيه نمايد.

2 ـ عرضه قوى

صورت دفاعيه بايستى با قويترين شكل خطايى عرضه گردد بدين معنى نخـست بايد از دلايـل احساسى و عـاطفى آغاز شده و سپس به مواد قانـونى مستند گردد تا از نظر قضائى مقبوليت پيدا كند و ضمناً بخشى از دلايل نيرومند خـود را همراه با دلايل ضعيـفتر و شواهد علمى ذخيره نمايد تا در خلال مـرافعات دليلهاى تازه براى ارائه و مطرح ساختن داشته باشد و دفاعيه پايان خوبى پيدا كند.

چون بكارگرفتن ادله قوى با سرعت و پياپى و تمسك به ادله ضعيف و بى پايه خطبه دفاعيه را سست و بى ارزش ساخته و متن دفاعيه را از شور و شوق مى اندازد.

و از همه مهمتر در وجدان حضار و عواطف قضات و مشاوران نمى تواند اثر عميقى از خود بجاى بگذارد.

3 ـ حفظ هويت دفاعيه

دفاعيه وكيل داراى هويت مخـصوصى است كه بايد حفـظ شود زيرا دفاعيات متهم يا وكيل از سنخ محـاورات و مرافعات نمى باشد و همچنين از نوع كتابت و نويسندگى نيز نيست تا ضوابط آن را داشته باشد بلكه بايد از حدود و قيود اين مقـوله ها آزاد گردد و از سوى ديگر يك سـخنرانى معمولى نيست تا از مقـدمه و ذى المقـدمه و شعر و تاريخ و لطيفه و پند و اندرز تركيب يافـته باشد و خط سـير دقيق و مناسب خود را طى كند و هركدام از اينها در جـايگاه خاصى قرار گيرد بلكه خطبه دفاع آمـيزه ايست از اين امور و غير آن ولذا موازين خاص و هويت مشخصى دارد.

البته دفاعيات همواره قبل از عرضه به محاكم قضائى به شيوه خطابى و بگونه ارتجالى تدوين مى شود آنهم با توجه به حضور قضات هيئت نظار مشاوران و تماشاچيان و ساير شرايط زمانى و مكانى.

4 ـ سخن زيبا مطرح كردن

بدون شك حسن القا در انواع سخنرانيها از مهمـترين عوامل موفقيت خطيب بشمار ميرود اشتباه فاحش در اين است كه سخنوران دنيا خطابه خود را از روى نوشته مطرح مى نمايند و رابطه طبيعى خويش را با شنوندگان از دست ميدهند بر سخنور قضائى لازم است پس از تنظيم و گذرانيدن مرحله سخن پيوندى و آمادگى روحى سخنرانى را بصورت ارتجالى ايراد نمايد تا بدين وسيله فرصت پيدا كند وضعيت مجلس و روحيه شنوندگان را از چهره آنان ادراك نموده و در طى سخنرانى نشاط و اشتياق و ملالت و انكار آنها را در قيافه و سيما و چشم آنان به خواند و متن سخنرانى و كميت و كيفيت آن را بر اين اساس منطبق سازد و با شناخت از اوضاع و احوال مجلس تاكتيك هاى سخن را تغيير دهد سخنران مدافع در طى دفاعيه بايد آهنگ خطابه را متنوع ساخته و احساسات خود را بر قلب شنوندگان منتقل سازد كه افسرده دل افسرده كند انجمنى را.

با الفاظ زيبا و جمله بنديهاى پر احساس عواطف قضات و حضار را بقدرى جلب كند كه سيلاب اشك از چشمهاى حضار جارى گردد تا بر متهم رقت آورند بگونه اى كه در تخفيف مجازات و يا تبرئه متهم بكوشند.

5 ـ تعبيرات مقبول

متن دفاعيّه از جهت تعبير و استخدام واژه ها و جملات فرا خور ذوق و ملايم با فرهنگ و روح رجال قانون باشد و از مواد قانونى بطور وضوح استفاده كند و در نهايت عصاره مواد قانونى را بر محكمه عرضه بدارد تا براى قضات يادآورى و تذكارى به حساب آيد.

6 ـ و از همه مهمتر لازم است خطيب مدافع خويش را در جايگاه متهم فرض كند و بلكه خود را بجاى او احساس نمايد تا هم علل و عوامل برونى و درونى ارتكاب جرم را بشناسد و هم شعاع حرارت و شور سخن را بالا ببرد.


146

7 ـ وكيل قبل از متن دفاعيه نخست مقدمات جالب و مهيجى ايراد نمايد تا شنوندگان را براى شنيدن اصل مطلب آماده سازد و حس كنجكاوى و حقيقت طلبى آنان را برانگيزاند.

8 ـ در طول خطبه بر خطيب قضائى لازم است همواره استمالت و احترام و جلب عواطف دادستان و قضات را با علل استدعاى تخفيف مجازات و يا تبرثه متهم در آميزد و از برانگيختن خشم دادگاه و قهر دادستان كه بر سنگين كردن مجازات خواهد افزود پرهيز نمايد بلكه انگيزه ترحم و رقت قلب را در شنوندگان تقويت كند و با احترام به دست اندركاران قضائى تقاضاى تخفيف مجازات نمايد.

و اگر دلايل دادستان را هم مى خواهد نفى كند با احترام و بگونه غيرمستقيم انجام دهد و اگر از جهتى تثبيت و از جهت ديگر نفى نمايد بهتر است.

البته وظيفه وكيل احقاق حقوق است ولى چه بسا ممكن است كه چهره حقيقت در زير غبار حيله و تزوير شايعات و تبليغات مستور گردد. بهمين جهت استمالت و احترام مى تواند ابرهاى جهل و تعصب را از سيماى حقيقت بر كنار زده و چهره اصلى را روشن سازد.

همانگونه كه زبان فصيح و بيان بليغ لازم است تا پرده هاى تدليس و تلبيس را پاره كند و حق را عريان بر صاحبدلان و احساسات پاك عرضه نمايد و قضات را بر نصرت حق متمايل سازد.


147

خـطبـه تأبين و يا فاتحه

يكى از اقسام سخنورى خطبه تأبين است كه در مجالس بزرگداشت و يادبودها مطرح مى گردد سالگرد فقيد عظيمى و يا در مطلق مراسمى كه به عنوان در گذشت اشخاص تشكيل مى گردد اگر مجلس بنام فاتحه برگزار گردد شيوه سخنورى اين است كه خطيب نخست عظمت فاجعه و مصيبت واقعه را مورد بحث قرار دهد و فصل مشبعى درباره مناقب و مآثر متوفى سخن بگويد و سپس با جملات زيبا و آهنگ گيرا در ابراز همدردى و مواسات با بستگان و دوستان مطالبى را بميان آورد و آنگاه براى روح پرفتوح فقيد از دست رفته طلب رحمت و غفران و صبر و اجر جهت بازماندگان مسئلت دارد.

اين نوع خطبه از دير زمان در سرزمين يونان مرسوم و متداول بوده است بخصوص در محافل رسمى كه به منظور تجليل از شهيدان وطن و تأبين بزرگان علم و ادب منعقد مى شده است از اين نوع خطبه ها استفاده مى كردند در كشور روم نيز رونق داشته است ولى اين نوع خطابه در جوامع اسلامى مخصوصاً شيعه از شكوه و جلال خاصى برخوردار ميباشد در محالس ترحيم رسم است پس از تلاوت قرآن سخنور بمناسبت شغل متوفى و نقش معنوى وى در جامعه سخنرانى و سپس با موعظه و تسليت بازماندگان خاتمه مى دهد از همه مهمتر در ايام شهادت ائمه معصومين و رحلتِ پيامبر بهمين منظور محافل منعقد مى گردد و خطبا داد سخن مى دهند با شكوهترين مجالس در ايام محرم تشكيل گرديده و راجع به نهضت امام حسين و فاجعه شهادت آنحضرت و يارانش سخنرانى مى شود اينجا چند نكته را مطرح مى سازيم.

الف) در عصر حاضر سخنوران نامى خطبه تأبين را با ترسيم فاجعه رحلت و يا شهادت بزرگان آغاز مى كنند و سپس به تاريخ زندگى او پرداخته و حوادث مهم حيات متوفى را خاطر نشان مى سازند سوابق مبارزاتى و مظاهر شخصيت و ابعاد عظمت وى را به تصوير مى كشند فرازهاى برجسته و جالبى از حيات متوفى را گوشزد مينمايند تا مايه عبرت و سرمشق نسل حاضر گردد.

ب) مناسبترين خطبه تأبين اين است كه شغل متوفى سوژه سخن قرار بگيرد و سپس به صفات متعالى و خدمات ارزنده ديگر او پرداخته شود مثلاً اگر متوفى فرهنگى است بايد نقش فرهنگ و مقام معلم مورد بحث و بررسى قرار گيرد و پس از طرح اين موضوع نخست به خدمات فرهنگى تازه گذشته اشاره شود و سپس خدمتهاى جنبى انسانى و اخلاقى او مطرح گردد و سخنرانى را با طلب رحمت و مغفرت براى معلم فقيد و اجر و صبر براى بازماندگان به پايان برساند و اگر زمينه مساعد باشد به همين مناسبت مصيبتى نيز خوانده شود و همچنين اگر متوفى فقيه است راجع به فقاهت و نقش فقيه در جامعه بپردازد اگر قاضى است نقش حياتى قاضى و قضاوت در كشور مى تواند مناسب باشد اگر طبيب است مى تواند به تاثير طبابت و طبيب در جامعه بپردازد و آيات و احاديث مناسب و شعر و تاريخ و تشويق بازماندگان به ادامه راه اين طبيب معالج را فراهم آورد و اگر متوفى كارمند چاپخانه باشد از تاريخچه پيدايش چاپ و نقش خدمات چاپى به فرهنگ جامعه سخن را آغاز مى كند و...

بالاخره اگر مجلس مربوط بشهيد است از جهاد و شهادت اگر متوفى بازارى باشد نقش بازار در پيشبرد اسلام وخدمت به جامعه مطرح خواهد شد.

ج) پس از ذكر فضائل متوفى لازم است شنوندگان را بتأسى و اقتداى به متوفى تشويق و تحريص نمود البته در جهات مثبت و نه منفى كه فرمودند: اُذْكُروا مَوتاكُمْ بِالخَير. همواره از خوبيهاى گذشتگان سخن بگوئيد.

د) سپس خطيب سخن خود را متوجه روح فقيد مى سازد و دعاى خير نثارش مى كند و به متوفى اطمينان مى دهد كه بازماندگان و دوستان راه او را ادامه داده و هرگز او را فراموش نخواهند كرد چنانچه يكى از خطبا در پايان سخنرانى چنين مى گويد: (خوش بيارام و آسوده بخواب كه بذر صفات نيك و دعوت شايسته اى كه در سرزمين دلها افشانده بخواست خداوند به ثمر خواهد نشست و ياران و فرزندانت راه پرفروغت را ادامه خواهند داد).


148

خطبه اجتماعى

در اين خطبه سخنور يكى از مشكلات اجتماعى را مطرح كرده و مورد تجزيه و تحليل قرار مى دهد بدين معنى.

علل و عوامل پيدايش اين پديده را يادآور مى گردد و سپس راههاى حل آن را خاطرنشان مى سازد نخست درد (روز) را با مخاطبان در ميان مى گذارد و سپس درمان آن را بيان مى دارد سخنور اجتماعى ابعاد اين معضل اجتماعى را مورد دقت و ارزيابى قرار مى دهد زيانهاى فردى اجتماعى سياسى اقتصادى و اخلاقى آن را نيز مطرح مى نمايد تا راه مبارزه با اين پديده اجتماعى را تشخيص دهند.

اين نوع خطابه بر دو قسم است.

يكى خطبه هائى است كه در ايراد آن همه مقررات و ضوابط رعايت مى شود يعنى سخنور خطبه خود را به زيور الفاظ فصيح و عبارات بليغ آرايش مى دهد و از سحر تجسم و تخيل بهره مى جويد و احساسات را در جهت هدف قبضه كرده و تحريك مى سازد و اين نوع خطبات مربوط به فن سخنورى است.

اما قسم دوم خطبه هائى است كه توجه سخنور فقط به تشريح و تحقيق يك موضوع منعطف مى باشد و موازين خطابى در آن ملحوظ نمى باشد اين نوع سخن گفتن را خطابه نمى گويند مگر از باب مسامحه و اين امر جزء محاضره است نه سخنورى.

خطابه دينى

موضوع اين خطابه چنانكه از نامش پيداست مربوط به مسائل مذهبى مى باشد.

محور اصلى اين نوع سخنرانيها يا به فطرى بودن دين مربوط مى شود و يا به فلسفه و لزوم دين ارتباط پيدا مى كند البته اين مسئله ابعاد مختلف و محورهاى بسيارى پيدا مى كند:

مانند توحيد معاد عدل الهى نبوت امامت قرآن فروع دين نقش دين در اجتماع زيانهاى بى دينى و مباحثى همچون جايگزين شدن علم وجدان به جاى مذهب و...

آيا علوم مادى مى توانند همه حوائج بشرى را تأمين كنند؟

آيا دين مولود ترس و زاييده جهل است و از فطرت و عقل نشأت نمى گيرد؟

آيا دين محرك انسان است يا مخدر انسان؟ و...

در هر صورت خطبه هاى دينى بيشتر با عواطف مردم سروكار دارد و دلها را قبضه مى كند. و اگر خطيب توانست از مسايل شورانگيز و مهيج مذهبى استفاده كند مى تواند موفق باشد و در غير اين صورت بشكست منتهى مى شود جنگهاى صليبى و انقلابات دينى از قدرت احساسات توده ها مايه گرفته است. سخنرانيهاى دينى مردم را از حالت ركود و جمود بيرون آورد و به خيرات و فضيلتها آنان را دعوت كند. سخنور دينى مى تواند درياى راكد عقل بشر را بموج و انقلاب بيندازد و شنوندگان را مسخر اراده خود سازد و آنها را به سوى ايمان و اخلاق دعوت نمايد و بالاخره با قدرت بيان و سحر سخن چهره سيآت دينى را زشت و اوامر الهى را زيبا جلوه دهد و تقوى را محبوب و بى تقوائى را منفور سازد.

برتريهاى خطابه دينى:

ارزش و امتياز يك سخنرانى يا به قداست موضوع خطبه بستگى دارد و يا به تقدس هدف و ممكن است ثمرات و نتايج سودمند فردى و اجتماعى نيز به آن امتياز و ارزش خاصى ببخشايد.

اگر ارزش و اعتبار يك خطبه را با معيار نتايج و ميزان فوايد آن ارزيابى كنيم بيگمان خطابه دينى از ساير اقسام خطبه ها پرارزشتر مى شود چون مايه آرامش روان قوت قلب صبر در برابر مصائب و شهوات و باعث اطاعت حق مى شود. آرى ايمان به زندگى مفهوم مى بخشد و به انسان معنويت و تعالى روانى مى دهد.

اگر برترى يك خطبه به موضوع آن بستگى داشته باشد بيگمان مقدمتر از احكام الهى و دين خدا چيزى نيست و بهمين دليل انبياء و اولياء الهى در راه دين حق به فيض شهادت نايل شدند شعار معروف امام حسين عليه السلام از همين حقيقت پرده بردارى مى كند:

(ان كان دين محمد لم يستقم الا بقتلى فياسيوف خذينى(

ولى اگر ارزش سخنرانى به هدف منوط باشد باز هم خطبه دينى از ديگر انواع خطابه ها پرارزش تر مى باشد زيرا هدف آن اعلاى كلمه حق و محو كفر


149
استوار ساختن گامها بر صراط حق و نيل آدمى به بسر منزل ابدى مى باشد.

در تبليغ دينى غرض اصلى هدايت خلق است كه پيامبر به على فرمود:

لان يهدى الله على يديك رجلا خير لك مما طلعت عليه الشمس وغربت.(238)

يكى از امتيازات خطابه دينى اين است كه اين نوع سخنرانى در محيط آكنده از نورانيت و روحانيت و پيراسته از اغراض خصوصى و مادى ايراد مى گردد فضايى عطرآگين كه از حب و بغض منزه و از مصالح و منافع شخصى بدور مى باشد.

سخنور در اين نوع سخنرانى خطبه خود را با حمد و نام خدا شروع مى كند و مستمع را بخدا نزديك مى سازد و مخاطبان را از تنگناى زندگى خاكى به جهان نور و سرور صعود مى دهد.


150

چرا سخنرانيهاى دينى تاثير مطلوب ندارد؟

با توجه به مزاياى خطبه هاى دينى انتظار مى رفت كه شعاع تاثيرش شگرف و عظيم باشد و نتايج گسترده و ثمرات وسيعى در جامعه اسلامى ببار آورد. ولى متأسفانه بر خلاف انتظار نتيجه مطلوب و مأمولى ندارد بدون شك اين امر مربوط به يك سلسله عواملى است كه بعضى از آنها را مى آوريم.

الف) پراكندگى موضوعات

يكى از عوامل عدم موفقيت اين است كه سخنوران مذهبى غالباً در يك سخنرانى موضوعات گوناگونى را مطرح كرده و مردم را به اجتناب از گناهان مختلف و انجام فرايض متنوع دعوت مى كنند و در نتيجه متن خطابه بصورت كشكول گونه اى درآمده كه در عين اينكه واجد همه چيز است فاقد همه چيز نيز مى باشد!

ولى اگر خطيب موضوع مشخصى را بطور مستوفى و كامل مورد بحث قرار بدهد مى تواند در اعماق جان و ضمير وجدان مستمع نفوذ بخشد تا بدينوسيله عواطف را تسخير و احساسش را برانگيزاند ولى تشتت در سخنرانى و تنوع در امر و نهى روح مستمع را از پذيرش باز مى دارد زيرا نه عقل شنونده قانع مى شود و نه عواطف آنان مسـخر اراده خطـيب قرار مى گيرد. سخـنور دينـى بايد بداند كه مـردم آمادگى روحى براى انجام اوامر زياد و ترك محرمات فراوان را ندارند.

بايد متن خطابه منظم و حول يك محور و دعوت بچرخد تا اثر بخش باشد قرآن كريم در همين راستاست كه مى فرمايد:

﴿ قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَة اَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّروا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّة اِنْ هُمْ اِلاّ نَذِير بَيْن يَدى عَذاب شَدِيد. (239)

بگو من شما را فقط بيك چيز موعظه ميكنم و نه بيشتر سعى كنيد براى خدا بگونه فردى و اجتماعى قيام كنيد.

اينگونه مواعظ دينى تاثير بيشترى دارد. خطيب لازم است موضوعى را كه جامعه نيازمند است مطرح سازد و محرماتى كه شايع و متداول است مورد بحث قرار دهد آنهم بصورت فردى. فى المثل اگر در جامعه درد اخلاقى و روحى آنها شراب خوارى ميباشد. بايد مقدمات سخنرانى نخست در راستاى تقويت مبانى اعتقادى باشد و سپس گناه شراب از ريشه مطرح گردد. و پس از آن مضرات مادى و معنوى فردى و اجتماعى آن مورد تحليل قرار گيرد و در خاتمه خطرات اخروى و عذاب هاى دنيوى آن گوشزد شود.

در اين سخنرانى از گناه زنا و ربا و كم فروشى و احتكار سخنى بميان آورده نشود.

به عبارت ديگر سخنور بايد توجه داشته باشد كه چه بايد بگويد؟ و به چه ترتيبى بگويد؟ و چه بگويد؟

در مورد (چه بايد بگويد) بايد توجه داشت كه انتخاب موضوع از اهميّت فوق العاده برخوردار است و بهترين موضوع آن است كه با نيازهاى جامعه و مخاطبان انطباق داشته باشد و باصطلاح بحث روز مطابق با درد روز باشد و به همين دليل خطيب بايد جامعه و محيطى را كه مى خواهد براى آنها سخنرانى كند بشناسد از دردها كمبودها نارسائيها و علل آن مطلع باشد تا بتواند راه درمان را ارائه دهد. در مقام موعظه و انتقاد نخست كلياتى مطرح نموده و زمينه سازى كند سپس روى گناه شايع و متداول بيشتر تكيه نمايد. پيامبران الهى كه بيگمان موفقترين خطباى تاريخ مى باشند در رسالت تبليغى خود بدين نكته ظريف و حقيقت دقيق توجه داشته اند.

غير از طرح مسائل اعتقادى هر يك از آنها روى انحرافات خاص حاكم بر محيط بيشتر تاكيد مى كردند كه قرآن كريم در سوره شعرا اين حقيقت را بيان مى كند فى المثل در عصر حضرت ابراهيم بت پرستى به اوج خود رسيده بود لذا حضرت روى اين امر اصرار مى ورزد.

﴿ (اذ قال لابيه وقومه ماتعبدون؟ قالوا: نعبد اصناماً فنضل لها عاكفين قال هل يسمعونكم اذ تدعون او ينفعونكم او يضرون) (240)

عـقل آنها را به حركت مياندازد تا بـت ها را رها سازند و خدا را پرسـتش كـنند قوم نوح گرفتار استكبار و نخوت بودند و برترى مالى و ثروت را مايه فاصله طبقاتى دانسته


151
مستضعفان را فرومايه و رذل مى شمردند راهى كه (مستضعفان) انتخـاب كرده اند باطل ميدانستند از اين رو در مقابل دعوت حضرت نوح: مى گويند:

﴿ (انومن لك و اتبعك الارذلون قال و ما علمى بما كانوا يعملون ان حسابهم الا على ربى لو تشعرون وما انا بطارد المومنين.) (241)

آيا ما بتو ايمان بياوريم در حاليكه عناصر پست و فقير از تو پيروى ميكنند نوح فرمود: من بآنچه كه آنان در گذشته انجام ميدادند علمى ندارم و اگر آگاه باشيد ميدانيد كه حساب و كتاب آنها با پروردگار ايشانست گذشته آنها مربوط به ما نيست و از اينكه آنها از چه طبقه اى هستند مرا كارى نيست فقيرند يا غنى و حساب و كتابشان باخداست من نميتوانم مومنان را (به جرم فقر و از طبقه پائين بودن) طرد و نفى نمايم. من خوشنودى پروردگار را بايد بر رضاى خلق ترجيح دهم.

قوم صالح و كاخ سازى

قوم ثمود گرفتارى ديگرى دارند سرگرم ساختن خانه هاى چند طبقه و محكم اند گويى تا ابد مى خواهند در دنيا بمانند توغل در ماديت آنها را از راه خدا بازداشته حضرت هود روى اين انحراف تاكيد فراوان دارد.(اتبنون بكل ريع آيه تعبثون و تتخذون مصانع لعلكم تخلدون واذا بطشتم بطشتم جبارين.)(242) آيا هر متراجى از زمين را كاخـهاى آسمان خراش و مرتـفع مى سـازيد تا به تجملات دنيـا سرگرم شـده و از ياد خدا غـافل شويد و عمارتـهاى محـكم و پولاديـن بنا مى كنيد تا مگـر در آن مخلد شويد؟ و بر ظلم و سـتم خلق دست بگشائيد كمال خشم و قساوت را بكار مى بنديد و همچون جـبـاران تاريخ حقوق و حدود مظـلومان را پايمال مى سازيد آرى حب دنيا سر منشاء همه مفاسد است دنياپرستان براى جلب منافع و دفع زيانها حاضر مى شوند با كمال قساوت رقيب را بكوبند رياست دنيا و مال و منالش در ابن سعدها شمرها و حجاج بن يوسف ثقفى ها توليد قساوت بى اندازه ميكند تا آنجا كه باعث تكذيب روز جزا مى گردد اينان در كوبيدن رقيب بى رحمى شديدى نشان مى دهندتا سرحد بدبختى او پيش مى روند حضرت صالح وقتى مبعوث شد قوم ثمود درباغدارى و كشاورزى و ساخـتن ويلاهاى

كوهسـتانى بر ويـرانه هاى قوم عاد به اوج خود رسيده بودند افراط در ماديت و توغل در ناز و نعمت آنها را گرفتار كفران كرده بود و پيوسته بر طغيان و سركشى خود مى افزودند آنان در مقابل دعوت صالح دو گروه شدند دسته اى گرويدند ولى (مترفين) و سـردمداران ثـروت و قـدرت در مقابل صالح ايستادند و تهمت جاه پرستى را به او زدند و عده اى هم ازصالح پيروى نمودند حضرت صالح در مـقام هدايت بر طرد و تقـبيح ماده پرستى و اسراف در نعـمت هاى خدائى اصـرار عـجيبى دارد (اتتركون فيما هيهنا آمنين في جنات و عيون وزروع ونخل طلعها هظيم و تنحتون من الجبال بيوتا فارهين فاتقوا الله وأطيعُونِ ولاتطيعوا امر المسرفين الذين يفسدون فى الارض ولايصلحون) (243) آيا تصور ميكنيد كه تا ابد با امن و امان در اين شرايط واگذار ميشويد در اين باغهاى با صفا و چشـمه سارهاى روح بـخش و عماراتى كه در كوهستان با دقت تراشيده و از سنگ ساخته ايد براى هميشه مى آرميد؟ هرگز چنين نيست پس از مفسدين اطاعت نكنيد آنانكه كارشان فقط فساد اسـت نـه اصلاح. ايـن گروه تجمل پرستى را بـه عنـوان معبود انتخاب كرده بودند.

قوم لوط و انحراف جنسى

ولى لوط پيامبر گرفتار انحراف جنسى قومش ميباشد بهمين جهت روش تبليغش فرق ميكند (اتاتون الذكران من العالمين و تذرون ماخلق لكم ربكم من ازواجكم بل انتم قوم عادون)(244) آيا عمل زشت و منكر را با مردان انجام ميدهيد و زنان را كه خدا براى شما همسران آفريده رها مى كنيد آرى شما قوم متجاوز و نابكار هستيد.

قوم شعيب و كم فروشى

اما شعيب پيامبر گرفتار بازاريان وكاسبهاى منحرف است كم فروشى و گرانفروشى انحرافى بود كه بر بازار آن روز غالب بود اصحاب شعيب گويا از طريق معامله و تجارت زندگى را مى گذراندند﴿ (اوفوا الكيل ولاتكونوا من المخسرين وزنوا بالقسطاس المستقيم ولاتبخسوا الناس اشيائهم ولاتعثوا في الارض مفسدين) (245) لبه تيز تبليغ به امور انحرافى موجود منعطف مى شد


152
يعنى قطع نظر از رسالت كلى كه داشتند به مفاسد اجتماعى خودشان نيز مى پرداختند اين متد تبليغ انبياء در طول تاريخ است و اينگونه مردم را پند مى دادند.

و همين شيوه متعالى در روش تبليغى پيامبر(ص) و ائمه معصومين عليهم السلام كه قرآن مجسم هستند نيز به چشم مى خورد فى المثل شخصى خدمت رسول اكرم(ص) ميرسد و عرض ميكند (عِظْنِى واوجز) مرا موعظه كن اما مختصر و كوتاه فرمود: (لاتغضب) چون عيب حاكم بر اين مرد عصبانيت بود زيرا به پيامبر ميگويد: موعظه را مختصر كن يعنى حوصله گوش فرادادن به مواعظ طولانى را ندارم ائمه اطهار(ع) هم با اشخاص و گروهها بگونه خاصى صحبت كرده اند كه بحسب ظاهر متضاد بنظر ميرسد ولى اختلاف افكار و شرائط متفاوت مخاطبين سخنان گوناگون را ايجاب نموده است بنابراين رسالت سخن از نظر قرآن ايجاب ميكند (كه سخن روز) همواره بايد با درد روز جامعه منطبق گردد هر چند آحاد جامعه آن را (درد) ندانند بلكه از بعد حيوانى عاليترين موفقيت بداند چه گاهى درد حاكم بر ملتى ممكن است آزادى منفى باشد مانند آزادى در شراب و قمار مواد مخدر رقص دسته جمعى فساد جنسى آزادى در احتكار گرانفروشى اختلاس ارتشاء و ديگر تباهيهاى مالى و اعتقادى وگرنه گاهى انتخاب موضوع بايد طبق خواسته مستمعين باشد البته تناسب محرم و ايام عاشورا يا ماه رمضان ولادتها رحلتها

و شهادتها هر كدام موضوعات خاصى را ايجاب مى نمايد اگر مجلس فاتحه باشد يا مجلس جشن و سرور در انتخاب موضوع بايد مناسبات را مراعات كرد بالاخره عنوان كنفرانسها سمينارها و غيره در ذهنيت خطيب موضوع سخن را تداعى مى كند. مضافاً بر اينكه بايد سخنرانى منظم و منسجم باشد بگونه ايكه آغاز و انجام خطبه درباره يك موضوع و پيرامون يك محور بچرخد درست مانند اجزاى يك درخت برومند كه جوانه و شكوفه ساقه و شاخه و برگ و بار آن معرف نوع و مبين جنس آن درخت است.

ب) تضاد گفتار و كردار

گوينده در صورتى مى تواند موفق باشد كه بين گفتار و اعمالش هماهنگى برقرار گردد زيرا عدم هماهنگى بين گفتار و كردار يامولود عدم ايمان به اصول و فروعى است كه مطرح مى سازد (مانند اصول و فروع دين) ممكن است سخنور معتقد باشد لكن جو حاكم و منافع مادى چنين ايجاب كند! يا زائيده ضعف ايمان و غلبه هواست بيگمان حاكميت هواى نفس نشانگر بى ايمانى نمى باشد بلكه غلبه تمايلات حيوانى در موارد استثنائى و نادر نشانگر ضعف ايمان ميباشد ولى تضاد بين گفتار و كردار انسان اگر بصورت مداوم و هميشگى باشد نشانه نفاق و فقدان ايمان است و منظور از (يا ايها الذين آمنوا آمنوا...) ايمان ظاهرى است زيرا اگر كسى به حق مومن باشد بگفتارش عمل خواهد كرد و ايمان به يك اصلى از اصول دين يا فرعى از فروع احكام با تحليل درست و عميق و اقناع عقل و احساس تامين ميگردد و اگر انسان معتقد به مكتب نباشد نميتواند با شور و حماسه در مورد آن سخن بگويد در فن خطابه هم اگر موضوع پخته و كامل نشود و روى آن مطالعه كافى نشده

باشد و براى گوينده مبهم و مشكوك تلقى گردد بيشك نميتواند مستمع را قانع نمايد زيرا آنكه خودش هنوز از نظر عقل و منطق قانع نشده چگونه ميتواند ديگران را به باور برساند مگر شنوندگان بسيار عوام باشند وگرنه به گفته

شاعر:

ذات نـايـافته از هستى بـخـش

خشك ابـرى كه بـود زاب تـهـى

طبيبى كه باشد ورازرد روى

كـى تواند كه شود هستى بـخـش

كـى شود بر صفت آبـدهــى

از او داروى سرخ روئى مجوى

و بعبارت ديگر نطق و بيان از كيفيات نفسانى است و لذا بر تجربه و دانش و ايمان استوار است. انسان از جلوه هاى دلرباى طبيعت از سرخى شفق چشمك ستارگان ريزش آبشاران نغمه بلبلان عظمت كوهساران و سكوت جنگلهاى انبوه پندها مى گيرد و فكر او را در مسير مطالعه و توسعه معلومات يارى مى سازد و با كمك آخرين نظريات علمى و عقلى و ادبى باقناع ديگران مى پردازد از اينرو سخنور نمى تواند آنى از خواندن و نوشتن وگفتن و شنيدن بازايستد سخنور گشاده زبان و با طلاقت به نيروى بلاغت و فصاحت افراد را بسوى هدف متعالى دعوت مى كند بايد بداند بلندترين و نافذترين كلام سخنى است كه از روى ايمان ابلاغ شود اقناع نيز كه هدف اصلى سخنور ميباشد بوسيله عواطف پاك و ايمان تابناك ميسر است زيرا گفته اى كه از سويداى دل برخيزد لاجرم بر دل نشيند بقول امرسون (آهنگ دلنوازى كه در دلها رسوخ مى كند و شفاى همه دردهاست سخنى است كه از جان برخيزد) سعدى در انطباق گفتار و كردار سخنان پرارجى در گلستانش دارد


153
(فقيهى پدر را گفت هيچ از اين سخنان رنگين متكلمان در من اثرى ندارد به حكم اينكه نمى بينم ايشان را گفتارى مطابق كردار).

ترك دنيا بمردم آموزند

عالمى را كه گفت باشد و بـس

عالم آنـكس بـود كه بد نكـند

خويـشتن سيم و غلـه انـدوزند

هـر چه گويد نگيرد
اندر كس نه بـگويد بخلق و خود نـكند

اين است يكى از علل و عوامل عدم تاثير خطبه هاى دينى قرآن كريم بدين حقيقت بلند در موارد زيادى اشاره مى كند:

﴿ (آمن الرسول بما انزل اليه من ربه والمؤمنون كل آمن بالله واليوم الاخر).

قرآن درباره احبار و روحانى نمايان بنى اسرائيل مى گويد:

﴿ (اتأمرون الناس بالبر وتنسون انفسكم) .

ج) فقدان ابتكار و ابداع

غالب سخنرانيهاى دينى در اسلوب و نحوه تعبير و ساختار متن آن هيچگونه ابداع و ابتكارى بكار برده نشده است و بسيار اتفاق مى افتد به مجرد اينكه سخنور در آمد سخن را شروع مى كند شنوندگان سخنرانى او را تا پايان مى دانند! زيرا سخنرانان خطبه هائى كه يكبار ساخته اند و يا از ديگران اقتباس كرده اند صدها بار خوانده اند و بديهى است سخنرانيهاى تكرارى فاقد روح و حرارت است و قادر نميباشد كه عواطف مستمعين را جلب كند و شور و هيجان توليد كند بلكه غالباً كسالت بار و خواب آور خواهد بود.

د) فاقد نيازهاى جامعه

يكى از علل عدم توفيق اين است كه اغلب سخنرانيهاى مذهبى به آمال و آلام و زندگى روزمره مردم ارتباط پيدا نمى كند و توجهى به دردهاى روز و انحرافات روحى مردم نمى شود و غالباً از تطورات زندگى و كاروان زمان عقب مانده است. و گاهى اتفاق مى افتد كه بمناسبت پيش آمدى خطير كه در كشور و يا جهان بوقوع پيوسته مردم بمساجد روى مى آورند ولى متاسفانه هيچگونه بحثى از آن بميان نمى آيد بلكه برخلاف انتظار سخنان نامربوطى از گوينده مى شنوند كه باعث دورى بيشتر آنها مى شود. و احياناً اهانتهايى مى شنوند در حاليكه اگر اختلافات خانوادگى و علل بدبختى ها و خوشبختى ها ريشه يابى شود سخنرانيهاى دينى رونق بسزائى پيدا خواهد كرد.

هـ) عدم همگامى با فرهنگ زمان

بيشك كاروان زمان به پيش مى رود معارف بشرى پيوسته سير صعودى خود را مى پيمايند اما اكثر سخنرانان دينى با فرهنگ زمان خود را منطبق نمى سازند و بر سرمايه علمى و فضلى خويش نمى افزايند بلكه همان مطالب گذشته را بخورد مردم مى دهند كرامات عجيب و غريب مطالب ضد علم و عقل را مطرح ميسازند و موجبات استهزاى برخى از شنوندگان را بر مى انگيزانند در صورتيكه بايد سخنور منطقى صحبت كند مطالب خود را از منابع قوى تهيه نمايد فرهنگ زمان را بشناسد و تلاشش بر اين باشد كه فضلاى مجلس را اداره نمايد نه عوام را. كه مطالب تازه آنان را نيز جلب خواهد كرد.

و) مطالبه مزد و اجر

بعضى از گويندگان براى ايراد وعظ و خطابه مبلغ معينى را پيشنهاد مى كنند و سرمايه تبليغ را در برابر ثمن بخسى به معامله و مزايده مى گذارند!؟ بيگمان آنكه رسالت خود را در معرض خريد و فروش بگذارد نمى تواند انقلاب درونى ايجاد كند در حاليكه اگر اين موضوع را بخدا واگذار نمايند و قصد خود را خالص كنند دنيا و آخرت هر دو را بدست مى آورند. و مردم همواره با گويندگان مذهبى روابط مالى دارند.

ز) نارسائيهاى معنوى

برخى از سخنرانان از ملكات اخلاقى بى بهره اند اينگروه مردم را به فضايلى مى خوانند كه خود از آن نصيبى ندارند و از رذائلى بر حذر مى دارند كه بدان گرفتارند اين امر موجب سلب اعتقاد و اعتماد مردم ميشود و بجاى هدايت ضلالت مى آورد.

ح) بى مايه فطير است

از همه عوامل بدتر بيسوادى و بى مايگى برخى از سخنرانان است آدم بيسواد كور است و قدرت تحليل ندارد هر چه شنيد بازگو ميسازد مطالب عوامانه را مطرح مى نمايد انتقادات ناروا مواعظ ناپسند و نفرت انگيز


154
مطالب بى اساس احاديث ضعيف و نامعقول مسموعات غيرمنطقى اشتباهات لفظى و لبى خطباى اهل سنت بيشتر به اين بلاگرفتارند هنوز ادبيات نخوانده زبان فارسى را درست نمى داند براى تبليغ اعزام مى شوند بهمين جهت رابطه خود را با نسل جوان كاملاً قطع كرده اند و فقط به عوام الناس مى پردازند آنهم به طمع جمع زكوات و صدقات!؟

خطابه رزمى

موضوع خطابه رزمى چنانكه از نامش پيداست (جنگ و جهاد) و يا دفاع است به منظور تحريك و بسيج نيروهاى نظامى و شبه نظامى بر ضد دشمن متجاوز انجام مى گيرد اين نوع سخنرانى با ساير خطابه ها مشتركاتى دارد و مختصاتى در انواع خطبه ها بايد موازين كلى سخنورى بكار گرفته شود ولى خطابه هاى رزمى را ضوابط ديگرى است كه بايد رعايت گردد و بعبارت ديگر:

سخنوران ميدان نبرد بايد شيوه اى در پيش بگيرند كه سربازان براى انجام و تحمّل تمرينات سخت نظامى علاقه پيدا كنند و از نظر روحيه چنان اوج بگيرند كه بتوانند در صحنه هاى خونين نبرد حماسه بيافرينند و در برابر خمپاره و تانك و توپ چون كوه استوار بمانند مگر شهادت طلبى و اعتماد به نفس بدون پرورش و آمادگى جسمى و روحى مقدور است؟ بى گمان خير.


155

اقسـام خطبه هاى رزمى

خطبه هاى جنگى بر دو قسم است: سخنرانيهاى مبسوط و مجمل:

قسم اول: سخنرانيهائى است كه پيش از شروع جنگ و يا در زمان صلح ايراد مى گردد.

قسم دوّم: خطبه هائيست كه دقايقى قبل از آغاز جنگ و يا در طى درگيرى ايراد مى شود در نخستين بخش (يعنى زمان صلح و قبل از جنگ) فرماندهان بايد نيروهاى نظامى را از نظر روحى و جسمى آماده نگه دارند براى اين منظور ناگزيرند فوايد مادى معنوى فردى اجتماعى و اخروى آن را مورد تجزيه و تحليل قرار دهند و اين نوع سخنرانى بدون مقدمه چينى و استفاده از آيات و اخبار تحليلهاى اجتماعى و تاريخى امكان پذير نمى باشد. و همچنين بايد زيانهاى ترك جهاد و عوارض خطرناك آن را براى عموم بخصوص قواى نظامى تشريح نمايند در اين نوع خطابه سخنور فرصت مساعدى بدست مى آورد تا متن سخنرانى خود را تنظيم و تهذيب نمايد به تجديد مطالب و تعويض جملات آن بپردازد موازين خطابه را به طور عام و معيارهاى خطبه رزمى را بگونه خاص بكار بندد منتهاى مراتب مطابق اين ضوابط بايد بر تحريك احساسات بيشتر تكيه كرده و از نيروى تخيل براى ترسيم صحنه هاى مجد و عظمت پيشين و شور و اميد به پيروزى هاى آينده بهتر بهره گيرد خطيب رزم آور رسوائيهاى شكست و هزيمت را بيان مى دارد پى آمدهاى پيروزى دشمن را بازگو ساخته و بشكل يك تراژدى غم انگيز آينده سياه آن را

به تصوير مى كشد همانگونه كه بركات پيروزى را نيز خاطرنشان مى سازد و در صورت هزيمت كنار بدبختى هاى دنيوى عقاب اخروى آن را نيز بسمع شنوندگان مى رساند.


156

ويژگيهاى خطابه رزمى

خطبه رزمى عبارت است از: مجموعه كلمات مهيج و شورافكن در جهت بسيج رزمندگان براى كسب نصرت و پيروزى.

الف)شو رآفرينى

در خطبه رزمى بايد سخنور از كلمات شورانگيز و انقلابى استفاده كند در خطبات معمولى شورانگيزى چاشنى سخنرانى بحساب مى آيد و نبايد ادامه پيدا كند بلكه بصورت گذرا مطرح مى شود.

ب) تشبيهات تجسم بخش

خطبه رزمى بايد از تشبيهات و ترسيم صحنه هاى شكست و پيروزى لبريز و مشحون باشد و بخش مهم خطابه بايد به تجسم علل و عوامل شكست و پيروزيها به صورت تخيلى توصيفى و تاريخى اختصاص يابد.

ج) جمله بنديهاى كوتاه و با صلابت

عبارات و جمله بنديها بايد از قوت و شكوه مخصوصى برخوردار باشد طنين گيرنده و كوبنده و لحن نظامى به خود بگيرد.

د) تشجيع و تقويت روحيه ها

سخنور نظامى بايد مطالبى را بازگو سازد كه باعث تشجيع و تقويت روحيّه سربازها شود بطوريكه روحيه ايثار حب وطن غيرت و حميت مردانگى سلحشورى و ايمان را در نهاد آنان مشتعل سازد.

سخنورى در لحظات حساس قبل از حمله و يا در خلال نبرد از ويژگى و حساسيت خاصى برخوردار مى باشد به عبارت ديگر اين نوع خطبه ها علاوه بر حفظ خصايص خطبه هاى رزمى بايد خلاصه رسا كوبنده و آتشين باشد زيرا فرصت براى ايراد سخنرانيهاى رزمى كه على المعمول قبل از آغاز جنگ و يا در حال صلح براى آماده نگه داشتن رزمندگان ايراد مى گردد نمى باشد. ليكن زمينه در زمان صلح و پيش از شروع جنگ براى سخنرانيهاى طولانى مساعد است بايد با طرح مسائل نظامى سياسى و اعتقادى فرهنگ سربازان را بالا آورد و روح وطن دوستى و حمايت از نواميس ارزشهاى ملى و مذهبى را در نهاد آنان دميده و از سربازان فداكار وطن تجليل نموده مفاسد فرار از جنگ و شكستهاى نظامى را تشريح نمايد و اجر و ثواب سلحشوران نظامى را از نظر دينى خاطرنشان سازد.

اما به هنگام حمله و يا در بحران درگيرى كه آمادگى هاى لحظه اى مطرح است فرمانده فرصت تحليل ندارد فقط بايد از كلمات شورانگيز ومهيج استفاده كند و از تخيل و احساسات مدد بگيرد ممكن است خطيب رزمى براى روحيه دادن و آماده ساختن به هنگام اعزام به جبهه به سربازان چنين بگويد:

بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله قاسم الجبارين ولاتهنوا ولاتحزنوا وانتم الاعلون ان كنتم مؤمنين.

(من به شما سربازان و غيور مردان جبهه حق كه عازم ميدان نبرديد سلام و درود آتشين مى فرستم شما سنگرداران جبهه حق هستيد آيات پيروزى از پيشانى نورانى و بلندتان مى درخشد اراده و استقامت شما همچون كوهى پولادين و سدى آهنين دشمن را ذليل و زمين گير مى سازد صفير گلوله هاى آتشبار و غريو توپ و خمپاره هاى مرگ آفرينتان مغزها را متلاشى و باقيمانده را به فرار و عقب نشينى وادار مى سازد هم اكنون برق اميد و پيروزى از چشمهاى پرفروغ و درخشانتان نمايان است يورش برق آسا و سهمگين و دشمن شكن شما تار و پود خصم زبون را بر باد مى دهد دلاورى و تهورتان وحشت زلزله انگيزى در قلوب دشمن بوجود آورده است دعاى خير پدران و مادران شهدا و بازماندگان بدرقه راه شما باد نيروهاى غيبى و امدادهاى الهى پشتيبانتان باد برويد كه لشكر دشمن در انتظار شكست و ملت غيور ايران چشم براه حماسه آفرينى هاى شما هستند (ان تنصروا الله ينصركم و يثبت اقدامكم ولاتهنوا...) غيور مردان به پيش.)

مجموعه اين كلمات يك خطبه رزمى را تشكيل مى دهد فرصت تحليل در ميدان نبرد نيست فقط بايد از كلمات محرك و مهيج و اميدبخش بهره جست و شورى در سرها واميدى در دلها انداخت در اين نوع خطبه رزمى فرماندهان از جملات با صلابت و كوتاه بايد استفاده نمايند و فقط بر نيروى (احساس و خيال) تكيه كنند با ترسيم آينده روشن و بيان استعداد ساز و برگ نظامى و آمادگى رزمى شكست دشمن را قطعى تلقى نمايند حفظ اصول ايمنى و ضوابط رزمى را گوشزد نموده از شهيدان محبوب ياد كرده تا بدينوسيله روحيه انتقام و قهر الهى در آنها قوت و شدت بيشترى پيدا كند مقامات ملكوتى جهاد گران و جاودان ماندن شهدا را بيان كرده و بدينوسيله آنان را براى يك حمله برق آسا مهيا سازند.


157

ما در فصول گذشته نمونه هائى از خطبه هاى رزمى را قبل از آغاز جنگ و در حين نبرد و درگيرى آورديم كه قسمتى از خطبه جهاد و بخشى از خطابه طارق بن زياد از آن جمله بود اينك با دو نمونه از خطبه هاى رزمى اين بخش را به پايان مى بريم.

خطبه 122 نمونه يكم كلام امام على در لحظه جنگ:

وَاَيُّ امرِي مِنكُم أَحَسَّ مِن نَّفسِهِ رِباطَةً جَأشٍ عِندَ اللِّقاءِ وَرَأى مِن أَحَدٍ مِن إِخوانِهِ فَشَلاً فَليَذُبَّ عَن أَخِيهِ بِفَضلِ نَجدَتِهِ الَّتي فُضِّلَ بِها عَلَيهِ كَما يَذُبُّ عَن نَّفسِه فَلَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُ مِثلَهُ إِنَّ المَوتَ طالِب حثِيث لايَفُوتُهُ المُقِيمُ وَلا يُعجِزُهُ الهارِبُ إِنَّ اَكرَمَ المَوتِ القَتلُ وَالَّذِي نَفسُ ابنِ اَبيطالِب بِيَدِهِ لأَلّفُ ضَربَةٍ بالسَّيفِ اَهوَن عَلَّيَّ مِن مِيتَةٍ عَلَى الفِراش في غَيرِ طاعَةِ اللّه.

امام در اين خطبه بخشى از وظايف جنگجويان را مشخص مى سازد فرار از مرگ را نامعقول و پست جلوه مى دهد تا رزم آوران خطه نبرد از جنگ خسته نشوند و ازيارى همرزمان در حال نبرد نهراسند ميفرمايد هر يك از شما رزمندگان كه در ميدان نبرد از قوت قلب و شجاعت بالائى برخوردار است تا سستى و ترسى در يكى از همرزمانش احساس كند بايد بشكرانه اين دلاورى و شهامت و برترى كه دارد.از برادر همرزمش دفاع كند به او قوت قلب دهد و او را از شر دشمن حفظ نمايد همانگونه كه از خويشتن دفاع مى كند بايد از وى نيز حمايت نمايد نگويد در ميدان خونين رزم هر كس بايد هواى خود را داشته باشد و يا سستى و ترس او را بحساب ضعف ايمان و تهور خود را مولود قدرت ايمان گذارد. چون علل و عوامل ضعف و قوت روح فقط به ايمان نيست ممكن است زاده وراثت يا مولود خشم و غضب و يا برخاسته از قوت جسمانى و يا از غيرت و حميت طبيعى و تلقيّات و معاشرت با عناصر شجاع نشأت يابد و ايمان كامل يكى از عوامل نيرومند است و همه اينها از مشيت ذات اقدس الهى مايه مى گيرد. لذا در ادامه مى فرمايد:

(كه اگر چنين مشيتى شامل حال آن برادر مى شد او هم از نعمت شجاعت برخوردار مى گرديد پس نبايد مغرور شد بلكه بايد دفاع كرد و در اين راه از مرگ باك نبايد داشت زيرا مرگ شتابان بسوى انسان روان است و همه را خواهد گرفت چه آنانى كه از دفاع برادر باز ايستند و چه آنهاايكه در راه دفاع از برادر خود را به مخاطره اندازند كسى از فراچنگ مرگ بيرون نخواهد رفت. و فرار كننده از شتاب آن نخواهد كاست زيرا مرگ خسته و فرسوده نمى شود. مقدسترين مرگ قتل در راه خدا و دفاع از همرزمان است سوگند بآنكه جان پسر ابيطالب در قبضه فرمان اوست هزار ضربت شمشير بر من آسانتر است از اينكه در بستر بميرم و در حال اطاعت و انجام مسئوليت الهى نباشم خوب مردن كشته شدن در راه اطاعت حق ميباشد و بدمردن رسيدن مرگ در حال استراحت و يا انجام كارهاى معمولى است.)

نمونه دوم خطبه ايست كه در تهييج مردم براى جنگ با شاميان ايراد كرده است:

(وَمِن خُطبَةٍ لَّهُ عَلَيهِ السَّلامُ)

فِي استِنفارِ النّاسِ إِلى أَهلِ الشَّامِ

أُفٍّ لَكُم لَقَد سَئِمتُ عِتابَكُم! أَرَضِيتُم بِالحَياةِ الدُّنيا مِنَ الاخِرَةِ عِوَضاً؟ وَ بِالذُّلِّ مِنَ العِزِّ خَلَفاً؟ إِذا دَعَوتُكُم اِليً جِهادِ عَدُوِّكُم دارَت أَعيُنُكُم كَأَنَّـكُمُ مِنَ المَوتِ فِي غَمرَةٍ وَمِنَ الذُّهولِ فِي سَكرَةٍ يُرتَجُ عَلَيكُم حَوارِي فَتَعمَهُونَ فَكَأَنَّ قُلُوبَكُم مَأْلُوسَة فَأَنتُم لاً تَعقِلُونَ ما أَنتُم لِي بِثِقَةٍ سَجِيسَ اللَّيالِي وَمَا أَنتُم بِرُكنٍ يُّمالُ بِكُم وَلا زَوافِرُ عِزٍّ يُّفتَقَرُ إِلَيكُم أَنتُم إلاّ كَإِبِلٍ ضَلَّ رُعاتُها فَكُلَّما جُمِعَت مِن جانِبٍ انتَشَرَت مِن اخَرَ لَبِئسَ لَعَمرُ اللّهِ سَعرُنارِ الحَربِ أَنتُم تُكادُونَ ولاتَكِيدُونَ وتُنتَقَصُ أَطرافُكُم فَلاتَمتَعِضُونَ لايُنامُ عَنكُم وَأَنتُم فِـي غَفلَةٍ ساهُونَ! غُلِبَ وَاللّهِ المُتَخاذِلُونَ وَايمُ اللّهِ إِنِّي لأَظُنُّ بِكُم أَن لَّو حَمِسَ الوَغى وَاستَحَرَّ المَوتُ قَدِ انفَرَجتُم عَنِ ابنِ أَبِيطالِبٍ انفِراجَ الرَّأسِ وَاللّهِ إِنَّ امرَأً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِن نَّفسِهِ يَعرُقُ لحمَهُ وَيَهشِمُ عَظمَهُ وَ يَفرِي جِلدَهُ لَعَظِيم عَجزُهُ ضَعِيف مّا ضُمَّت عَلَيهِ جَوانِحُ صَدرِهِ! أَنتَ فَكُن ذاكَ إِن شِئتَ فَأَمّا أَنا فَوَ اللّهِ دُونَ أَن أُعطِيَ ذلِكَ. ضَرْب بِالمُشرِفيّه تَطِير مِنهُ فِراشَ الهام


158
وَتَطيح السّواعدَ وَالاَقدام ويفعل اللّه بَعدَ ذلك مايشاء.)

موقعيت خطبه:

اين خطابه پس از جنگ خونين و قهرمانانه حضرت على با خوارج ايراد گرديده است موقعيكه مقدس نماها را در جنگ (نهروان) قلع و قمع كرد به مردم ابلاغ كرد كه در (نخيله) اجتماع كنند و براى جنگ با اهل شام آماده شوند امر فرمودند به ديدار اهل و عيال نروند و در ساعت مقرر با اسلحه حضور پيدا كنند ولى متأسفانه آنها امر امام را ناديده گرفته و متفرق شدند لذا حضرت به كوفه برگشت مردم در مسجد جمع شدند چنين فرمودند:

(واى بر شما من از ملامت و نكوهش شما سخت خسته و ملول شدم آيا به اتخاذ حيات دنيا به جاى آخرت خوشنود شده ايد؟

آيا ذلت و خوارى را بر عزت و سرافرازى ترجيح داده ايد؟

هرگاه شما را به جهاد با دشمنتان دعوت مى كنم؟ چشمانتان در حدقه مى گردد گوئى از ترس مرگ بحال جان كندن افتاده ايد و از هوشيارى به حالت بيهوشى و اغماء فرو رفته ايد! گفتگوى من چنان بر شما گران مى آيد كه از پاسخ آن دچار حيرت مى شويد! گوئى دلهايتان دستخوش بيمارى گشته بگونه ايكه قدرت تفكر و فهم را از دست داده ايد! شما در تاريكى هاى شبهاى حوادث نه مورد اعتماد و امين من هستيد و نه تكيه گاه استوار و متين. و نه مايه عزت و شوكت من در هنگام جنگ ميباشيد شما همچون گله شتر بى ساربان رامانيد كه از هر طرف كه آنان را جمع كنيد از سوى ديگر پراكنده شوند به بقاى خدا سوگند كه شما هنگام برافروختن آتش جنگ بد مردمى هستيد زيرا آنان به مقتضاى طبيعت جنگ از نقشه هاى تاكتيكى و نيرنگ جنگى استفاده مى كنند و شما چنين نمى كنيد و از اطراف و جوانب كشورتان مى كاهند و شما عكس العملى از خودنشان نمى دهيد و خشمگين نمى شويد آنان اعمالتان را سخت زيرنظر مى گيرند و شما از كارهاى آنها غافليد به خدا قسم مسامحه كاران و كسانيكه يكديگر را خوار و ذليل كردند مغلوبند.

بخدا قسم باور من اين است كه اگر جنگ شدت يابد و مرگ آفرين شود شما مانند جدا شدن سرها از پيكر ها از پسر ابيطالب فاصله خواهيد گرفت و بحق سوگند آنكس كه دشمن را بقدرى فرصت و مهلت دهد تا گوشت بدنش را تا مرز استخوان بخورد و استخوانهايش را بشكند و پوستش را بدرد بى گمان زبونيش عظيم است و قلبى كه در قفسه سينه اش نهفته بسيار ضعيف ميباشد. تو اگر خواهى چنين باش اما من بخدا سوگند پيش از آنكه به دشمن چنين امكانى بدهم با شمشير مشرفى چنان بر او خواهم زد كه استخوانهايش خورد شده كاسه سرش بپرواز آيد و بازوها و قدمهايش قلم شود و پس از آن ذات اقدس الهى آنچه مصلحت باشد پيش خواهد آورد.


159

انواع ديگر سخن

اقسام سخنورى به پايان انجاميد اينك در راستاى تكميل اين بخش به انواع ديگرى از نوع سخنسرائى مى پردازيم همانگونه كه سخنرانى به مفهوم متداول آن داراى انواعى مى باشد سخن گفتن و يا سخن پردازى نيز اشكالى داشته و دارد كه بگونه گذرا و فشرده بدان اشاره مى كنيم:

الف) روش مباحثه اى

پيش از بيان اين شيوه بايد گفت در ايران قبل از اسلام سخنورى به ترتيب بيشتر جنبه سياسى نظامى قضائى و موعظه اى داشته است معرفى كارهاى شاهنشاهان در رأس انواع سخنورى قرار گرفته بود. پس از ظهور اسلام در كشور ما آئين مباحثه بين طلاب علوم دينى رواج گسترده پيدا كرد و تا مشروطيت بازار جدل و مباحثه همچنان گرم و با حرارت بود و هم اكنون در حوزه هاى دينى و بعضا در دانشگاهها نيز از اين روش در مذاكرات علمى استفاده مى شود.

مباحثه بر وزن (مفاعله) است و حداقل بايد دو طرف داشته باشد تا بدينوسيله صحت و سقم يك عبارت و يا مضمونى مورد تحليل واقع گردد و يا درس يك استادى تقرير شود.

هدف از كاربرد اين روش كشف واقعيّت تبادل نظر پرورش انديشه و فهم صحيح مطلب است البته گاهى به غلبه يكى بر ديگرى منجر مى گردد. و زمانى براى استفاده متقابل و فهم و تكرار نظرات اساتيد به كار برده مى شود. از آنجاايكه طلاب بدون دليل موضوعى را نمى پذيرند از اينرو مباحثه مى تواند ذهن و ادراك را تقويت كند تا هم بتوانند از ادعاى خود دفاع كرده و در طى بحث و گفتگوها حقيقت نيز روشن شود بقول ناصر خسرو

چون و چرا بيار كه بر جاهل

گيتى چو حلقه تنگ از اينجا شد

در گذشته حتى گفتار واعظان مورد نقد و بررسى شنوندگان قرار مى گرفت. برخى گفته هاى سخنران را انتقاد مى كردند آنگاه گوينده و گروهى به دفاع بر ميخاستند بين مباحثه كنندگان گاهى كلمات تند و تيزى مبادله مى شد ولى در پايان بحث تمام كدورتها از ميان مى رفت و فضاى مباحثه به صفا و محبّت تبديل مى شد.

مباحثاتى كه بين استاد و شاگردان در حوزه هاى دينى انجام مى گيرد از اين قبيل مى باشد اين شيوه به منظور بدست آوردن ديدگاههاى علمى و اجتماعى صاحب نظران صورت مى گيرد و كسى نمى تواند عقايد خويش را بر شاگردان تحميل نمايد بلكه با آزادگى و بى غرضى با يكديگر به مباحثه مى پردازند آن برداشتى كه مطابق با برهان عقلى و نقلى باشد در اختيار ديگران مى گذارند و آراى مخالفان را با احترام و متانت در معرض مناقشه قرار داده و مؤدبانه انتقاد و ابطال مى سازند.

ب) گفتگوى دو نفرى

غربيها اين روش را (ديالوگ) مى نامند در اين نوع سخنورى دوتن كه از نظر دانش و بينش و احياناً از لحاظ سنى در يك مرتبه اند در جايگاه خطابه قرار مى گيرند.

رئيس جلسه كه آموزگار كلاس است درباره كيفيت و كميت بحث بايندوتن و همچنين حاضران تذكراتى مى دهد و رهنمودهاى لازم را به عمل مى آورد مدت سخن گفتن هر كدام را مشخص ساخته و موضوع گفتگو و موارد اختلاف را معين مى نمايد هرگاه تعداد مباحثه كنندگان زيادتر باشد و در واقع گروهى سخن بگويند. در اين صورت همگان با نظم و ترتيب مخصوص شركت مى جويند آنگاه رئيس جلسه چند نفر از شنوندگان را براى همكارى دعوت مى نمايد و گاهى نيز به نمايندگى از سوى هر كدام و ياجمعى از آنان سخن مى گويد تا هدف كاملاً روشن شود ولى هرگز وظيفه داورى خود را ازياد نمى برد.

سخنان جدى و قاطع دو نفر دوست و يا همكلاس در زمينه موضوع معين نيز از اين قرار است. هدف طرح مطالب تازه جهت تفكر و ديگر شركت حضار در مذاكرات تا مبهمات روشن گرديده و عقايد جديدى مطرح گرد.

ج) شيوه سخن در سمينارها

جلسه علمى يا سمينار به منظور تحقيق درباره موضوع مهمى تشكيل مى گردد و يك و يا چند روز ادامه پيدا مى كند كيفيت برگذارى جلسات بحث و تحقيق بدين شكل است مؤسسات فرهنگى و يا اجرائى مشكلات كار خود را طبق دعوتى به اطلاع افراد صاحب نظر مى رساند و از آنان مى خواهد تا ضمن مقاله اى يكى از موضوعات پيشنهاد شده را حل و فصل كرده و در سمينار مطرح نمايد.


160

جلسه اول به نطقهاى مقدماتى و افتتاحى اختصاص پيدا مى كند و در همان نشست اوليّه موضوعات مورد نظر تفكيك و تقسيم مى شود و براى هر قسمتى (كميسيونى) تعيين و اعلام مى گردد.

حاضران در جلسه طبق تخصص و يا تعيين قبلى در كميسيونهاى مربوطه شركت مى نمايند.

صبح روز آخر سخنگوهاى هر كميسيون خلاصه مطالب بررسى شده و تصميمات اتخـاذى خود را به ديگران اعـلام ميدارند و پس از خاتمه سمينار مسائل تحليل شده را طى جزواتى منتشر مى نمايند.

د) سخن جوئى (سمپوزيوم)(246)

اين روش توسط پروفسور فيليس استاد كالج سيشيگيان امريكا وضع شده است و يك درجه بالاتر از سمينار و جلسه بحث و تحقيق مى باشد در مجلس علمى تمام صاحب نظران كه در جلسه حضور دارند و همچنين شنوندگان مى توانند اظهار نظر نمايند و گفته هاى ديگران را تكذيب و يا تأييد كنند.

اما در سخن جوئى به تناسب موضوع و تخصص و جنبه هاى مختلف موضوعات از نظر اهميت و اولويت افراد متخصص با تعيين قبلى موضوع تحقيقى و سخنرانى را تهيه و يا مقالاتى را تدوين مى كند و نسخه اى از آن را در اختيار رئيس جلسه ميگذارند و در روز گردهم آئى فقط در دائره تخصص خود سخن خواهند گفت و اگر حاضران در جلسه نظريه اى داشته باشند بايد كتباً به رئيس جلسه اعلام نموده تا مورد بررسى صاحب نظران قرار گيرد. مانند سمپوزيوم نفت و... در پايان بحث رئيس جلسه خلاصه نظريات را مطرح كرده و به پرسشهاى حاضران پاسخ مى دهد.

هـ) ميزگـرد

اين روش را مورخان به (كينك آرثور) زمامدار انگليس (متوفاى قرن 6م) نسبت مى دهند مى گويند: نخست ميزى مدور از سنگ مرمر ساخته شده بوى هديه مى دهند نامبرده بخاطر علاقه اى كه به اين ميز داشته همواره بزرگان و نجباى كشور را دعوت و جلسه ديدار و مشورت را پيرامون آن برگذار مى كرده است و در اين ميز گرد حوادث و مشكلات سياسى و پيش آمدهاى ناگوار و مسائل اقتصادى را طرح كرده و به هر كسى يكبار اجازه صحبت مى داده است و سرانجام نظر خود را به مورد اجرا مى گذاشته است شايد آخرين كنفراس مهم ميزگرد جهان را مولود سياست مقاومت منفى گاندى پيشواى شبه قاره هندوستان دانست كه در كاخ (بوكينگهام) بر پا گرديد.

در اين كنفرانس محمد على جناح از رهبران بزرگ مسلمانان شبه قاره نيز شركت داشته است. با تمهيدات خاصى استقلال كامل سرزمين خود را بدست آوردند.

امروز هم ميزگرد معمول و متداول است تعدادى گرد هم مى نشينند و نظرات خود را پيرامون مسائل حساس و يا شخصيتهاى محبوب يك ملّت ابراز مى دارند.

و) بحـث رسمى

در اين نشست مسئول يك اداره و يا وزير مربوطه همكاران و پرسنل وزارتخانه و يا اداره را جمع مى كند و درباره مشكلات ادارى و اجرائى به مشورت مى پردازد و با اعضاى خود تبادل نظر مى كند اين جلسه در روز معين تشكيل مى گردد رئيس مجلس يك نفر را به عنوان دبير انتخاب مى كند سپس مشكلات را مطرح مى سازد و هر كسى به نوبت و با اجازه دبير جلسه درباره حل معضلات سخن مى گويند.

دبير جلسه خلاصه مذاكرات را جمع بندى كرده و پس از تصويب حاضران به مقام بالاتر اعلام مى كند تا موانع و مشكلات را برطرف سازد.

يى) روش مناظـره

يكى از روشهاى خوب آموزش و پرورش در اسلام و جهان است چه براى تقويت نيروى استدلال و موقع شناسى جوانان اهميتى بسزا دارد. و اين رسمى ترين روش بحث و استدلالى است از قديم مرسوم بوده و امروز نيز با نظم و ترتيب خاصى متداول مى باشد مناظره تابع قوانين خاص است و با منازعه فرق دارد و يكى از ابزارهاى مهم تقويت فكر و انديشه است و هر ملتى بنوعى در اين ميدان گام برداشته اند سقراط براى ابطال نظريات سوفسطائيان از اين شيوه بهره جست.


161

مناظره از ديرباز در كشور ما رواج داشته است. متنى به زبان پهلوى كه مربوط به پيش از اسلام است در دست داريم و آن (درخت آسوريك) نام دارد كه مناظره بين (بز) و (نخل) مى باشد و خلاصه آن چنين است: روزى بزى خود را به درخت خرماى تناور و پربارى مى رساند و به او مى گويد تو بيهوده سر بر آسمانها افراشته اى و به زمين و زمان فخر مى فروشى من از تو بالاترم زيرا مردم از شيرم تغذيه مى كنند از پوستم پوشاك براى خود فراهم مى آورند و اگر پير شدم و در اختيار قصاب قرار گرفتم گوشتم را به فروش مى رسانند و از روده ها و ساير اعضايم نيز بهره مى برند. از اين رو اين منم كه بايد سربلند و مفتخر باشم....

درخت خرما بالحنى مسخره آميز پاسخ مى دهد تو و ساير موجودات تابستانها از سايه من استفاده مى كنيد و از برگها و جوانه هايم تغذيه مى نمائيد ميوه من نيروبخش ترين خوردنيهاى جهان است از شاخه هاى كوچكم سقف خانه ها را مى پوشانند و اگر روزى از ثمر افتادم تنه اصليم به عنوان پل بر روى رودخانه قرار مى گيرد و از قسمتهاى نازكتر آن در و پنجره براى خانه ها مى سازند. عمر من هم بسى طولانى است و در نتيجه سود بيشتر به جامعه مى رسانم پس تو بايد پى كار خود بروى تا بخدمت خود ادامه دهم!؟

در تاريخ ادبيات فارسى نيز گويندگان برجسته قسمتى از آثار خود را به مناظره اختصاص داده و در اين موارد داد سخن داده اند. فردوسى شاعر ايران زمين مناظره خسرو و انوشيروان را با مؤبد و موبدان بنام (هفت مجلس) با مهارت و بلاغت تمام به رشته نظم كشيده است. گويندگان بزرگ ديگر چون سعدى و نظامى هم مناظره ها دارند و در نيم قرن اخير نيز پروين اعتصامى قطعاتى شيوا در گفتگو بين موضوعات گوناگون زندگى سروده است.

در اروپا و آمريكا مناظره از كارهاى مهم دبيرستانها و دانشگاههاست (استورات ميل) فيلسوف نامدار انگليسى موفقيت خود را در فلسفه مرهون مناظره هاى دوران دبيرستان مى داند. مى نويسد:

(از تاريخى كه در مناظرات شركت جستم افكار بديع و مستقلّى پيدا كردم آغاز قدرت ابتكار و استدلال فكرى من از همان روز است).(247)

در آمريكا روزى نيست كه در دانشگاهى مناظره ترتيب داده نشود و يا نمايندگان دانشگاههاى بزرگ براى مناظره آماده نشوند و مردم با شور و هيجان آنان را همراهى نكنند.

در مناظره معمولاً چهار يا شش و يا هشت تن بصورت دو گروه متضاد در برابر هم قرار مى گيرند و در زمينه موضوعات مختلف به مناظره مى پردازند مثلاً آيا سعادت در ثروت است؟ يا علم؟ آيا آرامش در راستگوئى است يا نادرستى؟ گاهى مناظره را در بين دانش آموزان يك كلاس تربيت مى دهند و پس از اجراى برنامه در سه جهت نمره مى دهند:

يك) ـ درستى جملات و مطابقت آنها با قواعد و دستور زبان.

دو) ـ قدرت استدلال

سه) ـ احساساتى كه در خلال سخنان به تناسب عبارات ابراز ميدارند.

ولى براى خود موضوع نمره نمى دهند زيرا دسته اى سخن نادرستى را ممكن است انتخاب كنند ولى در مقام مجادله پيروز شوند.

مناظره در اسلام

با ظهور اسلام جلسات مناظره به شكل هاى مختلفى ترتيب داده مى شد.

در مجالس مناظراتى كه متكلمان بغداد تشكيل مى دادند حاضران در بيان اعتقادات آزاد بودند در صورتيكه به عقايد و آراء ديگران اهانتى روا ندارند. و بر اساس همين تفكر اسلامى بود كه ملحدان زمان با امام صادق عليه السلام آزادانه به مناظره پرداخته و پاسخ مناسب را دريافت مى كردند.(248)

كتاب توحيد مفضل در اين راستا نوشته شده است مفضل بن عمر در مسجد مدينه نشسته بود خبر دادند كه ابن ابى العوجا با يكى از اصحابش كلمات كفرآميزى مطرح مى كند مفضل فرياد كشيد و او را كافر و زنديق خطاب كرد ابن ابى العوجا گفت اگر اهل كلامى بيا با هم به مباحثه پردازيم اگر مدعاى خود را با دليل اثبات كردى مى پزيرم و اگر اهل كلام نمى باشى مرا با تو كارى نيست و اگر از اصحاب جعفربن محمدى او هرگز با چنين گفتار خشمگينانه و ركيك ما را مورد خطاب و عتاب قرار نداده است


162
با اينكه سخنان بدتر و زشت تر از ما مى شنيد الحق او مردى است حليم و بردبار و عاقل و حكيم داراى متانت و استوارى هرگز از كوره بيرون نرفت و از طريق رفاقت و مدارا گام بيرون نگذاشت به دلايل ما گوش فرا مى داد بطوريكه گمان مى كرديم تحت تأثير منطق ما قرار گرفته است ولى پس از استماع كامل سخنان ما را با بيان موجز و دلايل قاطع ابطال مى ساخت.(249) اين عاليترين شيوه مناظره در اسلام است.

قرآن كريم از دشنام به مشركان نهى مى كند و مى فرمايد:

(ولا تسبو الّذين يدعون من دون اللّه فيسبّو اللّه عدواً بغير علم.)(250)

بكسانيكه غير خدا را مى خوانند ناسزا نگوئيد كه آنها هم عكس العمل نشان داده و ذات اقدس متعال را مورد اهانت قرار دهند.

مباحثه بايد به جدل و مراء منجر نشود و از اغراض شخصى و احساسات كودكانه و تعصبات جاهلانه پيراسته باشد بگفته سعدى:

دو عاقل را نباشد كين و پيكار

اگر نادان بوحشت سخت گويد

دو صاحبدل نگهدارند موئى

اگر از هر دو جانب جاهلانند

يكى را زشتخوئى داد دشنام

بتر زانم كه خواهى گفتن آنى

نه دانا خود ستيزد با سبكبار

خردمندش بنرمى دل بجويد

هم ايدون(251) سركش و آزرم جوئى

اگر زنجير باشد بگسلانند

تحمل كرد و گفت اى نيك فرجام

كه دانم عيب من چون تو ندانى

ولتر نويسند نامبردار فرانسوى )1778 ـ 1694 مسيحى) از طرفداران آزادى سخن بشمار مى رود با ژان ژاك رسو Jean Jacques Rousseau روابطش تيره بود روزى شنيد كه از سوى مقامات سويس دستور داده اند تمام كتابهاى رسو را درباره اصول حقوق سياسى بسوزانند ولتر با شتاب بهديدن او رفت و اين عبارت تاريخى را بيان كرد (من به هيچوجه با تو هم عقيده نيستم و هيچ كدام از سخنان تو را قبول ندارم ولى سخن گفتن حق تست و من براى دفاع از حق اگر لازم باشد جان خود را نثار مى كنم(252). حكيم سخن آفرين مى فرمايد: (فَبَشِّر عِباد الَّذين يستمعون القول فيتَّبِعونَ اَحسَنَه اولئك الذين هدايهم الله واولئك هم اولو الالباب(.(253)

در اسلام مناظره و مجادله فقط براى هدايت و اثبات حق انجام گيرد انصاف و عدالت را طرفين بايد رعايت كنند جدال و مناظره بخصومت منجر نگردد براى تثبيت باطل نباشد.

بحث خصوصى

گروهى مركب از ده الى بيست نفر جمع مى شوند رهبر گروه مذاكرات را بطور كلى هدايت مى كند نه دستورى قبلاً براى جلسه تهيه شده و نه معلوم است چه كسانى سخن خواهند گفت هر كس هر جائى كه نشسته بدون اينكه اجازه بگيرد سخن خود را مطرح مى سازد و بحث بطور طبيعى و مانند الكلام يجر الكلام پيش مى رود سخنگويان در اطراف ميز روى صندليهاى نرم تكيه زده اند در كنار چراغى پرنور و محيطى شاعرانه و آميخته با صفا مشكلات خود را در معرض آراء مختلف مى گذارند و به نوبت حرف مى زنند.

ابتدا رهبر جمعيت براى فتح باب مطلبى را مطرح مى كند و سپس از حاضران در جلسه نظرخواهى مى كند يكى از اهداف اين است كه افراد ساكت و خجالتى را بحرف آورد فقط سعى مى كند كه گفتار از موضوع خارج نشود در پايان جلسه نتيجه را بگونه اختصار بيان مى كند و مطلبى را كه حلاجى نشده به جلسه بعد موكول مى نمايد رهبر مدبّر و مدير كسى است كه افراد كم حرف و ساكت را به سخن بكشاند و درياى راكد عقل ها را بموج اندازد.

بقول سعدى:

گفتم كه بگوشه چـو سنـگــى

ديــــدم كــه مــيســرم نـــگــردد

بنشينم و روى خود بــديــوار

تــو سـنگ درآورى بـگفـتار

اين طريقه بحث را در آمريكا (گروه سخن پژوهان پيشرو) مينامند.

براى سخنسرائى انواع ديگرى نيز در كتابها موجو د است ولى بخاطر متروك بودن آنها فقط فهرست وار از نظر مى گذرانيم مانند: (گروه هم سخن و يا همه سخن) (گروه نطق و سؤال) و (بحث خصوصى) براى تفصيل بيشتر به كتاب آداب سخن نوشته دكتر پاشا صالح صفحات 92 ـ 189 مراجعه فرمائيد در اينجا با اشعار مولوى كتاب را به پايان مى رسانيم.


163

باقى اين گفته آيد بى زبان

در جهانِ جان كنم جولان همى

قصه كوته كن كه رفتم در حجاب

در دل آنكس كه دارد نور جان

بگذرم زين نم درآيد در يمى

هين خَمُش والله اعلم بالصواب


164

پاورقي

(1) سوره طه آيات 25 تا 28.

(2) سوره بقره آيه 24.

(3) سوره قصص آيه 34.

(4) الخطابه / 10.

(5) الخطابه / 11.

(6) الخطابه / 12.

(7) فرهنگ فارسى معين ج5 ص824 و سير حكمت در اروپا ترجمه محمد على فروغى.

(8) براى آشنائى با سخنرانيهاى دموستنس به آئين سخنورى تأليف محمد على فروغى ج2 مراجعه شود.

(9) اين بزمها مجالسى است كه از موبدان و بزرگان در حضور شاه ساسانى ترتيب مى يافت و يك حكيم دقيق ترين نكته هاى اخلاقى را به صورت گفت و شنودهائى با شاه و حاضران در مجلس بيان مى دارد و ضمن اين گفتارها به شرائط سخن ارزنده و بليغ نيز اشاراتى مى كند.

(10) آداب سخن / 17.

(11) نهج البلاغه خطبه 233/1.

(12) اصول كافى ج/123; فروع كافى ج8/268.

(13) الخطابه/9.

(14) الخطابه /20.

(15) الخطابه /21.

(16) سوره طه آيه 28.

(17) منطق الشفا ج1 صفحات 16/20.

(18) اسپرتيسم يعنى: فن احضار روح و اسپرتيست به كسى مى گويند كه مدعى احضار ارواح است و يا پيرو اين مسلك مى باشد.

(19) منوم: خواب كننده است كه شخص (مديوم) را هيپنوتيزم مى كند و روحش را به هر كجا مى تواند مى فرستد. تنويم مغناطيسى يعنى: خواب كردن براساس قدرت روحى و نيروئى كه در چشم خواب كننده وجود دارد. (مانتيسم روحى).

(20) سوره نحل آيه 125.

(21) شرح ابن ابى الحديد ج4/13 14.

(22) علت نياز سخنور بدين علوم در مباحث آتى بيان خواهد شد.

(23) كلام حكيم است.

(24) سوره صف آيه 2.

(25) اى كسانى كه (به زبان) ايمان آورده ايد! ايمان بياوريد. سوره نساء آيه 131.

(26) مفردات راغب ماده عدل.

(27) سوره انفال آيه 24.

(28) نهج البلاغه حكمت/217.

(29) نهج البلاغه فيض الاسلام. خطبه 51.

(30) جمهرة خطب العرب ج1/290.

(31) نفس المهموم/281.

(32) (مرجانه) نام زن بدكاره اى است كه حضرت با اشاره به او ناپاكى ابن زياد را به رخشمى كشد.

(33) لهوف ص90.

(34) مقتل الحسين ص392.

(35) نهج البلاغه خطبه 19/1 صبحى صالح.

(36) جمهرة خطب العرب ج3/ 359.

(37) جمهرة خطب العرب ج3/357.

(38) اغانى ج5/ 231 و جمهرة خطب العرب ج3/350 ـ 351.

(39) الخطابه / 202.

(40) المفردات راغب اصفهانى ماده فصح ص380.

(41) تتابع اضافات آوردن كسره هاى متوالى است خواه در اضافه باشد و يا در وصف. مانند: (قابلِ عرضِ جنابِ مستطابِ فضائل مأبِ مناقب شعارِ عالى) يامانند شعر زير:

اثر وصفِ غمِ عشقِ رخت

شاعر مى خواسته است همه حروف تهجى را در اين شعر بگنجاند لذا به تكلف افتاده است.

(42) كثرت تكرار آن است كه كلمات در يك جمله يا چند جمله چندين بار تكرار شود. مانند:

يار يار است اگر يار وفا دار بود

كار كار است اگر كار بهنجار بود

اين گونه تكرارها به فصاحت خلل مى رساند. البته بعضى از تكرارها كه جزء صنايع لفظى بديع شمرده شده است مخل به فصاحت نيست مانند:

خواب نوشين بامداد رحيل

و بعضى گويند: كلام فصيح مبرا بودن آن از سه عيب است. كسانى كه مايلند. براى تفصيل مطالب به كتابهاى مربوطه مراجعه فرمايند.

(43) دفاع عن البلاغه ص64; الصناعتين ص249; آداب سخن/180.

(44) دفاع عن البلاغه ص46.

(45) كه درباره حزب و تضادهاى داخلى آن گفته است.

(46) گوينده اى در تعريف جنگ مى گفت: (جنگ از نظر اسلام عبارت است از مصارعت فلسفى و ارادى على سبيل كليه.)

(47) سوره نساء آيه 105.

(48) (تقوا) از (وقايه) و (اتقا) به معنى سپر گرفتن مى باشد و در اصطلاح (جعل النّفس في وقاية ممّا يخاف) مى باشد. يعنى: خويشتن را در سنگر حفاظت قرار دادن براى مصونيت از عوالم آسيب پذير اعم از سياسى اخلاقى دينى كلّى و جزئى.

(49) الخطابه / 209.

(50) الخطابه / 25.

(51) الخطابه / 26.

(52) الخطابه 72.

(53) Ciceron

(54) برخى از سخنرانان ناآگاه مى گوينـد: ولايت در خطر است! در زمان شاه ولايـت در خطر نبـود!! ليكن در عصر حاكميت جمهورى اسلامى به خطر افتاد!؟ زهى بى انصافى و نادانى!؟

گوينده مردم را موردخطاب قرار داده و گفته بود: (مواظب باشيد على ـ عليه السلام ـ را از شما

نگيرند.) .

(55) سوره آل عمران آيه 7; تفسير آن در بحث مغالطه خواهد آمد.

(56) در صورتيكه ضيق با ضاد و قاف است نه زا و غين زيغ بمفهوم گرايش به باطل است و ضيق بمعنى تنگ نظرى و عدم وسعت ديد نمى باشد.


165

(57) آداب سخن / 233.

(58) همان مدرك /234.

(59) آداب سخن ص234.

(60) سوره نحل آيه 16.

(61) برهان قياسى است كه مقدماتش منحصراً از يقينيات تشكيل مى شود و از شريفترين انواع قياسات به شمار مى رود. زيرا از نظر ماده و صورت در نهايت استوارى و اتقان است. بنابراين سفسطه بردار نيست. هندسه و رياضيات نيز از اين باب است و بنابراين يقين آور و از علوم حقيقى محسوب مى شود.

(62) اما دليل اين كه چرا يك شئ در حد ذاتش معلول است روشن نيست ولى در برهان لمّى هم علت وجود معلول و معلوليت آن روشن مى شود و هم علّت تصديق ذهن واضح مى گردد.

(63) يعنى از راه حواس انسان بديهات و معقولات اولى را بدست مى آورد و سپس مبادى تصورات و تصديقات را فراهم مى آورد.

(64) و (3) دانش نامه علائى/113 و آداب سخن/223 و 226.

(65) دانش نامه علائى ص113.

(66) شرح اشارات ج1/217 و دانشنامه علائى / 113.

(67) مسيحى ها طبق عقيده كاتوليك ها براى حضرت مسيج مقام (الوهيّت) قايلند و تثليث از اين عقيده ناشى مى شود.

(68) احتجاجات ص47.

(69) و (2) سوره بقره آيه 258.

(70) المنطق المظفر ص473.

(71) اين شيوه سخن را در اصطلاح (توريه) نيز مى گويند.

(72) تقيه گاهى براى حفظ جان است و زمانى در راستاى وحدت و تأليف قلوب مى باشد كه امروز فتواها و احكام سياسى كه صادر مى شود براى ايجاد وحدت و محبت است.

(73) به منظومه منطق حاج ملا هادى سبزوارى مراجعه فرمائيد.

(74) به (اصول فلسفه و روش رئاليسم) ج اوّل مقاله دوّم مراجعه شود.

(75) سوره آل عمران آيه 7.

(76) منافقين در زندان طاغوت اين آيه را در جهت أغراض انحرافى و گمراه ساختن جوان ها به كار مى بردند. (زيغ) را كه از نظر آهنگ فارسى با (ضيق) وحدت دارد; در معناى واحدى استعمال مى كردند و با بينش تنگ نظرانه به معنى گرايش هاى انحرافى مى خواستند اعتقادات انحرافى را به جوانان در لفافه تفسير قرآن منتقل سازند. يعنى كسانى كه بينش تنگ نظرانه دارند; مى گويند: كمونيسم منكر خداست و نجس است و نبايد به آنها اعتبار داد. ولى آنان كه با ديدى وسيع به قرآن مى نگرند كمونيسم را موحّد مى شمارند و اصول ديناميك را متد علمى شناخت قرآن و جهان و اقتصاد. به زبان ساده كمونيسم را اقتصاد اسلام راستين مى دانند.ولى تفسيرهاى صحيح و مطابق لغت برداشت هاى ارتجاعى و تنگ نظارنه نيست.

(77) سوره آل عمران/8.

(78) سوره طه آيه 121.

(79) سوره فتح آيه 1.

(80) سخنرانى صدر بلاغى در راديو ايران تحت عنوان (فلسفه مصائب.

(81) مغالطه معنوى نيز اقسامى دارد كه يكى مصادره بر مطلوب است و ديگرى اهمال در شرايط قياس. مصادره بر مطلوب يعنى: نتيجه خود يكى از مقدمات باشد كه در واقع نتيجه به وسيله خود نتيجه اثبات شده و مدّعا به جاى دليل نشسته; كه توقّف شىء بر نفس است و اين موجب (دور) مى شود. از طبيبى سؤال كردند: (چرا اين مريض لال شده) گفت: دليلش بسيار واضح است; براى اين است كه نمى تواند سخن بگويد. پرسيدند: براى چه نمى تواند حرف بزند؟ گفت: براى اينكه زبان او قدرت عمل را از دست داده است!!

(82) به روش رئاليسم ج1 مقاله 4 مراجعه شود.

(83) مقدمه كتاب علل گرايشهاى ماترياليستى.

(84) سوره بقره آيه 14.

(85) سوره بقره آيه 2.

(86) مخفى نماند كه قسمتى از اين آيات را در گذشته تحت عنوان (خودكفايى ادبى) بيان كرديم و تكرار آن در اينجا به عنوان برداشتهاى انحرافى ماركسيستى مى باشد. بنابراين تكرار آيات خالى از لطف نيست.

(87) سوره احزاب آيه 22.

(88) مقتل الحسين المقرم/372 و در جمهرة خطب العرب ج2/134 خطبه را به ام كلثوم نسبت داده است.

(89) نهج البلاغه صبحى صالح خطبه /29.

(90) منتهى الآمال ج1/414.

(91) سوره زمر آيه 9.

(92) سوره ابراهيم آيه 10.

(93) سوره حديد آيه 16 .

(94) الخطابه / 344.

(95) همان مدرك / 345.

(96) سوره نحل آيه 125.

(97) سوره بقره آيه 269.

(98) سوره نحل آيه 86.

(99) سوره نحل آيه 86.

(100) سوره انسان آيه 3.

(101) سوره بقره آيه 256.

(102) تاريخ طبرى ج3/215.

(103) تاريخ اسلام/251.

(104) مفردات راغب اصفهانى ماده حكم.


166

(105) مفردات راغب اصفهانى ماده حكم.

(106) سوره اسراء آيه 39.

(107) غرر الحكم حرف خاء.

(108) الحياة ج1ص25.

(109) غرر الحكم ودرر الكلم حرف خاء.

(110) غرر الحكم و درر الكلم حرف خاء.

(2 و 3) لسان العرب كلمه وعظ.

(111) نهج البلاغه صبحى صالح خطبه 182/21.

(112) نهج البلاغه كلمات قصار / 297.

(113) بحارالانوار 46/82 و البداية والنهاية ابن كثير الشامى 9/109.

(114) اين اشعار را شيخ عباس قمى در جلد دوم منتهى الآمال آورده اند. ص24 كه مربوط به خاقانى است.

(115) لسان العرب كلمه (وعظ).

(116) سوره بقره آيه 275.

(117) صحاح اللغه ماده (وعظ).

(118) سوره سباٌ آيه 46.

(119) سوره نحل آيه90.

(120) سفينة البحار ماده وعظ.

(121) سوره نحل آيه 125.

(122) فروغ ابديت ج1 ص323.

(123) فروغ ابديت ج1ص323.

(124) سوره اعراف آيه 21.

(125) ميزان الحكمه ج10/580.

(126) بحارالانوار ج74/166 و ج78/378.

(127) بحارالانوار ج7/239.

(128) سوره نحل آيه 125.

(129) سوره غافر آيه 5.

(130) سوره عنكبوت آيه 46.

(131) سوره آل عمران آيه 64.

(132) به كتاب (علوم اسلامى) قسمت (منطق و فلسفه) مراجعه شود.

(133) مفردات راغب ماده (جدل).

(134) تفسير برهان ج2/388.

(135) همان مدرك ج2/388.

(136) تفسير برهان ج2/89.

(137) سوره بقره آيه 258.

(138) تفسير برهان ج2/389.

(139) يس آيه 77 ـ 79.

(140) امية بن خلف.

(141) سوره ق آيه 3.

(142) سوره جاثيه آيه 24.

(143) فروع ابديت ج1/56.

(144) كافى ج2 ص301.

(145) مواعظ العدديه / 30.

(146) مستدرك الوسايل ج2 ص98 چ قديم (سه جلدى).

(147) منظور از (نصيحت در اين حديث محبّت و مودّت) است. زيرا نصيحت غير از معناى موعظه مفهوم ديگرى نيز دارد كه محبّت و مودّت است; در زيارتنامه نيز مى خوانيم كه (نصحت اللّه و رسوله). پس منظور از ترك نصيحت در حديث ترك محبت و مودّت است. زيرا جدال باعث از هم پاشيدن مودت و ايجاد دشمنى مى شود و يا مقصود اين است كه با ترك نصيحت و مودت و رسوايى ببار آورد و با استمرار اين عمل هر كه به نوبه خود شيوه عقل و دانايى را زير پا گذاشته و راهل جهل و خصومت را پيش كشيده اند.

(148) اگر سؤال شود كه چگونه عقل را حفظ كرده است؟ در پاسخ مى گوييم عقل در مقابل جهل است. در اخبار گاهى جهل در برابر علم قرار گرفته ولى در غالب احاديث در مقابل عقل آمده است. در اصـول كافى بابى تحت عنوان (العقـل و الجهـل) موجـود است. در قرآن كريم

مى فرمايد: (هل يستوى الذين يعلمون والذين لايعلمون انما يتذكر اولى الالباب) كه علم را با عدم علم مقابله كرده است نه با جهل. سپس فرمود: (اين حقيقت را صاحبان عقل مى دانند.)

اصلاً مردم سه گروه هستند: عاقل در مقابل مجنون. عاقل در برابر احمق (نارسا). عاقل در مقابل جاهل آن كه عقل دارد ولى به كار نمى برد. قرآن مى فرمايد: از حشرات بدتر است. (ان شر الدواب عند الله الصم البكم الذين لايعقلون). پس آن كسى كه در جدل خصومت مى كند. عقل را كوبيده و جهلش را آشكار كرده ولى اگر خصومت را ترك كند عقل خود راحفظ نموده است.

(149) (روى ان رجلا قال للحسين عليه السلام: اجلس حتى تناظر في الدين فقال(ع) ياهذا انا بصير بدينى مكشوف على هذا فان كنت جاهلاً فاذهب واطلبه مالى و للممارات وان الشيطان ليوسوس في الرجل ويناجيه ناظر الناس في الدين لئلا يظنوا بك العجز و الجهل.) مستدرك الوسايل ج2 ص98.

(150) بحار ج2/278 حديث 4.

(151) (قالت فاطمه وقد اختتم اليها امرئتان فتنازعنا في شىء من امر الدين احدهما معانده والاخرى مؤمنه ففتحت على المؤمنه حجتها فاستظهرت على المعانده ففرحت فرحا شديداً فقالت فاطمه(س) ان فرح الملايئكه باستظهارك عليها اشد من فرحك وان حزن الشيطان اشد من حزنها.)

(152) سوره مائده آيه 91.

(153) سوره توبه آيه 129.

(154) خطبه امام سجاد مقتل الحسين مقرم / 301.

(155) علت نامگذارى شهر انبار اين بود كه در جنگهاى مكرر ايران و روم اين شهر انبار سلاح و مهمات بوده است. (انبار) نام فارسى است.

(156) نهج البلاغه خطبه / 27.

(157) نهج البلاغه صبحى صالح الكتاب 45 / 2.

(158) . نهج البلاغه صبحى صالح خطبه 209.

(159) سوره شعراءآيه 151 و 152.

(160) سوره اسرا آيه 33.

(161) سوره فرقان آيه 67.


167

(162) تفسير نمونه ج12/91.

(163)نهج البلاغه خطبه 198.

(164) نهج البلاغه خطبه 891 فيض.

(165) مانند نامهاى دانشمندان بيمارى ها داروها اصطلاحات معروف سياسى اجتماعى و اخلاقى.

(166) سوره سباٌ آيه 46.

(167) (قياس مضمر) قياسى است كه يكى از مقدمات آن محدوف باشد كه در جارى خود با ذكر شواهد خواهد آمد.

(168) نهج البلاغه صبحى صالح ص303 خطبه 163.

(169) نهج البلاغه صبحى صالح خطبه 27/69.

(170) آل عمران/97.

(171) آداب سخن ص50.

(172) جمهرة خطب العرب ج2/250.

(173)طبق نقل مرحوم مجلسى اشعار فوق از حضرت خديجه كبرى (سلام الله عليها) است كه به هنگام بازگشت پيامبر صلى الله عليه وآله از مسافرت سروده است.

(174) سوره سبأ آيه 46.

(175) سوره رعد آيه 11.

(176)سوره روم آيه 41.

(177) سوره انعام آيه 6.

(178) سوره نور آيه 55.

(179) سوره مدثر آيه 38.(1) روح الاجتماع ص78.

(180) روح الاجتماع ص78.

(181) آداب سخن ص50.

(181) آداب سخن صالح پاشا/395.

(182)شماها به يك سلسله اصول مكتبى باور داريد كه چنين خود را در زير پوشش قرار مى دهيد.

(183) اينان مانند پشه هستند كه همواره در جهت باد حركت مى كنند چرا؟ چون: (لم يستظيئوا بنور العلم و لم يلجئو الى ركن وثيق): تا وقتى كه انسان در اعتقادات خود آگاه و عالم نباشد و به ركن محكم دليل و برهان متكى نگردد مانند كشتى بى لنگر خواهد بود كه باد به هر سوى كه رفت كشتى او را مى برد.نهج البلاغه صبحى صالح حكمت 147.

(184) (فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة لِيَتَفَقَّهُوا في الدين ولينذر قومهم اذا رجعوا اليهم لعلهم يحذرون.) رسالت فقيه پيشگيرى و درمان است اما انذار و هشدار دادن فقيه و خطيب مربوط به پيشگيريهاست.

(185) سوره نور آيه 30.

(186) الخطابه / 232.

(187) در واقع مضمون حديث است. اصل حديث: (اِذا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلامُ) يعنى كمتر حرف زدن دليل كمال عقل است. بحارالانوار ج1/290 و نهج البلاغه حكم/71.

(188) جمهرة الخطب العرب ج2/231.

(189) اصول فن خطابه دكتر صالح پاشا آداب سخن/80.

(190) نهج البلاغه خطبه176.

(191) همان مدرك.

(192) نهج البلاغه صبحى صالح كلمات قصار/265 و ميزان الحكمه ج8/ص444.

(193) قصار الحكم ص381.

(194) همان مدرك ص381.

(195) الخطابه ج1 ص95.

(196) روح الاجتماع ص142.

(197) در اقسام خطابه خواهد آمد.

(198) سوره بقره آيه 24.

(199) فلاسفه مى گويند: كسى كه كمالى را ندارد نمى تواند بديگران اعطا كند.

(200) وليد بن مغيره پس از استماع آيات معجزه آساى قرآن چنين اظهار نظر كرد: (ان عليه لحلاوة وان به لطلاوه وان اعلاه لمثمر وانه يعلو لايعلى عليه).

(201) تفسير المنار ج1 ص26.

(202) سوره حجرات آيه12.

(203) سوره النساء آيه 75.

(204) سوره الحديد آيه 16.

(205) سوره الذاريات آيه 22.

(206) سوره الزمر آيه 53.

(207) خصوصيات مقدمه و انواع آن را در گذشته مطرح نموديم.

(208) به منتهى الامال مراجعه شود (شرح حال امام هادى).

(209) براى اطلاع بيشتر به صفحه 242 همين كتاب مراجعه بفرمائيد.

(210) تشريح وتعريف اين خطابه روشن خواهد شد.

(211) الخطابه تأليف ارسطو ج2/112 ـ 115 و الفن والخطابه / 153.

(212) محاضرات دكتر ابراهيم سلامه/35.

(213) نهج البلاغه خطبه 5.

(214) الخطابه / 221.

(215) در گذشته نمونه هاى ديگر را از حسن ارتجال بيان داشتيم.

(216) . روح الاجتماع / 324.

(217) مجموعه ورام ج2/277.

(218) سوره سباء آيه 46.

(219) سوره شعراء آيات70 ـ 73.

(220) سوره شعراء آيات 111 ـ 114.

(221) سوره شعراء آيه 130.

(222) سوره شعراء آيات 146 ـ 149.

(223) سوره شورا آيه 160 ـ 166.

(224) سوره شعراء آيه 181.

(225) آداب سخن / 96.

(226) سوره زمر آيه 18.

فهرست آيات
رَبِّ اشرَحْ لى صَدْرى وَيَسِّرْ لى اَمْرِى وَاحْلُلْ عُقدَةً مِنْ لِسانى يَفْقَهُوا قَولى2
فانْ لَمْ تَفْعَلُوا ولَنْ تَفْعَلُوا فاتّقوا النّارَ الّتى وَقُودُهَا النّاسُ وَالْحِجارَةُ اُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ2
(الرّحمنُ عَلّمَ القُرانَ خَلَقَ الإنسانَ عَلّمَهُ البَيان)12
(اٌلا وَاِنَّ اللِّسانَ بَضعَة مِنَ الإنسانِ فَلا يُسعِدُهُ القَولُ إذَا امتَنَعَ وَلايُمهِلُهُ النُّطقُ إذَا اتَّسَعَ. وَ إنّا لاُمَراءُ الكَلامِ وَفِينا تَنَشّبَت عُرُوقُهُ وَعَلَينا تَهَدَّلَت غُصُونُهُ) 12
(اُولئكَ كالأنعامِ بَل هُم أضلّ).12
(اُدعُ الى سَبيلِ رَبّكَ بِالحِكمَةِ وَالمَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَجادِلهُم بِالَّتى هِيَ اَحسَن اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبيلِهِ وَهُوَ اَعلَمُ بِالمُهتَدين) 19
يا اَيُّهَا الَّذينَ امَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مالا تَفعَلونَ كَبُرَ مَقتاً عِندَ اللّهِ اَن تَقُولوا على الله ما لاتَفعَلُون).22
(يا ايها الذين آمنوا استجيبوا لله وللرسول اذا دعاكم لما يحييكم) 24
(انا انزلنا اليك الكتاب بالحق لتحكم بين الناس بما اراك اللّه ولاتكن للخائنين خصيماً.) 42
(اٌدعُ إلى سبيلِ ربّكَ بالحكمةِ والموعظة الحسنه وجادلهم بالّتى هي أحسن...) 52
(اَلَمْ تَرَ اِلَى الَّذى حاجَّ اِبْراهِيْمَ فى رَبِّه اَنْ آتاه اللّه الْمُلْكُ اِذْ قال اِبْراهيمُ رَبِّيَ الَّذي يُحيى وَ يُمِيت.) 57
(فان الله ياتِ بالشمس من المشرق فأت بها من المغرب فبهت الذي كفرو اللّه لايهدى القوم الظالمين.) 57
(وأمّا الّذين في قلوبهم زيغ فيتّبعون ماتشابه منه ابتغاءَ الفتنة وابتغاء تأويله.) 60
(وما يَعْلَمُ تأويلُه إلاّ اللّه والرّاسخون في العلمِ يقولون امنّا كلّ مِن عند ربّنا.) 61
(فعصى ادمُ ربَّهُ فغوى).61
(إنّا فَتَحنا لكَ فتحاً مبيناً لِيَغفِرَ لك اللّهُ مَا تقَدمَ من ذنبك وما تأخرَ...) 61
الذين يؤمنون بالغيب و يقيمون الصلوة و مما رزقناهم ينفقون.) 65
(هل يستوى الذين يعلمون والذين لايعلمون انما يتذكر اولى الالباب.) 67
(افى الله شك فاطر السموات والارض!؟) 67
(ادع الى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتى هى احسن.)69
(ومن يوتى الحكمة فقد اوتى خيراً كثيراً.)69
(واوحى الى النحل ان اتخذى من الجبال بيوتاً.)69
(انا هديناه السبيل اما شاكراً واما كفوراً.69
(لا اكراه فى الدين قد تبين الرشد من الغى.)69
(ذلك مما اوحى اليك ربك من الحكمة)71
(احل الله البيع وحرم الربوا.)72
(قل انما اعظُكمْ بواحده...)(2) يا آن جا كه مى فرمايد: (يعظكم لعلكم تذكرون.)73
(ادع الى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة.)73
(وقاسمهما إنى لكما لمن الناصحين.)73
اُدعُ اِلى سَبيلِ رَبِّكَ بِالحِكمَةِ وَالمَوعِـظَةِ الحَـسَنَةِ وَجادِلهُم بِالَّتى هِيَ اَحسَن.)73
(وجادلوا بالباطل ليدحضوا به الحق.)73
(وَلا تُجادِلُوا اَهلَ الكِتاب اِلاّ بِالَّتى هِى اَحسَن.)75
(قل يا اهل الكتاب تعالوا الى كلمة سواء بيننا وبينكم الا نعبدوا الا اياه.)75
(تلك امانيهم)76
(الم تر الى الذي حاج ابراهيم فى ربه آتاه الله الملك اذ قال ابراهيم ربى الذى يحيى و يميت قال انا احيى واميت قال ابراهيم فان الله ياتى بالشمس من المشرق فات بها من المغرب فبهت الذى كفر.)77
(اولم ير الانسان انا خلقناه من نطفة فاذا هو خصيم مبين وضرب لنا مثلاً ونسي خلقه قال من يحيى العظام وهي رميم قل يحييها الذي انشاءها اول مرّة وهو بكل خلقٍ عليم.)77
(اإذا متنا وكنّا تراباً ذلك رجع بعيد.)78
(وقالوا ما هى الا حياتنا الدنيا نموت ونحيى وما يهلكنا الا الدهر وما لهم بذلك من علم ان هم الا يخرصون.)78
(... يوقع بينكم العداوة والبغضاء فى الخمر والميسر.)81
لقد جائكم رسول من انفسكم عزيز عليه ما عنتم حريص عليكم بالمؤمنين رئوف رحيم.)81
(ولاتطيعوا امر المسرفين الذين يفسدون فى الارض ولايصلحون.)84
(اسرفوا على انفسهم فلايسرف فى القتل.)84
(والذين اذا انفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا...)84
(ومن كفر فان الله غنى عن العالمين)94
(ان الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بانفسهم)99
(ظهر الفساد فى البر والبحر مماكسبت ايديهم)99
(فاهلكنا هم بذنوبهم)99
(وعد الله الذين آمنوا منكم وعملوا الصالحات ليستخلفنهم فى الارض)99
(كل نفس بما كسبت رهينه)99
(وقل للمؤمنات يغضضن من ابصارهن ويحفظن فروجهن ولايبدين زينتهن إلاّ لبعولتهن...)103
(وقيل يا ارض ابلعِي مائَكِ ويا سَماء اَقلعى وغيض الماء وقضى الامر واستوت على الجودى وقيل بعداً للقوم الظالمين)108
(يا ايها الذين آمنوا اجتنبوا كثيراً من الظن إن بعض الظن اثم.)124
(إنّ بعض الظن اثم)124
(وَلا يَغتَب بَعضُكُم بَعضاً)125
(أَيُحِبُّ أَحدُكُمْ أنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيْهِ مَيْتةً فَكَرِهْتُمُوه)125
(وما لكم لاتقاتلون في سبيل اللّه والمستضعفينَ منَ الرّجال والنّساء والولدان الّذين قالوا ربّنا اٌخرجنا مِن هذه القرية الظّالم أهلُها واجعل لنا من لدنكَ وليّاً واجعَل لنا من لدنكَ نصيرا.ً)125
(ألم يأنِ للّذينِ امنوا أن تخشعَ قلوبهم لذكر الله...) 126
(وفي السماء رزقكم وماتوعدون فوربّ السّماء والأرض انّه لحقّ مثل ما أنّكم تنطقون.) 126
(قل يا عبادى الّذين أسرفوا على أنفسهم لاتقنطوا من رحمة اللّه إنّ اللّهَ يغفر الذنوب جميعاً.) 126
(هَلْ يَسْتَوِى الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِيْنَ لايَعْلَمُونَ؟) 127
قُلْ اِنَّما اَعِظُكُمْ بِواحِدَة اَنْ تَقُومُوا لِلّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّروا ما بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّة اِنْ هُمْ اِلاّ نَذِير بَيْن يَدى عَذاب شَدِيد. 150
(اذ قال لابيه وقومه ماتعبدون؟ قالوا: نعبد اصناماً فنضل لها عاكفين قال هل يسمعونكم اذ تدعون او ينفعونكم او يضرون) 150
(انومن لك و اتبعك الارذلون قال و ما علمى بما كانوا يعملون ان حسابهم الا على ربى لو تشعرون وما انا بطارد المومنين.) 151
(اوفوا الكيل ولاتكونوا من المخسرين وزنوا بالقسطاس المستقيم ولاتبخسوا الناس اشيائهم ولاتعثوا في الارض مفسدين) 151
(آمن الرسول بما انزل اليه من ربه والمؤمنون كل آمن بالله واليوم الاخر)153
(اتأمرون الناس بالبر وتنسون انفسكم) .153
فهرست روايات
اَللّهُمَ اِنّا نَرغَبُ اِليكَ فى دَوْلَةٍ كَريمَةٍ تُعِزُّ بِهَا الاِسْلامَ وَاَهْلَهُ وتُذِلُّ بِهَا النِّفاقَ واَهْلَهُ.2
(انا لامراء الكلام)8
(نُحْنُ مُعاشِرَ الاَنْبِياء اُمِرْنا اَنْ نكَلّم النّاس عَلى قَدر عقولهم)8
(الجَمالُ فِـي اللِّسانِ)12
(جَمال المَرء فِي فَصاحَةِ اللِّسانِ)12
اَيُّهَا النّاسُ! ألبَحرُ وَرائَـكُم وَالعَدُوُّ أَمامَكُم; ألا وَإنَّ عَدُوَّكُم مُزَوَّدٌ بِالقُوَّةِ وَالسَّلاحِ وَلازادَ لَكُم اِلاّ سُيُوفُكُم وَلا قُوةَ لَكُم اِلاّ ماتَستَخلِصُونَهُ مِن أيدِي عَدُوِّكُم...)14
(اَلمَوتُ في حَياتِكُم مَقهُورينَ وَالحَياةُ في مَوتِكُم قاهِرينَ).14
(ربِّ اشرَح لى صَدرى وَ يَسّرلى اَمرى وَاحلُل عُقدَةً مِن لِسانى يَفقَهُوا قَولى)16
(اَلمَوعِظَةُ اِذا خَرجَتْ مِنَ القَلبِ دَخَلَت في القَلبِ وَاِذا خَرجَتْ مِنَ اللِسانِ لَم يَتَجاوَزِ الاُذُن)22
(قَدِ استَطْعَمُوكُمُ القِتال فَاَقرّوا عَلى مَذَلَّة وتَأْخِيْر مَحَلَّةِاو رَوَّوا السُّيُوفَ مِنَ الدِّماءِ تَرَوَّوا مِنَ الْماءِ. فَالْموتُ في حَياتِكُمْ مَقْهُورِينَ وَالْحياةُ في مَوتِكُمْ قاهِرينَ َالا اَنَّ مُعاويةَ قادَ لُمَّةٌ من الغُواةِ وَعَمِسَ عَلَيْهمُ الخَبَر حتّى جَعَلُوا نُحُورَكُمْ اَغْراضَ الْمَنِّية27
(قَدْ كُنْتُمْ فِى الجاهِلِيّةُ تُقاتِلُونَ عَلَى الدُّنْيا وَقاتِلُوا فِى الْاِسْلامِ عَلَى الآخِرةِ فَانْ اَرَدْتُمُ الدُّنيا فَعِنْدَ اللّهِ مَغانِمَ كَثيْرَةٍ وَانا اَعِدُكُمْ اِلَى الدُّنْيا وَالاَخِرَةَ وَقَدْ ضَمِنْتُ عَنْكُمْ الْوَفاءَ وَقَد اَظَلَّكُمْ عَلِيَّ(ع) وَالناسُ مَعَهُ مِنَ المُهاجِرينَ وَالبَدرِيّينَ وَالاَنْصارَ فَكُونُوا اَكْثَرُهُمْ عَدَداًً لاَنَّ هذا سَبِيْلُ الْحَيِّ فِيْهِ الغَنى وَالسُّرورِ وَالقَتْلُ فِيْهِ الْحياة والرّزق)27
(الحمد الله الذي اكرمنا بالنبوة وطهرنا من الرجس تطهيراً انما يفتضح الفاسق ويكذب الفاجر وهو غيرنا)29
(ما راٌيت الا جميلا هولاء قوم كتب الله عليهم القتل فبرزوا الى مضاجعهم وسيجمع الله بينك و بينهم وتحاج وتخاصم فانظر لمن الفلح يومئذ ثكلتك امك يابن مرجانه)29
(مايدرك ما على ومالى عليك لعنة الله ولعنة اللاعنين حائك بن حائك منافق بن كافرو الله لقد اسرك الكفر مرة و الاسلام اخرى فما فداك من واحدة منهما مالك ولاحسبك وان من دلّ على قومه السيف وساق اليهم الحتف لحرى ان يمقتو الاقرب ولاتامنه الا بعد)30
(لَقِّنوا اَمْواتَـكُمْ شهادة ان لا اله الا الله...)33
(سيجعل الله موتك الهذا دعوناك؟)33
(سيجعل الله بعد عسر يسراً وبعدعيى بياناً وانتم الى امير فعّال احوج منكم الى امير قوال فان لم اكن لكم خطيباً فاننى بسيفى اذ احَدّ الوغى لخطيب)34
(والله ماعَلى ذلك المنبر اخطب منه في كلماته هذا)34
(ما تُنبِئُ عَنِ الظّـهُورِ وَالإبانَه.)36
(اَلفَصْحُ خُلُوصُ الشَّىءَ مِمّا يَشُوبُهُ وَاَصْلَهُ فِي اللَّبَنِ يُقالُ فَصَحَ اللبن وَافْصَحَ اذا تعرى من الرغوه.)36
(اَفْصَحَ الرَّجُلَ اَيْ جاءَتْ لُغَتَهُ وَاَفْصَحُ الصُّبْحُ اِذا اضوئه)36
(وهى كيفية راسخة في النفس).36
(البلاغة مطابقة الكلام لمقتضى الحال.)41
(ما رَأيتَ شَيئاً اِلاّ وَرَأيتَ اللهُ قَبلَهُ وَبَعدَهُ وَمَعَهُ.)54
(ألعلمُ نور يقذفهُ اللهُ تعالى في قلب مَن يشاءُ).59
(أللّه نورُ السمواثِ والأرض مثلُ نوره كمشكوة).59
(مَن بِنْـتُهُ في بِيْتِهِ.) 60
(يا اهل الكوفه! يا اهل الختل و الغدر والخذل. الا فلا رقأت الدمعه ولاهدات الزفره انما مثلكم كمثل التي نقضت غزلها من بعد قوة انكاثاً تتخذون ايمانكم دخلا بينكم و هل فيكم الا الصلف النطف والكذب والشنف وملق الاماء وغمز الاعدا او كَمَرعى على دمنه او كملحودة على فضه.)66
(فَيا عَجَباً! وَمالِيَ لا اَعْجَبُ مِنْ خَطإ هذِهِ الْفِرَق عَلَى اخْتِلافِ حُجَجِها في دِيْنِها! لايَقْتَصُّونَ اَثَرَ نَبِيٍّ وَلايَقْتَدُونَ بِعَمَلِ وَصِيٍّ وَلايُؤْمِنُونَ بِغَيْبٍ وَلايَعِفُّونَ عَنْ عَيْبٍ يَعْمَلُونَ فِي الشُّبُهاتِ وَيَسيرُونَ فِي الشَّهواتٍ المعروف فيهم ماعرفوا والمنكر عندهم ما انكروا مفزعهم في المعضلات الى انفسهم تعويلهم في المهمات عليً آرائهم كأنّ كل امرىءٍ منهم امام نفسه قد اخذ منها فيما يرى بِعُريً ثقات واسباب محكمات.)67
(تباتبا لبنى حرب ابن بنى اميه و بنى مروان ركبو الانام وانتهكوا المحارم وعشو الجرائم فاتاهم باس الله بياتاً وهم نائمون.)68
(الحكمة اصابة الحق بالعلم و العقل.)70
(فالحكمة من الله تعالى معرفة الاشياء او ايجادها على غاية الاتقان ومن الانسان معرفة الموجودات و فعل الخيرات.)70
(الحكمة شجرة تنبت في القلب و تثمر على اللسان.)71
(الحكمة ضالة كل مؤمن فخذوها ولو من افواه المنافقين.)71
(خذ العلم ولو من اهل الضلال [يا] ولو من المشركين.)71
(خذ الحكمة انى كانت فان الحكمة ضالة كل مؤمن.)71
(ضالة العاقل الحكمة فهو احق بها حيث كانت.)71
(الوعظ والموعظه النصح والتفكر بالعواقب.)71
(تذكر الانسان بما يليق قلبه من ثوابٍ او عقاب.)71
(اين العمالقه وابناء العمالقه اين الفراعنه وابناء الفراعنه)72
(ما اكثر العبر واقل الاعتبار.)72
(يا نفس حتى ما الى الحياة سكونك والى الدنيا و عمارتها ركونك اما اعتبرت بمن مضى عن اسلافك ومن وارثه الارض من الافك ومن فجعت به من اخوانك وثقلت الى دار البلى من اقرانك.)72
(انظر الى الامم الماضيه والقرون الفانيه والملوك العانيه كيف انتسفتهم الايام فافناهم الاهمام فامحت من الدنيا آثارهم وبقيت فيها اخبارهم.)72
واين ماساده شداّد في ارم وَاَيْنَ ماحازَهُ قارونَ مِنْ ذَهبٍ اَتى عَلى الْقُـوم اَمْـرٌ لا مَردَّلَـه وصارَ ماكانَ مِنْ مُلْكٍ وَمِنْ مَلِكٍ وَاَيْـن مِنْهُـمْ اَلكـالِيْـل وتيجان واينما ساسه فى الفرس ساسان واين عادو شدّاد وَقحطان حَتـيّ قَضَـوا فكَـاَنَّ الْقَـومَ ماكانوا كما حكى عن خيال الطَّيفِ اَسنان72
(ياتى على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع والقتل بالموعظه.)72
(الموعظة مايسوقه الى التوبة الى الله واصلاح السيره وامره بالطاعة.)72
(عش ما شِئت فَانِّـك مَـيِّتُ)73
(اللهم انّى اَشْكُو اِلَيْكَ ضَعْفَ قُوَّتى وَقِلَّةَ حِيْلَتى وَهُوانى عَلَى النَّاسِ يا اَرْحَمَ الرّاحِمِين اَنْتَ رَبُّ الْمُسْتَضْعَفينَ وَاَنْتَ رَبّى اِلى مَنْ تَكِلْنِى اِلى بَعِيد.)73
(اللهم ان لم يكن بك عَلَيَّ غضبا فلا ابالى.)73
(نصحك بين الملأ تقريع.)73
(من وعظ اخاه سراً فقد زانه ومن وعظ اخاه علانية فقد شانه.)73
(ما بال اقوام يعملون كذا)73
(لم ينه عنه مطلقا ولكنه نهى عن الجدال بِغَيرِ التى هى احسن)75
(اما تسمعون الله يقول: ولاتجادلوا اهل الكتاب الا بالتى هى احسن.)76
(والجدال بغير التي هى احسن محرم حرم الله على شيعتنا وكيف يحرم الله الجدال جملة وهو يقول وقالوا: لن يدخل الجنة الا من كان هوداً او نصارى قال: تلك امانيهم قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقين.)76
(لاتمارين حليما ولاسفيها فان الحليم يغضبك والسفيه يؤذيك.)78
(ثلاث من لقى الله بهن دخل الجنه من اى باب شاء: من حسن خلقه و خشى الله فى المغيب والمحضر وترك المراء وان كان محقا.)78
(المرء لايخلو من اربعة اوجه: اما انت تمارى وصاحبك فيما تعلمان فقد تركتما بذلك النصيحه وطلبتما الفضيحه واضعتم ذلك العلم...)78
(فمن انصف وقبل الحق وترك الممارات فقد اوثق ايمانه واحسن صحبته ودينـه وصـان عـقلـه.)79
(اما بعد فان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصة اوليائه و هو لباس التقوى ودرع اللّه الحصينه وجُنَّتَهُ الوثيقه فمن تركه رغبةً عنه البسه اللّه ثوب الذل.)83
(الا وانى قد دعوتكم الى قتال هؤلاءِ ليلاً ونهاراً وسراً واعلاناً وقلت لكم اغزوا هم قبل ان يغزوكم فوالله ماغُزِيَ قومٌ قَطُّ في عُقْر دارهم الا ذلّوا فتواكلتم وتخاذلْتُمْ حتى شنت عليكم الغارات وَمُلِكَتْ عَلَيْكُمُ الاَوطان.)83
(وهذا اخو غامِدٍ وقد وردت خيله الانبار..)83
(وما ظننت انك تجيب الى طعام قوم عائلهم مجفو وغنيهم مدعو.)83
(ان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصة اوليائه فهو درع الله الحصينه وجنته الوثيقه.)86
(ثم إنَّ هذا الاسلام دين الله الذي اصطفاهُ لنفسه واصطفاهُ على عينه واصطفاه خير خلقه واقام دعائمه على محبته واذل الاديان بعزته ووضع الملل برفعه واهان اعدائه بكرامته وخذل معاديه بنصره وهدم اركان الضلالة بركنه و سقى من عطش من حياضه و اتأق الحياض بمواتحه ثم جعله لا انفصام لِعُروتِه ولافكَّ لِحَلقته ولا انهدام لاساسه ولا زوال لدعائمه ولا انقلاع لشجرته ولانقطاع لمدته ولاعقاء لشرايعه ولا جذ لفروعه ولاضَنْك لطرقه ولا وعوثه ولاسواد لوضحه ولاعوج لانتصابه ولا عصل في عوده ولاوعث لفجّه ولا انطفاء لِمَصالِحِه ولا مرارةَ لحلاوته...)87
(ان الله تبارك وتعالى خلق الخلق حين خلقهم غنيا عن طاعتهم آمنا من معصيتهم لانه لاتَضُرُّه معصية من عصاه ولاتنفعه طاعة من اطاعه فقسم بينهم معايشهم ووضعهم من الدنيا مواضعهم فالمتقون فيها هم اهل الفضائل.)93
(الا وان الجهاد باب من ابواب الجنه فتحه الله لخاصه اوليائه فهو درع الله الحصينه وجنته الوثيقه فمن تركه رغبةً عنه البسه الله ثوب الذل وشمله البلاء وديث بالصغار وَالقمائه وضرب على قلبه بالاسهاب واديل الحق منه بتضييع الجهاد وسيم الخسف ومنع النصف.)95
(الا واني قد دعوتكم الى قتال هوٌلاء القوم ليلا ونهارا وسرا واعلانا).95
(همج رعاع اتباع كل ناعق يميلون مع كل ريح.)102
(ماذا يريد منا الانجليز؟ ايريدون ان نسمى سيآتهم حسنات ونصفق لضياع حقوقنا واستيلائهم على بلادنا و تجريدهم ايانا من كل سلطه: ونفوذ.)103
(كثرة الكلام تدل على قلة العقل.)105
اذا قبضت نفس الطرماح اخلقت عرى المجد واسترخى عنان القصائد106
(بل وعنان الروايه والخطابة ايضا) 106
(وَاِنَّ المُنافِقَ يَتَكَلَّمُ بِما اَتى عَلى لِسانِه لايَدْرِى ماذالَهُ وَماذا عَلَيْه.)112
(وَاِن الْمُومِنَ اِذا ارادان يَتَكَلَّمَ بِكَلامٍ تُدبِّرهُ فى نَفسِه فان كان خَيْراً ابداه واِنْ كانَ شَرَّا واراهُ.)112
(ان كلام الحكماءَ اذا كان صَواباً كان دواءً واذا كان خطأً كان داءً.)112
(هل الدين الا الحب والبغض)121
(ايها الناس شقوا امواج الفتن بِسُفُنِ النجاة وعَرِّجُوا عَن طَريقِ المُنافَره وضعوا تيحان المفاخره.136
خطبه اى است كه امام على(ع) در روزهاى اول زمامدارى ايراد كرده است. ذِمَّتي بِمَا أَقُولُ رَهِينَة. وَأَنَا بِهِ زَعِيم. إِنَّ مَن صَرَّحَت لَهُ العِبَرُ عَمَّا بَينَ يَدَيهِ مِنَ المَثُلاتِ حَجَزَتهُ التَّقوَى عَن تَقَحُّمِ الشُّبُهَاتِ. أَلاَ وَإِنَّ بَلِيَّتَكُم قَد عَادَت كَهَيئَتِهَا يَومَ بَعَثَ اللّهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللّهُ عَلَيهِ وَسَلَّمَ. وَالَّذي بَعَثَهُ بِالحَقِّ لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً وَلتُغَربَلُنَّ غَربَلةً وَلَتُسَاطُنَّ سَوطَ القِدرِ حَتَّى يَعُودَ أَسفَلُكُم140
أَعلاَكُم وأَعْلاكُمْ أَسفَلَكُم وَلَيَسبِقَنَّ سَابِقُونَ كَانُوا قَصَّرُوا وَلَيُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ كَانُوا سَبَقُوا. وَاللّهِ مَا كَتَمتُ وَشمَةً وَلا كَذَبتُ كِذبَةً وَلَقَد نُبِّئتُ بِهذَا المَقَامِ وَهذَا اليَومِ. أَلاَ وَإِنَّ الخَطَايَا خَيل شُمُس حُمِلَ عَلَيهَا أَهْلُها وَخُلِعَت لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَت بِهِم في النَّارِ. أَلاَ وَإِنَّ التَّقوَى مَطَايَا ذُلُل حُمِلَ عَلَيهَا أَهلُهَا وَأُعطُوا أَزِمَّتَها فَـأَورَدَتهُمُ الجَنّةَ. حَقّ وَبَاطِل وَلِكُلٍّ أَهل فَلَئِن أَمِرَ البَاطِلُ لَقَدِيماً فَعَلَ وَلَئِن قَلَّ الحَقُّ فَلَرُبَّما وَلَعَلَّ وَلَقَلَّمَا أَدبَرَ شَيء فَـأَقبَلَ!140
قال السيد الشريف: وأقول: إن في هذا الكلام الأدنى من مواقع الإحسان ما لاتبلغه مواقع الاستحسان وان حظ العجب منه أكثر من حظ العجب به. وفيه ـ مع الحال التي وصفنا ـ زوائد من الفصاحة لايقوم بها لسان ولايَطلع فَجها إنسان ولايعرف ما أقول إلا من ضرب في هذه الصناعة بحق وجرى فيها على عرق (ومايَعقِلُهَا إلا العَالِمونَ). ومن هذه الخطبة وفيها يقسم الناس الى ثلاثة اصناف شُغِلَ مَنِ الجَنَّةُ وَالنَّارُ أَمَامَهُ140
! سَاعٍ سَرِيع نَجا وَطَالِب بَطِيء رَجَا وَمُقَصِّرٌ في النَّارِ هَوَى. اليَمِينُ وَالشِّمَالُ مَضَلَّة وَالطَّرِيقُ الوُسطَى هِيَ الجَادَّةُ عَلَيهَا بَاقي الكِتَابِ وَآثَار اَلنُّبُوَّةِ وَمِنهَا مَنفَذُ السُّنَّةِ وَإلَيهَا مَصِيرُ العَاقِبَةِ. هَلَكَ مَنِ ادَّعى وَخَابَ مَن افتَرَى. مَن أَبدَى صَفحَتَهُ لِلحَقِّ هَلَكَ. وَكَفَى بِالمَرءِ جَهلاً أَلاَّ يَعرِفَ قَدرِه. لايهلك عَلَى التَّقوَى سِنخُ أصلِ وَلا يَظمَأُ عَلَيهَا زَرعُ قَومٍ فَاستَتروا فِي بُيُوتِكُم وَأَصلِحُوا ذَاتَ بَينِكُم. وَالتَّوبَةُ مِن وَرَائكُم. وَلايَحمَدُ حَامِداً إِلاَّ رَبَّهُ وَلاَ يَلُم لاَئِم إِلاَّ نَفسَهُ.140
(اَلا وَاِنَّ كُلَّ قَطْيعَةٍ اَقْطَعُها عُثْمانَ وكُلُّ مالٍ اَعْطاهُ مِنْ مالِ اللّهِ فَهِيَ مَرْدُودٌ في بَيْتِ الْمالِ فَاِنَّ الْحَقَّ الْقَدِيْم لايُبْطِلُه شَىءٌ وَاللّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَد تّزَوَّجَ بِهِ النِّساءَ وَمُلِكَ بِهِ الاِماءِ لَرَددتُه فَاِنَّ فِي الْعَدْلِ سَعه وَمَنْ ضاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلِ فَالجُورُ عَلَيْهِ اَضْيقَ.)141
اُذْكُروا مَوتاكُمْ بِالخَير.147
(ان كان دين محمد لم يستقم الا بقتلى فياسيوف خذينى(148
لان يهدى الله على يديك رجلا خير لك مما طلعت عليه الشمس وغربت.149
بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله قاسم الجبارين ولاتهنوا ولاتحزنوا وانتم الاعلون ان كنتم مؤمنين.156
وَاَيُّ امرِي مِنكُم أَحَسَّ مِن نَّفسِهِ رِباطَةً جَأشٍ عِندَ اللِّقاءِ وَرَأى مِن أَحَدٍ مِن إِخوانِهِ فَشَلاً فَليَذُبَّ عَن أَخِيهِ بِفَضلِ نَجدَتِهِ الَّتي فُضِّلَ بِها عَلَيهِ كَما يَذُبُّ عَن نَّفسِه فَلَو شاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُ مِثلَهُ إِنَّ المَوتَ طالِب حثِيث لايَفُوتُهُ المُقِيمُ وَلا يُعجِزُهُ الهارِبُ إِنَّ اَكرَمَ المَوتِ القَتلُ وَالَّذِي نَفسُ ابنِ اَبيطالِب بِيَدِهِ لأَلّفُ ضَربَةٍ بالسَّيفِ اَهوَن عَلَّيَّ مِن مِيتَةٍ عَلَى الفِراش في غَيرِ طاعَةِ اللّه.157
(وَمِن خُطبَةٍ لَّهُ عَلَيهِ السَّلامُ) فِي استِنفارِ النّاسِ إِلى أَهلِ الشَّامِ أُفٍّ لَكُم لَقَد سَئِمتُ عِتابَكُم! أَرَضِيتُم بِالحَياةِ الدُّنيا مِنَ الاخِرَةِ عِوَضاً؟ وَ بِالذُّلِّ مِنَ العِزِّ خَلَفاً؟ إِذا دَعَوتُكُم اِليً جِهادِ عَدُوِّكُم دارَت أَعيُنُكُم كَأَنَّـكُمُ مِنَ المَوتِ فِي غَمرَةٍ وَمِنَ الذُّهولِ فِي سَكرَةٍ يُرتَجُ عَلَيكُم حَوارِي فَتَعمَهُونَ فَكَأَنَّ قُلُوبَكُم مَأْلُوسَة فَأَنتُم لاً تَعقِلُونَ ما أَنتُم لِي بِثِقَةٍ سَجِيسَ اللَّيالِي وَمَا أَنتُم بِرُكنٍ يُّمالُ بِكُم وَلا زَوافِرُ عِزٍّ يُّفتَقَرُ إِلَيكُم أَنتُم إلاّ كَإِبِلٍ ضَلَّ رُعاتُها فَكُلَّما جُمِعَت مِن 157
جانِبٍ انتَشَرَت مِن اخَرَ لَبِئسَ لَعَمرُ اللّهِ سَعرُنارِ الحَربِ أَنتُم تُكادُونَ ولاتَكِيدُونَ وتُنتَقَصُ أَطرافُكُم فَلاتَمتَعِضُونَ لايُنامُ عَنكُم وَأَنتُم فِـي غَفلَةٍ ساهُونَ! غُلِبَ وَاللّهِ المُتَخاذِلُونَ وَايمُ اللّهِ إِنِّي لأَظُنُّ بِكُم أَن لَّو حَمِسَ الوَغى وَاستَحَرَّ المَوتُ قَدِ انفَرَجتُم عَنِ ابنِ أَبِيطالِبٍ انفِراجَ الرَّأسِ وَاللّهِ إِنَّ امرَأً يُمَكِّنُ عَدُوَّهُ مِن نَّفسِهِ يَعرُقُ لحمَهُ وَيَهشِمُ عَظمَهُ وَ يَفرِي جِلدَهُ لَعَظِيم عَجزُهُ ضَعِيف مّا ضُمَّت عَلَيهِ جَوانِحُ صَدرِهِ! أَنتَ فَكُن ذاكَ إِن شِئتَ فَأَمّا أَنا فَوَ اللّهِ دُونَ أَن أُعطِيَ ذلِكَ. ضَرْب بِالمُشرِفيّه تَطِير مِنهُ فِراشَ الهام وَتَطيح السّواعدَ وَالاَقدام ويفعل اللّه بَعدَ ذلك مايشاء157
فهرست اشعار
تا قيامت مى زند قرآن ندا   =    مرمرا افسانه مى پنداشتيد2
خود به ديديد اى خسيسان زمن   =    مصطفى را وعده داد الطاف حق2
دو دهان داريم گويا همچو نى   =    دمدمه اين ناى از دمهاى اوست4
محرم اين هوش جز بيهوش نيست   =    تو چو عقلى ما مثال اين زبان4
جنبش اول كه قلم بر گرفت   =    پرده خلوت چو در انداختند4
بلبل عرشند سخن پروران   =    پرده رازى كه سخن پرورى است4
آنكه در اين پرده نوائيش هست   =    هر كه عَلَمْ بر سر اين راه برد4
نخستين چو از بند بگشاد لب   =    دگر گفت روشن روان كسى7
كسى را كه مغزش بود پر شتاب   =    چو گفتار بيهوده بسيار گشت7
زدانش چو جان ترا مايه نيست   =    چو بايد كه دانش بيفزايدت7
به گفتار خوب از هنر خواستى   =    چو گوئى همان گو كه آموختى7
زبان در سخن گفتن آژير كن   =    سخنها سبك گوى و بسته مگوى7
چو شمع سوز و به هرجمع نوربخشى كن   =    چو غنچه خون به دل و داغدار و خندان باش10
زبـان در دهــان اى خردمند چيست   =    چـو در بسته باشد چـه دانـد كسى12
حشمت وجاه سخن نازم كه گرروزى سخن را   =    پيكر هستيّ آدم از سخن بگرفت زيور12
دوست را با دشمن الفت ازسخن افتد ازآن پس   =    كار يك مرد سخن صد مرد جنگى گر نداند12
خواهى از عزّ سخن دانى به قرآن بين كه آمد   =    از پى ايجاد عالم يك سخن فرموده يزدان12
هان! تا سپر نيفكنى از حمله فصيح   =    دين ورز و معرفت كه سخن دان سجع گوى13
زنده به سخن بايد گرديد ازيراك   =    آن به كه نگوئى چو ندانى سخنى را13
چون تير سخن راست كن آنگاه بگويش   =    درياى سخنها سخن خوب خدايى است13
اين زبان چون سنگ و فم آهن وش است   =    سنگ و آهن را مزن بر هم گزاف13
زانكه تاريك است و هر سو پنبه زار   =    ظالم آن قومى كه چشمان دوختند13
عالمى را يك سخن ويران كند   =   13
كه حال زمان را بود ترجمان   =    كه با منطقش همزمانى كند21
به پيوند نو نو كند بار و برگ   =    به هر روز دارى آن روز باش21
به تقليد گويندگان كهن   =    سخنگوى باشد زبان زمان21
زمان را كسى ترجمانى كند   =    درخت كهن پايدش بوى مرگ21
سخن تا نگفتى نوآموز باش   =    هماهنگى آهنگ ظاهرى با محتواى سخن21
ذات نـايـافته از هستى بـخــش   =    خشـك ابـرى كه بـود زآب تُـهـى22
طبـيبى كـه بـاشـد ورا زرد روى   =    تداعى معانى و يا تسلسل مطالب22
كند ره از در دروازه گوش   =    گهى لـب را نـشاط خـنـده آرد36
سخن گر چه دلبند و شيرين بود   =    چو يك بار گفتى مگو باز پس40
سزاوار تصديق و تحسين بود   =    كه حلوا چو يك بار خوردندبس40
سخن كز دل بـــر آيـــد   =    لاجرم بـــر دل نشيند41
الهى سينه اى ده آتش افروز   =    هر آندل را كه سوزى نيست دل نيست41
دلم پرشعله گردان سينه پر دود   =    در آن سينه دلى وآن دل همه سوز41
دل افسرده غير از آب و گِل نيست   =    زبانم را بگفتن آتش آلود41
نابرده رنج گنج ميسّر نمى شود   =    مزد آن گرفت جان برادر كه كار كرد46
بى فكر طبيعت ساخت اين عالم لاتحصى   =    بى فكر نمى سازد يك خانه چرا دهقان57
فرزند خُرْد را به مشقّت بزرگ كن   =    اندر طبيعت است كه بايد شود ذليل63
كز زحمت است هر كه به راحت رسيده است   =    هر ملتّى كه راحتى و عيش خو كنند63
آيا به تصادف گشت افراشته اين افلاك   =    ما بين فضا آيا بيهوده همى گردند67
كى داده به اين اجرام اين نظم مرتب را   =    اين نور و حرارت را افكنده كه در خورشيد67
مرد خدا كه خدمت خلق خدا كند   =    مرد خدا به مصلحت متكى است70
مكر و فريب حربه نامرد مردم است   =    پروا كى از ملامت اهل ريا كنـد70
كى مرد مصلحت به فريب اتكا كند   =    نامرد حيله بازد و مردى رها كند70
فهـم فى بطون الارض بعد ظهورها   =    خلت دورهم منهم وافوت عرضهم72
پـند سر دنـدانه بـشنو ز بـُنِ دنـدان   =    گامى دو سه بر مانه اشكى دو سه هم بفشان72
هان اى دل عبرت بين از ديده نظر كن هان   =    يك ره زره دجله منزل به مدائن كن72
از آتش حسرت بين بريان جگر دجله   =    هرگه به زبان اشك آواز ده ايوان را72
دندانه هر قصرى پندى دهدت نونو   =    گويد كه تو از خاكى ما خاك توئيم اكنون72
حاجب ملك بابل هندو شه تركستان   =    در كاس سر هرمز خون دل نوشروان72
بر باد شده يكسر بر خاك شده يكسان   =    زرّين تر كو كم گو از كم تر كو برخوان(1)72
اين است همان درگه كو راز شهان بودى   =    مست است زمين زيراخورده است به جاى مى72
كسرى و ترنج و زر پرويز و به ورزين   =    پرويز كنون گم شد زان گم شده كمتر گو72
آنكه در پاى طلب خسته نگردد هرگز   =    يا رب نظر تو بر نگردد73
پاى پر آبله باديه پيماى من است   =    برگشتن روزگار سهل ا73
دوش ديدم كه ملائك در ميخانه زدند   =    عاكفان حرم سرّ عفــاف مــلكوت80
گل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند   =    بـا من راه نشـين بـاده مستانه زدنـد80
چو شمع سوز بهر جمع نور بخشى كن   =    اگر كه ميل بلندى تراست پستى كن81
چه جمع گشت ترا خاطر از پريشانى   =    چو غنچه خون بدل و داغدار و خندان باش81
چو آفتاب به ويرانه تاب و تابان باش   =    به فكر مردم صاحبدل پريشان باش81
سخن ديباچه ديـوان عشق اسـت   =    خرد را كار و بارى چون سخن نيست86
كنـد ره بـر در دروازه گوش   =    گهى لـب را نـشاط خنـده آرد86
چـو ايـن شأن الهى بـينم از وى   =    سخن نوباوه بستان عشق است86
جهان را يادگارى چون سخن نيست   =    فتد از مقدم او هوش مدهوش86
گه از ديــده نــم انــدوه بــارد   =    معاذ الله كه دامن چينم از وى86
ذات نا يافته از هستى بخـش    =    كى تواند كه شود هستى بخش90
جاء الجيب الذي اهواه من سفر   =    عجبت للشمس من تقبيل وجنته98
والشمس قد اثرت في وجهه اثراً   =    والشمس لاينبغى ان تدرك القمرا(1)98
سخن گرچه دلبند و شيرين بود   =    چو يكبار گفتى مگو باز پس101
تـوانا بـود هـر كه دانـا بـود   =    بـه دانش دل پير برنـا بـود109
سخنـدان پــرورده پير كهن   =    مزن بـى تامـل به گفتار دم113
بينديشد آنگاه گويد سخن   =    نكو گوى اگر دير گويى چه غم113
كـم گوى گزيده گوى چـون در   =    يـك دسته گل دماغ پـرور115
تـا زانـدك تو جهان شود پـر   =    از خرمن صد گياه بهتر115
درشتى زكس نشنود نرم گوى   =    كه تنديّ و تيزى نيايد بكار118
سخن تا توانى به آرزم گوى   =    به نرمى درآيد ز سوراخ مار118
سخن گوى دانا زبان بر گشاد   =    دگر گفت روشن روان كسى120
كسيرا كه مغزش بود پرشتاب   =    چو گفتار بيهوده بسيار گشت120
زهر گونه دانش همى كرد ياد   =    كه كوتاه گويد بمعنى بسى120
فراوان سخن باشد و دير ياب   =    سخنگوى در انجمن خوار گشت120
در همين راستا نيز سعدى شيرين سخن مى گويد:   =    سراسيمه گويد سخن پرگزاف120
اگر هست مرد از سخن بهره ور   =    اگر مشك خالص ندارى مگوى120
چو طنبور بى مغز بسيار لاف   =    هنر خود بگويد نه صاحب هنر120
ذات نـايـافته از هستى بـخـش   =    خشك ابـرى كه بـود زآب تهـى122
كى تواند كى شـود بـر صفت آب دهى   =    كى شود بـر صفت آب دهـى122
دع مـن محمد فـى صدى قرآنه   =    بـبلاغة القرآن قدخـلب النـهـى124
انـى وان اك قدكفرت بــدينـه   =    ما قدنحاه للمحة الغايات124
وبِسيْفِهاحمى عن الهامات   =    هـل اكفرن بمحكـم الآيـات(2)124
كار امروز به فردا مفكن سالك   =    چه بسا كس كه از امروز به فردا نرسد126
خانه از پاى بست ويران است   =    خواجه در فكر نقش ايوان است127
ذات نـايـافته از هستى بـخـش   =    خشك ابـرى كه بـود زاب تـهـى152
طبيبى كه باشد ورازرد روى   =    كـى تواند كه شود هستى بـخـش152
كـى شود بر صفت آبـدهــى   =    از او داروى سرخ روئى مجوى152
ترك دنيا بمردم آموزند   =    عالمى را كه گفت باشد و بـس153
عالم آنـكس بـود كه بد نكـند   =    خويـشتن سيم و غلـه انـدوزند153
هـر چه گويد نگيرد   =    اندر كس نه بـگويد بخلق و خود نـكند153
چون و چرا بيار كه بر جاهل   =    گيتى چو حلقه تنگ از اينجا شد159
دو عاقل را نباشد كين و پيكار   =    اگر نادان بوحشت سخت گويد162
دو صاحبدل نگهدارند موئى   =    اگر از هر دو جانب جاهلانند162
يكى را زشتخوئى داد دشنام   =    بتر زانم كه خواهى گفتن آنى162
نه دانا خود ستيزد با سبكبار   =    خردمندش بنرمى دل بجويد162
هم ايدون(3) سركش و آزرم جوئى   =    اگر زنجير باشد بگسلانند162
تحمل كرد و گفت اى نيك فرجام   =    كه دانم عيب من چون تو ندانى162
گفتم كه بگوشه چـو سنـگــى   =    ديــــدم كــه مــيســرم نـــگــردد162
بنشينم و روى خود بــديــوار   =    تــو سـنگ درآورى بـگفـتار162
باقى اين گفته آيد بى زبان   =    در جهانِ جان كنم جولان همى163
قصه كوته كن كه رفتم در حجاب   =    در دل آنكس كه دارد نور جان163
بگذرم زين نم درآيد در يمى   =    هين خَمُش والله اعلم بالصواب163